Inleiding Nederlandse taalkunde

Voor aankomende neerlandici
intra en extra muros

Esther Ruigendijk,
Marijke De Belder en
Ankelien Schippers

Amsterdam University Press

Ontwerp omslag: Gijs Mathijs Ontwerpers, Amsterdam
Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN | 978 94 6372 095 3
e-ISBN | 978 90 4855 328 0
DOI | 10.5117/9789463720953
NUR | 113 | 616

© M. De Belder, E. Ruigendijk, A. Schippers / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2021

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

De uitgeverij heeft ernaar gestreefd alle copyrights van in deze uitgave opgenomen illustraties te achterhalen. Aan hen die desondanks menen alsnog rechten te kunnen doen gelden, wordt verzocht contact op te nemen met Amsterdam University Press.

Inhoudsopgave

Voorwoord

1Inleiding

2Het Nederlands

2.1Wat is Nederlands en waar wordt het gesproken?

2.2Welke varianten bestaan er en hoe verschillen deze van elkaar?

2.3Hoe varieert het Nederlands regionaal en hoe lopen de taalgrenzen?

2.4Welke variatie heeft het huidige Nederlands?

2.5Welke rol heeft het Nederlands wereldwijd?

2.6Een zeer beknopte geschiedenis van het Nederlands

Samenvatting

Verantwoording

Verder lezen

Opdrachten

3Taal en cognitie

3.1Wat is taal?

3.2Wat is het verschil tussen mensentaal en dierentaal?

3.3Hoe verwerven kinderen taal?

3.4Welke verschillende theoretische benaderingen van taalkunde zijn er?

3.5De neurologische organisatie van taal

Samenvatting

Verantwoording

Verder lezen

Opdrachten

4Fonetiek

4.1Wat is fonetiek?

4.2De spraakorganen

4.3De eigenschappen van medeklinkers

4.4De Nederlandse medeklinkers

4.5Klinkers

4.6Transcripties

4.7Transcriberen moet je leren

4.8Geluidsgolven en PRAAT

Samenvatting

Verantwoording

Verder lezen

Opdrachten

5Segmentele fonologie

5.1Het foneem

5.2Allofonen

5.3Grafemen

5.4Leenfonemen en gepalataliseerde medeklinkers

5.5Natuurlijke klassen

5.6Verscherping

5.7Progressieve en regressieve stemassimilatie

5.8Nasaalassimilatie

Samenvatting

Verantwoording

Verder lezen

Opdrachten

6Suprasegmentele fonologie

6.1De syllabe is deel van de talige competentie

6.2Structuur van de Nederlandse syllabe

6.3Aantal posities in de Nederlandse syllabe

6.4Sonoriteit

6.5Maximaliseer de aanzet, en ambisyllabiciteit

6.6Voeten

6.7Woordklemtoon

Samenvatting

Verantwoording

Verder lezen

Opdrachten

7Woordsoorten

7.1Wat is een woordsoort?

7.2Het substantief

7.3Het adjectief

7.4Het werkwoord

7.5De prepositie

7.6Het pronomen

7.7Het lidwoord

7.8Het telwoord

7.9Het voegwoord

7.10Het bijwoord

7.11Het tussenwerpsel

7.12Het partikel

Samenvatting

Verantwoording

Verder lezen

Opdrachten

8Morfologie

8.1Morfemen

8.2Samenstellingen

8.3De afleiding

8.4Samenstellende afleidingen

8.5Hoofdigheid

8.6Productiviteit

8.7Flexie

Samenvatting

Verantwoording

Verder lezen

9Het lexicon

9.1Wat is het lexicon?

9.2Wat is een woord?

9.3Welke informatie is er in het mentale lexicon opgeslagen?

9.4Het model van Levelt en de rol van het lexicon

9.5Opslag of regels?

9.6Lexicale semantiek

Samenvatting

Verantwoording

Verder lezen

Opdrachten

10De zin

10.1Constituenten en constituentietesten

10.2De X’-theorie

10.3VP

10.4Hoofden en hun afhankelijke elementen

Samenvatting

Verantwoording

Verder lezen

Opdrachten

11De structuur van de zin: het lexicale domein

11.1NP

11.2AP

11.3PP

11.4Woordvolgorde en verplaatsing

11.5Nederlands: SVO of SOV?

Samenvatting

Verantwoording

Verder lezen

Opdrachten

12Functionele categorieën

12.1DP

12.2TP

12.3CP

12.4A’-verplaatsing

12.5Andere functionele projecties

12.6Ontwikkelingen binnen de generatieve grammatica

Samenvatting

Verantwoording

Verder lezen

Opdrachten

13Taal en betekenis

13.1Semantiek

13.2Pragmatiek

Samenvatting

Verantwoording

Verder lezen

Opdrachten

Referenties

Begrippenlijst

Index

Voorwoord

In onze onderwijspraktijk aan de universiteit van Oldenburg (Duitsland) merkten wij dat er behoefte was aan een nieuwe inleiding in de Nederlandse taalkunde. Bestaande inleidingen waren vaak niet meer actueel, niet in het Nederlands geschreven, of beperkten zich tot deelgebieden van de (Nederlandse) taalkunde. Ook waren de inleidingen niet altijd even geschikt voor studenten die Nederlands als vreemde taal studeren. Zodoende ontstond het idee om zelf een inleiding te schrijven die aan deze vraag voldoet.

Om dat idee uit te werken hebben we keuzes moeten maken. Om te beginnen: wat komt er wel en niet in deze inleiding? Ons doel was om studenten een inleiding te geven in de taalkunde, waarbij we ons concentreren op het Nederlands en de Nederlandse taalkunde. We willen dat studenten met dit boek kennismaken met de basisbegrippen en modellen uit de taalkunde. Daarbij komen alle talige niveaus aan bod, van de kleinste delen (klanken) tot grote eenheden (gesprekken).

Het boek is geschreven vanuit het taalkundig raamwerk waarin wij als auteurs werken, de generatieve grammatica. Dat was voor ons de meest natuurlijke manier om dit boek te schrijven. We wilden dat niet dogmatisch doen, en waar zinvol hebben we verschillen en overeenkomsten met andere theorieën besproken.

In ons taalgebruik en onze woordkeuze hebben we rekening gehouden met niet-moedertaalsprekers, zodat ook studenten die een taalbegripsniveau van ongeveer B2 hebben in staat zijn dit boek goed te kunnen lezen. Dit betekende ook dat we keuzes moesten maken met betrekking tot de gebruikte taalkundige begrippen. We hebben daarbij zoveel mogelijk gebruikgemaakt van benamingen die op het Latijn teruggaan, zodat de herkenbaarheid voor niet-moedertaalsprekers groter is. Daarom spreken we over subject, adjectief en pronomen, in plaats van over onderwerp, bijvoeglijk naamwoord en voornaamwoord. Een groot aantal mensen heeft ons in verschillende fases geholpen bij de totstandkoming van dit boek. Om te beginnen willen we onze uitgeefster bij AUP, Inge van der Bijl, bedanken voor haar interesse in ons boek en de ondersteuning die we hebben gekregen. Ook hebben we veel bruikbare input gekregen van onze eerstejaarsstudenten neerlandistiek in Oldenburg (zomersemester 2020) die alle teksten als proefkonijn mochten lezen en daarmee kennismaakten met de Nederlandse taalkunde. Hun reacties waren bemoedigend en ook zeer leerzaam. Ontzettend bedankt! Daarnaast hebben we alle hoofdstukken door ervaren taalkundecollega’s uit de respectievelijke vakgebieden laten lezen en van hen zeer zinvolle aanvullingen en verbeteringen mogen ontvangen. Heel veel dank gaat daarom uit naar Sjef Barbiers, Geert Booij, Hans Beelen, Ronald Geluykens, Bénédicte Grandon, Jack Hoeksema, Harry van der Hulst, Dany Jaspers, Marc van Oostendorp, Anne-France Pinget, Simone Sprenger en Jan-Wouter Zwart. Voor de toestemming voor het gebruik van afbeeldingen bedanken we Nicoline van der Sijs en Anneke Neijt.

Ten slotte willen we de studenten bedanken die de hoofdstukken nog eens heel kritisch hebben doorgelezen: Kendra Peters, Doreen Schneider en Andrea de Vries. Zij hebben de kleinste foutjes gecorrigeerd, alle opdrachten een keer doorlopen en ons verteld wat werkt en wat niet. Daar hebben ze ons ontzettend mee geholpen. Zoals altijd geldt dat eventuele overgebleven fouten en tekortkomingen geheel voor onze eigen rekening komen.

