De man die op Thorbecke
moest passen

Politicus, vrijmetselaar en slavenvriend
Jan Nedermeijer van Rosenthal, 1792-1857

Bert Koene

Amsterdam University Press

Deze uitgave is mede tot stand gekomen dankzij een financiële bijdrage van Stichting Fonds A.H. Martens van Sevenhoven en de M.A.O.C. Gravin van Bylandt Stichting.

Afbeelding omslag: voorzijde J.Th.H. Nedermeijer van Rosenthal, portret door J. Kayser, 1840 (Geldersch Landschap & Kasteelen, foto RKD); achterzijde J.Th.H. Nedermeijer van Rosenthal, prent door J.H. Hoffmeister, circa 1850 (foto RKD).

Ontwerp omslag: Margreet van de Burgt, Hilversum

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6372 526 2

e-ISBN 978 90 4855 467 6

NUR 681

© Bert Koene / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2021

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

De uitgeverij heeft ernaar gestreefd alle copyrights van in deze uitgave opgenomen illustraties te achterhalen. Aan hen die desondanks menen alsnog rechten te kunnen doen gelden, wordt verzocht contact op te nemen met Amsterdam University Press.

Inhoudsopgave

Woord vooraf

Ouderlijk huis en studiejaren

Het geforceerde huwelijk

De frauderende vader

Rosenthal Maximus

Student in Leiden

Sieraad van Arnhem

Aankomend notabele

Raadslid

Wethouder

Vaders erfenis

Kamerlid

Bekritiseerde benoeming

Van Rosenthal profileert zich

De Negenmannen

Opvallende optredens

De grondwet van 1848

Drang der omstandigheden

Thorbecke en Donker Curtius

Wat Van Rosenthal ervan vond

Rechtstreekse verkiezing

Verkennen van de nieuwe regels

Kandidaat Van Rosenthal

De vorming van het kabinet Thorbecke-Nedermeijer van Rosenthal

Formeren als onderaannemer

Succes in tweede aanloop

Minister van Justitie

Koninklijke zaken

Recht van enquête

Irritatie in de Kamer

Vereniging en vergadering

Rechterlijke organisatie

Het aftreden

Vrijmetselaar

De Arnhemse loge

Het Grootoosten der Nederlanden

Buitenlandse betrekkingen

Slavenvriend

Het proefschrift

Twee kampen

Kamer en regering

Leven en sterven in Den Haag

Nabeschouwing

Bronnen

Archivalia

Websites

Periodieken

Literatuur

Personenregister

Woord vooraf

Jan Nedermeijer van Rosenthal was een heer van stand met prettige manieren en een opvallende drang tot dienstvaardigheid. In het midden van de negentiende eeuw was hij een persoon van importantie aan het Binnenhof. Sommigen zagen hem zelfs als de juiste man om de radicale Thorbecke in diens eerste kabinet wat te matigen. Mijn eerste kennismaking met hem lag overigens buiten het veld van de politiek. Ik kwam hem tegen als raadsman van een faillerende ondernemer in diligences. Zijn manier van omgang met die cliënt deed een interessante persoonlijkheid vermoeden. Hij leek iemand die het verdiende om ‘aan de vergetelheid te worden ontrukt’. Toen ik er enkele jaren later toe kwam om mij werkelijk in het leven van Jan van Rosenthal te verdiepen, stelde hij niet teleur. Het was boeiend om te ontdekken hoe hij na een traumatische jeugd in de politiek verzeild raakte en hoe zijn karaktereigenschappen hem tot een goede parlementariër maakten maar niet tot een effectieve minister.

Van Rosenthal heeft een rol gespeeld in de beweging voor afschaffing van de slavernij. Hij koos de verwerpelijkheid van slavenhouden zelfs tot onderwerp van zijn proefschrift, in een tijd toen dat nog een buitenissig standpunt was. Dr. Dirk Kottke, classicus te Tübingen, heeft een groot deel van Rosenthals lijvige dissertatie voor mij uit het Latijn vertaald. De korte samenvatting die ik ervan heb opgenomen, doet niet vermoeden hoeveel volharding voor deze onderneming was vereist. Ik ben dr. Kottke voor zijn toewijding veel dank en lof verschuldigd.

Over de activiteiten van Jan van Rosenthal als ‘slavenvriend’ bleek uit diverse bronnen genoeg te achterhalen om een afgerond beeld te krijgen van zijn bijdrage aan de goede zaak. Anders ligt dat wat betreft de vrijmetselarij. Van Rosenthal was met hart en ziel vrijmetselaar, maar door de beslotenheid van de maçonnieke broederschap is dit compartiment van zijn leven toch in het halfduister gebleven. Wel verdient vermelding dat conservator Jac. Piepenbrock van het Cultureel Maçonniek Centrum ‘Prins Frederik’ zich heeft ingespannen om mij aan stukjes informatie over broeder Van Rosenthal te helpen.

Prof. dr. Remieg Aerts dank ik voor opmerkingen bij een vroege versie van het manuscript. Aan dr. Peet Theeuwen ben ik dank verschuldigd voor zijn naarstig speuren naar gegevens over Jan Nedermeijer van Rosenthal in de correspondentie van diens bevriende confrère Jacob Mattheus de Kempenaer.

Ouderlijk huis en studiejaren

Johan (Jan) Theodorus Hendrik Nedermeijer van Rosenthal werd op 27 maart 1792 in Culemborg geboren als tweede kind en oudste zoon van de Pruisische edelman Heinrich von Rosenthal en de Culemborgse regentendochter Louisa Bosch. Zijn vader was sinds drie jaar schepen van Culemborg. Het huwelijk van zijn ouders was slecht, zo slecht dat zijn moeder herhaaldelijk toevlucht zocht in de woning van haar vader, en haar kinderen dan meenam. Jan was zeven jaar oud toen ook nog bleek dat zijn vader een fraudeur was. Louisa Bosch heeft de echtelijke samenleving daarna definitief verbroken.

