Kolonialisme en racisme

Een postkoloniale kroniek

Jan Breman

Amsterdam University Press

Afbeelding omslag voorplat: De koloniaal als toean besar

Afbeelding omslag achterplat: De koloniaal op inspectie

Bron: Eberhard Freiherr von Wechmar, Delianer. Collectie lithografieën, 1927

Ontwerp omslag: Mijke Wondergem, Baarn

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6372 255 1

e-ISBN 978 90 4855 344 0 (e-pub)

DOI 10.5117/9789463722551

NUR 740

© Jan Breman / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2021

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

De uitgeverij heeft ernaar gestreefd alle copyrights van in deze uitgave opgenomen illustraties te achterhalen. Aan hen die desondanks menen alsnog rechten te kunnen doen gelden, wordt verzocht contact op te nemen met Amsterdam University Press.

Inhoud

Voorwoord

Ten geleide. Op weg naar een beter bestaan

Deel 1 Imperialisme als ideologie en
praktijk van ongelijkheid

1 Over kolonialisme en racisme

De studie van het koloniale verleden

Arbeid als thema van onderzoek

Ontkenning van de sociale kwestie

Eclips van lotsverbondenheid

Uitblijvende emancipatie

Doorwerking van de koloniale nalatenschap

Bronnen

2 Alexis de Tocqueville over klasse en ras

Democratie als zelfredzaamheid

De sociale kwestie bij nader inzien

De gebiedende noodzaak van kolonialisme

De volkopstand van 1848

Uitsluiting van gelijkwaardigheid

Van bezitloosheid tot bezitsvorming?

Afgewezen naar klasse en ras

Terugblik

Bronnen

Deel 2 Het koelieschandaal aan Sumatra’s oostkust

3 Het koeliebeest aan banden?

De koloniale geest aan het begin van de twintigste eeuw

Ambtelijk onderzoek naar misstanden

Een façade van hervorming

Het falen van de arbeidsinspectie

De fictie van een arbeidscontract

Portret van koelies en hun bazen

Tropenkolder en de lijders eraan

Een regime van terreur

Verzet en onderdrukking

Verdraaiing en verhulling van de koloniale werkelijkheid

Sla d.r op!

Het koeliebeest bedwongen?

Gepubliceerde bronnen

Ongepubliceerde bronnen

4 Een advocaat van kwade zaken

Het koloniale milieu aan Sumatra’s oostkust in de eerste decennia van de twintigste eeuw

Van medestander tot bestrijder

Een ‘schijnheilige advocaat van kwade zaken’

Wederopstanding als vakbondsleider

Agitatie en reactie

Gepubliceerde bronnen

Ongepubliceerde bronnen

Deel 3 Civilisatie en racisme

5 Een staat van terreur

De Vrijstaat Congo rond de eeuwwisseling

Het koloniaal bedrijf als koninklijke onderneming

De koninklijke commissie

De noodzaak tot revisie

Handen voor rubber

Terreur: van middel tot doel

6 Koloniaal eerherstel, een vergelijkend perspectief

Hervormingen

Ethische politiek in combinatie met racisme

Koloniaal dualisme

Ontwikkelingsbeleid: koloniaal en postkoloniaal

Bronnen

7 Klokkenluiders over Belgisch kolonialisme die geen gehoor vonden

Kanttekeningen bij de Belgische postkoloniale debatten

Geprikkeld tot dissidentie

De lobby van oud-kolonialen

Het koloniaal vervolg op de Vrijstaat

Uitweg uit de impasse

Een betwist geheugen

Tervuren, ontmoetingsplaats en strijdtoneel

Achter de façade van een modelkolonie

Bronnen

Deel 4 De noodzaak van blijvende onderwerping

8 De kleurlijn als grondslag voor koloniaal bestuur en beleid

Racisme in dienst van economisch profijt

De ethische politiek als beschavingsoffensief

Weerstand, onderdrukking en aanpassing

Armenzorg en de kleuring ervan

Uitwerking van de economische crisis in de jaren dertig

De nationale beweging op zoek naar haar aanhang

Bronnen

Media

9 Behoud van het wingewest

Het koloniaal surplus naar aard en omvang

Uitblijvende industrialisatie

Imperialistisch ondernemerschap

De indologische opleiding

De koloniale staat tussen kolonie en onafhankelijkheid

Bronnen

10 Het langdurig traject van dekolonisatie

Merdeka

Handhaving rijkseenheid

De economische lobby

Operatie product en mislukte pacificatie

Het einde in zicht

Repatriëring

Samenvatting

Bronnen

Media

Deel 5 Grenzen aan het gelijkheidsdenken

11 Voortschrijdend inzicht?

Herinnering ter rechtvaardiging

Van beschaving naar ontwikkeling

Hervatting van de onderbroken missie

Herhaling van zetten

Een ongemakkelijke waarheid

Pro en contra schoolvorming

Wie en wat ter beoordeling staat

Bronnen

12 Het verlopend tij van de ontwikkelingspolitiek; De kritische grens van Jan Pronk

Een sombere beleidsbalans

Mondiale publieke sector

Het einde van de derde wereld

Tweespalt in wereldwijde samenhang

Een politieke stellingname

Een ommekeer in ontwikkelingsbeleid?

13 De essentie van de sociaaldemocratie

Het heil van de markt

Crisis in het wereldkapitalisme?

Solidariteit over de grenzen heen

Het sluiten van de kring

Mondialisering met een menselijk gezicht

14 De nalatenschap van het koloniaal verleden

Koloniale overheersing: verinnerlijkt dan wel betwist en verlaten

De doorwerking van het koloniaal verleden

Terug in het land van herkomst

Het multiculturele drama

Het beschavingsoffensief in eigen land: toen en thans

Een democratie van insluiting en uitsluiting

De autoritaire verleiding op het thuisfront

De noodzaak van pluriformiteit in relativistische optiek

Bronnen

Lijst van afbeeldingen en tabellen

Afbeeldingen

Afbeelding 1.1 Twee Chinese koelies beschuldigd van het leiding geven aan een koelieopstand in de tinmijnen van Banka

Afbeelding 3.1 Het koelieschandaal in Deli: een welgedane en zelfingenomen Deliaan met in zijn zak De Planter, van Eberhard Freiherr von Wechmar

Afbeelding 3.2 Executie op de onderneming Kisaran te Asahan op 4 januari 1893 van de Javanen Tasmin en Kromo di Rono

Afbeelding 5.1 Het Congostandbeeld op het Jubelplein in Brussel

Afbeelding 5.2 De straf met de chicotte (nijlpaardzweep)

Afbeelding 5.3 Vertoon van de afgehakte rechterhanden van Bolenge en Lingomo, gedood door abir-opzichters in mei 1904

Afbeelding 5.4 Gevangene, die men ertoe heeft verplicht met een afgehakt been om zijn nek te lopen

Afbeelding 6.1 Het ‘vrijgezellenbestaan’ waaraan de komst van blanke vrouwen aan de oostkust van Sumatra een einde maakte

Afbeelding 8.1 Planter met Deli sigaar, van Eberhard Freiherr von Wechmar

Afbeelding 9.1 Indië Verloren, Rampspoed Geboren; tekening op het schutblad van de brochure van Sandberg

Afbeelding 10.1 Nederlandse oorlogspropaganda die de waarheid geweld aandeed

Afbeelding 10.2 Werving voor het KNIL

Afbeelding 11.1 Grenzen aan het gelijkheidsdenken: de joviale koloniaal aan de rijsttafel met flessen bier onder zijn stoel, van Eberhard Freiherr von Wechmar

Afbeelding 12.1 Jan Soldaat, omslag Elsevier 25 januari 1969

Tabellen

Tabel 8.1 Verlies van werkgelegenheid per bedrijfstak tussen 1929-1934 in duizendtallen

Tabel 9.1 Selected companies by economic sector

Voorwoord

Als opgroeiende jongen sprak de onafhankelijkheidswording van Indonesië tot mijn verbeelding maar de eraan voorafgaande onderwerping van de archipel aan langdurige uitheemse bezetting en de uitwerking van deze vreemde heerschappij in niet mindere mate. Ik woonde in de Amsterdamse buurt waarin het Koloniaal Instituut gehuisvest was, met koloniaal kapitaal gebouwd en ingericht. Aan de hand van mijn vader en gefilterd door de kijk van buitenaf en bovenop raakte ik op de hoogte van het verleden van dit land en volk ver weg. Wat ik in de zalen en kijkkastjes van het museum te zien kreeg prikkelde mijn nieuwsgierigheid en verdiepte zich toen ik iets ouder geworden op schoolvrije middagen in de jeugdboekerij van het instituut De scheepsjongen van Bontekoe, De katjangs maar ook Multatuli’s verhaal van Saïdjah en Adinda las. Als student ten slotte werd ik een geregeld bezoeker van de fraaie studiezaal. Ik zocht toegang tot de bewaard gebleven bronnen en archieven uit de koloniale erfenis maar ook tot de nieuwe literatuur over de ontwikkelingsdecennia, zo genoemd vanwege de doorgaande bemoeienis met de gedekoloniseerde wereld in de tweede helft van de twintigste eeuw. Dit omvangrijke bibliotheekbestand dat herinnerde aan verloren gegane rijksdelen en vergankelijke bedoelingen had aan relevantie verloren en hoefde niet langer bewaard te blijven, zo vond de verantwoordelijke minister. De hele collectie is eind 2014 van de hand gedaan, een verlies dat de gebruikers ervan verbijsterd heeft achtergelaten.

Mijn antropologisch veldwerk in India en Indonesië heb ik altijd met historiserend onderzoek weten te combineren. Een vroege proeve ervan bracht mij tot het inzicht dat het dorpsbestel op Java een koloniale constructie was in plaats van een naar binnen gekeerde, corporatieve en zichzelf besturende boerengemeenschap die in een ver verleden was ontstaan. Het doortrekken van de lijn uit de tijd van weleer naar het heden is ook de rode draad van deze bundel, een verzameling van opstellen waarvan er zeven eerder zijn verschenen. Na een ten geleide heb ik in deel I het verband tussen vroeger en later toegelicht (hfdst. 1). Erop volgt het portret van een gedreven voorstander en bedrijver van imperialisme, waarbij ik vaststel dat deze Europese expansie zowel uitdrukking was van racisme als voeding eraan gaf (hfdst. 2).

De delen II en III (hfdst. 3-7) zijn tussen 1988 en 2020 gepubliceerd en het virulente racisme dat zich rond het begin van de twintigste eeuw in Nederlands-Indië en Belgisch Congo manifesteerde leidt het relaas van deel IV in, de vastlegging en verharding van de kleurlijn in de laatkoloniale tijd (hfdst.8) alsmede de vastberaden onwil van de kolonisator afstand te doen van het in beslag genomen wingewest (hfdst. 9). Met als voorwendsel dat de begonnen missie in het belang van de gekoloniseerde bevolking niet voortijdig onderbroken mocht worden (hfdst. 10). Evenals het slotdeel beperkt dit betoog zich weliswaar tot Nederlands-Indië, maar de argumentatie is naar mijn mening eveneens op Belgisch Congo van toepassing.

Deel V begint met een bezinning op de voorbije heerschappij, een relatie van boven- en onderschikking voorgesteld als bevoogdend voorgaan en gedwee volgen (hfdst. 11). Aansluitend bespreek ik de lancering van de imperialistische opdracht in een nieuwe gedaante. Achter wat ontwikkelingspolitiek werd genoemd bleef de belangrijkste drijfveer ertoe verborgen, door mij als instandhouding van de ontstane kloof in maatschappelijke gelijkheid tussen ‘voorlopers’ en ‘laatkomers’ aangeduid (hfdst. 12). Ontkenning van de westerse verantwoordelijkheid voor de gang van zaken in de niet-westerse wereld door een politieke stroming die wereldwijde solidariteit tot één van haar beginselen koos maar eerst tot later uitstelde en uiteindelijk verloochende (hfdst. 13), wordt in het laatste hoofdstuk (14) afgerond door in te gaan op de doorwerking van de racistische leer en praktijk in de samenleving die tot koloniale inlijving overging.