Esther Ruigendijk

Marijke De Belder

Ankelien Schippers

1Inleiding

Kennis van een taal gaat verder dan het aanleren van de woorden en grammatica van die taal. Als taaldeskundige moet je ook kennis hebben van het taalsysteem: wat is taal, hoe leren we een taal, hoe is taal gerepresenteerd in ons brein, uit welke lagen is taal opgebouwd en welk gereedschap hebben we nodig om taal te bestuderen? Dit boek is een inleiding in de Nederlandse taalkunde. Het gaat dus over de Nederlandse taal en het gaat over taalkunde. Het levert daarmee basisinformatie over het Nederlands, zowel in het algemeen als per deelgebied van de taalkunde. Daarnaast is dit boek een inleiding in het taalkundige handwerk. Het levert het eerste gereedschap om Nederlandse taalkunde te beoefenen en om wetenschappelijke artikelen over het Nederlands te kunnen lezen.

Taalkunde is de wetenschap die zich bezighoudt met de beschrijving en bestudering van alle aspecten van taal. Als synoniemen worden ook wel de begrippen linguïstiek of taalwetenschap gebruikt. Taalkunde houdt zich bezig met de beschrijving van de vorm van (een) taal of van de structuren en (on)regelmatigheden en wetmatigheden die in taal te vinden zijn. Taalwetenschap kan ook de bestudering van het gebruik van taal zijn.

Binnen de theoretische taalkunde wordt een onderscheid gemaakt tussen de diachrone en synchrone taalkunde. De eerste onderzoekt de verandering van een taal en vergelijkt dus een taal in verschillende periodes. Die discipline kijkt naar de taalgeschiedenis. We noemen deze vorm van taalkunde ook wel historische taalkunde. De synchrone taalkunde bestudeert een taal in een bepaalde periode. Meestal is die periode het heden, maar dat hoeft niet. Het doel van deze vorm van theoretische taalwetenschap is een systeem te ontwikkelen, taalregelmatigheden te beschrijven en te onderzoeken wat de vorm van een mogelijke menselijke taal is.

Theoretische taalwetenschap kan in verschillende disciplines verdeeld worden: fonetiek, fonologie, morfologie, semantiek, syntaxis en pragmatiek. Fonetiek bestudeert de vorm van klanken. Fonologie, ook wel klankleer genoemd, bestudeert het regelsysteem van klanken. Morfologie gaat over woordvorming en de structuur van woorden. Semantiek gaat over betekenis, zowel op woord- als op zinsniveau. Syntaxis is de discipline die zich met de structuur van zinnen bezighoudt. In de pragmatiek gaat het om taalgebruik. Veel taalwetenschappers beschouwen taalwetenschap als cognitiewetenschap. Dat gaat terug op onder andere de ideeën van Noam Chomsky, een wereldberoemde taalkundige, die voorstelde dat mensen zijn uitgerust met een aangeboren taalvermogen. Taalwetenschap is volgens die theorie een cognitiewetenschap. We bestuderen cognitie en dus mensen, en beoefenen daarmee een menswetenschap. Dat is ook de benadering die we in dit boek toepassen.

Deze inleiding houdt rekening met lezers die niet-moedertaalsprekers zijn. Het boek is daarmee ook uitermate geschikt voor taalkunde-onderwijs extra muros. In de verschillende hoofdstukken worden daarom ook voorbeelden uit andere talen dan het Nederlands gegeven. Lezers worden aangemoedigd voorbeelden uit hun eigen taal te bedenken om bepaalde verschijnselen te bestuderen. Ook biedt het boek een begrippenlijst in vier talen, waarin de belangrijkste taalkundige begrippen opgenomen zijn.

Het boek introduceert de belangrijkste concepten uit de taalkundige deelgebieden: fonetiek, fonologie, morfologie, lexicon, semantiek, syntaxis en pragmatiek. In dertien hoofdstukken worden taalkundige concepten aan de hand van taalvergelijkende voorbeelden uitgelegd. Daarnaast bevat elk hoofdstuk opdrachten waarin de kernbegrippen en concepten worden gethematiseerd. Ieder hoofdstuk geeft inkijkjes in verschillende taalkundige disciplines (psycholinguïstiek, historische taalkunde, taalverwerving, enzovoort).

In hoofdstuk 2 introduceren we eerst ons onderzoeksobject: het Nederlands. Daarbij gaan we in op de verspreiding en het gebruik ervan en de verschillende varianten. Het hoofdstuk eindigt met een beknopte geschiedenis van het Nederlands.

In hoofdstuk 3 benaderen we taalkunde als cognitiewetenschap. Dit hoofdstuk gaat in op de vraag: wat is taal? Het bespreekt de verschillen tussen mensentaal en dierentaal. Ook gaat het kort in op taalverwerving bij kinderen. We bespreken de verschillende theoretische benaderingen van taalkunde, waaronder de benadering dat taal een cognitief systeem is. Het hoofdstuk sluit af met informatie over de neurologische representatie van taal.

In het vierde hoofdstuk begint de beschrijving van het Nederlands op de verschillende talige niveaus. Hier gaat het eerst over de fonetiek. Het hoofdstuk introduceert de fonetiek als wetenschap als voorbereiding op de erop volgende hoofdstukken over fonologie. Het beschrijft het menselijke spraakorgaan en de articulatorische en akoestische eigenschappen van klanken. De fonetische eigenschappen van medeklinkers en klinkers worden beschreven en gelinkt aan het menselijke spraakorgaan. De discussie richt zich vooral op wat relevant is voor de fonologie.

Hoofdstuk 5, over segmentele fonologie, begint met een beschrijving van de fonologie als vakgebied. Daarna wordt er in detail ingegaan op het concept foneem en verwante begrippen, zoals het minimale paar, het grafeem en de allofoon. Vervolgens geven we een overzicht van de Nederlandse klinkers en medeklinkers, hun onderscheidende kenmerken en de natuurlijke klassen. Het hoofdstuk sluit af met een bespreking van de belangrijkste medeklinkerprocessen in het Nederlands: verscherping, stemassimilatie en nasaalassimilatie. Om die processen theoretisch te leren plaatsen wordt een korte inleiding gegeven in de regelgebaseerde fonologie en in de begrippen onderliggende representatie en oppervlakterepresentatie.

Het tweede fonologiehoofdstuk, hoofdstuk 6, behandelt de supra-segmentele fonologie. In dit hoofdstuk introduceren we de Nederlandse lettergreep. Na een algemene inleiding in de opbouw van de syllabe volgen de details over de minimale en de maximale Nederlandse lettergreep. Vervolgens komt het begrip sonoriteit aan bod. De sonoriteitshiërarchie wordt beschreven, en we leggen uit hoe die universeel de opbouw van syllabes bepaalt. Ten slotte vermelden we dat syllabische medeklinkers algemeen voorkomen in de Germaanse talen en ook een belangrijke rol spelen in Nederlandse varianten, al vind je ze niet in de standaardtaal. Daarna bespreekt het hoofdstuk de structuur van voeten en de Nederlandse trochee. Op basis daarvan worden vervolgens de belangrijkste principes van de Nederlandse klemtoon besproken.

In hoofdstuk 7 geven we een overzicht van de verschillende woordsoorten. Dit is een ondersteunend hoofdstuk voor de volgende hoofdstukken. Het somt de tien woordsoorten en hun subtypes op en het reikt testen aan om woordsoorten te herkennen. Verder wordt het onderscheid tussen open en gesloten klassen besproken. Bij de bespreking van de subtypes komen cruciale begrippen aan bod die studenten nodig hebben voor de hoofdstukken 10 tot en met 12 over syntaxis.

De morfologie komt in hoofdstuk 8 aan bod. Dit hoofdstuk definieert eerst de bouwstenen van de woordvorming: morfemen, vrije en gebonden morfemen, de soorten affixen, inheemse en uitheemse morfemen, stammen en wortels. Daarna wordt er een aparte sectie gewijd aan elk morfologisch proces, met name samenstelling, derivatie en flexie. We gaan daarbij ook in op basisconcepten zoals lexicale strata, nulaffixen, affixen en klemtoon, hoofdigheid en productiviteit.

In hoofdstuk 9 wordt ingegaan op het lexicon, vanuit de psycholinguïstische benadering. Het beschrijft het mentale lexicon en de daarin veronderstelde relaties tussen woorden, uitgaande van het model van Levelt. We bespreken het onderscheid tussen de opslag van informatie en regelgestuurde woordvorming. Daarnaast behandelt het hoofdstuk de lexicale semantiek, gaat het kort in op de prototypetheorie en de family relatedness theorie.