Het ongeluk van opgroeien in een gebroken gezin met een vader die niet deugde, heeft de jeugd van Jan van Rosenthal beheerst. Aan het besef dat zijn vader zich ernstig had misdragen, zaten overigens verschillende kanten. Het was een mentale last, maar ook een aansporing om zelf juist bijzonder goed gedrag te tonen, op school en daarbuiten. Ook zijn broers prentte hij in dat zij moesten bewijzen dat zij niet op hun vader leken.

Mijn verslag van de gebeurtenissen begint bij de vestiging van Heinrich von Rosenthal in Culemborg, want toen al werd de kiem gelegd voor de latere problemen.

Het geforceerde huwelijk

Hans Heinrich Conrad von Rosenthal, roepnaam Heinrich, is in Culemborg terechtgekomen als gevolg van een van de bekendste incidenten uit de vaderlandse geschiedenis: de aanhouding van prinses Wilhelmina van Pruisen door Hollandse patriotten bij Goejanverwellesluis op 28 juni 1787. De prinses was de echtgenote van stadhouder Willem V, die zich in 1785 door de patriotten uit Den Haag had laten wegpesten en met gezin en hofhouding was uitgeweken naar het Valkhof in Nijmegen. Zij had besloten de terugkeer naar Den Haag te wagen, in de hoop dat deze daad de Hollandse orangisten zou aanmoedigen om haar echtgenoot uit te nodigen ook naar Holland terug te komen.

Prinses Wilhelmina was een zuster van koning Frederik Willem II van Pruisen. Hij kon het affront dat zijn zuster door een stelletje burgers was aangedaan, niet laten passeren. Op 13 september 1787 stak een Pruisisch leger van 20.000 man bij Nijmegen de Waal over om de macht van de Hollandse patriotten te breken. De prinsgezinde provincie Gelderland verleende de Pruisen graag doorgang.

Hannibal Bosch, zeventig jaar oud. Portret door J. Anspach, 1808 (particuliere collectie, foto RKD).

Sommige Gelderse steden kregen daardoor echter wel veel last van inkwartiering van de Pruisische troepen. Zo ook Culemborg. Het stadhouderlijk hof gaf aan vijf Pruisische bataljons tegelijk toestemming tot inkwartiering, naast de twee bataljons van het Staatse leger die al in het stadje waren. Bestuurlijk gezien leende Culemborg zich er uitstekend voor. De stad en het omringende platteland hadden de status van een soeverein graafschap, buiten het staatsverband van de Republiek der Verenigde Nederlanden. Graaf van Culemborg was in deze tijd niemand anders dan prins Willem V. Als stadhouder van de Republiek mocht de prins in de knel zijn gekomen, als graaf van Culemborg was zijn woord wet. Petities tot verlichting van de last van inkwartiering van duizenden soldaten haalden niets uit. Elke burger zag zijn huis vol gestouwd met krijgsvolk en was verplicht die lui en hun paarden van eten en drinken te voorzien.

Heinrich von Rosenthal was als auditeur-militair (militair officier van justitie) verbonden aan de Pruisische troepen. Vanwege zijn functie had hij het voorrecht te worden ingekwartierd in de woning van mr. Hannibal Theodorus Bosch aan de Markt. De heer Bosch was een van de aanzienlijkste notabelen van de stad. Hij was lid en griffier van de vijfkoppige grafelijke raadkamer van Culemborg, stadhouder van de lenen en archivaris van het graafschap Culemborg, oefende een praktijk uit als advocaat, had een belang in een Amsterdams handelshuis,1 schreef gedichten, stelde belang in kunsten en wetenschappen en bezat een indrukwekkende bibliotheek.2 Bij iemand van zulke eruditie zou men elders al gauw patriotse sympathieën vermoeden, maar in het graafschap Culemborg was dat uitgesloten. Wie hier regent was, was noodzakelijkerwijs orangist.

Hannibal Bosch was getrouwd met Catharina Maria Nedermeijer, dochter van wijlen burgemeester Balthasar Godard Nedermeijer en Louisa Juliana Nieupoort. Er waren twee kinderen in het gezin Bosch: het zoontje Balthasar Theodorus Nedermeijer Bosch, ten tijde van de Pruisische inkwartiering acht jaar oud, en de dochter Louisa Anna Bosch van vijftien lentes. Auditeur-militair Von Rosenthal was tien jaar ouder dan zij.

De oude mevrouw Nedermeijer geboren Nieupoort leefde nog en woonde in bij het gezin Bosch. Of beter gezegd, het gezin Bosch woonde bij háár in. Het huis was vroeger de woonstee geweest van het gezin Nedermeijer.3 Sinds zij weduwe was geworden, stond het huis op naam van mevrouw Nedermeijer.

Huize Bosch aan de Markt

Het huis bewoond door het gezin van Hannibal Bosch stond op de plek aan de westzijde van de Markt waar tegenwoordig (anno 2020) onder de huisnummers 31 en 33 een café en een filiaal van textielketen Zeeman zijn gevestigd. Op de eerste kadasterkaart van Culemborg is daar een groot perceel met nummer 823 getekend, zich uitstrekkend van Markt tot Achterstraat. Bij de muur die de tuin scheidde van de Achterstraat zijn twee kleine hoekhuisjes ingetekend ter weerszijde van een ‘tuinkamer’. Zo staat het precies in de boedelinventaris die werd opgemaakt na het overlijden van Hannibal Bosch in 1812.4

Het was een dominerend pand met twee hoge trapgevels. In het midden van de zeventiende eeuw werd het huis enige tijd bewoond door een dochter van prins Emanuel I van Portugal en Emilia van Nassau, een van de zusters van prins Maurits.5 De Portugese prins was bevriend met de toenmalige graaf van Culemborg uit het geslacht Waldeck.

De woning van Hannibal Bosch aan de Markt van Culemborg (familiearchief Bosch van Rosenthal, inv.nr. 788).