In de loop van mijn sociaalwetenschappelijk onderzoek en het op schrift stellen van de uitkomsten ervan heb ik veel hulp en steun gekregen van bevriende collega’s en promovendi in binnen- en buitenland. Hun aantal is te groot om in het betuigen van mijn dank de naam van hen allen toe te voegen. Op dit ontbreken maak ik een enkele uitzondering. Toen ik na mijn emeritaat in 2001 met de opheffing van het Centrum voor Azië Studies aan de Universiteit van Amsterdam mijn thuisbasis kwijtraakte, maakte Marcel van der Linden een einde aan mijn academische losvoetigheid. Als Directeur Onderzoek van het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis in Amsterdam van 2001 tot 2014 vroeg en kreeg hij toestemming mij als Honorary Fellow aan deze instelling te verbinden. Samen met anderen had hij de agenda van het IISG verbreed tot de mondiale studie van arbeid en de arbeidsbeweging. Die heroriëntatie heeft ons dicht bij elkaar gebracht en tot samenwerking in een gedeelde optiek gestimuleerd. Altijd bereid mij met raad en daad terzijde te staan, heb ik ook van zijn commentaar op de opzet en invulling van deze bundel graag gebruikgemaakt.

Het onderstaande overzicht verwijst naar de vindplaats van de eerder gepubliceerde hoofdstukken. In sommige daarvan zijn passages toegevoegd of tekstveranderingen aangebracht die hun redactie aan later verschenen bronnen te danken hebben.

‘Het beest aan banden’, Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde, dl. 144, 1988: 19-43.

‘Een advocaat van kwade zaken; Het koloniale milieu aan Sumatra’s oostkust in de eerste decennia van deze eeuw’, De Gids, jrg. 155, nr. 6, juni 1992: 476-92.

‘Een staat van terreur. Congo rond de eeuwwiseling’, De Gids, jrg. 154, nr. 5/6, juni 1991: 448-72.

‘Koloniaal eerherstel, een vergelijkend perspectief’, De Gids, jrg. 154, nr. 5/6, juni 1991: 472-93.

‘Over Jules Marchal en klokkenluiders die geen gehoor vonden. Kanttekeningen bij de Belgische postkoloniale debatten’, Brood & Rozen, Tijdschrift voor de geschiedenis van sociale bewegingen, 2020/3: 32-49.

‘Het verlopend tijd van de ontwikkelingspolitiek; De kritische grens van Jan Pronk’, Socialisme & Democratie, jrg. 51, nr. 11, 1994: 490-7.

‘De essentie van de sociaal-democratie’, Socialisme en Democratie, jrg. 59, nr. 7/8, 2002: 30-35.

Amsterdam, november 2020

Ten geleide. Op weg naar een beter bestaan

Mijn beide ouders stammen uit een schippersgeslacht. De vader van mijn moeder was de eigenaar van een tjalk die vracht vervoerde over de binnenwateren van Nederland. Zij had acht broertjes en zusjes waarvan er drie al op jonge leeftijd overleden. De kindertijd van mijn vader was nog grimmiger. Zijn moeder kreeg vijftien kinderen waarvan negen (acht waren tweelingen) als zuigeling stierven door gebrek aan borstvoeding en slechte hygiëne. Het schippersbestaan was gedompeld in armoede. Moeder bewaarde herinneringen aan tochten die zij als jong meisje door de veenstreken maakte om turf te varen. De werkers in deze ontginningen huisden in zelfgebouwde hutten zonder deur of ramen en hun kroost droeg kousen noch klompen. Het was schuw volk.

Aan het einde van de negentiende eeuw liep het aantal houten schepen met zeiltuig snel terug. Die van mijn grootvader moet een van de laatste varende vrachttjalken zijn geweest. Het vervoer over water maakte steeds meer plaats voor de opkomst van trein- en autoverkeer. De concurrentie leek daarnaast te komen van de overgang op binnenvaartschepen die waren vervaardigd van plaatijzer en door stoomkracht werden voortgedreven. De grotere ruimen konden meer vracht vervoeren en het overbruggen van afstand kostte minder tijd. Op de tjalk sliepen de meisjes met heit en mem in de roef waar ook gekookt werd, de jongens brachten in het vooronder de nacht door. De ruimte was te klein om beide volwassenen en alle kinderen gelijktijdig te herbergen. De oplossing voor dit probleem was de dochters in betrekking op de wal te doen als ze heel jong waren. Ook de jongens gingen al vroeg van boord om als beginnend knecht bij een grotere schipper, bij voorkeur een familielid, in de kost te gaan.

Lolkje Bergsma, in 1905 geboren, was het op een na laatste kind dat van boord ging toen zij nog geen elf jaar was. Zij werd meisje voor dag-en-nacht in de grote stad Amsterdam. Hier waren ook haar oudere zusjes terechtgekomen en een van hen had bemiddeld bij het vinden van werk. De beloning was karig en bestond voor de jongsten eigenlijk alleen uit kost en inwoning. Lolkje was nog onbekend met huishoudelijk werk omdat het er aan wal zo heel anders aan toeging dan aan boord. Hoeveel dienstjes zij die eerste jaren heeft versleten is moeilijk te schatten en ook naar de reden van vertrek valt slechts te raden. Hoe Lolkje zich gedwongen zag haar omgangstaal Fries te verruilen voor het leren praten in plat Nederlands was als meisje zonder scholing niet gemakkelijk geweest. Zij wilde er niet meer over kwijt dan dat het nodig was om verstaan te worden en anderen te begrijpen. Het was onderdeel van een ingrijpender verandering in identiteit. Eenzaamheid was het euvel dat het jonge meisje zelf moest zien te verdragen. Met haar ouders had zij slechts sporadisch contact, alleen wanneer vracht hen naar Amsterdam bracht. De afhankelijkheid die het dienstbodebestaan tekende nam af toen zij met een ouder zusje een kamer huurde om de kost te verdienen met thuiswerk (naaien en kleren verstellen) of door samen los uit werken te gaan. Het was een manier om niet langer overgeleverd te zijn aan een baas of bazin die ook buiten de werktijd om over hun hulp de beschikking had. We zijn nu vijf jaar na aankomst van Lolkje in de stad, nog jong maar op weg naar volwassenheid. Aangeland op de leeftijd van 16 tot 17 jaar kreeg zij kennis aan mijn vader met wie zij korte tijd later zou trouwen.

Willem Klaas Breman werd als derde zoon in 1895 geboren in de noordwesthoek van Overijssel. Zijn vader was beurtschipper – op een veel grotere boot dan mijn moeder – die voor zijn werkgever vrachten tussen Amsterdam en Utrecht vervoerde. Het vaste werk en de zekerheid van inkomen, krap maar toereikend voor het levensonderhoud, gevoegd bij het ritme van een regelmatig bestaan waarin Willem was opgegroeid, bracht hem tot een laatdunkend oordeel over de ongebondenheid en onzekerheid die de jeugd van Lolkje hadden gestempeld. Zijn herinnering was aan een veel geregelder en meer ontspannen leefwijze dan voor de wilde binnenvaart gold. Het betekende onder meer dat Willem de lagere school bezocht. Maar liefst twee tegelijk, om het etmaal in Amsterdam en Utrecht. Het laden-lossen van de vracht gebeurde namelijk overdag en de vaartocht vond ’s nachts plaats. Trots bewaarde hij de twee diploma’s van loffelijk ontslag als bewijs dat hij met succes deze eerste leertijd had volbracht.

De nadelen van ontbrekende schoolgang kon mijn moeder niet ontkennen. In het bejaardentehuis waar mijn ouders tot op hoge leeftijd gelukkige jaren hebben doorgebracht, deed zij niet mee aan spelletjes die kennis van het schrift veronderstelden. Correspondentie van welke aard ook of het invullen van formulieren bleef een ware bezoeking voor haar. Tegenover mijn vader schepte ze op over trekken in haar kindertijd die gunstig afstaken bij die van hem. Lolkjes vader was immers eigen baas, weigerde een lading op de schippersbeurs als de vracht, de prijs of de bestemming hem niet bevielen. Daarbij kwam de vrijheid je eigen weg te zoeken, bekend te raken met steeds andere streken en mensen. Terwijl zij het hele land had doorkruist, zonder te weten wanneer en waarheen, was mijn vader gedwongen geweest tussen Amsterdam en Utrecht heen en weer te varen. Bovendien ’s nachts, als je niet kon zien waar je was en wat je tegenkwam. De uiterste saaiheid, zei moeder. Maar zij deed er het zwijgen toe als het leed van bittere armoede ter sprake kwam.

Willem moest na zijn schooltijd zelf op zoek gaan naar een baan, want het scheepvaartkantoor van zijn vader had geen behoefte aan nieuwe krachten. Hij begon als dekknecht bij een zelfstandige schipper, maar ging al snel aan wal waar meer en beter emplooi te vinden was. Hij kreeg kost en inwoning bij een getrouwde broer die hem was voorgegaan en werd leerjongen bij een elektricien. Zijn mobilisatie voor militaire dienst bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog verhinderde dat hij zich tot volleerd vakman kon bekwamen. Het duurde vier jaar voordat hij in de burgermaatschappij terug was, te oud om zich als beginneling opnieuw te laten scholen. Hij werd postbode en in dit beroep heeft hij zijn werkende leven doorgebracht.

Schippers of hun kinderen die voorgoed van boord gingen kwamen in de laagste echelons van de stedelijke economie terecht. Hun onbekendheid met de inrichting van de arbeidsmarkt zette hen op achterstand. Zij misten de ervaring van in de stad geboren en getogen ambachtsknechten om zich te kwalificeren voor beter betaalde fabrieksarbeid. Mijn tantes bleven dienstmeid of werden op zijn best winkelhulpen. In de tijd dat mijn ouders opgroeiden voltrok zich in Nederland en elders in Noordwest-Europa de omvorming van een agrarisch-ambachtelijke naar een urbaan-industriële samenleving. Die overgang hield in dat een brede klasse van kleine zelfstandigen, uitgerust met weinig en tekortschietende middelen van bestaan, wegtrok van het platteland om deel uit te maken van een aanzwellend stedelijk proletariaat. Verlies van eigen productiemiddelen hield onmiskenbaar een sociale daling voor velen van hen in. Maar de bewustwording van neerwaartse mobiliteit vervaagde omdat in economisch opzicht doorgaans van vooruitgang sprake was. De inkomens stegen immers en daarmee de koopkracht. Het was een sprong voorwaarts gestimuleerd doordat de vraag naar arbeid in de nieuwe economie het aanbod overtrof.

Het echtpaar trouwde in 1923 en betrok een woning aan het begin van de Prinsengracht. De naam klinkt deftiger dan de werkelijkheid was. De bovenverdieping waarin Willem en Lolkje aan de achterkant huisden telde twee kamers met in een daarvan een keukenaanrecht. Er was wel een kraan voor stromend water en gasverlichting, maar het ontbrak aan een privaat. Daarvoor diende een po of emmer die een paar keer per week naar beneden moest worden gedragen om in de langskomende reinigingskar van de gemeente – de boldootwagen genoemd – te legen. Vrij snel kreeg mijn moeder haar eerste dochter, een paar jaar later haar tweede en in 1936 rondde mijn komst de gezinsuitbreiding af. Zoals de meeste eerste-generatie stedelingen, leidden mijn ouders een beschut leven met weinig afwisseling en ontspanning. Aan de geringe reikwijdte van hun bestaan, dat tot een kleine kring van nabije verwanten beperkt bleef, droeg bij dat zij geen religieuze opvoeding achter de rug hadden. Hun ontkerstening betekende dat zij geen band met geloofsgenoten deelden en in een verenigingsleven ervan waren opgenomen.

Als Lolkje en Willem al hoop hadden gekoesterd om op de maatschappelijke ladder een hogere tree te bereiken, dan werd dit verlangen met het uitbreken van de economische malaise aan het einde van de jaren twintig in de kiem gesmoord. Willem was wel bevorderd van hulppostbode tot postbode, maar zijn animo om tot de rang van besteller 1e klasse en daarna hoofdbesteller door te stijgen werd in deze bezuinigingstijd getorpedeerd. Het zouden geen geweldige promoties zijn geweest, maar aan de voet van een beroepsladder met een zo rigide inslag als kenmerkend voor het postbedrijf waren deze distincties van grote betekenis op de werkvloer. De loonkortingen in de crisisjaren tastten de toch al geringe bestaansruimte nog verder aan. Zeker, vader behield zijn baan en raakte in tegenstelling tot vele anderen niet werkloos. Hem bleef bespaard dagelijks voor een steunuitkering te moeten gaan stempelen. Evenmin hoefde hij zich te voegen bij het leger van overtollige arbeid dat tegen een geringe vergoeding werd ingezet voor het uitvoeren van publieke werken. Voor de laaggeschoolde klasse was het een gedwongen tewerkstelling, zowel gehaat om de strak geleide opzet ervan als om het werk zelf. Meestal bestond dit uit grondverzet dat als minderwaardig gold. Wanneer ik mijn vader vroeg te verhalen over de crisistijd maakte het geen indruk als ik hem voorhield dat het ook slechter had kunnen uitpakken. Ja, vast werk had hij behouden maar de prijs ervoor was vaste armoede geweest.