De daaropvolgende drie hoofdstukken vormen een inleiding in de syntaxis. Hoofdstuk 10, over de zin, begint met een korte inleiding op de syntaxis, waarin de generatieve grammatica als uitgangspunt wordt genomen. Vervolgens wordt het begrip ‘constituent’ geïntroduceerd en behandelen we de verschillende constituentietesten (substitutie, verplaatsing, bevragen, weglaten). Daarna worden boomstructuren en de X’-theorie gepresenteerd en de begrippen hoofd, complement, specificeerder en adjunct. De VP, de werkwoordelijke groep, wordt geïntroduceerd. Ten slotte wordt het verschil tussen subject en objecten besproken en gaan we in op de verschijnselen subcategorisatie en thematische rollen.

Aansluitend op de introductie van de VP in het voorgaande hoofdstuk bespreken we in hoofdstuk 11 de andere lexicale projecties (NP, AP, PP), waardoor duidelijk wordt dat ze allemaal dezelfde structuur hebben. Daarna wordt het directionaliteitsprobleem gethematiseerd (is het Nederlands hoofdinitieel of hoofdfinaal?) waarbij de verschillende posities belicht worden. We hanteren hierbij een taaltypologisch perspectief. Het Nederlands is overwegend hoofdinitieel, maar de VP lijkt hierop een uitzondering te zijn. We bespreken hoe zulke volgordevariatie in de theorie kan worden verantwoord, en maken een uitstapje naar de kindertaalverwerving.

Hoofdstuk 12 gaat over functionele categorieën en verplaatsing. We bespreken de functionele schil rondom de NP, de DP en de twee functionele schillen om de VP: de TP en de CP. Daarnaast bespreken we nog een andere functionele schil van de VP, de ‘kleine’ vP. Deze schil hebben we onder andere nodig om de structuur van verschillende types werkwoorden weer te geven. In de laatste paragraaf gaan we in op de laatste belangrijke ontwikkeling binnen de generatieve grammatica: het Minimalisme.

Het laatste hoofdstuk van deze inleiding, hoofdstuk 13, gaat over taal en betekenis. Dit hoofdstuk geeft een introductie van de grondbeginselen van de semantiek en pragmatiek. We bespreken kort hoe de (letterlijke) betekenis van zinnen tot stand komt en waarnaar we met taal verwijzen. Dit is het deelgebied van de semantiek. Daarna gaan we in op pragmatiek: het ontstaan van betekenis in context. We bespreken de belangrijkste begrippen uit dit vakgebied, waaronder taalhandelingen, coöperatie en implicaturen. We gaan in op de conversationele maximes, en laten zien wat er gebeurt als sprekers zich niet aan maximes houden. In de besprekingen is er bijzondere aandacht voor interculturele verschillen en atypisch taalgebruik bij mensen met autisme.

Het boek sluit af met een referentielijst, een index en ten slotte een lijst met de belangrijkste begrippen in 4 talen (Nederlands, Duits, Engels, Frans). Ten slotte wijzen we erop dat we in dit boek een aantal keuzes hebben gemaakt voor de weergave van bepaalde fenomenen. Sommige daarvan zijn conventies die je in de taalkundige literatuur zult tegenkomen. Zo betekent een * voor een voorbeeld, dat dit voorbeeld ongrammaticaal is. Een ? voor een voorbeeld duidt aan dat het om een twijfelgeval gaat. Dat wil zeggen dat het voorbeeld ergens tussen duidelijk grammaticaal en duidelijk ongrammaticaal in zit. Een %-teken geeft aan dat er sprekervariatie is: voor sommige sprekers is de zin acceptabel, voor andere niet, bijvoorbeeld omdat er voor de zin dialectvariatie is. Belangrijke begrippen die in de tekst uitgelegd worden, hebben we vetgedrukt. Voor de markering van belangrijke verschijnselen gebruiken we cursief, of cursief en vet. Woorden of syllabes die een klemtoon krijgen, hebben we onderlijnd waar het relevant is. Wanneer we voorbeelden in een vreemde taal geven, geven we onder het voorbeeld de letterlijke woord-voor-woord vertaling in het Nederlands. Dit noem je een glosse. We maken gebruik van de zogenaamde Leipzig glossing rules, die op internet gemakkelijk te vinden zijn. Onder de glosse volgt ten slotte nog de algemene vertaling van het voorbeeld, de parafrase. Aan het einde van ieder hoofdstuk worden enkele opdrachten gegeven. De docentenhandleiding voor de opdrachten, inclusief uitwerking, is te verkrijgen bij de auteurs van dit boek en bij de uitgever.

2Het Nederlands

Wat is eigenlijk precies Nederlands en waar op de wereld wordt het gesproken? Welke varianten van het Nederlands bestaan er en hoe verschillen deze van elkaar? Wat is de Nederlandse Taalunie? Hoe varieert het Nederlands regionaal en waar zijn de taalgrenzen? Welke variatie kent het huidige Nederlands? In dit hoofdstuk gaan we op deze vragen in. Daarnaast kijken we welke rol het Nederlands wereldwijd heeft en geven we een zeer korte geschiedenis van het Nederlands. In dit hoofdstuk wordt kortom inleidende algemene informatie over de Nederlandse taal gepresenteerd.

2.1Wat is Nederlands en waar wordt het gesproken?

Nederlands wordt in één van de bekendste Nederlandse woordenboeken, de Dikke Van Dale gedefinieerd als een West-Germaanse taal die wordt gesproken in Nederland, België, Suriname en op de Nederlandse Antillen (tegenwoordig spreken we van de Nederlandse Caraïben). Daarmee hebben we een eerste, nogal algemene definitie, die vooral gebaseerd is op de taalfamilie (West-Germaans) en op de geografische locatie. In het laatste deel van dit hoofdstuk volgt meer informatie over de taalfamilie en het ontstaan van het Nederlands. Het is niet zo verwonderlijk dat de definitie van het Nederlands nogal algemeen geformuleerd is. Een taal definiëren is namelijk niet zo makkelijk. Nederlands is dus een taal en geen dialect, en het wordt gesproken in de genoemde landen. Dit betekent dat Nederlands in deze landen een van de officiële talen is: de taal is in de wet vastgelegd als een van de talen van het land. Dat is van land tot land verschillend geregeld. Zo worden de officiële talen in België in de grondwet genoemd, bijvoorbeeld in artikel 4 van de Belgische grondwet dat de vier taalgebieden beschrijft: het Nederlandstalige, Franstalige en tweetalige Nederlands-Franse gebied (het Brussels Hoofdstedelijk Gewest), en het Duitstalige gebied. Het gebruik van de officiële taal wordt in Nederland in verschillende andere wetgevingen geregeld (bijvoorbeeld de Wet op het basisonderwijs, de Wet op het hoger onderwijs), maar niet in de grondwet.

Er zijn nog meer landen waar vormen van het Nederlands worden gesproken, zoals Frankrijk en Duitsland, maar in die landen is Nederlands geen officiële taal. In Frankrijk wordt door oudere dialectsprekers in en rond Duinkerke (de Franse Westhoek) nog een aan het Nederlands verwant dialect gesproken. In Duitsland is dit bijvoorbeeld rond het stadje Kleef en aan de grens bij de rivier de Nederrijn het geval. Verder zijn er nog ‘resten’ van het Nederlands te vinden in gebieden die ooit door Nederland gekolonialiseerd waren, zoals Indonesië. Ook in landen waar veel Nederlanders naartoe zijn gemigreerd zijn mensen te vinden die een variant van het Nederlands spreken, zoals de Verenigde Staten en Canada.