De Pruisen verlieten de stad op 25 oktober 1787, na een verblijf van ruim een maand. Bij zijn terugkeer in het ouderlijk huis in Wezel aan de Rijn, waar zijn vader een wijnhandel dreef, sprak Von Rosenthal enthousiast over de bijzonder aangename ontvangst die hem ten huize Bosch was ten deel gevallen. Bovendien was ‘zijn hart geraakt door de voortreffelijke eigenschappen’ van de dochter des huizes. Hij had sterk de indruk dat zij zijn gevoelens beantwoordde. Dit alles staat te lezen in een brief van zijn vader, wijnkoper Johan Conrad von Rosenthal, aan de heer Bosch.6 Die brief werd geschreven op 5 maart 1788. De zoon had toen net een tweede verblijf bij de familie Bosch achter de rug, ditmaal een comfortabele logeerpartij in plaats van militaire inkwartiering.

Bij het tweede bezoek had hij zich kunnen presenteren als kersverse ridder van het Heilige Roomse Rijk. Zijn vader en diens twee halfbroers hadden een verzoek bij keizer Jozef II ingediend tot verheffing in de adelstand. Dat was gebaseerd op hun beweerde afstamming van ene Heinrich von Rosenthal die in 1597 een keizerlijk adelsdiploma had verkregen. Zij hadden hun verzoek vermoedelijk ondersteund met storting van een passend bedrag in de keizerlijke schatkist. Zo ging dat in de tijd van keizer Jozef. Het resultaat was in ieder geval dat de drie Rosenthals en hun nakomelingen zich vanaf 4 februari 1788 ridders van het Heilige Roomse Rijk mochten noemen, met de aanspreektitel Edler von Rosenthal.7

Auditeur-militair Von Rosenthal had in de loop van zijn tweede verblijf in Culemborg aan de moeder en grootmoeder van Louisa Bosch toevertrouwd dat het meisje hem betoverde. Hij zou alleen gelukkig kunnen worden met haar als vrouw. De dames hadden toeschietelijk gereageerd en hadden terdege begrepen wat hij van hen wilde. Zij moesten een goed woordje voor hem doen bij de heer Bosch. Bovengemelde brief van wijnkoper Von Rosenthal, bedoeld om het verzoek van zijn zoon om de hand van Louisa Anna formeel over te brengen, was dan ook geschreven in het vertrouwen dat de heer Bosch al zou zijn voorbewerkt door de dames in diens huis. Vader Von Rosenthal schreef dat hij het verlangen van zijn zoon van harte ondersteunde, dat het hem een eer zou zijn met een zo achtenswaardige familie te worden verbonden, enzovoort, enzovoort. Zijn zoon had weliswaar uitzicht op een mooie carrière in Pruisen, maar was bereid dat voor zijn liefde op te geven en zich in Culemborg te vestigen.

Nieuwjaarswens van Heinrich von Rosenthal aan Louisa Bosch, 1 januari 1789 (familiearchief Bosch van Rosenthal, inv.nr. 131).

In werkelijkheid lagen de kaarten natuurlijk anders. Heinrich von Rosenthal had gezien dat het gezin Bosch in welvaart leefde en had begrepen dat vader Bosch in Culemborg voldoende invloed had om de echtgenoot van zijn dochter aan een betrekking te helpen die genoeg zou opbrengen om haar een comfortabel bestaan te garanderen. Vandaar dat hij zijn hofmakerij koppelde aan vestiging in Culemborg. Of hij, naast die hoop op materiële voorspoed, ook echt verliefd is geweest op Louisa, laat zich op een afstand van meer dan twee eeuwen niet beoordelen. De dames in huize Bosch (Louisa zelf, haar moeder en haar grootmoeder) wist hij in ieder geval van zijn oprechtheid te overtuigen.

De heer Bosch spartelde tegen. Hij vond dat de ridders Von Rosenthal, junior en senior, veel te hard van stapel liepen. De brief waarin senior hem het huwelijksaanzoek van junior had overgebracht, beantwoordde hij met de vaststelling dat zijn dochter nog maar een kind van vijftien jaar was.8 Pas wanneer haar karakter was gevormd, zou duidelijk worden of de genegenheid tussen de jongelieden meer was dan een bevlieging. Niet dat hij de jongeman niet mocht, integendeel. De jonge Von Rosenthal had zich in huize Bosch een persoon ‘van goede inborst en brave, deugdzame en verlichte sentimenten’ getoond. Zijn innemende manieren hadden hem bij alle huisgenoten bemind gemaakt, vooral bij de weduwe Nedermeijer, de oude schoonmoeder van de heer Bosch.

Op grond van deze gunstige opinie verklaarde Bosch zich tegenover de oude heer Von Rosenthal bereid diens zoon met raad en daad van dienst te zijn als hij een beroep of bedrijf in Culemborg zou willen aanvatten, temeer daar dit gelegenheid zou geven hem beter te leren kennen. De jongeman had tegenover Bosch gezegd dat hij er wel voor zou voelen zich als advocaat in Culemborg te vestigen. Daar kon Bosch zeker bij helpen, maar dan moest de jongeheer eerst zorgen dat hij ergens op een proefschrift tot meester in de rechten promoveerde, want zonder dat kon men in de Nederlanden niet als advocaat aan de slag.

Zo geschiedde. Heinrich von Rosenthal bewerkte een eenvoudige dissertatie waarmee hij op 17 juli 1789, ongeveer een jaar nadat de heer Bosch hem aan het werk had gezet, de graad van meester in de rechten verwierf van de Koninklijke Academie van Duisburg.9 Aan deze instelling had hij vroeger al een basale rechtenstudie gedaan.10 Anticiperend op zijn nieuwe werkomgeving had de promovendus zijn werkstuk voorzien van een opdracht aan prins Willem V van Oranje-Nassau.

De heer Bosch had gearrangeerd dat Von Rosenthal onmiddellijk na zijn vestiging in Culemborg kon toetreden tot het stadsbestuur. Zijn eerste vermelding als schepen van de stad is gedateerd 30 juli 1789.11 Gegeven dat hij ten tijde van zijn academische promotie in Duisburg op 17 juli nog gold als inwoner van Wezel, moet hij omstreeks de verjaardag van Louisa Bosch (op 23 juli) inwoner van Culemborg zijn geworden.