In de crisistijd was huisuitzetting aan de orde van de dag. Toenemende leegstand leidde tot een daling van de huurprijs en huiseigenaars probeerden huurders te lokken met vergoeding van de verhuiskosten, nieuw behang op de muren, oplevering vrij van ongedierte, enkele maanden gratis wonen en de vaak niet nagekomen belofte bij te dragen aan onderhoudskosten. Ook mijn vader en moeder bezweken voor zulke verleidingen en in deze jaren maakte het gezin een rondgang door enkele volkswijken om eindelijk neer te strijken in de Vrolikstraat. Over huis, straat en buurt zou meer te vertellen zijn en nu op basis van mijn eigen belevenissen als opgroeiende jongen. Maar het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog was een nieuw intermezzo in het benauwd gebleven bestaan.

Het besef na de capitulatie te zijn overgeleverd aan een bezettende macht die kon dicteren wat geboden of verboden was, betekende niet dat zulke bevelen aanstonds en gehoorzaam werden opgevolgd. De strategie ertegen liep van gespeelde onwetendheid, gebrekkige kennis van de regels, tot handig ontwijken en daadwerkelijke sabotage in laatste instantie. Te veel aandacht is uitgegaan naar de tegenstelling tussen collaboratie en ondergronds verzet, te weinig is gelet op tegenstribbelende meegaandheid of pogingen buiten het bereik van de bezetter te blijven. Aan die afweer lag geen vaderlandsliefde of Oranjegezindheid ten grondslag en een beroep erop stuitte op onwil. Hieruit af te leiden dat de werkende massa in de Amsterdamse volksbuurten de oorlogsjaren heeft beleefd als een voortzetting van tegenspoed, gebrek en onzekerheid waardoor de crisisjaren getekend waren, doet geen recht aan het breed gedeelde inzicht dat onder vreemde overheersing de marges smaller waren geworden en als een breuk tussen ‘wij’ en ‘zij’ werd ervaren. Het gevoel van verbondenheid strekte zich niet tot de Nederlandse bevolking als geheel uit. Het had meer de klank van ‘ons soort mensen’. De militantie die ermee samenging bleef gebonden aan het eigen milieu van wonen en werken zonder zich uit te strekken tot een front dat alle landgenoten verenigde.

Schaarste aan de eerste levensbehoeften was een belangrijke bron van zorg. In het laatste oorlogsjaar ging ik iedere dag met een pan eten halen bij de gaarkeuken op de Polderweg. Aan brandstof voor verwarming was nog moeilijker te komen dan aan voedsel. Toen de schoolkachels niet langer werden gestookt bleven we met onze jassen aan in de klas zitten. Tot het ook daarvoor te koud werd en we naar huis gestuurd werden. Dat het openbaar vervoer werd stilgelegd had weinig gevolgen, want ons dagelijks leven was en bleef buurtgebonden. Het leven in de stad was steeds nijpender geworden. Mensen leden honger en de zwakkeren onder hen gingen voortijdig dood, soms op straat.

Ook bij ons thuis heerste groot gebrek. Het dagelijks rantsoen schoot tekort en bij de maaltijden rond de tafel letten we op elkaars borden, waakzaam om niet onderbedeeld te worden. Wat we aten was niet alleen te weinig maar ook van slechte kwaliteit en niet bedoeld voor menselijke consumptie. Mijn ouders besloten me ergens op het platteland onder te brengen. Het moet een van die adressen zijn geweest die mijn vader bij zijn omzwervingen op zoek naar etenswaar aandeed. Hij bracht me op zijn dienstfiets weg, een zware en angstige reis in het najaar van 1944. De afspraak was dat ik pas weer zou terugkomen in Amsterdam als de oorlog voorbij was en zo is het ook gegaan. Willem kwam me na de bevrijding ophalen – de treinen reden nog niet – en bracht me op de fiets naar huis. Het normale leven begon weer.

Buurtgenoten hadden een soortgelijk profiel als in onze woning van drie verdiepingen, waarvan wij de eerste etage bezetten. De meesten waren weinig geschoolde werknemers met een breed beroepsspectrum in overheidsdienst dan wel het vrije bedrijfsleven. Bij de eerste als portier, bode, straatveger, meteropnemer, tramconducteur of werkend voor een particuliere baas als opzichter, magazijnknecht, handelsreiziger, goederenbezorger, sjouwer, glazenwasser, en dergelijke. De omvangrijke winkelstand droeg bij aan de levendigheid van de straat. Een rijk scala van neringen was aanwezig binnen een straal van enkele honderden meters van onze woning. Straatverkoop vanaf een handkar of transportfiets verruimde het toch al rijke aanbod van goederen en diensten. Maatgevend voor de buurt als geheel was het slag huishoudens als het onze. Het was een bestand van stille armen gesteld op uiterlijk vertoon van netheid binnens- en buitenshuis.

Verderop in de straat trad een geleidelijke verandering op, die wat een volksbuurt was in een achterbuurt deed overgaan. De gedaantewisseling was zichtbaar in de afnemende kwaliteit van de bewoning. De buitenkant zag er haveloos uit, de huisdeuren stonden vaak open, de trap naar de bovenverdiepingen was versleten en kaal; voor de ramen hingen geen gordijnen, de kamers hadden soms geen behang op de muur, ongedierte was er in overvloed en de straten lagen er vervuild bij. Winkels waren er nauwelijks en verkochten de goedkoopste waar, zoals vlees van de noodslachtbank. Cafés daarentegen vulden iedere straathoek en waren vanaf de namiddag goed beklant. Niet veel later deden zich de eerste gevallen van dronkenschap voor, altijd een triest tafereel. Bewoners hingen uit de ramen en deden mee aan woordenwisselingen, binnenshuis begonnen en buitenshuis voortgezet. Gebroken gezinnen was de naam voor huishoudens waar een vader of moeder ontbrak en samenhokken van man en vrouw zonder in de echt verbonden te zijn, kwam veelvuldig voor.

De nette delen van mijn buurt oordeelden afkeurend over het lage allooi dat de bewoners van deze kwartieren werd toegedicht, maar mij fascineerde de sfeer van onbekommerdheid en rauwe omgang die hier de overhand had. Ik kreeg er kijk op, omdat de kinderen leerlingen konden zijn van dezelfde school waarop ik zat. Met hen liep ik graag mee naar huis, maar ik werd zelden binnen genood. De bewoners waren dagloners in losse dienstbetrekking zoals grondwerkers, stratenmakers, kolensjouwers, havenarbeiders en zeelieden op de grote vaart die als commensaal kwamen en gingen. Hun vrouwen spraken luid, gebruikten grove taal maar waren hartelijk voor kinderen. Politieke radicaliteit voerde de boventoon. De Communistische Partij Nederland (CPN) vond hier een trouwe achterban. Wilde stakingen voor hoger loon gingen vergezeld van demonstraties. Tegenover deze neiging tot uit de hand lopende oproerigheid, heerste in de nette volksbuurt op kleine afstand een geest van brave inschikkelijkheid en volgzaamheid jegens partijblokken van christendemocratisch of sociaaldemocratisch stempel.

Moeder droeg zorg voor de dagelijkse gang van zaken, hielp vader ’s ochtends vroeg de deur uit en lette erop dat we op tijd naar school en ’s avonds naar bed gingen. Zij hield de woning schoon nog zonder de huishoudelijke apparatuur die dit werk later zou verlichten. Ons wassen deden we ’s ochtends bij de keukenkraan, eigenlijk alleen gezicht en handen. Vrijdagavond kwam de wekelijkse beurt in de wastobbe, mijn zusje eerst en dan ik in het nog warme water. Toen we wat ouder werden verplaatste de wekelijkse reiniging van het lichaam zich naar het gemeentelijke badhuis. In de wachtzaal zaten we met vele anderen tot het onze beurt was voor een stortbad of kuipbad (vijf cent duurder). Moeder ging mee het hok in om eerst mij en daarna zichzelf te wassen in het kwartier dat elke klant gegund was. Fris ondergoed kreeg ik twee keer per week; bovenbroek, blouse en sokken minder vaak.

Bij mijn vader berustte het financiële beheer. Van hem kreeg moeder huishoudgeld waarmee zij geacht werd uit te komen. In 1950 bedroeg Willems weekloon iets meer dan vijftig gulden en daarvan een gezin met opgroeiende kinderen te onderhouden viel niet mee. De geringe bestedingsruimte betekende dat bespaard moest worden op alle andere uitgaven dan voor voedsel. Wanneer ik boodschappen moest halen kreeg ik soms geen geld mee. Op de pof kopen kwam veel voor en neringdoenden wisten bij weigering de kans te lopen de klandizie voorgoed te verliezen. Kleren waaruit mijn jongste zusje groeide werden vermaakt en kregen bij mij een tweede gebruik. Mijn verzet had geen zin, want al bij de aankoop was met die overname rekening gehouden. Ter verhoging van het inkomen ging mijn moeder weer uit werken; eerst twee en daarna drie dagen per week. Schoenen en een winterjas konden gekocht worden, omdat vader in zijn jaarlijkse vakantie niet uitrustte, maar geld verdiende door buiten de stad aardappels te rooien of in een fabriek zakken te sjouwen. Het was bij zijn thuiskomst ’s avonds te zien dat het ongewone werk hem zwaar viel. Nog herinner ik mij de aankopen – kleding, een meubelstuk – betaald van de extra inspanning die hij zich getroostte.

Het gezinsleven draaide om de verzorging van de kinderen. Mijn beide zussen, de oudste eerst en daarna de jongere, doorliepen na de lagere school in twee jaar de huishoudschool, waar meisjes les kregen in koken, naaien, wassen-strijken en ander werk dat hun als getrouwde vrouwen te wachten stond. Zo ver was het nog niet en zij gingen eerst de arbeidsmarkt op om de eigen kost te verdienen. Dit deel van hun loon droegen zij thuis af en van wat overbleef mochten zij zelf kleren kopen en sparen voor hun huwelijksuitzet. De jongste dochter werd naaister in een kledingatelier, maar kreeg na het volgen van een typcursus een administratieve kantoorbaan. Het was een duidelijke stap vooruit. Ik was nu het enige kind dat nog op de zak van mijn ouders teerde en dat zou nog lang zo blijven. De dagelijkse gang in onze huishouding heb ik in vrij luchtige bewoordingen geschetst. Het doet evenwel geen recht aan de spanningen die een leven in armoede onvermijdelijk oproepen. Het leidde tot terechtwijzing van kinderen die meer verlangden dan kon en ruzies tussen ouders die te weinig hadden om het hun kroost en zichzelf naar de zin te maken. Het waren bronnen van zorg en onenigheid die drukkend uitwerkten op ons aller levensgeluk.

Vader blonk niet uit door politiek engagement. Uit een natuurlijke geneigdheid, maar zo af en toe door ervaring gevoed. Zoals vele anderen in de lagere overheidsrangen had hij zich na de oorlog aangesloten bij de Eenheids Vak Centrale (EVC), een bond van uitgesproken linkse signatuur. Zijn keuze kwam niet voort uit een geradicaliseerd bewustzijn, maar was geïnspireerd door de aanhang die het actieve kader van deze beweging zich had weten te verwerven bij de PTT, de stedelijke reinigingsdienst, het gemeentelijk vervoersbedrijf, de spoorwegen en andere instellingen in de publieke sector. De EVC was een nieuwe organisatie, in 1944 opgericht als alternatief voor de te gematigde koers van de gevestigde christendemocratische of sociaaldemocratische vakbonden. Zowel de vakbondseisen als de politieke verbondenheid met de CPN sloot de leiders van deze rode bond uit van het overleg dat werd gevoerd met overheid en werkgevers. Met de dreiging van een beroepsverbod werden de werknemers bij de overheid onder druk gezet hun lidmaatschap op te zeggen. Voor die ultieme sanctie zwichtte ook mijn vader. Uiteindelijk is de EVC opgeheven. De doorbraak die was bedoeld om een progressiever arbeidsbestel tot stand te brengen was op een mislukking uitgelopen.