Ten slotte heeft het Nederlands nog een zusje: het Afrikaans. Het Afrikaans is ontstaan uit het zeventiende-eeuwse Nederlands en andere talen. Het wordt gesproken in Zuid-Afrika als een van de elf officiële talen, en het wordt ook in Namibië gesproken. Het Afrikaans lijkt in veel opzichten op het Nederlands, maar het laat ook grote verschillen zien. Die verschillen betreffen zowel de uitspraak als de woordenschat en de grammatica. Kijk maar naar een voorbeeld van het Afrikaans uit een toespraak van Nelson Mandela. Die had het Afrikaans overigens niet als moedertaal. Hij heeft het in de gevangenis geleerd:

‘As daar een boodskap is wat ek met u sou wou laat, dan is dit dat Afrikaners ’n besondere rol te speel het in die voortgesette heropbou van ons land. Sonder die bereidwilligheid van u leiers om aan onderhandelinge deel te neem en minderheidspolitiek af te sweer, sou ons nie destyds die doemprofete verkeerd kon bewys het oor Suid-Afrika se politieke toekoms nie. Ons moet ook nie toelaat dat vandag se doemprofete ons mismoedig maak nie. Natuurlik is daar probleme en uitdagings, maar daar is ook ruimte en geleenthede vir almal om hulself uit te leef en te help bou aan ’n beter lewe vir almal. U ervaring en kundigheid is onontbeerlik vir daardie poses van heropbou.’ (Uit een toespraak van Nelson Mandela, 7 februari 1999 in de Groote Kerk, Kaapstad.)¹

Het valt op dat in het Afrikaans sommige woorden er iets anders uitzien (ze klinken ook anders) dan in het Nederlands. Neem het woordje boodskap voor het Nederlandse ‘boodschap’ of almal voor ‘allemaal’. Daarnaast komen er woorden voor die in het Nederlands niet (meer) voorkomen, zoals hulself voor ‘zichzelf’. Ook zijn er andere meervoudsvormen te vinden: uitdagings. Je vindt ook grammaticale verschijnselen die het Nederlands niet kent. Een voorbeeld hiervan is dubbele negatie: Ons moet ook nie toelaat dat vandag se doemprofete ons mismoedig maak nie. Dat betekent: ‘We moeten ook niet toelaten dat doemdenkers ons vandaag de dag ontmoedigen.’

In de landen waar Nederlands de officiële taal is, worden ook andere talen gesproken. Zo wordt in Nederland ook Fries gesproken en de streektalen Nedersaksisch en Limburgs (daarover straks meer). In België wordt er ook Frans en Duits gesproken. Deze talen zijn in deze landen ook allemaal officieel erkend. In Suriname wordt naast Nederlands ook het Sranantongo (kort: Sranan) door ongeveer de helft van de inwoners gesproken. Toch heeft deze taal geen officiële status. Ook in Nederland en België worden er natuurlijk veel andere niet-officiële talen gesproken. Dat heeft verschillende redenen. Er zijn minderheidstalen die al eeuwenlang in Nederland en België worden gesproken, zoals het Jiddisch en het Romani. Er worden ook gebarentalen gebruikt. De Nederlandse gebarentaal en de Vlaamse gebarentaal zijn overigens aparte talen. De grenzen van de gebarentaal vallen dus niet samen met de taalgrenzen van de gesproken taal. Andere talen zijn geïntroduceerd door grote groepen migranten. Denk aan het Turks, Arabisch, Spaans of Pools. Ook het Engels wordt in beide landen veel gesproken, bijvoorbeeld in de toeristenbranche en ook in het hoger onderwijs en in de wetenschap. Het Engels wordt dus niet zozeer als moedertaal gesproken, maar meer als zogenaamde lingua franca. Een lingua franca is een taal die als gemeenschappelijke taal wordt gesproken door mensen met verschillende moedertalen. Ook het Sranantongo in Suriname wordt een lingua franca genoemd.

Nederlands wordt op dit moment wereldwijd door ongeveer 24 miljoen sprekers als moedertaal gesproken. Zeventien miljoen daarvan wonen in Nederland, 6,5 miljoen in België, en 400.000 in Suriname. Nederlands valt daarmee in de top veertig van de meest gesproken talen in de wereld. Het is dus geen kleine taal! Zeker niet, als je weet dat er in totaal zo’n zesduizend talen op de hele wereld gesproken worden. In Europa is Nederlands zelfs de achtste taal. Daarmee is het een middelgrote taal. Op de Nederlandse Caribische eilanden (Aruba, Bonaire, Curaçao, Sint Maarten, Sint-Eustatius en Saba) is het Nederlands de officiële taal naast Engels en Papiaments. Het is daar echter zeker niet de dominante taal. Op Aruba en Curaçao wordt namelijk vooral Papiaments gesproken en op de andere eilanden Engels.

Hét Nederlands bestaat eigenlijk niet, we spreken wel van Standaardnederlands of Algemeen Nederlands (AN). Vroeger heette dat overigens Algemeen Beschaafd Nederlands (ABN). Maar omdat er dan dus ook zoiets zou bestaan als Onbeschaafd Nederlands, en dat niet erg aardig is, wordt die term bij voorkeur niet meer gebruikt. Maar wat is Standaardnederlands? Eigenlijk bestaat er niet één vorm van Standaardnederlands. De Nederlandse Taalunie (zie de kadertekst verderop) zegt daarover:

‘Je kunt het omschrijven als het Nederlands dat de Nederlandse taalgemeenschap als norm voor correct taalgebruik accepteert. Die norm is gebaseerd op het Nederlands van sprekers met ‘taalgezag’, zoals schrijvers, journalisten, politici en kunstenaars. Een standaardtaal wordt vastgelegd in naslagwerken zoals woordenboeken en grammatica’s. Ze wordt gebruikt door de media, de staat en het onderwijs. Het is een norm, die wordt uitgedragen door leraren en taaladviseurs.’ (Bron: taalunie.org)

2.2Welke varianten bestaan er en hoe verschillen deze van elkaar?

Uit de vorige paragraaf kunnen we concluderen dat er niet één soort Nederlands is, al was het maar omdat in België, Suriname en Nederland niet precies hetzelfde Nederlands wordt gesproken. We spreken ook wel over het Nederlands-Nederlands, Belgisch-Nederlands en Surinaams-Nederlands. En dus niet, zoals in het buitenland en ook in Nederland zelf wel wordt gedaan, over het Hollands. Het Hollands verwijst naar twee provincies van Nederland, Noord- en Zuid-Holland. De variant van het Nederlands die daar gesproken wordt, heet inderdaad Hollands. Vermoedelijk wordt bijvoorbeeld in Duitsland vaak over Holländisch gesproken, als Niederländisch wordt bedoeld, omdat ook Nederlanders over Holland spreken (‘Hup Holland!’). Overigens werd in Duitsland in de zeventiende eeuw ook al van Holländisch gesproken om de taal van het buurland aan te duiden. Strikt genomen is dat niet correct. Ook Vlamingen zullen nooit zeggen dat ze Hollands spreken, zij spreken liever van Nederlands of van Vlaams.

Er bestaan dus verschillende varianten van het Nederlands. Voor die verschillende varianten bestaan ook verschillende standaarden. Dit noemen we pluricentriciteit. Een pluricentrische taal is een taal die meer dan één standaardvariant kent. België en Nederland hebben beide hun eigen standaardtaal (zie daarvoor het adviesdocument van de Nederlandse Taalunie). Ook in Suriname bestaat een eigen standaard voor het Nederlands. Deze standaards van het Nederlands hebben natuurlijk veel overeenkomsten, ze horen immers tot dezelfde taal. Maar er zijn ook duidelijke verschillen. De verschillen tussen deze drie varianten van het Standaardnederlands zijn misschien wel het opvallendst in de uitspraak en de woordenschat. Maar ook in de grammatica zijn er verschillen te vinden. Een paar voorbeelden zijn te zien in tabel 1. In het Belgisch-Nederlands en Surinaams-Nederlands wordt de klank /w/ bijvoorbeeld bilabiaal (met beide lippen) uitgesproken, terwijl dat in Nederlands-Nederlands aan het begin van een woord labiodentaal (met onderlip en boventanden) is. Ook midden in een woord kan het labiodentaal voorkomen (lawine, lawaai). Midden in een woord kan ook de bilabiale /w/ in het Nederlands-Nederlands voorkomen, zoals in leeuwen, net als aan het einde van een woord als in sneeuw, touw.

Tabel 1: Voorbeelden van verschillen tussen het Belgisch-Nederlands, Surinaams-Nederlands en Nederlands-Nederlands

Wat is de Taalunie?