Hannibal Bosch had in 1788 geschreven dat hij Heinrich von Rosenthal hoogschatte, maar dat hij de jongeman toch eerst een aantal jaren in een passend ambt wilde observeren voordat hij kon overwegen hem de hand van zijn dochter te schenken. Von Rosenthal heeft dat plan doorkruist door laat in het voorjaar van 1790, nog geen jaar na zijn komst naar Culemborg, een ‘vleselijke conversatie’ met Louisa te bedrijven die in zwangerschap resulteerde.

Voor Louisa’s vader veranderde Von Rosenthal van een protegé in een verachtelijk sujet. Hij kon dat echter niet publiekelijk laten blijken. Het burgerfatsoen eiste dat men onwelvoeglijkheden in de particulier sfeer uit de openbaarheid hield of, als dat onmogelijk was, er zo min mogelijk de aandacht op vestigde. Dat laatste was de gedragslijn die de heer Bosch moest aanhouden. Hij had geen andere keus dan toestemming te verlenen voor het huwelijk en als lid van de grafelijke raad met de gewone correctheid te blijven omgaan met schepen Von Rosenthal.12

Het huwelijk werd aangegaan buiten gemeenschap van ingebrachte goederen, maar winsten en verliezen die zich tijdens het huwelijk zouden voordoen, zouden wel voor gezamenlijke rekening zijn.13 Dat laatste zou later van veel belang blijken. De huwelijksvoltrekking tussen Heinrich von Rosenthal en Louisa Bosch vond plaats op 23 januari 1791 in Culemborg. Veertig dagen later, op 4 maart 1791, bracht Louisa een gezonde dochter ter wereld. Het kind ontving de doopnamen Louisa Juliana Balthasarina Valentina. Het waren namen die allemaal naar de kant Nedermeijer verwezen: Louisa Juliana naar de weduwe Nedermeijer zelf, Balthasarina naar wijlen haar echtgenoot Balthasar Godard Nedermeijer en Valentina naar haar overleden zoon Valentijn Nedermeijer.

Gedichtenbundel van Heinrich von Rosenthal voor Louisa Bosch bij haar zeventiende verjaardag (familiearchief Bosch van Rosenthal, inv.nr. 131).

De ‘bijzondere genegenheid’ die de weduwe altijd voor Heinrich von Rosenthal had gekoesterd, was door zijn onzedelijk gedrag blijkbaar niet wezenlijk aangetast. Zij heeft het jonge echtpaar zelfs aan een woning op beste stand geholpen. Dat werd mij voor het eerst duidelijk uit het testament dat Hannibal Bosch in 1811 heeft laten opmaken.14 Hij bepaalde dat men vóór deling van zijn nalatenschap eerst aan zijn zoon Balthasar een even groot bedrag moest uitkeren als hij tijdens zijn leven al aan dochter Louisa en haar man had laten toekomen. De heer Bosch had berekend dat hij het echtpaar met ruim ƒ 14.000 had ondersteund. Daarbinnen bestond de grootste post uit de kosten die hij had gemaakt voor het opknappen van het voormalige huis van burgemeester De Jouwer op de Markt, welk huis Louisa’s grootmoeder Nedermeijer als onderkomen voor het jonge echtpaar had gekocht.

De ligging van de woningen van Hannibal Bosch (tegenwoordig huisnummers 31-33) en Heinrich van Rosenthal (huisnummer 6) aan de Markt (kadastraal minuutplan Culemborg, sectie I).

Een omstreeks 1805 opgemaakt register van onroerende goederen noemt inderdaad een huis aan de oostzijde van de Markt dat op 26 november 1791 – tien maanden na het trouwen van Louisa – door de weduwe Nedermeijer uit de nalatenschap van burgemeester Salomon de Jouwer was aangekocht.15 Ook staat erbij dat het huis op 28 augustus 1797 overeenkomstig beschikking van de inmiddels overleden weduwe Nedermeijer op naam was gebracht van mr. H.H.C. von Rosenthal.16 In de kadertekst Het Gulden Hooft staat beschreven hoe kon worden vastgesteld dat het gaat om het pand dat tegenwoordig het huisadres Markt 6 draagt. Dit ligt op circa tachtig meter van de plek waar aan de overkant van de Markt het huis met de twee gevels van Hannibal Bosch stond. Men kon wederzijds dus in de gaten houden wie er bij de ander in- en uitging.

Jan Nedermeijer van Rosenthal werd in het huis aan de Markt geboren op 27 maart 1792, dus vrijwel precies een jaar na het eerste kind. Dat tempo van elk jaar een bevalling werd door Louisa volgehouden tot het laatste kind, in 1798. Eén van die acht, een dochtertje dat op 27 mei 1793 werd geboren, komt overigens niet in het Culemborgse kerkregister voor. Zij stierf ongedoopt al na vijf dagen.17

Het oudste kind Louise Juliana en het ongedoopte kindje waren de enige dochters. Om verwarring verderop te voorkomen, is het nodig de naamgeving van de zes zoons uit te leggen. Het was bij de betere burgerij niet ongebruikelijk om kinderen de achternamen van vader én moeder mee te geven; Hannibal Bosch had dat met zijn zoon Balthasar Theodoor Nedermeijer Bosch ook gedaan. Het echtpaar Von Rosenthal-Bosch ging nog beduidend verder. Hun zoons werden genoemd naar verschillende geslachten in de familiegeschiedenis, elke volgende zoon naar weer een ander geslacht. In het doopregister werd die extra achternaam van iedere zoon ingeschreven als zijn laatste doopnaam.

Zo ontving het tweede kind bij de doop de namen Johan Theodorus Hendrik Nedermeijer, wat hem maakte tot J.Th.H. Nedermeijer van Rosenthal. Alleen tegenover goede bekenden noemde hij zich kortweg Jan van Rosenthal. Hij en zijn broers gaven hun uiteenlopende achternamen integraal over aan hun nageslacht. Heinrich von Rosenthal heeft de naamgeving van zijn kinderen in een handschrift precies uiteengezet.18 Voor de vijf jongere broers van J.Th.H. Nedermeijer van Rosenthal komt het wat betreft hun tweede familienaam op het volgende neer:

– Marinus Willem Hendrik Nieupoort, geboren op 26 mei 1794 en al overleden op 25 juni 1800, was vernoemd naar de familie waaruit de weduwe Nedermeijer was gesproten. Zo kon de familienaam behouden blijven. Er waren geen ‘echte’ mannelijke naamdragers Nieupoort meer in leven.