Na hun werkende leven braken voor mijn ouders betere tijden aan, mogelijk gemaakt door de opmars van de verzorgingsstaat. Niet langer werd wekelijks aan de deur de contributie opgehaald voor steunverlening aan bejaarde ouders waartoe hun volwassen kinderen verplicht waren. Van afhankelijkheid jegens de volgende generatie en de schaamte ervoor raakten de senioren bevrijd toen deze toelage van staatswege verstrekt werd. Dat gold ook voor opname in een bejaardenhuis als de kracht afnam om zelf het huishouden draaiende te houden. Het regelen van onderdak, dagelijkse verzorging en indien nodig verpleging, werd nu als een overheidstaak gezien en uit publieke middelen betaald. Het waren maatregelen die het behoud van zelfstandigheid en waardigheid tot op hoge leeftijd garandeerde.

Ongetwijfeld, de voorzieningen die beschikbaar kwamen wezen op de stijgende kwaliteit van het bestaan ook voor de lagere inkomensklassen. In een bejaardenappartement met een eigen badkamer en centrale verwarming ondergebracht, waren moeder en vader omringd door duurzame gebruiksgoederen. Wanneer die vroeger al bestonden, dan ging deze luxe hun budget ver te boven: een ijskast, wasmachine en droger, warm en koud water de hele dag, radio, televisietoestel en het gemak van een telefoon, door hen beiden bediend alsof ze het altijd hadden gedaan. Willem en Lolkje koesterden hun eigen opgang en schiepen behagen in de groeiende welstand van hun kinderen. De echtgenoot van mijn oudste zus werkte zich op en werd een geslaagd zakenman. Mijn jongere zus trouwde en ook zij kwam in het veilige middenstandsmilieu terecht. Hoe is het Jantje vergaan? Hij bleek goed te kunnen leren, maar het probleem met hem was dat hij niet van ophouden wist. Zoals moeder verzuchtte, die jongen raakt nooit uitgeleerd.

Toen ik zes jaar was mocht ik naar de eerste klas van de Linnaeusschool die dicht bij huis lag, nog in 1961 ‘een van de grootste scholen in Amsterdam met allemaal arbeiderskinderen’ (De Groene Amsterdammer 15-10-2020:28). Tot 1948 werd ik hier ingewijd in de beginselen van rekenen, schrijven en lezen. Ik heb de lagere school als een onopvallende leerling doorlopen. Eigenlijk ben ik door mijn hele schooltijd jongens en meisjes tegen gekomen die slimmer waren dan ik, meer wisten en terecht werden geprezen voor hun begrip en kennis van zaken. Ik ging onbezorgd en gewillig naar school, want er bleef voldoende vrije tijd over. We werden nog niet gehinderd met huiswerk dat ingeleverd of overhoord moest worden. Wat je opstak kwam uit de mond van de onderwijzer en zelfstudie zou pas veel later belangrijk worden. Wat te doen na de lagere school? Voor de meeste kinderen stond die keuze al vast. Jongens gingen naar de ambachtsschool op de Polderweg, meisjes naar de huishoudschool. Een zevende leerjaar ving het restant op dat van verder onderwijs afzag. Het waren meestal klasgenootjes uit de achterbuurt waar het sociaal kapitaal ontbrak om de drang naar scholing te voeden. De leerplicht gold tot twaalf jaar, later verhoogd tot veertien jaar, en voor deze jongens en meisjes zat er niet anders op dan zo goed en zo kwaad mogelijk de tijd door te brengen tot ze hun intrede op de arbeidsmarkt mochten doen.

Meester vond mij een twijfelgeval en raadde mijn ouders aan Jan te laten testen bij het gemeentelijk bureau voor beroepskeuze. De uitkomst toonde aan dat ik, verstoken van elk technisch inzicht, totaal ongeschikt was voor de ambachtsschool. Tuinman bij de gemeentelijke plantsoenendienst leek voor mij passender. Of, en dat eiste al meer ambitie en intelligentie, vervolgonderwijs dat toegang zou geven tot lagere functies in de dienstverlenende sector. Dat advies wees de weg naar de school voor uitgebreid lager onderwijs (ulo) in de Indische buurt. Bij verdere navraag kwam moeder te weten dat er ook een vierjarige mulo bestond, die meer uitgebreid lager onderwijs inhield. Omdat mijn prestaties niet hoog werden aangeslagen besloten mijn ouders dat een jaar langer onderricht de kans op succesvolle afronding zou verhogen. Het was een fortuinlijke keuze, omdat de laagste middelbare school die drie jaar in beslag nam niet de stijgingskans bood die mij bij een cursusduur van vier jaar werd gegund.

Ik had plezier in leren, haalde goede cijfers en legde het eindexamen met glans af. Een paar leraren spoorden me aan de overstap naar hoger middelbaar onderwijs te maken. Dat was erg ongebruikelijk en voor het gros van de scholieren begon nu het werkende leven. Wie zich verder wilde bekwamen deed dit in de avonduren door cursussen te volgen: typen, handelscorrespondentie, boekhouden. Het enige stijgingskanaal was eigenlijk de kweekschool waar je naartoe ging om onderwijzer te worden. Maar mijn aspiraties reikten verder en naar de hbs te gaan stond me wel aan. Gemakkelijk was dat niet, want de enige bereikbare school die leerlingen van de mulo wilde aannemen lag in de zuidelijke stadswijk. Ruim dertig kandidaten uit heel Amsterdam gaven zich in de zomer van 1952 op om examen te doen voor toelating tot de derde klas. Vier van ons werden apart genomen en kregen te horen dat zij waren geslaagd, de rest werd de toegang geweigerd. Het voorval is het vermelden waard om aan te tonen dat ligging van buurt en school ervoor zorgden dat een strakke scheiding tussen sociale klassen gewaarborgd bleef. Door het plafond van je identiteit van afkomst te breken was niet helemaal ondenkbaar, maar werd wel met een krachtig ontmoedigingsbeleid tegengewerkt.

In het najaar van 1952 terug op school was ik twee jaar ouder dan mijn klasgenoten. Het leren bleef me goed afgaan. Zelfs zo dat toen het einde in zicht kwam alweer enkele leraren aandrongen op een academische studie. Het was een traject dat ver buiten het gezichtsveld van mijn eigen milieu lag en daaruit kwam geen bijval. Integendeel, van mijn zussen kreeg ik het verwijt dat mijn hardnekkige weigering eindelijk eens geld te gaan verdienen een zware wissel op met name mijn moeder trok. Die ging nog steeds uit werken om mij te onderhouden. Ik begreep hun bezorgdheid en beloofde dat ik vanaf nu in mijn eigen onderhoud zou voorzien. Ik diende bij de PTT, Willems werkgever, een verzoek in voor een studiebeurs. Het was een faciliteit gegund aan kinderen van employés die een universitaire opleiding wilden volgen. In de zomer van 1955 werd ik naar het hoofdkantoor in Den Haag ontboden om een psychologische test te ondergaan. Die doorstond ik goed en in een vervolggesprek vroegen enkele hoge heren naar mijn beweegredenen om te gaan studeren. Mij werd te verstaan gegeven dat het niet eerder was voorgekomen dat een kind van een postbode zulke ambities had. Schriftelijk kreeg ik te horen dat mijn aanvraag was afgewezen. Met als overweging dat ik te ver van mijn herkomst zou komen af te staan en van mijn familie vervreemd dreigde te raken. Wel spijtig, maar voor mijn eigen bestwil.

Ik voorzag in mijn eerste studiejaar als werkstudent in de uitgaven ermee gemoeid en werd brievensorteerder in avonddienst van het postdistributiebedrijf. Al gauw kwam ik erachter dat werken en studeren slecht te combineren vielen, omdat het eerste ten koste van het laatste ging. Het was niet zozeer een kwestie van tijdsbeslag. Studeren betekende meer dan alleen colleges volgen en periodiek tentamens afleggen. De leergierigheid die ik me eigen had gemaakt betekende zelf mijn weg te zoeken en veronderstelde concentratie en discipline. Avonduren waren daarvoor bij uitstek geschikt maar die moest ik nu besteden om geld te verdienen. De oplossing kwam toen de overheid bekendmaakte voor renteloze voorschotten te gaan verstrekken om de toegang tot de universiteit voor de lagere inkomensklassen te vergemakkelijken. Ik voldeed aan alle voorwaarden en kreeg de kostendekkende toelage jaarlijks uitbetaald. Wat de regeling voor mij extra aantrekkelijk maakte was de toezegging dat het verschuldigde bedrag niet terugbetaald hoefde te worden bij een verbintenis als leraar middelbaar onderwijs of op de universiteit. Het milieu waarin ik was opgegroeid stond uitgesproken kritisch tegen het aangaan van schulden, want hoe los je die met een laag inkomen af? Uit het voorgaande relaas zal duidelijk zijn geworden dat de trente glorieuses (1945-1975) mijn sociale stijging mogelijk hebben gemaakt. Ik ben doordrongen van het besef dat ik in het huidige klimaat van neoliberalisme en de trend tot groeiende maatschappelijke ongelijkheid die route nooit zou hebben kunnen afleggen.

Op welke studie viel mijn keuze? Verscheidene disciplines vielen al bij voorbaat af, zoals rechten en medicijnen. Die waren in hoge mate standgebonden en leidden op tot beroepen met een sterk familiale kleuring die van generatie tot generatie werden doorgegeven. Het liefst zou ik geschiedenis zijn gaan studeren, maar die discipline veronderstelde toen nog kennis van Grieks en Latijn waarin ik geen onderricht had gekregen. Overleg met leraren die ik goed had leren kennen leidde tot mijn inschrijving in één van de richtingen van sociale wetenschappen. Wat dit vakgebied precies behelsde en waartoe het opleidde bleef onduidelijk, maar dat was van later zorg. Het was een nieuwe faculteit die nog maar een paar jaar bestond. De rekrutering van staf en studenten vond daarom breder plaats dan voor andere wetenschappen het geval was. Gangmakers aan de Gemeentelijke Universiteit van Amsterdam waren prominente hoogleraren ter linkerzijde van het politieke spectrum. Hun progressieve instelling harmonieerde met die van het ‘rood’ genoemde stadsbestuur. Ik was al behoorlijk op weg naar een beter bestaan en nam me voor na te gaan hoe het met de onderbedeelde mensheid elders in de wereld gesteld was.

Deel 1

Imperialisme als ideologie en
praktijk van ongelijkheid

Afbeelding 1.1 Twee Chinese koelies beschuldigd van het leiding geven aan een koelieopstand in de tinmijnen van Banka

Foto: collectie NIMH, objectnummer 2155-AC011539

De foto is in 1899 genomen en heeft als bijschrift: ‘De gevangen genomen Chinese bendeleider Li Hong en een van zijn medestanders, omringd door KNIL-militairen tijdens het bedwingen van een Chinese opstand op Bangka, 1899.’

1 Over kolonialisme en racisme

‘We all live by robbing Asiatic coolies, and those of us who are “enlightened” all maintain that those coolies ought to be set free; but our standard of living, and hence our “enlightenment”, demands that the robbery shall continue’.

‒ George Orwell: ‘Rudyard Kipling’, 1942

De studie van het koloniale verleden

De aanloop naar deze studie is een ten geleide dat een verkorte weergave is van een langer opstel waarin ik mijn achtergrond en jongensjaren schets. Om de aandacht te vestigen op een weinig besproken vaststelling, namelijk dat de herkomst en klasse van de beoefenaren der sociaalwetenschappelijke disciplines van invloed is op hun bijdrage aan het vakgebied waarin zij zich bekwamen. De beroepsmatige kennis waarin zij geschoold worden is de toevoeging aan een kijk op het maatschappelijk bestel en de dynamiek ervan die zij zich daarvoor al eigen hadden gemaakt. Het besef van deze ervaring draagt bij tot relativering van het onderscheid dat al te lichtvaardig tussen objectiviteit en subjectiviteit wordt gemaakt. Die nuancering is niet zonder betekenis in een werk dat over kolonialisme en racisme handelt.

Waarom heb ik me met dit verleden beziggehouden? Niet omdat mijn familie ooit iets met wat koloniaal was te maken heeft gehad. Ik ben geboren en getogen in een milieu dat daar ver van afstond. De volksklasse waartoe ik behoorde had geen bemoeienis met zaken overzee. Maar die onbekendheid werd in mijn geval overbrugd omdat ik in Amsterdam in de schaduw van het Koloniaal Instituut opgroeide, eerst in de Dapperbuurt en daarna in de Oosterparkbuurt. Al in mijn kindertijd bracht ik hier vele uren door wanneer bij slecht weer buiten spelen afviel.