De Taalunie is een organisatie die zich inzet voor het Nederlands. Zij doet dat in Nederland, België en Suriname, maar ook daarbuiten. Zij bestaat uit een algemeen secretariaat dat het beleid voorbereidt en dat beslissingen van het Comité van Ministers uitvoert. Dat comité bestaat uit twee ministers uit de Nederlandse en twee uit de Vlaamse regering. Ook Suriname is als geassocieerd lid vertegenwoordigd. Daarnaast heeft de Taalunie een Raad voor de Nederlandse Taal en Letteren die het Comité van Ministers adviseert. Ten slotte is er nog de Interparlementaire Commissie die uit volksvertegenwoordigers uit Nederland en Vlaanderen bestaat en die een controlerende rol heeft. De Taalunie concentreert zich op vijf zaken: de standaardtaal, het Nederlands en zijn taalvariëteiten, onderwijs binnen het Nederlandse taalgebied, onderwijs buiten het Nederlandse taalgebied en de talige culturele samenwerking tussen het Nederlandse taalgebied en de rest van de wereld. De Taalunie werkt samen met een internationaal netwerk van experts op het gebied van de Nederlandse taal en cultuur. Het doel is de positie van het Nederlands te versterken. Ook andere landen hebben zulke instituten die zich inzetten voor de eigen taal. Duitsland heeft bijvoorbeeld het Goethe-Institut, dat zich onder andere inzet voor het Duits als vreemde taal. De British Council zet zich internationaal in voor het Engels. De Académie Française in Frankrijk heeft deels een vergelijkbare functie als de Nederlandse Taalunie. Op de website van de Nederlandse Taalunie (taalunie.org) is veel interessante en relevante informatie over de Nederlandse taal en cultuur te vinden.

2.3Hoe varieert het Nederlands regionaal en hoe lopen de taalgrenzen?

We kunnen dus al drie verschillende vormen van Nederlands onderscheiden als we kijken naar de drie taalgebieden waar het wordt gesproken. Maar ook binnen deze taalgebieden komen weer verschillende varianten van het Nederlands voor, zogenaamde dialecten, die weer tot regiolecten kunnen worden samengevoegd. Het Nederlands in Nederland en België kunnen we globaal in zeven dialectgroepen verdelen (Hollands, Brabants, Zeeuws, Vlaams, Limburgs, Fries en (Neder)saksisch (zie afbeelding 1). Hollandse dialecten worden gesproken in de provincies Noord- en Zuid-Holland en een deel van Utrecht. (Neder)saksische dialecten worden gesproken in het noorden en oosten van Nederland (Gelderland, Overijssel, Drenthe en Groningen). Deze dialecten zijn nauw verwant met het Niederdeutsch, ‘Nederduits’, ook wel Platduits genoemd, aan de andere kant van de Nederlands-Duitse grens. Brabants, Vlaams en Limburgs worden zowel in Nederland als in België gesproken. Het Fries wordt in de provincie Friesland gesproken en heeft een speciale status. Het is de tweede officiële taal van Nederland. Het Fries wordt daarmee niet als dialect van het Nederlands gezien, maar als eigen taal in de West-Germaanse taalfamilie. Het Fries heeft zelf ook weer dialecten, zoals het Woudfries en het Kleifries. Ongeveer de helft van de Friezen heeft het Fries als moedertaal, sommige van hen spreken Standaardfries en andere een dialect van het Fries. Waarom beschouwen we het Fries eigenlijk als een taal en niet als een dialect? Anders gezegd: wanneer beschouwen we iets als taal en wanneer als dialect? Meer informatie daarover vind je in de volgende kadertekst.

Binnen de verschillende dialectgroepen worden weer kleinere dialectgroepen onderscheiden, die ook van elkaar verschillen. Overigens verschilt de hoeveelheid dialectsprekers voor de verschillende regio’s erg van elkaar. In de provincies Noord- en Zuid-Holland wordt bijvoorbeeld duidelijk minder dialect gesproken dan in de noordelijke, oostelijke en zuidelijke provincies van het taalgebied. Ook neemt het aantal dialectsprekers met de leeftijd af: onder jongeren vind je minder dialectsprekers.

De taalgrenzen

Het Nederlands grenst aan drie andere talen: het Fries, het Duits en het Frans. De grens met het Fries loopt door Nederland (zie afbeelding 1). De grens met het Frans, die door België en een stukje van Noord-Frankrijk loopt, vormt tegelijk ook de grens tussena twee taalfamilies: de Germaanse en de Romaanse taalfamilie. De grens met het Duitse taalgebied loopt langs de Nederlands-Duitse grens.

Afbeelding 1: De dialectgroepen van het Nederlands (uit: van der Sijs, 2011).

Het Fries lijkt op het Nederlands. Het zijn immers verwante talen. Maar er zijn ook veel verschillen te vinden op klankniveau, woordniveau en in de grammatica. Een paar voorbeelden vind je in tabel 2. Je kunt zien dat in het Fries sommige woorden systematisch van de Nederlandse woorden verschillen: de Nederlands ui-klank is in het Fries vaak een uu-klank en de Nederlandse ou-klank is in het Fries vaak een â-klank (uitgesproken als ‘ah’). Het Fries heeft ook woorden die nog sterker van het Nederlands verschillen. Probeer de woorden in de tabel maar eens uit te spreken (de ii wordt als lange i uitgesproken). Bij deze woorden hoor je de nauwere verwantschap tussen het Fries en het Engels. Dat is in de afbeelding van de taalfamilie (afbeelding 2) duidelijk terug te zien.

Tabel 2: Voorbeelden van verschillen tussen het Fries en het Nederlands

Fries
Nederlands

klanken
tún
hús
mús
âld
kâld
sâlt
tuin
huis
muis
oud
koud
zout

woorden
goes
kaai
swiet
tsiis
tsjerke
gans
sleutel
zoet
kaas
kerk

grammatica
ik sjong – jij sjongst – hij sjongt
ik zing – jij zingt – hij zingt

Ook het Nedersaksisch en het Nederlandse Limburgs hebben een bijzondere status. Deze varianten zijn opgenomen in het zogenaamde Europees Handvest voor regionale talen en talen van minderheden van de Raad van Europa. Dit handvest trad in 1998 in werking. Het heeft als doel regionale talen en talen van minderheden te beschermen en het gebruik ervan te bevorderen. Dat laatste houdt in dat sprekers van deze talen de mogelijkheid moeten krijgen hun taal te gebruiken. België heeft overigens geen erkende streektalen. De Nedersaksische en Limburgse dialecten zijn, afgezien van hun status als regionale taal, interessante dialectgroepen omdat ze nauw verwant zijn met de Duitse dialecten in het aangrenzende Duitse gebied. Nedersaksische dialecten zijn direct verwant met de Nederduitse dialecten. Eigenlijk kun je bij de Nedersaksische en Nederduitse dialecten van een zogenaamd dialectcontinuüm spreken. Dat er een landsgrens tussen zit, maakt voor de verwantschap tussen de dialecten weinig uit. Dialectsprekers uit Noordoost-Groningen die op bezoek gaan over de grens in Duitsland, kunnen daar met Duitse dialectsprekers vermoedelijk zonder veel problemen hun eigen dialect spreken. De Nederduitse/Nedersaksische dialecten onderscheiden zich net als het Nederlands van het Hoogduits doordat ze de zogenaamde Hoogduitse klankverschuiving niet hebben doorgemaakt. De Hoogduitse klankverschuiving is een systematische klankverandering die Hoogduitse dialecten hebben ondergaan. De verandering begon in het zuidelijke Duitse taalgebied en breidde zich uit naar het noorden. Daarbij veranderde de p in een pf-klank, zoals te zien is in Pfund, en Apfel; in het huidige Nederlands is de p een p-klank gebleven: ‘pond’ en ‘appel’. De t veranderde in een tz-klank, zoals te horen is in schwarz en setzen, in het huidige Nederlands ‘zwart’ en ‘zetten’. De k veranderde in een ch-klank. Dat zien we terug in machen, in het Nederlands ‘maken’, en in ich voor ‘ik’. Deze laatste verandering is vanuit het zuidelijke Duitse taalgebied het verste naar het noorden doorgedrongen, ook in Limburgse dialecten wordt bijvoorbeeld ich gezegd. Het gebied waar Nederduits/Nedersaksisch gesproken wordt, is erg groot. Behalve in de al genoemde Nederlandse provincies wordt het in Duitsland in alle noordelijke deelstaten gesproken, tot aan de Deense en Poolse grens.

Net als in het Fries zijn er systematische verschillen tussen het Nederlands en de Nedersaksische dialecten. De Nederlandse ou-klank wordt in Nedersaksische dialecten als ol gerealiseerd, ‘oud’ is old, ‘koud’ is kold en ‘hout’ is holt. Nedersaksische dialecten kennen geen ui-klank, maar gebruiken daarvoor een uu-klank of oe-klank. Het is dus huus of hoes in plaats van ‘huis’, en muus of moes in plaats van ‘muis’. Ook gebruiken de Nedersaksische dialecten vaak de ie in plaats van de ij. Beter gezegd, in deze dialecten is de oorspronkelijke realisatie van de ie bewaard gebleven en niet veranderd in de ij. Het is dus tied in plaats van ‘tijd’ en de mensen drinken een glas wien in plaats van ‘wijn’.