– Frederik (‘Frits’) Carel Balthasar Frans Moritz, geboren op 7 juni 1795, had zijn laatste doopnaam te danken aan de moeder van Heinrich von Rosenthal. Zij heette Wilhelmina Elisabeth Moritz von Rossdorff.

– Lodewijk (‘Louis’) Hendrik Nicolaas Bosch, geboren op 26 juli 1796, behoeft wat betreft zijn toegevoegde achternaam geen toelichting.

– Jan Hendrik (‘Hein’) Albert Ziegenhirt, geboren op 26 augustus 1797, verwees met zijn vierde doopnaam naar de huwelijksverbintenis van een oudtante van Louisa Anna Bosch met ene Jan Albert Ziegenhirt. Uit dat huwelijk waren slechts twee dochters geboren. Eén van die twee was de oude vrijster Anna Ziegenhirt die we verderop enkele malen als ‘tante Ziegenhirt’ zullen tegenkomen. De vernoeming moest ervoor zorgen dat de naam Ziegenhirt in Culemborg zou blijven voortleven. Dat is wonderwel gelukt. Jan Hendrik Albert Ziegenhirt van Rosenthal is namelijk burgemeester (1856-1867) van Culemborg geworden. Hij bewoonde toen het huis met de twee trapgevels aan de Markt waar eerder zijn grootvader Hannibal Bosch en zijn oom Balthasar Nedermeijer Bosch hadden gewoond.

– Marinus Hendrik Lodewijk Kloekhoff, geboren op 25 september 1798 en al op 5 december 1798 overleden, was vernoemd naar Balthasar Kloeckhoff (1680-1764). Deze heer was de pleegvader geweest van Louisa’s vader Hannibal Bosch, die op tweejarige leeftijd een volle wees was geworden.

Het strakke ritme waarin Heinrich von Rosenthal zijn echtgenote bezwangerde, kan de indruk wekken van een huishouden waarin de heer des huizes zonder tegenspraak zijn wil oplegde, maar zo was het niet. Het zal verderop nog blijken dat Louisa Bosch geen doetje was. Zij heeft haar echtgenoot naar vermogen weerwoord gegeven, maar was fysiek in het nadeel (tien jaar jonger dan de 28-jarige echtgenoot bij aanvang van het huwelijk en bijna continu zwanger) en had het huwelijksrecht nu eenmaal tegen zich.

Zij heeft meer dan eens bij de justitiële autoriteiten geklaagd over de manier waarop haar man zich thuis gedroeg.19 Zij wilde dat de overheid ingreep, maar het Comité van Justitie van Culemborg schreef haar op 11 april 1799 dat zij daarover moest ophouden. Dat zij problemen had met haar man wist iedereen in Culemborg wel, hun ruzies lagen op straat, maar de inperking van de echtelijke en vaderlijke macht van haar echtgenoot waar zij om vroeg, was binnen het huwelijksrecht niet mogelijk. Het stond haar vrij een proces tot scheiding van tafel, bed en bijwoning aan te spannen, maar als zij die stap niet wilde nemen, dan moest zij het Comité niet verder lastigvallen.

De frauderende vader

In januari 1795 brachten Franse revolutionaire troepen het stadhouderlijk bewind ten val. Prins Willem V vluchtte per vissersschuit naar Engeland. De Republiek der Verenigde Nederlanden maakte plaats voor een Franse vazalstaat genaamd de Bataafse Republiek, waarin het graafschap Culemborg werd opgeslokt. Alle Culemborgse regenten verloren hun ambt. Zij moesten plaatsmaken voor volksvertegenwoordigers opererend onder de leuze ‘Vrijheid, Gelijkheid en Broederschap’.

Hannibal Bosch deerde dat niet. Hij was al 56 jaar oud, kende geen geldzorgen en trok zich graag terug tussen zijn boeken. Voor zijn schoonzoon was het echter een ramp. Heinrich von Rosenthal was naar Culemborg getrouwd om daar een comfortabele positie als regent op te bouwen, maar zag nu het tapijt onder zijn voeten weggetrokken. En dat terwijl er in zijn gezin nog elk jaar een mond bij kwam. Tot het opzetten van een advocatenpraktijk was hij niet gekomen, juist omdat zijn carrièrepad in het openbaar bestuur zo mooi geplaveid had geleken. Het was zinloos dat als nieuwkomer alsnog te proberen, nu de hele samenleving in beweging was.

Het enige wat hem voorlopig restte, was de positie van schout van de Broek oftewel het Gemene Land van Culemborg. In die functie was hij in 1792 benoemd. Het hield in dat hij optrad als ontvanger van de heffingen en omslagen die de ingelanden van het omringende platteland verschuldigd waren.20 Het nieuwe revolutionaire stadsbestuur liet hem deze aanstelling tot nader order behouden. Dat had hij te danken aan het feit dat de herinrichting van het openbaar bestuur na de Bataafse Revolutie nogal wat voeten in de aarde had. In Culemborg was de toestand extra gecompliceerd door de bijzondere status van voormalig soeverein gebied. De Culemborgers hebben nog geprobeerd om incorporatie in een departement of provincie te voorkomen, maar in 1799 kwam hun territorium te vallen onder het Departementaal Bestuur van den Rhijn, dat de vroegere gewesten Gelderland en Utrecht omvatte. Onder de Staatsregeling van 1801 werd Culemborg bij de provincie Gelderland gevoegd.21

Heinrich von Rosenthal heeft de verleiding niet kunnen weerstaan zichzelf te bedienen uit de kas van het Gemene Land. Dat was, afgezien van eventuele gewetensnood, bijzonder gemakkelijk, want die kas en de bijbehorende administratie stonden op een kamertje in zijn eigen huis. In de jaren 1795-1799 vielen zijn werkzaamheden als ontvanger onder het toezicht van de Commissie tot de Administratie van de Financiën van het Voormalige Gewest Utrecht (verder kortweg ‘de Utrechtse commissie’). Uit papieren van die commissie komen we dan ook het meeste te weten over zijn malversaties, maar het stadsbestuur van Culemborg raakte uiteraard ook bij de zaak betrokken.