Het museum gaf toegang tot een betoverende wereld die mijn jongensfantasie prikkelde. Ik raakte vertrouwd met de Gordel van Smaragd en kwam erover meer te weten toen ik in 1956 op de universiteit aan een studie in de sociale wetenschappen begon. Koloniaal was uit de naam van de instelling verdwenen maar het interieur van het gebouw straalde nog steeds de roem van dit verleden uit. Ik bleef er als student veelvuldig komen om de colleges in enkele vakken te volgen en er zelfs als student-assistent te mogen werken. Die aanstelling dankte ik aan de specialisatie waarvoor ik koos: de studie van Azië, waartoe professor W.F. Wertheim mij inspireerde. Hij werd mijn leermeester die me de weg naar het wetenschapsbedrijf wees. Zijn onderricht maakte duidelijk dat het heden niet begrepen kan worden zonder het terug in het verleden te volgen. Dit inzicht zou een blijvende leidraad worden in het onderzoek dat ik ruim een halve eeuw heb gedaan en waarvan ik verslag deed.

Mijn kroniek van kolonialisme en het racisme waaruit het voortsproot en waaraan het ook voeding gaf begint met een essay gewijd aan de politiek filosoof Alexis de Tocqueville. Zijn erkenning door de Franse Academie van Wetenschappen als maître-penseur dankte hij aan het werk dat hem al op jonge leeftijd een faam bezorgde die tot de dag van vandaag in stand is gebleven. Na de Napoleontische oorlogen zetten de Europese mogendheden koers op een herstel van het ancien régime waaraan de Franse Revolutie een einde had gemaakt. Volgens Tocqueville zou deze restauratie op een mislukking uitdraaien. De sociale en economische veranderingen die al aan de omwenteling van 1789 vooraf waren gegaan wezen naar zijn mening op een gestage trend tot het verdwijnen van maatschappelijke ongelijkheid en dienstbaarheid. Voor die veronderstelling zocht en vond hij bevestiging in het politiek bestel van de Verenigde Staten van Amerika. Daar waren de blanke kolonisten in 1776 erin geslaagd zich vrij te vechten van Britse heerschappij. Het burgerschap dat uit de oprichting van de nieuwe staat voortvloeide werd op democratische leest geschoeid. Toelating tot deze kring van gelijkberechtigden was voorwaarde om deel uit te maken van het zelfbestuur van de doorgaans kleinschalige gemeenschap die ermee verbonden was.

De la démocratie en Amérique (1835) was de uitkomst van een studiereis die Tocqueville naar deze veelbelovende toekomst had ondernomen. Aan deze eerste publicatie dankte hij zijn erkenning als pleitbezorger voor politieke vrijheid en gelijkheid van iedere staatsburger als voorbode voor het ontstaan van een klasseloze maatschappij. Het is een eervolle reputatie maar volstrekt onverdiend. In de volgehouden waardering is onvoldoende aandacht besteed aan het opkomend imperialisme, waarvan de auteur zich als een fervent voorstander en zelfs profeet liet kennen. Het was een doctrine waarmee Europa rechtvaardiging zocht voor haar knechting van verre, vreemde volken. Aan de onderwerping van de rest van de wereld lag een virulent racisme ten grondslag. Mijn lezing van Tocqueville’s erfenis is dat zijn kijk op de sociale en koloniale kwestie een opvallende gelijkenis vertoonde. Die overeenkomst kwam erop neer dat hij de achtergebleven en gediskwalificeerde segmenten van de inheemse en uitheemse mensheid de toegang tot een hoger bestaanspeil ontzegde, mits en zolang het verzet tegen hun uitsluiting kon worden bedwongen. In de politieke theorie die deze filosoof ontvouwde en in zijn verdere loopbaan ook als beroepspoliticus in praktijk bracht stond niet gelijkheid maar ongelijkheid voorop.

Wat ik onder imperialisme versta sluit aan op de definitie die John A. Hobson in zijn klassieke studie ervan gaf: de uitbreiding van politieke heerschappij door westerse naties over niet-westerse gebieden en hun inwoners (Hobson 1902). De ideologische beladenheid van het begrip ontleende hij aan de Boerenoorlogen die het Britse imperium in de laatste twee decennia van de negentiende eeuw in Zuid-Afrika had gevoerd. In Nederland bracht deze strijd tegen een stamverwant volk grote opwinding teweeg. In de publieke discussie erover beweerden sociaaldemocratische woordvoerders dat Nederland eenzelfde imperialistische oorlog in Indonesië voerde. Met vele anderen wees ook Abraham Kuyper deze aantijging verontwaardigd van de hand. De expansie die diende tot vergroting van nationale macht, voordeel en aanzien was een zaak van grote mogendheden waaraan kleine landen zich niet schuldig maakten. De Nederlandse presentie in de Indische archipel vloeide voort uit haar zedelijke roeping, om uit christelijke naastenliefde beschaving te brengen waar die ontbrak.

Het imperialismedebat vond in Nederland weinig of geen voortzetting en leefde pas weer op na afsluiting van het koloniale tijdvak. Aanleiding ertoe was een initiatief van het Nederlands Historisch Genootschap dat er in 1970 een congres aan wijdde. De hernieuwde aandacht inspireerde Maarten Kuitenbrouwer tot het schrijven van een doorwrocht proefschrift (Kuitenbrouwer 1985). In discussie met hem betwistte Henk Wesseling (1986) dat de Nederlandse koloniale politiek in Indonesië onder de noemer van imperialisme kon worden gevat en bovendien niet paste in het nationale zelfbeeld. Zijn uitspraak heb ik in het vierde deel van dit werk weerlegd. Ook verschil ik van mening met zowel Kuitenbrouwer als Wesseling over de datering van het moderne imperialisme. Beiden gaan ervan uit dat dit tijdvak niet eerder dan in 1880 aanving. Lezing van de geschriften van Tocqueville en trouwens ook van de Nederlandse koloniale geschiedenis maakt duidelijk dat deze markering te laat is en al veel eerder in de negentiende eeuw geldigheid bezat. Het was een ontwikkeling die nauw samenhing met het proces van staatsvorming dat zich in het moederland én in de kolonie voltrok. Ook met de begrenzing tot het begin van de twintigste eeuw ben ik het oneens. Het traag verlopende dekolonisatieproces sloot het tijdvak van imperialisme niet af. In het slotdeel betoog ik dat wat in de tweede helft van de twintigste eeuw voor ontwikkelingssamenwerking doorging, als een partnerschap tussen gulle donoren en hun dankbare ontvangers, neerkwam op het in stand blijven van imperialistische politiek in een nieuwe gedaante.

Ten slotte aanvaard ik een belangrijke drijfveer die Hobson voor koloniale expansie noemde. De overgang naar een kapitalistische bedrijfsvoering in de zich transformerende metropolen maakte het nodig hun economisch bereik en slagkracht te vergroten door zich zeker te stellen van de aanvoer van grondstoffen en gewassen enerzijds alsmede van de afzet van een groeiend deel van de eigen productie op markten ver van huis anderzijds. Van de impulsen daartoe doe ik in latere hoofdstukken verslag. Aan de begripsmatige combinatie tussen imperialisme en kapitalisme is in de conventionele geschiedschrijving van het Nederlands kolonialisme opvallend weinig aandacht besteed.

Arbeid als thema van onderzoek

Een belangrijk uitgangspunt in mijn academische loopbaan is de focus op arbeid geweest die richting gaf aan mijn onderzoeksagenda. In de aanvang van de tweede helft van de twintigste eeuw, de ontwikkelingsdecennia waren al ingezet, heerste een bezielend geloof in universele vooruitgang. De vraag was niet of, maar wanneer en hoe de emancipatie van arbeid die slechts in een klein deel van de wereld gestalte had gekregen, zich zou voltrekken in samenlevingen op het zuidelijk halfrond. Daar was die vooruitgang onder invloed van vreemde overheersing uitgebleven. De vraagstelling getuigde van mijn eigen betrokkenheid erbij als een product van sociale stijging, mogelijk gemaakt door omvorming en uitbouw van de maatschappelijke ruimte waarin ik opgroeide. Naar mijn mening is de eigen identiteit van de auteur een veelzeggend maar veronachtzaamd gegeven in de gang naar de wetenschap, de keuze van onderwerp van onderzoek en de belichting van de uitkomsten. Voor de vormgeving van mijn tegendraadse visie is Wim Wertheim een belangrijk ijkpunt geweest (Breman 2016). De discussie waarin ik gewikkeld raakte, voornamelijk met koloniale historici, betrof verschil van mening over de inwerking en uitwerking van vreemde heerschappij op de bevolking van Indonesië en op die van de ondergeschikte klassen in het bijzonder. De reacties van vele historische vakgenoten op mijn studies over dit voornaamste koloniale bezit van Nederland, gaven mij aanleiding tot voortgaande bezinning op de strekking van deze historiografie en de beweegredenen ervoor.

In mijn eerste monografie gewijd aan arbeid in Nederlands koloniale verleden, bracht ik verslag uit over een landhervorming in een gebied op Java vroeg in de twintigste eeuw. Die ingreep kwam neer op het onttrekken van grond aan de arme eigenaars of gebruikers ervan voor bewerking in deelbouw (Breman 1983). Het proletariseringsproces dat ermee gemoeid ging werd bewerkstelligd onder Nederlands gezag en beleid. Deze uitkomst vestigde mijn aandacht op de bezitloze klasse die nagenoeg ontbreekt in het gros van de publicaties over wat een landbouweconomie was en bleef. De stijgende omvang van de menigte die gedwongen was om te leven van de verhuur van haar arbeidskracht en vaak veroordeeld tot een geknecht bestaan – belichaamd in de figuur van de koloniale koelie –, zou een terugkerende noemer blijven in het vervolg van mijn empirische onderzoekingen. De bespreking ervan, doorgaans in historische vakbladen, gaf aanleiding tot een polemiek over de interpretatie van de koloniale politiek en de juistheid dan wel vertekening ervan. Het betekent dat de opstellen geselecteerd voor opname in dit verzamelwerk moeten worden begrepen in samenhang met de verslaglegging van mijn feitelijke bevindingen in boekvorm.

De volgorde waarin de inhoud is onderverdeeld vloeit voort uit het jaar van publicatie dat aanleiding was voor de discussie die zich erover ontspon. De opstellen die in het tweede deel zijn opgenomen, hebben betrekking op het koelieschandaal aan de oostkust van Sumatra in het begin van de twintigste eeuw. Mijn verhandeling hierover kreeg veel belangstelling en werd druk besproken (Breman 1987). Rudy Kousbroek maakte er uitvoerig gewag van (Kousbroek 1992: 156-66) en samen met hem raakte ik verzeild in een voortgezette discussie met Cees Fasseur. Die liet weten het rapport van de officier van justitie wel te hebben gelezen, maar van verdere aandacht ervoor te hebben afgezien.

Het koeliebeest aan banden is mijn repliek op de kritische besprekingen die in de historische vakpers verschenen. De neiging deze wandaden als excessen af te doen waarvan de omvang niet overdreven mocht worden, miskende niet alleen het racisme van het arbeidsbestel maar weerspiegelde ook wat ik de koloniale geest aan het begin van de twintigste eeuw heb genoemd. Ik sprak tegen dat de overheid vastberaden ingreep door een gewestelijke arbeidsinspectie in te stellen. Die zag immers toe op een ordelijke gang van zaken en trad alert op tegen ontsporingen waar en wanneer die zich toch voordeden? Tegen deze argumentatie voerde ik aan dat bedrijfsleven en overheid bleven samenspannen in handhaving van een mensonwaardig arbeidsregime.