Het Limburgs vertoont net als de Nedersaksische dialecten overeenkomsten met het Duits. Ook hier kun je spreken van een dialectcontinuüm met de Rijnlandse dialecten aan de andere kant van de Nederlands/Belgisch-Duitse grens. Dat is onder andere te zien aan woorden die ook de Hoogduitse klankverschuiving hebben ondergaan. Hoe meer naar het zuidoosten, hoe meer invloed er van deze klankverschuiving is terug te zien. Ook heeft het Limburgs, net als het Duits, een umlaut bij vervoegingen, verkleinwoorden en meervoud. Een umlaut is een klankverandering van een klinker (um = om, laut = klank) die voorkomt bij bepaalde morfologische processen. Een kleine man is bijvoorbeeld een menneke, zoals in het Duits een kleine Mann een Männchen is. Het meervoud van poot is peut, en niet zoals in het Nederlands poten.

‘A Language is a dialect with an army and a navy’

(Max Weinreich, 1945; hij citeert hier iemand uit het publiek bij een van zijn lezingen.)

Wanneer is iets eigenlijk een taal en geen dialect? Het citaat hierboven geeft weer dat het onderscheid tussen een taal en een dialect eigenlijk nogal arbitrair is en te maken heeft met politiek.

Als je in Friesland met een Fries spreekt over de vraag of Fries een eigen taal is of een dialect van het Nederlands, dan ben je zeker van een heftige discussie (in een onderzoek van Gorter en Jonkman uit 1995 vond 94 procent van de Friestaligen dat Fries net als het Nederlands een taal is). Het Fries is – zie boven – in Nederland officieel erkend als taal. Maar waarom eigenlijk?

Taalkundigen stellen dat het onderscheid tussen talen en dialecten niet zo zwart-wit is, maar dat er eerder sprake is van een gradueel verschil. Daarbij is voor taalkundigen vooral de taalafstand tussen twee variëteiten van belang. Dat wil zeggen: hoeveel overlappen twee talen in hun vorm? Met vorm wordt bedoeld uit welke klanken woorden bestaan, maar ook de grammatica. Het Fries is dan verder verwijderd van het Standaardnederlands dan bijvoorbeeld het Amsterdams. Maar zo bekeken is bijvoorbeeld het Limburgs ook verder verwijderd van het Nederlands dan het Fries. Toch is het Limburgs geen officiële taal, maar slechts erkend als ‘regionale taal’. Er moet dus meer gebeuren om de status ‘taal’ te krijgen. Dat heeft meer te maken met taalpolitiek: een groep mensen ziet hun taalvariant als taal en zet zich ervoor in dat deze als taal wordt erkend, dat de taal door hun kinderen kan worden verworven en dat de taal niet alleen thuis, maar ook in het openbaar gebruikt wordt. Dat hangt direct samen met taalstatus: een taal die veel gebruikt wordt (in onderwijs, maar ook in muziek, literatuur, enzovoort) krijgt een stevigere status. Dit zien we terug in de opname in het al genoemde Europees Handvest voor regionale talen. Hierin heeft het Fries de hoogste erkenning gekregen. Varianten die taalkundig gezien daarvoor ook in aanmerking komen zoals het Nederduits, hebben slechts een zwakkere vorm van erkenning. Dat heeft alles te maken met de geschiedenis en taalpolitiek in Friesland. Die taalpolitiek komt in deze vorm niet in Limburg en de Nedersaksisch sprekende delen voor. Nee, een leger en een marine heeft het Fries niet, maar wel een sterke lobby.

2.4Welke variatie heeft het huidige Nederlands?

Het gebruik van dialecten neemt dan wel af, toch kent ook het huidige Nederlands nog veel variatie. Naast dialecten zien we bijvoorbeeld regiolecten, sociolecten, jongerentalen en Tussentaal. Met regiolecten worden regionaal gekleurde varianten van het Nederlands bedoeld die in een bepaalde regio worden gesproken. Met sociolecten worden groepstalen bedoeld. Dat kunnen bijvoorbeeld jongerentalen zijn, of straattaal. Een andere belangrijke variant is de zogenoemde Tussentaal, een gesproken variant van het Belgisch-Nederlands.

Taalvariatie is onder andere te verklaren doordat taal naast een communicatief doel ook een sociale functie heeft. Mensen identificeren zich door het gebruik van een bepaalde taal met een bepaalde groep. Daarmee heeft taal een bindende en een afgrenzende functie. Door het gebruik van een bepaalde variant laat je zien dat je bij een bepaalde groep hoort.

Straattaal wordt gebruikt om jongerentalen te beschrijven die ‘op straat’ worden gesproken. Het gaat hierbij om verschillende varianten van het Nederlands die worden gebruikt door jongeren, vooral in de grote steden. Daarbij worden er woorden en uitdrukkingen uit migrantentalen gebruikt, zoals het Marokkaans (Arabisch of Berber), Papiamento, Sranan (Surinaams) en het Amerikaans-Engels. Ook de uitspraak en zinsbouw verschillen van het Standaardnederlands. Straattaal wordt ook wel multicultureel Nederlands genoemd. De straattalen in de grote steden kunnen van elkaar verschillen, afhankelijk van de invloed van de migrantentaal. Straattaal is heel veranderlijk, de veranderingen in woordgebruik volgen elkaar soms in hoog tempo op. Straattaal wordt gesproken door meertalige jongeren, die thuis een andere moedertaal spreken, maar ook door jongeren die alleen Nederlands spreken. Straattaal heeft bij volwassenen niet altijd een goed imago. Zo zijn mensen bezorgd dat de straattaalsprekers het Standaardnederlands niet goed beheersen en dat het een vorm van taalverloedering is. Maar dat klopt helemaal niet. Integendeel, straattaal kan als een creatieve taalvariant van het Nederlands gezien worden. En een spreker kan vaak vlot schakelen tussen straattaal en Standaardnederlands.

Tussentaal wordt gebruikt om een typisch Vlaams taalverschijnsel te benoemen, namelijk een spreektalige variant van het Belgisch-Nederlands die tussen het Standaardnederlands en de dialecten valt. Het gaat hierbij dus uitdrukkelijk niet om de Belgisch-Nederlandse standaardtaal. De Tussentaal wordt beïnvloed door het regiolect. Deze is daardoor niet werkelijk één taal, maar verschilt in de verschillende regio’s. Wel is het zo dat de Brabantse invloed dominant is, in ieder geval in de media. Tussentaal verschilt in de uitspraak niet zo sterk van het Standaardnederlands in België, al heeft het enkele eigen fonologische kenmerken. De /h/ aan het begin van het woord wordt bijvoorbeeld doorgaans niet uitgesproken. Je hoort dan eel in plaats van heel. Dat gebeurt ook in veel Belgische dialecten. Opvallender zijn de verschillen in het woordgebruik. In Tussentaal wordt bijvoorbeeld gesproken van ge of gij, in plaats van het standaardtalige je of jij. Het standaardtalige blijf thuis wordt in de Tussentaal bijvoorbeeld blijf in uw kot. De zin Heb je mijn hond gezien klinkt in de Tussentaal als Edde gij mijnen ond gezien. In mijnen hond zie je ook dat in de Tussentaal flexievormen voorkomen die je in het Standaardnederlands niet vindt: het possessief pronomen krijgt een uitgang -en voor het mannelijk enkelvoud van het substantief hond (zie hoofdstuk 7 voor een uitleg van woordsoorten).

Tussentaal heeft in Vlaanderen een vreemde status. Sommige opiniemakers noemen het lui en slordig taalgebruik en in prescriptieve bronnen wordt de Tussentaal afgekeurd. Zij pleiten voor gebruik van het Standaardnederlands, ook wel het VRT-Nederlands genoemd (de VRT is de openbare Vlaamse Radio- en Televisieomroeporganisatie). Tussentaal wordt echter in het gewone leven steeds meer gebruikt, dat zie je op televisie in series en interviews. Mensen met een hoge status, zoals politici, gebruiken het zelfs soms op televisie. Het is in principe de informele Nederlandse spreektaal van België geworden.