Op 23 maart 1799 moest Von Rosenthal zijn ontvangersrekening over het jaar 1797, waarvan de omslagen in de loop van 1798 bij hem waren binnengekomen, aan het stadsbestuur voorleggen. Dat deed hij echter niet. In plaats daarvan liet hij in de vroege ochtend van die dag met een briefje weten dat hij voor twee weken voor familiezaken naar Wezel moest. Hij nam zijn dochtertje mee. Aan de minister van Financiën (‘Agent van Finantie’) Isaäc Gogel schreef het stadsbestuur over dit plotselinge vertrek: ‘Ofschoon er verregaande publieke onaangename omstandigheden sedert enige tijd plaatshebben tussen hem en zijn huisvrouw, welke laatste ten huize van haar vader mr. H.T. Bosch alhier inwoont, komt het ons zeer bedenkelijk voor dat de ontvanger zich juist op een tijd dat hij voor ons rekening en zuivering moet doen, absenteert buiten ’s lands.’22

Het bericht aan de Agent vervolgde met de mededeling dat Von Rosenthal niet twee maar véle weken was weggebleven, zonder dat men wist waar hij zich ophield. Een jaar later hierop terugkijkend, schreef de Utrechtse commissie misprijzend: ‘Zijn gedrag zou een andere ontvanger zeker als criminele actie zijn aangemerkt, maar daaraan is hij ontsnapt doordat zijn schoonvader, bij wiens dochter hij kinderen heeft, gewisselijk om deze schande te voorkomen ter redding dezes boedels is toegetreden.’23

Inderdaad hadden Louisa Bosch en haar vader mr. Hannibal Bosch binnen enkele dagen na het stiekeme verdwijnen van Von Rosenthal contact opgenomen met de Utrechtse commissie.24 Zij waarschuwden dat Von Rosenthal, ‘door de onnauwkeurige en verkwistende directie door hem in al zijn affaires gevoerd’, vermoedelijk niet al zijn schulden zou kunnen aflossen. Als er niet snel werd ingegrepen, zou het Gemenelandskantoor in de crisis worden meegetrokken. Zij zeiden te hebben vernomen dat de stad Culemborg van plan was om beslag te leggen op zijn boedel. Dat zou echter hoge kosten voor het stadsbestuur meebrengen en zeer nadelig uitpakken voor de crediteuren van Von Rosenthal en voor diens kinderen. Zij stelden iets beters voor. Zij verzochten autorisatie om kas en boekhouding van het Gemenelandskantoor met de hulp van de oudste heemraad weer in orde te brengen. Er zou dan waarschijnlijk een deficit uit de boeken blijken. Mocht dat tekort niet helemaal uit de eigen bezittingen van Von Rosenthal te dekken zijn, dan was de heer Bosch bereid het ontbrekende uit eigen middelen bij te dragen.

Dat was een ruimhartig aanbod. Op 17 april 1799 gaf de Agent van Finantie dan ook aan de Utrechtse commissie toestemming om vader en dochter Bosch de vrije hand te geven tot herstel van de administratie en financiën van het Gemene Land van Culemborg.25 Het tweetal mocht zich toegang verschaffen tot de kamer die als kantoor van het Gemene Land diende. Zij mochten verder alle benodigde middelen aanwenden om de boeken van het Gemene Land weer in ordentelijke toestand te brengen. Dit alles onder voorwaarde dat de heer Hannibal Bosch zich vooraf borg stelde tot een som van 16.000 gulden voor het geval van een tekort dat hoger was dan op Von Rosenthal kon worden verhaald.

We zagen al dat Louisa bij haar vader was ingetrokken, aan de westkant van de Markt. Op 29 april 1799 staken zij samen met een notaris de Markt over naar haar echtelijke woning aan de oostzijde. De notaris trok aan de bel, een meid die op het huis paste deed open, de notaris stapte naar binnen, mevrouw Von Rosenthal en haar vader volgden hem, mevrouw ontsloeg de meid op staande voet. Zo veroverde Louisa Bosch in een mum van tijd de echtelijke woning.26 Om haar echtgenoot buiten te houden liet zij nieuwe sloten op de voor- en achterdeur plaatsen en de klapramen met ijzeren pennen vastzetten.

Door middel van een ingezonden mededeling in de Utrechtse Courant van 6 mei 1799 – en kort daarna ook in het nieuwsblad met de grootste landelijke verspreiding, de Opregte Haarlemsche Courant – waarschuwden Louisa en haar vader iedereen om geen betalingen te doen aan de fungerend ontvanger van het Gemenelandskantoor te Culemborg, mr. H.H.C. von Rosenthal. Zij voegden zonder nadere uitleg toe dat Von Rosenthal voorvluchtig was en dat zij door de bevoegde autoriteiten waren gemachtigd om het Gemenelandskantoor tot liquiditeit te brengen, bijgestaan door de oudste heemraad Cornelis Lakerveld, die voorlopig als beheerder van het kantoor was aangesteld.

Waar Heinrich von Rosenthal in die dagen ook geweest mag zijn, hij hoorde van de onder notariële supervisie gepleegde inbraak in zijn huis. Op 11 mei 1799 verscheen hij in Culemborg. Hij liet zich in het bijzijn van een deputatie van het stedelijke Comité van Justitie toegang verschaffen tot zijn woning en speciaal tot het Gemenelandskantoor.