Waarop ik de aandacht vestigde was dat mijn relaas in feite op een herhaling neerkwam van berichtgeving toentertijd en zowel in de koloniale pers als in Nederland verschenen. Vaak ging het om bij toeval bekend geworden incidenten van doodslag of gruwelijke mishandeling van het werkvolk op een enkele plantage. Maar de brochure die Johannes van den Brand publiceerde (1902) baarde opzien door de felheid waarmee hij de zo succesvolle grootlandbouw in Deli van slavenpraktijken betichtte. Een klokkenluider zonder enige twijfel die bovendien niet ophield maar doorging met zijn aanklacht. Zijn appel richtte zich tot het christelijk geweten van geloofsgenoten en politici van christendemocratischen huize. Het was niet een aantijging van linkse signatuur, die gemakkelijker te bestrijden zou zijn geweest. Belasterd en gemeden door de blanke gemeenschap waarvan hij in Medan deel uitmaakte en die hij ook nodig had in zijn werkende bestaan, zocht de jurist opnieuw de publiciteit in het moederland. Zwartgemaakt voor zijn gedocumenteerde aantijgingen van plichtsverzaking en heulen met de plantagelobby, haalde Van den Brand zich de haat van het gewestelijk bestuur op de hals. Hoe is het hem verder vergaan in de strijd die hij volhield? Hij vond stellig gehoor, maar toch zou zijn getuigenis uit het publiek geheugen wegglijden en in de gevoerde koloniale politiek genegeerd blijven.

De ‘advocaat van kwade zaken’ was niet de enige figuur die in het koelieschandaal op de voorgrond trad. Bernard Hoetink had als ambtenaar voor Chinese Zaken al eerder onderzoek ingesteld naar ‘excessen’ waarvan het Chinese werkvolk van plantages en mijnbouwbedrijven het slachtoffer was. Hij werd het eerste hoofd van de arbeidsinspectie die tot Sumatra’s oostkust beperkt bleef, maar ging al twee jaar na zijn benoeming met ontslag. Weer was het Van den Brand die de ware reden voor het vroegtijdig aftreden van Hoetink samen met zijn twee adjunct-inspecteurs aan de grote klok hing: tegenwerking van de resident van het gewest en zijn staf. Gouverneur-generaal Van Heutsz bezwoer minister Idenburg niet langer van Hoetinks diensten gebruik te maken en af te zien van diens advies de arbeidsinspectie aan de bureaucratie in de residentie te onttrekken. Het voornemen deze diensttak rechtstreeks onder het departement van justitie te stellen vond voorlopig geen doorgang. In Haagse kringen waarin de voortijdig gepensioneerde verkeerde, gaf Hoetink te kennen zo te zijn gedwarsboomd dat hem niets anders dan ontslag overbleef.

Ten slotte Mr. Rhemrev, een jurist van Indo-Europese identiteit zoals zijn naam verraadt. Hij kreeg pas opdracht onderzoek te doen naar de juistheid van de aanklacht en beweringen die Van den Brand met verve had gelanceerd, nadat zijn blanke collega’s op het departement van justitie ervoor met allerlei uitvluchten hadden bedankt. Wat dreef deze officier van justitie? Bij het uitbrengen van zijn onthullende verslag maakte hij zich bij zijn superieuren allerminst geliefd. Zijn gedetailleerde bevindingen leverden immers het bewijs voor wat de klokkenluider aan de kaak had gesteld. Ging achter de werkwijze van Rhemrev de heimelijke bedoeling schuil de autoriteiten niet alleen te betrappen op wegkijken en verdoezeling van de waarheid, maar bovendien van gebleken medebetrokkenheid in de brute onderwerping van arbeid? Of was zijn werkstuk het product van een juridische professional die naar beste weten de gegevens bijeenbracht die nodig waren om een oordeel te vellen? Anders dan Van den Brand konden Hoetink en Rhemrev niet vrijuit spreken en moesten zij als koloniale ambtenaren het zwijgen ertoe doen. Op het verzoek van minister Idenburg om hem te adviseren over de verlening van een koninklijke onderscheiding aan mr. Rhemrev, reageerde gouverneur-generaal Van Heutsz ronduit afwijzend. De strekking van de conduitestaten die hij bijvoegde was dat op de bekwaamheid van de officier van justitie minder was aan te merken dan op diens persoonlijkheid. De vernietigende samenvatting van deze beoordelingen luidde als volgt.

De zaak komt m.i. hierop neer dat mr. Rhemrev ofschoon zeer voldoende bekwaam geacht om andere reden niet gewild is; de redenen durft men niet ronduit te zeggen, maar m.i. zijn ze: dat hij een kleine onooglijke Indo is, gehuwd met een aangekleede Hollandsche keukenmeid en volgens veler mening niet intègre ofschoon dat laatste niet te bewijzen is. Het is daarom jammer dat men juist hem naar Deli heeft gezonden ofschoon hij voor de uitvoering van die taak overigens zeer geschikt was en hij zoodoende nogal op den voorgrond is getreden en zijn naam ook in Nederland bekend is geraakt. (zie Breman 1992: 45-6)

Zo’n aanbeveling verheldert waarom Rhemrevs loopbaan weinig voorspoedig is verlopen. De man die in laatste instantie de aanstichter was van zijn tegenspoed, mr. Johannes van den Brand, had in elk geval het voorrecht in alle openbaarheid de strijd te voeren tegen de koloniale machthebbers. Zijn naam werd publiekelijk wel belasterd, maar tenminste niet in stilte besmeurd. De toonzetting die bovenal jegens arbeid werd aangeslagen getuigde van een kwaadaardig racisme waarmee ook het laatkoloniale klimaat doortrokken bleef. Die constatering gold zeker niet alleen voor Nederlands-Indië. Dit bleek toen ik kennis nam van de arbeidsdwang waaraan de bevolking in het door België bezette gebied in Midden-Afrika onderworpen werd. Zoals in dit derde deel vastgesteld duurde het hier nog veel langer dan in Nederland om over de terreur en het racisme waarmee dit gepaard ging een kritische opinie te ventileren, die niet tot onmiddellijke verguizing van de boodschappers leidde.

De bijdragen die in het tweede en derde deel zijn opgenomen, zijn alle geschreven tegen het einde van de vorige eeuw of kort erna. Het waren beschouwingen vervolgd met een nieuwe studie over de gedwongen levering van handelsgewassen al in de vroegkoloniale tijd en de voortzetting ervan in het latere Cultuurstelsel (Breman 2010). De Verenigde Oostindische Compagnie (VOC) legde deze verplichting aan de boerenbevolking op als een vorm van belastingheffing, die in het achterland van Batavia aan haar zeggenschap onderhevig was geraakt. Lezing van achttiende-eeuwse archiefbronnen maakte duidelijk dat de perceptie van het blank-bruin onderscheid al vroeg benoeming van het rasverschil opleverde, op een manier die het andere dan het eigen soort mensen als minderwaardig kwalificeerde. Dit oordeel kwam voort uit de inheemse weigering vrijwillig te werken zonder daarvoor een loon te ontvangen dat in redelijke verhouding stond tot de ermee gemoeide inspanning. Deze werkonwilligheid bracht de Compagnie ertoe tegen een heel lage of zelfs geen vergoeding beslag te leggen op het inheemse productievermogen voor uiterst lucratieve afzet op een uitdijende wereldmarkt. De vordering van arbeid en producten nam na het bankroet van de VOC aan het einde van de achttiende eeuw en de totstandkoming van de vroegkoloniale staat onder H.W. Daendels, een steeds grotere omvang aan en zou tot ver in de negentiende eeuw voortduren. Van een multinationale onderneming met monopolistische aspiraties was het koloniaal bewind tot een winstgevend project uitgegroeid dat, aanvankelijk onder koninklijke regie, beoogde bij te dragen aan de financiering van het staatsvormingsproces in het thuisland.

Ontkenning van de sociale kwestie

Het vierde deel documenteert het verwijt van een afwezige arbeidsmoraal waarmee de inlandse bevolking behept zou zijn. Haar ongeschiktheid voor zelfbestuur was een axioma, dat tot voorbij het laatkoloniale tijdperk stand zou houden. De kleurlijn die het dagelijks leven beheerste werd in de bestuurlijke praktijk vastgelegd en volgehouden. Ook toen aan het begin van de twintigste eeuw het gouvernement de inheemse bevolking een beter bestaan in het vooruitzicht stelde. Het nagenoeg verzaken van deze belofte liep parallel met de opkomst van de nationalistische beweging die geen enkele ruimte tot ontplooiing kreeg.

In bestuur en beleid bleef de imperialistische aanspraak op gezag over vreemd grondgebied gehandhaafd. De omzetting van kolonie in de constructie van overzeese rijksdelen gaf uiting aan het voornemen het verworven domein blijvend in te lijven. Deze bedoeling ging verborgen achter de herhaalde toezegging de bevolking tot nationale zelfstandigheid op te voeden. Het vervolg van hetzelfde deel verduidelijkt de onwil om concessies te doen aan het groeiende verlangen naar onafhankelijkheid. De drang van de geknechte bevolking niet langer onder vreemd gezag gebukt te blijven maar haar eigen toekomst te bepalen, heeft uiteindelijk gezegevierd. Het was een overwinning die in jaren van oorlog bevochten moest worden. Nederland wilde van geen wijken weten en eiste bovendien voor de geleden nederlaag een hoge schadevergoeding.

Het slotdeel begint met een terugblik op de ondergang van het koloniale project en de doorwerking ervan aan beide kanten van de verbroken relatie. Nederland heeft lange tijd gemeend met voldoening op het koloniale verleden te mogen terugzien. In die zienswijze spande de koloniale overheid zich in de inlandse bevolking te beschaven. Hoe gebeurde dat? Het gebruikelijke criterium dat daarvoor is aangelegd is de mate waarin samenlevingen erin slagen te evolueren naar het model dat als standaard geldt. Volgens de visie die toen opgeld deed en ook nu nog gangbaar is staat modernisering gelijk met ontwikkeling als een voortschrijdend proces van verwestersing. Daarmee wordt een transformatieproces aangeduid dat in het achttiende-eeuwse verlichtingsdenken haar oorsprong zou hebben gehad. Deze opvatting geeft blijk van een etnocentrische bevooroordeeldheid waarmee ik grondig van mening verschil. De koloniale staat heeft verzuimd de bevolking van Indonesië op de naderende onafhankelijkheid voor te bereiden. Niet uit onbeholpenheid, maar met de vooropgezette bedoeling het wingewest in een staat van onderschikking te behouden. De onderworpen natie heeft haar vrijheid in jaren van strijd veroverd. De voormalige kolonie is ook in de nasleep van de dekolonisatie gebukt gegaan onder wat het eerder werd onthouden: kennis van het eigen verleden en zowel zeggenschap als zicht op een eigen toekomst.

Ik heb al betoogd dat dekolonisatie geen einde maakte aan de imperialistische politiek. Na de eerste schok van het onbedoelde en betreurde afscheid te hebben verwerkt, is de voormalige overheerser onbekommerd aan het verlies van het koloniaal bezit voorbijgegaan, zonder veel neiging te vertonen om bij dit verleden stil te staan. In het midden van de twintigste eeuw leek de leer van maatschappelijke ongelijkheid binnen en boven het kader van de nationale staat voorgoed te zijn verlaten. Dat althans was de strekking van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens afgekondigd door de Verenigde Naties. De formulering waarin dit werd vastgelegd gewaagde van recht op gelijkheid. De hardnekkige tegenstand die de gevestigde belangen tegen het dekolonisatieproces boden, doet twijfelen aan de feitelijke aanvaarding van vrijheid en gelijkheid in het verkeer tussen staten en volken.

Het vervolg van mijn betoog handelt over de doorwerking in het postkoloniale heden. De golf van dekolonisatie rond het midden van de twintigste eeuw kan, ondanks de schijn van het tegendeel, niet als een dramatische kanteling in de wereldorde worden begrepen. Erkenning achteraf die blijk gaf van het besef dat het koloniale tijdperk voorbij was, stond tegenover een zienswijze die wrok over verlies van een wingewest aan droefenis paarde over het voortijdig afbreken van wat met raciaal getinte waan doorging voor een beschavingsmissie. Het opgeven van territoriale heerschappij over andere landen en volken moest worden afgedwongen en bleef tot het einde betwist. Terwijl het imperialisme oude stijl territoriale onderwerping van landen en hun volken inhield, betekende hun vrijmaking van vreemd gezag geen verlossing van politiek-economische voogdij. Als onafhankelijke natiestaten bleven zij aan de zeggenschap van voormalige overheersers overgeleverd. Die hebben hun dominantie in het ontstane wereldbestel van voorlopers en achterblijvers benut om de behaalde voorsprong op het merendeel van de mensheid te handhaven en verder uit te bouwen. Wertheim sprak zich op een vroeg tijdstip voor hulp aan de laagontwikkelde landen uit maar met de waarschuwing dat dit niet in neo-kolonialisme zou mogen ontaarden. In plaats van de bijstand van bovenaf op te leggen pleitte hij voor een van onderop benadering die gestalte diende te krijgen in een belangrijke rol voor vakverenigingen en boerenbonden om verzekerd te zijn van inspraak en zeggenschap tot aan de bodem van het maatschappelijk bestel (Wertheim 1950:160-74). Het was een pleidooi dat tot dovemansoren bleek te zijn gericht. In zijn rol als gastheer in 1955 van de in Bandoeng gehouden conferentie van ‘ongebonden landen’ uit Azië en Afrika hekelde ook Soekarno op deze bijeenkomst het neo-kolonialisme dat naar zijn mening aan de belofte van ontwikkelingshulp ten grondslag lag.