Is Tussentaal inderdaad intrinsiek slordig vanuit taalkundig perspectief? Neem nu het feit dat het possessief pronomen flexie krijgt: mijnen ond in plaats van mijn hond. Je kunt terecht opmerken dat die eigenschap afwijkt van de standaardtaal. Dat zo’n uitgang slordig is, volgt daaruit echter niet. In Germaanse talen vind je vaak flexie van het possessief pronomen. In het Duits vind je bijvoorbeeld ook uitgangen op het possessief pronomen (Hast du meinen Hund gesehen?), en het Standaardnederlands verbuigt het possessief pronomen in de eerste persoon (ons huis versus onze hond). Er is dus niets intrinsieks verkeerd aan het verbuigen van een possessief pronomen. Het enige wat je kunt opmerken is dat we in de standaardtaal de afspraak hebben dat niet te doen.

Zoals in België Tussentaal steeds meer ruimte krijgt in het openbare leven, en daarmee het Belgisch-Nederlands verandert, zo verandert ook het Nederlands. In het Nederlands-Nederlands van de laatste decennia vindt bijvoorbeeld een opvallende klankverandering plaats. Deze klankverandering wordt wel samengevat onder het begrip Poldernederlands. De term is in 1997 bedacht door de Nederlandse taalkundige Jan Stroop. Het gaat hier trouwens niet over de hele taal. Poldernederlands beschrijft alleen een uitspraakverandering. Het gaat bij deze verandering om een verlaging van de zogenaamde diftongen (tweeklanken, zie hoofdstuk 4) en lange klinkers. Verlaging houdt in dat de klinkers worden uitgesproken met de mond verder open: de onderkaak wordt dus verder naar beneden gebracht. De ei wordt hierdoor uitgesproken als aai en de au/ou als aau. Deze verandering begon in de jaren 70 van de vorige eeuw en werd eerst vooral door hoogopgeleide vrouwen gerealiseerd. Inmiddels wordt deze uitspraakvariant door heel veel vrouwen en mannen in het Nederlands gebruikt. Sterker nog, in een onderzoek uit 2019 bleek dat het verschil tussen de twee varianten ei en ai door luisteraars niet waargenomen werd.

2.5Welke rol heeft het Nederlands wereldwijd?

Hierboven werd al duidelijk dat het Nederlands op verschillende plekken op de wereld gesproken wordt. Die plekken hangen allemaal samen met de koloniale geschiedenis van Nederland. Dat is duidelijk bij Suriname en de Nederlandse Caraïben, maar ook bij het Afrikaans. Daarnaast vinden we sporen van het Nederlands in andere talen terug in de vorm van zogenaamde leenwoorden. Het Nederlands heeft leenwoorden uit talen die invloed op het Nederlands hebben of hadden. Omgekeerd hebben andere talen ook woorden uit het Nederlands geleend. Leenwoorden zijn altijd het gevolg van taalcontact en zeggen daarom ook iets over onze geschiedenis. Ze komen vaak uit buurtalen. Met die talen is er namelijk veel contact door reizen en handel. Bovendien zijn mensen aan de grens vaker tweetalig. In het Nederlands vinden we daarom ook veel leenwoorden uit het Duits, Engels, Frans, maar ook uit het Latijn, dat lange tijd de tweede taal in Nederland was. Die talen hebben in verschillende periodes invloed op het Nederlands gehad. Het Frans en Latijn hadden veel invloed tot in de negentiende eeuw. Op dit moment heeft het Engels veel invloed. Omgekeerd had het Nederlands ook invloed op andere talen, bijvoorbeeld door de belangrijke rol die Nederland in handel, scheepvaart en visserij had. Zo zijn er veel Nederlandse woorden uit de scheepvaart in andere talen beland. Denk daarbij aan stuurboord, in het Duits Steuerbord, in het Engels Starboard in het Frans Tribord. Of: jacht in het Duits, Frans en Engels yacht, natuurlijk met verschillende uitspraak. Leenwoorden zijn een heel normaal fenomeen in talen, ze houden talen levend en in beweging.

2.6Een zeer beknopte geschiedenis van het Nederlands

Hierboven hebben we gezien dat het Nederlands een zogenaamde West-Germaanse taal is, net als bijvoorbeeld het Duits, Fries, Afrikaans en het Engels. Het hoort daarmee tot de Germaanse taalfamilie, waartoe ook Noord-Germaanse talen als het Zweeds en het Noors horen. De Germaanse talen gaan terug op het Proto-Indo-Europees. Met proto wordt één gemeenschappelijke taal bedoeld, waarvan latere talen zijn afgeleid. Dit Proto-Indo-Europees is gereconstrueerd, er bestaan geen teksten en natuurlijk al helemaal geen geluidsopnames van. Waarom gaan we er dan van uit dat het Proto-Indo-Europees echt bestond? Dat komt door de vele overeenkomsten tussen de Indo-Europese talen. Die zijn zo sterk en frequent dat er moeilijk een andere verklaring voor te vinden is. Andere talen die tot de Proto-Indo-Europese taalfamilie horen zijn onder andere de Slavische talen (zoals Russisch en Pools), de Romaanse talen (zoals Frans, Spaans, Italiaans) en het Grieks. Maar ook talen als het Perzisch en Hindi horen bij de Proto-Indo-Europese taalfamilie. Naast het Indo-Europees bestaan er natuurlijk ook andere taalfamilies zoals de Sino-Tibetaanse talen, waar het Mandarijn (Chinees) onder valt, en de Semitische talen, waarvan het Arabisch en het Hebreeuws voorbeelden zijn.

Afbeelding 2: Een stamboom van de Indo-Europese taalfamilie. De West-Germaanse taalfamilie is hier het gedetailleerdst uitgewerkt. Er bestaan verschillende versies van de West-Germaanse stamboom. De begrippen voor de oudere varianten die hier genoemd zijn, verwijzen niet naar talen, maar naar taal- en dialectgroepen. Bovendien zijn de ontwikkelingen niet uitsluitend lineair, maar is er ook invloed tussen de verschillende talen onderling.

Voor het Nederlands gaan we uit van verschillende ontwikkelingsfases. Het is gebruikelijk om te beginnen bij het zogenaamde Oudnederlands, dat gesproken werd vanaf ongeveer de achtste eeuw. Het Oudnederlands gaat terug op het West-Germaans, dat weer onder het Germaans valt. Het West-Germaans kan verder onderverdeeld worden in Ingweoonse en Frankische dialecten. De Ingweoonse dialecten werden aan de Noordzeekust gesproken. Er wordt daarom ook wel van Noordzee-Germaans gesproken. De Frankische dialecten werden gesproken door de Franken. Ingweoonse invloeden zijn terug te vinden in het Engels, Fries, Nederlands en Duits. Een voorbeeld van deze verwantschap zie je onder andere terug in de Friese voorbeelden in tabel 2. In het Nederlands zijn daarnaast ook Saksische invloeden terug te vinden. Op het Oudnederlands volgde het Middelnederlands, dat gesproken werd in de late Middeleeuwen, vanaf ongeveer midden twaalfde tot eind vijftiende eeuw. Vanaf de zestiende eeuw – met het opkomen van een eenheidstaal – spreken we van Nieuw-Nederlands, om uit te komen bij het hedendaags Nederlands, dat ook wel modern Nederlands wordt genoemd. Dit is het Nederlands dat vanaf de twintigste eeuw gebruikt wordt. Deze indeling is natuurlijk zeer globaal en ook een beetje misleidend, omdat het suggereert dat de varianten die in vroegere eeuwen gesproken werden een eenheid vormden. Dat is zeker niet het geval geweest. Dat wat we Oudnederlands en Middelnederlands noemen, was steeds een verzameling van dialecten. Pas in de zestiende en zeventiende eeuw begint de standaardisering van het Nederlands met het ontstaan van de boekdrukkunst.

Het Oudnederlands

Lange tijd is er gedacht dat het oudste Nederlandse zinnetje uit ongeveer 1100 komt (zie 1). Het zou hierbij gaan om een zogenaamde pennenproef van een West-Vlaamse monnik.

(1)hebban olla vogala nestas hagunnan

Alle vogels zijn met hun nesten begonnen

hinase hi(c) (e)nda thu

behalve ik en jij.

uu(at) unbida(n) (uu)e nu

waar wachten wij nog op?