Louisa was daar op dat ogenblik niet aanwezig. Zij woonde met haar kinderen nog steeds bij haar vader. Met hem had zij het pand alleen betreden voor hun forensisch onderzoek in het Gemenelandskantoor. Nu stelden zij de Utrechtse commissie er onmiddellijk van op de hoogte dat Von Rosenthal zich weer van het kantoor had meester gemaakt. Daarbij was hij volgens hen ‘als een razend schepsel in zijn gewone vlagen te werk gegaan’. Zij verzochten om maatregelen die het hen mogelijk zouden maken hun onderzoek van kas en boeken van het kantoor te hervatten.27 Zolang dergelijke maatregelen niet waren genomen, leek het Louisa Bosch raadzaam om Culemborg te ontvluchten. Haar kinderen liet zij onder de hoede van haar vader achter. Voor hem liet zij door een Utrechtse notaris een akte van volmacht opstellen ‘voor de duur van haar afwezigheid om aan vervolging door haar echtgenoot te ontkomen’.28

Heinrich von Rosenthal maakte de hele natie deelgenoot van zijn kijk op de gebeurtenissen door middel van een ingezonden mededeling in verschillende couranten.29 Het had hem uitermate bevreemd, zo schreef hij, dat zijn huisvrouw, van wie hij ‘om zekere redenen’ sinds enige tijd gescheiden leefde, hem in eendracht met haar vader lasterlijk als voortvluchtig had aangemerkt en dat de twee op basis van die onwaarheid toestemming hadden weten te verkrijgen om zijn ontvangerskantoor van het Gemene Land binnen te dringen. Hoezo voorvluchtig? Hij was gewoon enkele weken voor familieaangelegenheden en koopmanszaken van huis geweest, wat hij van te voren aan het stadsbestuur van Culemborg had gemeld. Zijn huisvrouw en schoonvader hadden de frauduleus verkregen machtiging om zijn kantoor over te nemen bovendien gebruikt om zich het bezit aan te matigen van de hele inboedel van zijn woning. Om hem, eigenaar van het huis, de toegang te verhinderen, had men de sloten op de buitendeuren veranderd en de ramen vastgezet, maar met bijstand van justitie had hij zich toch toegang weten te verschaffen. Hij had moeten constateren dat men zo brutaal was geweest enige kamers van het huis te verzegelen en een huismeid te ontslaan. Hij gaf bekend dat hij zich alle rechten tot herstel van eer en krediet en tot restitutie van schaden voorbehield jegens hen die deze voorbeeldloze handelingen hadden begaan.

De Utrechtse commissie had intussen de Agent van Finantie ingelicht over de herovering van het Gemenelandskantoor door Van Rosenthal en om nieuwe instructies gevraagd. Tot haar consternatie gaf de Agent opdracht om de autorisatie aan Louisa en haar vader in te trekken.30 Wel moest heemraad Lakerveld waarnemend beheerder van het kantoor blijven.

Dit bericht van de Agent van Finantie was het voorlopig resultaat van overleg met zijn ambtgenoot van Justitie. Het stadsbestuur van Culemburg had zich er bij de Agent van Justitie over beklaagd dat de Utrechtse commissie de zaak van het Gemenelandskantoor helemaal naar zich toe had getrokken, terwijl het Gemene Land toch in de eerste plaats onder de competentie van de plaatselijke overheid viel. Het had de twee Agenten verstandig geleken de gemoederen van de Culemborgse bestuurders wat te bedaren door vader en dochter Bosch terug te fluiten.

Gedurende enkele maanden lag de zaak stil, totdat het stadsbestuur van Culemborg en de Agent van Finantie overeenkwamen om het kantoor in aanwezigheid van het echtpaar Von Rosenthal en de heer Bosch te laten ontzegelen en alle papieren te laten overbrengen naar de stadssecretarie.31 Aldus gebeurde op 10 oktober 1799. Von Rosenthal was er zelf bij. Zijn vrouw en schoonvader wilden niet met hem geconfronteerd worden en lieten zich vertegenwoordigen door een notaris.32

Von Rosenthal had beloofd binnen twee weken na de ontzegeling zijn verantwoording over het jaar 1797 aan de Utrechtse commissie voor te leggen, maar hij vroeg uitstel op uitstel. Om toch eindelijk eens tot een einde te komen, sloten de heer Bosch en zijn dochter een wapenstilstand met haar echtgenoot. In de Utrechtse Courant van 4 november 1799 verzocht het echtpaar iedereen die iets van hen te vorderen had, dat te melden bij vrederechter mr. Willem Jacob Renaud te Culemborg. Zij zouden dan samen voor spoedige betaling zorgen. Over details van de financiële afwikkeling heb ik niets gevonden. Het blijft onbekend wat het de heer Bosch heeft gekost om de kas van het Gemene Land weer aan te zuiveren.

Het duurde tot 5 december 1799 voordat Von Rosenthal zijn conceptrekening over het jaar 1797 aan de Utrechtse commissie voorlegde. Pas op 18 april 1800 had de commissie de definitieve, naar behoren aangezuiverde rekening over 1797 in handen.33 In mei 1800 besloot de Agent van Finantie tot onherroepelijk ontslag van Von Rosenthal als ontvanger van het Gemene Land van Culemborg.34 De positie ging naar heemraad Lakerveld. Heinrich von Rosenthal verliet de stad omstreeks september 1800 met onbekende bestemming.35

Heinrich von Rosenthal is daarna minstens éénmaal voor enige tijd terug geweest bij zijn vrouw en kinderen. Uit de zomer van 1805 is een leuk briefje van hem en Louisa aan hun zoontjes Frederik, Lodewijk en Hendrik bewaard gebleven.36 (De twee oudste kinderen, Louisa Juliana en Jan, waren in de zomervakantie misschien ergens uit logeren.) Het briefje ademt de sfeer van een gelukkig huisgezin. In de stijl van een deftige zakenbrief spraken zij hun dank uit voor het plukken, schoonmaken en aanbieden van een kwantiteit radijzen voor hun beider avondboterham, welke zij berichtten met smaak te hebben verorberd. Zij hadden het briefje neergelegd bij drie brokjes kaas en schreven te hopen dat dit voedsel de heren niet onaangenaam zou zijn bij hun ontbijt.

Lang heeft het nieuwe samenleven niet geduurd. Dat blijkt wel uit het kasboekje dat oudste zoon Jan van 19 mei 1806 tot 31 december 1809 bijhield.37 Zijn ontvangsten bestonden uit bedragjes die hem werden toegestopt door in de eerste plaats grootpapa, in de tweede plaats mama en een enkele keer oom Balthasar en de inwonende ‘tante’ Ziegenhirt. De vader kwam niet voor in het boekje.