Ontwikkeling werd het slagwoord voor de transnationale politiek, die in de tweede helft van de twintigste eeuw werd ingezet. Onder die noemer beloofden de ontwikkelde landen in wat de eerste wereld werd genoemd – onder aanvoering van de landen rond de Noord-Atlantische Oceaan waar het kapitalisme het eerst ingang had gevonden – vooruitgang tot stand te brengen waar die was uitgebleven. Waarom, hoe en wanneer die samenlevingen hun achterstand hadden opgelopen was ondergeschikt aan de opgave de sprong voorwaarts te verwezenlijken. Het ging voornamelijk om gebieden die eerder als kolonie geannexeerd waren geweest, maar vroeger (Zuid-Amerika) of later (Azië en Afrika) hun zelfstandigheid hadden herwonnen. De erfenis uit het verleden werd niet uitvoerig belicht. Maar het stempel van minderwaardigheid dat eerder op andersoortige mensen was gelegd maakte plaats voor benadrukking van hun hulpbehoevendheid. Het moeizaam brengen van beschaving heette nu ontwikkeling en kwam niet langer neer op een rangschikking van hoger tegenover lager geplaatsten, maar werd voorgesteld als een verbintenis in gelijkwaardig partnerschap.

In goede samenwerking zouden de bondgenoten het gezamenlijk doel nastreven: verlossing uit onderontwikkeldheid, verduidelijkt als de combinatie van armoede, afhankelijkheid en stagnatie. Voor het volgen van het traject dat eerder door de geavanceerde economieën was afgelegd konden de achterblijvers, samengevoegd in de notie van een in armoede verzonken derde wereld, op hulpverlening aanspraak maken. Die bijstand bestond bovenal uit de verschaffing van kapitaal langs bilaterale of multilaterale weg en werd verstrekt mits de ontvangers zich voegden naar de aanwijzingen die hun waren opgelegd door donoren behorend tot de eerste wereld. Het hield de vooropgestelde bereidheid in zich aan de kapitalistische voogdij van dit ‘Vrije Westen’ te onderwerpen en de achterblijvers ervan te weerhouden te bezwijken voor de lokroep van de tweede wereld die een socialistische toekomst beoogde. Mondiale ontwikkeling wordt driekwart eeuw later niet langer als een gezamenlijke opgave gepredikt. De missie van medemenselijkheid is verlaten. In plaats ervan tekent zich een ieder-voor-zich politiek af waarbij elk land en individu geacht wordt zich door het welbegrepen eigenbelang van de neoliberale leer te laten leiden. Het gehoor geven aan die opdracht betekent dat het streven naar opheffing van de onderbedeelde mensheid op voet van gelijkheid in haar tegendeel is gekeerd.

Eclips van lotsverbondenheid

De koloniale expansie kan niet los worden gezien van de maatschappelijke context waarin zij tot bijna een eeuw geleden plaatsgreep. In een uiteenzetting achteraf over onze heerschappij overzee moet het sociaal-economisch raamwerk van het moederland in die tijd verdisconteerd zijn. De vestiging van Nederlands gezag in verre oorden vond plaats terwijl in eigen huis de overgang gaande was van een agrarisch-ambachtelijke naar een stedelijk-industriële samenlevingsorde van kapitalistische snit. Die omslag droeg bij aan de opportuniteit en het profijt van de koloniale onderneming. De onderwerping van vreemde gebieden en hun inwoners heeft zich voltrokken in een tijdvak dat de lagere klassen ook in de metropolen nog in armoede gedompeld waren. De drang naar betere arbeidsvoorwaarden en sociale zekerheid – besproken als de sociale kwestie – riep de werkende bevolking op zich in gezamenlijkheid aaneen te sluiten. Het was de geboorte van de socialistische beweging die aanspoorde tot lotsverbondenheid als middel en doel in de strijd voor een zowel waardevol als waardig bestaan. Het proces van emancipatie kreeg gestalte in een gestage trend tot gelijkheid in economisch, politiek en sociaal opzicht.

In de landen die onder een koloniaal bewind gebukt zijn gegaan vond de kapitalistische productiewijze eveneens ingang. Maar zonder dat de mogelijkheid bestond ‘de sociale kwestie’ aan de orde te stellen, laat staan tot een oplossing te brengen. André Beteille, India’s bekendste socioloog, stelde vast dat juist toen de westerse landen zich op een kruispunt in de geschiedenis opmaakten om sociale gelijkheid tot het organiserend principe van hun samenlevingen te maken, zij een imperialistische politiek ontplooiden om de naties in andere delen van de wereld aan hun heerschappij te onderwerpen (Beteille 1983: 4).

In de uitwerking van het verband tussen kolonialisme en racisme is mijn aandacht primair uitgegaan naar de wijze waarop inheemse arbeid in onvrijheid en onderschikking bleef opgesloten. Toch is ook in Europa de gang naar gelijkheid traag verlopen. Het dedain waarmee Alexis de Tocqueville vanuit zijn aristocratisch bewustzijn neerkeek op het plebs aan de bodem van het maatschappelijk bestel kreeg een krachtige impuls in de tweede helft van de negentiende eeuw in het sociaal-darwinisme. In deze ideologie komt ras naar voren als een begrip dat niet alleen op andere naties dan wel etniciteiten sloeg maar ook geminachte en met ‘defecten’ behepte delen van het eigen volk kon omvatten. Die stigmatisering is geboekstaafd als getuigend van binnenlands kolonialisme. Het was een geracialiseerde ideologie die tot de eerste decennia van de twintigste eeuw voortduurde. Sprekend over zijn eigen afkomst uit de gegoede stand, bracht George Orwell deze vooringenomenheid jegens de lagere klassen als volgt onder woorden.

To me in my boyhood, to nearly all children of families like mine, ‘common’ people seemed almost sub-human. They had coarse faces, hideous accents and gross manners, they hated everyone who was not like themselves, and if they got half a chance they would insult you in brutal ways. That was our view of them, and though it was false it was understandable. For one must remember that before the war there was much more overt class hatred in England than there is now. (Orwell 1937: 158)

In Nederland is het niet veel anders gegaan als ik denk aan de bejegening die mijn ouders in hun kinderjaren en jeugd ten deel viel. Ik heb al aangegeven dat de landelijke en stedelijke volksklassen geen rechtstreekse bemoeienis met Insulinde hadden. Uit dit milieu kwamen wel soldaten als huurlingen in aanmerking voor het koloniale leger. Deze blanke kern werd echter samen met de overwegend binnen Indië geworven troepen in kazernes gehuisvest en stond buiten het maatschappelijk bestel. Een oom van mijn moeder die na het verstrijken van zijn contract het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger (KNIL) verliet bracht bij zijn thuiskomst batik ‘lappen’ mee. Daarvan maakte mijn grootmoeder voor haar dochters schorten die zij aan boord van de tjalk droegen.

Gedurende de eerste decennia van de twintigste eeuw tekende zich in Indië een verdere verstrakking van de raciale breuklijnen af. Zoals voorheen gold de koloniale onderneming als een aangelegenheid die de komst van de hogere en lagere burgerij uit de metropool noodzakelijk maakte en als vanzelfsprekend bezette deze selectie de top ervan. Wat mij intrigeert is dat de nieuwkomers van behoorlijke tot goede komaf zich bewust waren van de emancipatie van het proletariaat in het land van herkomst. Naast verbetering van haar werkende bestaan had de sociale strijd die de arbeidende klasse voerde ook geleid tot verwezenlijking van de aanspraak op gelijkheid.

Niettegenstaande deze verschuiving in de machtsverhouding aan het thuisfront kwam er geen verandering in de inrichting van de koloniale samenleving op voet van extreme ongelijkheid. Terwijl in de metropool het maatschappelijk verkeer langzaam in het teken van erkende gelijkwaardigheid van alle inwoners kwam te staan en het beleden politieke besef daarmee gelijke tred leek te houden, werd in Indië de kloof tussen hoog en laag groter dan die ooit in Nederland geweest was. Dit contrast getuigde van de grenzen die waren gesteld aan het gelijkheidsdenken en kreeg gestalte in het beeld van ‘de koloniaal’ dat in een aantal van de opgenomen illustraties te herkennen valt. Het zijn portretten van blanke bazen die hun vooraanstaandheid en vanzelfsprekend gezag over ondergeschikten in de plantagegordel van Deli uitstralen, ook al zijn zij door de tekenaar met onverholen spot neergezet (Delianer – Eberhart Freiherr von Wechmar 1927).

De regie en leiding van het koloniaal bedrijf werden toevertrouwd aan singkehs van Europese identiteit die zich als het hoogste echelon moeiteloos voegden in het complex samengestelde raciale stramien van meerderwaardigheid versus minderwaardigheid. De weinigen onder hen die weigerden dit te doen werden tot zwijgen gebracht. Het heeft mij altijd gefrappeerd hoe het bediendenwezen dat in het moederland eerst slonk en vervolgens in onbruik raakte – mijn moeder begon haar werkende bestaan nog als dienstmeisje voor dag en nacht – als een onmisbaar bestanddeel van de gangbare ‘koloniale’ leefwijze omarmd werd. Het gemakkelijke en goedkope gebruik van ondergeschikten ging samen met een afstand houden tot zeden en gebruiken die als ‘inheems’ golden.

De raciale bevooroordeeldheid kwam tot uitdrukking in gradaties van onverzoenlijkheid die in de tekst worden toegelicht. Op dit spectrum was assimilatie de meest milde vorm die zelfs de mogelijkheid inhield van het opgaan van blank en bruin in een smeltkroes. Het was een vooruitzicht dat weinig aanhang vond en ook in het gevoerde beleid geen plaats werd gegund. Voortgaande gescheidenheid van de afzonderlijke segmenten kreeg de steun van een blank gezelschap dat vasthield aan de verkregen voorrechten en zich niet tot royale concessies aan het verlangen naar zeggenschap van de bruingekleurde massa bereid toonde. Tussen deze tegenpolen spraken de voorstanders van een intermediaire koers zich uit voor de associatiegedachte. In die zienswijze was de Indonesiër niet minder beschaafd maar andersgeaard, uitgerust met een identiteit die remmend werkte op de bevordering van vooruitgang en welvaart die iedereen ten goede zou komen. De koloniale missie had in deze belichting ten doel een maatschappelijke synthese tot stand te brengen onder behoud van de bestaande volksinstellingen – let wel, bedacht en opgelegd door de koloniale overheid – om onder blanke leiding het pad naar ontwikkeling te effenen in navolging van het tracé dat door Europese voorgangers was afgelegd.

De behandeling van de Indonesische bevolking als onderdanen zonder burgerschapsrechten ging samen met een bewind van waakzaamheid erop gericht elk vertoon van opstandigheid binnen de inheemse gelederen op te sporen, in de kiem te smoren om bij een onverhoopte uitbraak ervan tot strenge bestraffing over te gaan. Het bracht de opbouw van een surveillance staat met zich mee waarvan de Politieke Inlichtingen Dienst de belichaming was. Onder verwijzing naar Pramoedya Ananta Toer’s Het glazen huis schetste Benedict Anderson de laatkoloniale staat als een dirigistisch bestel waarin Bentham’s panopticum in de laatste decenia van overheersing tot werkelijkheid kwam (Anderson 2006:184-5). Het stramien van koloniale ordening lag onaantastbaar vast en van de uitgezette koers naar wat mogelijk in het verre verschiet lag kon in woord en geschrift niet worden afgeweken. Pas achteraf zou blijken dat het zicht op en de beheersing van de gekoloniseerde samenleving in deze slotfase van overheersing veel minder ver reikte dan het onderdrukkend gezag veronderstelde. In een radicale breuk met de geautoriseerde zienswijze publiceerde Jan Romein in 1929 zijn opstel Het ontwaken van Azië waarin hij een drastische ommekeer in het geopolitieke wereldbestel aankondigde. ‘Maar de padi groeit en zij groeit onhoorbaar’, was het veelbetekenend einde van de aan Indonesië gewijde paragraaf. In Indië werd dit essay onmiddellijk tot verboden lectuur bestempeld. Tevergeefs want in een ondergrondse oplage vond zijn voorspelling binnen de Indonesische voorhoede ruime verspreiding. Het was een vertoog dat in dialectische trant de ommekeer van de gangbare beeldvorming over de vanzelfsprekendheid van een voortdurend koloniaal gezag in het vooruitzicht stelde. Tot de Nederlandse gemeenschap drong deze aankondiging van aanstaande dekolonisatie nauwelijks door. Wim Wertheim, hoewel in zijn gezindheid geleidelijk radicaliserend, raakte pas tijdens zijn kamptijd in de Tweede Wereldoorlog bekend met wat zijn latere collega cn politieke metgezel al vijftien jaar eerder had geschreven (Wertheim 1980-81:43). De visie die Romein ontvouwde zou hij later uitwerken in de these van een Algemeen Menselijk Patroon waarop het moderniserende Europa de uitzondering vormde in plaats van de ultieme vertolker ervan te zijn. Zijn fundameneel verschil van mening brak met de geijkte fasenleer waarin westerse voorlopers de weg wezen en niet-westerse volgers zich langzaam en terughoudend in een universele vooruitgangsdynamiek voegden (Romein 1954).