Er zijn echter teksten die nóg ouder zijn. Het was al langer bekend dat de zogenaamde Wachtendonckse psalmen eerder geschreven zijn, namelijk in de tiende eeuw. Maar die spreken minder tot de verbeelding dan het romantische zinnetje van de monnik. Recentelijk gaat men er overigens zelfs van uit dat het in dit zinnetje waarschijnlijk niet om Oudnederlands, maar eerder om een soort Oud-Engels met Nederlandse kenmerken gaat. Ook de Leidse Willeram, een commentaar op het Hooglied uit de Bijbel, is ouder. Deze tekst gaat terug op een tekst in een Duits dialect uit het midden van de elfde eeuw. Daarvan bestaat een Nederlandse bewerking uit 1100. Pas aan het einde van de twintigste eeuw is er meer aandacht gekomen voor deze en andere, nog oudere overblijfselen van het Nederlands. In de Lex Salica, een tekst uit de zesde eeuw, komt een zinnetje voor dat ook tot het Oudnederlands gerekend kan worden: Maltho thi afrio lito, dat betekent: ‘Ik zeg: ik laat jou vrij, halfvrije’. De Lex Salica was een wettekst in het Latijn. Deze tekst was voorzien van glossen voor mensen die geen Latijn beheersten. In dit geval waren de glossen in de taal van de Franken: het Oud-Frankisch, ook wel Oudnederlands genoemd, omdat het over de variant gaat die in Nederland werd gesproken. Het is niet makkelijk om in dit zinnetje het huidige Nederlands te herkennen. Het thi lijkt op de verbogen vorm van du uit de zestiende eeuw en daarmee op ‘jou’. Je kunt er ook het Engelse thee in herkennen dat Shakespeare gebruikte: Shall I compare thee to a summer’s day (Sonnet 19) ‘Zal ik je met een zomerdag vergelijken?’. In afrio, dat ‘ik laat vrij’ betekent, kunnen we nog het woordje ‘vrij’ herkennen. Het Oudnederlands verschilt sterk van het Nederlands van nu. Zo heeft het nog veel meer uitgangen en komen er verschillende klassen van nomina voor (net als in het Latijn). Het heeft nog vier casussen (ook wel naamvallen genoemd), die te zien zijn bij nomina, adjectieven en pronomina. Het Oudnederlands heeft geen lidwoorden. Ook de werkwoorden kenden veel meer flexie dan nu, zo werd nog een onderscheid gemaakt tussen de eerste, tweede en derde persoon enkelvoud.

Het Middelnederlands

Het Middelnederlands is een verzameling dialecten die werden gesproken in het gebied waar men nu Nederlands spreekt. Het Middelnederlands kan in drie grote groepen verdeeld worden. Deze gaan terug op de Ingweoonse, Frankische en Saksische oorsprong: respectievelijk het Kust-Middelnederlands, Zuidoost-Middelnederlands en Noordoost-Middelnederlands. De dialecten van het Middelnederlands verschilden behoorlijk van elkaar, net als dialecten nu. Uit het Middelnederlands zijn veel meer teksten overgeleverd dan uit het Oudnederlands, alleen al uit de periode tot 1300 meer dan tweeduizend. Het is wel vaak lastig te bepalen door wie ze geschreven zijn en in welk dialect. Uit deze tijd komen ook de eerste literaire teksten van het Nederlands. Bekende teksten zijn bijvoorbeeld Van den Vos Reynaerde, Beatrijs en Karel ende Elegast. Daarnaast zijn er natuurlijk ook veel ambtelijke en religieuze teksten bewaard gebleven. Vrijwel alle teksten uit deze tijd zijn met de hand geschreven in zogenaamde scriptoria, ook wel schrijfcentra genoemd. Daar werden teksten met de hand gekopieerd. Dat was natuurlijk een enorme klus, dus er werd vaak maar één exemplaar per keer gemaakt.

In het Middelnederlands herkennen we al wel iets makkelijker het Nederlands van nu. Kijk maar naar dit voorbeeld uit Der Naturen Bloeme, een natuurencyclopedie uit de dertiende eeuw, in Vlaanderen geschreven door Jacob van Maerlant. Een bijzondere tekst, omdat het in Europa de eerste natuurencyclopedie in een volkstaal was.

Uit: Der Naturen Bloeme (Jacob van Maerlant, ongeveer 1270, Vlaanderen)

Als ons sente Jeronimus leert,
So esser erehande volc gevonden
Gehovet gelijc den honden,
Met crommen clauwen ende met langhen,
Ende met beesten vellen behanghen,
Ende voer haer spreken bassen.
Zoals de heilige Hiëronymus ons leert,
bestaat er een bepaald merkwaardig volk
dat een hoofd heeft als een hond,
met lange, kromme klauwen
en ze dragen dierenvellen,
en in plaats van te spreken blaffen ze.

Het Middelnederlands heeft minder casusmarkering (dat wil zeggen minder verschillende naamvalsvormen) dan het Oudnederlands. De uitgangen zijn in de loop van de Middeleeuwen afgesleten. Ook worden er lidwoorden gebruikt, zoals in gelijc den honden, waarbij het lidwoord in dit geval een datief casus uitdrukt. Er worden steeds meer voorzetsels gebruikt. De woordvolgorde wordt minder flexibel dan in vroegere fases van het Nederlands. Het is ook duidelijk dat er nog grote verschillen zijn tussen het Middelnederlands en het Nederlands van nu. Toch kunnen we al veel woorden herkennen: honden, clauwen, langhen. De woordvolgorde is in het Middelnederlands nog vrijer dan in het huidige Nederlands. Dat heeft te maken met het gebruik van casus, dat het makkelijker maakte verschillende woordvolgordes te gebruiken. Zo konden object-eerst zinnen net zo goed voorkomen als subject-eerst zinnen, zoals in den coninc sach die rechtere, ‘de rechter zag de koning’. Tegenwoordig hebben we een voorkeur voor zinnen waarin het eerste substantief het subject is. Het is overigens niet zo eenvoudig te bepalen hoe de zinsbouw in het Middelnederlands werkelijk was. Veel van de overgeleverde teksten bestonden uit verzen op rijm. Dat rijm dwong de auteurs vermoedelijk vaak tot een bepaalde woordvolgorde die misschien in gesproken taal niet zo zou voorkomen. Andere verschillen met de grammatica van het Nederlands van nu zijn bijvoorbeeld te zien in de vervoeging van adjectieven zoals in met crommen clauwen. Of de vorm ende voor ‘en’.

Het Nieuw-Nederlands en de opkomst van de standaardtaal

In de vijftiende eeuw werd de boekdrukkunst uitgevonden. Deze uitvinding heeft een belangrijke rol gespeeld in de ontwikkeling van de standaardtaal. Door de boekdrukkunst konden grote oplages van teksten gemaakt worden. Deze teksten konden daardoor beter verspreid worden. Daarom was het nodig om de teksten zo te schrijven dat ze in verschillende dialecten konden worden begrepen. Een andere factor die bij het tot stand komen van de standaardtaal een belangrijke rol speelde, was de Reformatie. Tijdens deze zestiende-eeuwse kerkhervorming hebben de protestanten zich afgescheiden van de rooms-katholieke kerk. Deze hervorming zorgde ervoor dat er meer behoefte kwam aan een Bijbelvertaling en andere religieuze teksten in de volkstaal. Niet in het Latijn dus, dat niet iedereen kon lezen, maar in het Nederlands. Dat leidde onder andere tot de zogenaamde Statenvertaling, een Bijbelvertaling uit 1637. Deze werd naar het Nederlands vertaald uit de oorspronkelijke talen van de Bijbel, maar wel door vertalers uit verschillende dialectregio’s van Nederland. Die vertalers moesten dus keuzes maken uit hun eigen dialecten voor de meest geschikte vorm van woorden en zinnen. Het resultaat daarvan is op internet na te lezen (www.bijbelsdigitaal.nl). Deze bijbel heeft veel invloed op de Nederlandse schrijftaal gehad. Andere processen van modernisering hadden daarbij zeker ook een belangrijke rol. Denk daarbij aan de centralisering van het bestuur, de ontwikkeling van verkeersnetten en bovenregionale distributienetten van economische goederen. Daarnaast ontstonden in de zestiende en zeventiende eeuw ook invloedrijke woordenboeken en grammatica’s van het Nederlands. Dit noemen we codificatie: het vastleggen van taalvormen. Door deze ontwikkelingen ontstond er een variant van het Nederlands die in meerdere gebieden kon worden gebruikt. Het Nederlands kreeg een standaardvorm die ook in steeds meer domeinen werd gebruikt, zoals onderwijs, kerk en rechtspraak.