Uitblijvende emancipatie

Wat is de standpuntbepaling van de sociaaldemocratie geweest inzake de vergaande uitbuiting en onderdrukking van de werkende bevolking in de gedomesticeerde bezittingen buiten het eigen grondgebied? Vrijheid en gelijkheid hadden een alomvattende betekenis en zonder enig voorbehoud bevestigde het beginselprogramma van de Sociaal-Democratische Arbeiders Partij (SDAP) het grensoverschrijdende karakter van de aansporing tot solidariteit. Erkenning van het recht op nationale onafhankelijkheid was echter niet vrij van racistische bevoogding. Het in 1930 in Utrecht gehouden koloniale partijcongres sprak zich weliswaar uit voor beëindiging van de knechting van andere volken, maar pas op de langere termijn en mits grondig voorbereid. Bij dit voorbehoud speelde een belangrijke rol dat een directe overdracht van soevereiniteit op een verlies van een tiende deel van de arbeidsplaatsen in eigen land zou uitlopen.

Eenzelfde tweeslachtigheid kenmerkte het handelen van de herboren Partij van de Arbeid (PvdA) ten tijde van de Indonesische vrijheidsstrijd. De afweging tussen voortgezette overheersing en erkenning van onafhankelijkheid sloeg volledig door naar nationalistisch eigenbelang onder verzaking van het sociaaldemocratisch gedachtegoed. De les die ik uit het voorgaande relaas trek is dat de beslechting van de sociale strijd die tot de (tijdelijke) emancipatie van arbeid in de Nederlandse samenleving heeft geleid, mede betaald werd uit de hoge winsten verkregen door de uitbuiting en knechting van de arbeidende klassen in het voornaamste overzeese wingewest. Het bevestigt het door Tocqueville geopperde inzicht dat het kolonialisme mede in het teken stond van de staatsvorming in eigen huis.

Met wat in de tweede helft van de twintigste eeuw als een multinationale opheffingspolitiek beoogd werd – de belofte grootscheepse bijstand te verlenen om een einde te maken aan de achterstelling en achterstand van de gedekoloniseerde derde wereld – is het net zo gegaan als met de expansie buiten het eigen grondgebied. De royale toezeggingen zijn niet nagekomen of in afgezwakte uitvoering blijven steken. De magere nakoming stond op zijn best in het teken van armoedebestrijding, bedreven in een toonzetting van strenge bevoogding. Aan de noodzaak tot proportionaliteit in de verdeling van de opbrengst van economische groei naar sociale klasse, erkenning van de aanspraak op sociale rechtvaardigheid en gelijkwaardigheid als de fundamentele principes van emancipatie, heeft het schromelijk ontbroken. In een opstel gewijd aan de sociale democratie en het koloniale vraagstuk stelde Jacques van Doorn vast dat de grootste bevrijdingsbeweging van de twintigste eeuw geen helder antwoord had op de vraag hoe de bevrijding van de niet-westerse wereld – onder de oproep tot vereniging van proletariërs aller landen – zou dienen te gebeuren. Hij verwees naar de inleiding van J.E. Stokvis op het koloniaal congres van de SDAP in 1930.

Het is een genot om te pleiten voor de toekomst van de Indonesische volken. De opdracht is echter moeilijk, omdat de vraagstukken ingewikkeld zijn en leiden tot een worsteling tussen ideaal en mogelijkheden. (Van Doorn 1999: 483).

De ontbinding van de sociaaldemocratie is niet tot het opzeggen van solidariteit met andere volken en rassen beperkt gebleven. De aanvaarding laat in de twintigste eeuw van de neoliberale doctrine en de politieke opschuiving naar rechts die ermee samenging, betekende dat de PvdA de belangenbehartiging van haar achterban ook in de eigen samenleving uit het zicht verloor. Ongeremd kapitalisme, precarisering van het arbeidsbestel, inkrimping van de publieke economie en ontmanteling van de verzorgingsstaat leverden voor de achterban een bestaansbedreiging op die aanhoudend electoraal verlies tot gevolg had. Van een hoofdstroom in het politieke landschap heeft de leiding, die voor een niet gering deel uit de Nieuw Links-gelederen van de jaren zestig voortkwam, de partij gedegradeerd tot een bijrol zonder maatschappelijke zwaartekracht.

Doorwerking van de koloniale nalatenschap

Het slothoofdstuk bespreekt de doorwerking van het koloniale verleden in Indonesië alvorens stil te staan bij de herinnering aan ‘ons Indië’ in het land van de voormalige overheerser. In Nederland lijkt deze terugblik op een tweespalt in de beleving ervan te wijzen. Aan de ene kant is er de neiging om afstand te nemen van de langdurige aanwezigheid in verre streken en liefst uit het nationale geheugen te wissen wat deze baten aan toegevoegde waarde hebben opgeleverd. De opzettelijke veronachtzaming tot versluiering van de expansie buitengaats, zou de Nederlandse variant genoemd kunnen worden van een tempo doeloe-cultus. Het is de verbeelding ervan als een gezellig samenzijn onder elkaar, beperkt tot mensen van eigen bloed en bodem, nog zonder vreemde elementen in ons midden. De komst van die buitenstaanders doorbrak van wat in de beleving achteraf als een gesloten kring van eigenheid, nabijheid en vertrouwdheid met weemoed wordt herdacht.

Tegenover dit maaksel van parochiale sentimenten staat anderzijds de behoefte om de herinnering aan een roemrijk verleden levend te houden en te appelleren aan de ermee verbonden nationale trots en glorie. In die nostalgische verbeelding staat vaderlandse ondernemingsgezindheid voorop, de zucht en het vermogen om over volken in verre contreien te heersen en de glans van die voorbije machtsuitoefening uit te stralen. Zonder schaamte wordt naar de VOC-mentaliteit verwezen als bewijs van etnische daadkracht. In het licht van deze nalatenschap zou het onjuist zijn om zowel de racistische signatuur van het imperialisme als de daarmee parallel lopende sociaal-darwinistische ideologie, die ook uit de negentiende eeuw stamde, tot afgezworen denkbeelden te verklaren. Deze nalatenschap getuigt van een optiek die in beide gevallen haar oorsprong vindt in de ontkenning van menselijke gelijkwaardigheid en saamhorigheid. Die afwijzing kan verontrustend genoeg niet als een relict uit voorbije tijden worden beschouwd. De afstand die tussen metropool en kolonie bestond droeg ertoe bij de mythen over de noodzaak tot overheersing van onbeschaafde en laagontwikkelde volken in stand te houden, zo betoogt Raben (2019:223) Het dichten van die informatiekloof bracht het racisme indringend in beeld dat inherent was geweest aan het besturen overzee. Voormalige rijksgenoten of hun nazaten die in Nederland gevestigd zijn verhalen echter niet alleen over het racisme waarmee hun samenleving van herkomst in bedwang werd gehouden maar stellen ook het alledaags of institutioneel racisme aan de orde waarop zij bij hun maatschappelijke invoeging stuitten. Terwijl vroege vertolkers daarvan buiten verwante kring nog weinig gehoor vonden zijn na afloop van de dekolonisatie deze stemmen steeds luider gaan klinken. Dit is in niet geringe mate het gevolg van de wisselwerking met een opkomende etnisch-populistische ‘eigen volk eerst‘ mentaliteit. De leer van ongelijkheid die buitengaats beleden werd heeft op het thuisfront een eigentijdse doorwerking gekregen met een politieke kleuring die in een ‘van vreemde smetten vrij’ gezindheid is ontaard. Het antwoord daarop is niet uitgebleven.

The late emergence of the migrants’ voice has changed the character of the debates on colonialism immensely. Present-day voices are muich more squarely confrontational than most of the older anti-racism of the Dutch left. The debate on the legacies and memories of empire have, at all sides, become part of a wider societal debate on culture and citizenship under pressure of migration and shifting power relations in the world. (Raben 2019:221)

Mijn bezinning op de verschijning van racisme in haar koloniale context vloeit voort uit het sociaalwetenschappelijk onderzoek dat ik gedurende de afgelopen decennia heb verricht naar de uitwerking van het Nederlands bewind in het toenmalige Oost-Indië. Het bronnenmateriaal dat eraan ten grondslag ligt draagt een nadrukkelijk sociaal-economisch stempel. Mijn kanttekeningen erbij blijven beperkt tot het terrein dat ik in de genoemde monografieën heb bestreken. De lering die hieruit getrokken kan worden komt erop neer dat de beschrijving en analyse van dit verleden een thematiek is waarvan de studie voorbij de inventarisatie van de Nederlandse expansie overzee dient te reiken. Terwijl de vervlechting in een wereldbestel in versnelling is geraakt, lijkt de behoefte aan kennis omtrent de inrichting en transformatie van niet-westerse samenlevingen te zijn afgenomen. Zal de huidige trend van stijgende economische, politieke, sociale en etnische ongelijkheid uitlopen op een nieuwe ronde van imperialisme? In mijn perceptie gaat het dan om varianten van hegemonische machtsuitoefening die niet territoriaal van aard zijn, maar beslag krijgen in een wisselwerking tussen voorsprong en achterstelling, dominantie en knechting, boven- en onderschikking. Deze trend tot simultane polarisatie mondt uit in uitsluiting van volken of delen ervan, zowel boven als binnen het raamwerk van de nationale staat.

In aansluiting op mijn eerdere werk over de actualiteit van de sociale kwestie in de eenentwintigste eeuw die zich in hedendaags pauperisme manifesteert (Breman 2016), heb ik in deze verzameling van opstellen mijn kritische noties bijeengebracht over de koloniale kwestie. Aan beide vraagstukken liggen nauw met elkaar verweven ideologieën van maatschappelijke uitsluiting ten grondslag. Die begonnen in Europa in de laat-achttiende eeuw vorm te krijgen, om in de negentiende eeuw tot verdere rijping te komen. Zij vonden hun voedingsbodem in het kapitalistische credo van vrijemarktwerking. Ditzelfde gedachtegoed, dat het bestaan van een publiek domein en de daarmee verbonden werking van lotsverbondenheid ontkent, heeft zich opnieuw maar nu wereldwijd ontplooid. Het vraagt om een maatschappelijke stellingname die, om redenen van sociale gerechtigheid voor de mensheid als geheel, zich daadwerkelijk tegen deze politiek-economische leer en praktijk van ongelijkheid teweerstelt.

Bronnen

Anderson, B. – Imagined Communities. Reflections on the Origin and Spread of Nationalism. London 2006.

Beteille, A. – The Idea of Natural Inequality and Other Essays. Delhi 1983.

Brand, J.van der. – De millioenen uit Deli. Amsterdam/Pretoria 1902 [herdrukt in Breman 1987].

Breman, J. – Control of Land and Labour in Colonial Java. A Case Study of Agrarian Crisis and Reform in the Region of Cirebon during the First Decades of the 20th Century. Verhandelingen van het KITLV 101, Dordrecht 1983.

—, Koelies, planters en koloniale politiek. Het arbeidsregime op de grootlandbouwondernemingen aan Sumatra’s oostkust in het begin van de twintigste eeuw. Verhandelingen van het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde 123. Dordrecht, 1e en 2e druk 1987, 3e (gewijzigde) druk 1992.