Uit een brief die Jan op 17 september 1811 als nieuwbakken Leids student aan zijn grootvader schreef,38 blijkt dat zijn vader zich juist toen weer even in Culemborg ophield. Hij sloot namelijk af met: ‘Ik verzoek hartelijke complimenten aan mijn lieve mama, papa zo die nog te Culemborg mocht wezen, Julie, Frits, Louis en Hein [zijn zuster en zijn drie broers], zoals ook aan tante Ziegenhirt en oom.’ In een brief die hij ruim drie weken later aan zijn broers stuurde, werd papa niet meer genoemd.39 Toen had Jan dus al gehoord dat zijn vader weer weg was.

Na het overlijden van grootvader Bosch op 13 januari 1812 werd oom Balthasar Nedermeijer Bosch beheerder van het erfdeel van de minderjarige kinderen van Heinrich von Rosenthal en Louisa Bosch.40 Men deed alsof de kinderen geen vader meer hadden.

Von Rosenthal heeft zijn laatste jaren in Maastricht gesleten. Het is onduidelijk waarom hij juist daar is terechtgekomen. Hij overleed er op 8 juni 1822. De overlijdensakte noemt hem abusievelijk Jan Heinrich Conrad von Rosenthal. De ambtenaar die de akte opstelde, wist zijn leeftijd (60 jaar), maar verder niets. Geen geboorteplaats, geen ouders, geen echtgenote. Toch heeft het overlijdensbericht Louisa Bosch na één of twee maanden bereikt. Daarna ontving zij nog vorderingen van Maastrichtenaren bij wie haar echtgenoot in het krijt had gestaan. Er blijkt uit dat Von Rosenthal minstens vanaf 1815 in Maastricht op armelijke kamers had gewoond. De oudste openstaande rekening met duidelijke datering betrof een bedrag van 65 gulden voor kost en inwoning in dat jaar bij ene Laruel. Bij een zekere P. Bodart stond uit de jaren 1816 en 1820 nog 85 gulden open voor kamerhuur en wasloon, bij andere lieden had hij kleine bedragjes geleend of tabak en levensmiddelen op de pof gekocht. Voor wat genoemd werd ‘zijn laatste ziekte’ declareerde een arts twaalf gulden wegens visites.

Louisa Bosch en haar kinderen lieten in de eerste week van september 1822 de hele inboedel van het huis aan de Markt door haar buurman, notaris Hessel van der Meer, inventariseren ten behoeve van de aanstaande verdeling van de nalatenschap.41 Het huwelijk van Heinrich von Rosenthal en Louisa Bosch was buiten gemeenschap van ingebrachte goederen gesloten, maar wel zouden winsten en verliezen die tijdens het huwelijk optraden, voor gezamenlijke rekening zijn. Von Rosenthal had voor zover men wist geen testament nagelaten. Zijn helft van alles wat als gemeenschappelijk echtelijk bezit was aan te merken, werd eenvoudig onder zijn kinderen verdeeld. Daar viel het woonhuis aan de Markt ook onder. Dat was weliswaar op naam gekomen van Heinrich, maar dat was pas gebeurd in 1797. Het was een aanwinst tijdens het huwelijk en dus half aan Louisa toe te rekenen. Het sprak vanzelf dat zij er vooralsnog bleef bewonen.

Het Gulden Hooft

Op 13 april 1824, twee jaar na het overlijden van Heinrich von Rosenthal, verkochten zijn weduwe en kinderen het huis aan de Markt aan koopman Anthonie Wijnen.42 Deze heer deed weliswaar in onroerend goed, maar in het huis aan de oostkant van de Markt is hij zelf gaan wonen. Dat blijkt uit een volkstellingregister uit 1830. Wijnen en zijn gezin staan daarin genoteerd als bewoners van het huis met kohiernummer 124,43 het nummer dat in 1805 werd gedragen door het huis dat de weduwe Nedermeijer aan de heer Von Rosenthal had nagelaten.44

De lijst van eigenaren behorend bij de eerste kadasterkaart van Culemborg uit 1832 zegt dat het pand van Anthonie Wijnen aan de oostzijde van de Markt het kadastraal nummer 139 droeg. Bij dat nummer hoort tegenwoordig het huisadres Markt 6.

Het huis is een rijksmonument. Volgens de beschrijving door de monumentendienst dateert het waarschijnlijk uit het tweede kwart van de zestiende eeuw, maar met een voorgevel van laat achttiende-eeuws karakter. Er is tegenwoordig (anno 2020) een bakkerswinkel met lunchroom in gevestigd. Op de gevel staat Het Gulden Hooft. Zo werd het pand in de tijd dat het als woonhuis diende echter niet genoemd. Het gebouw was oorspronkelijk een herberg.45 Uit die tijd komt de naam.

In verband met de verkoop van het huis liet Louisa Bosch in 1824 een aantrekkelijke beschrijving opstellen door haar buurman, de notaris Hessel van der Meer.46 Hij sprak van een ‘naar de tegenwoordige smaak zeer fraai en weldoortimmerd herenhuis met daarbij behorende stal en tuin’. Hij leidde de potentiële kopers in gedachten door de drie verdiepingen en zolder, en over de binnenplaats naar de tuin met uitgang op de Ridderstraat.

Koper Anthonie Wijnen heeft nog een half jaar moet wachten tot hij het huis kon betrekken. Louisa Bosch en haar twee nog thuiswonende kinderen Louisa Juliana (‘Julie’) van Rosenthal en Lodewijk Bosch van Rosenthal hadden bedongen dat zij er tot 1 november 1824 in konden blijven. Op 7 oktober 1824 werd in deze woning nog het huwelijkscontract getekend van Louisa Juliana en mr. Hendrik Jan ’t Hooft, advocaat en procureur bij de Rechtbank van Eerste Aanleg te Zutphen.47 Dat bezegelde haar vertrek uit Culemborg.

De woning van Heinrich von Rosenthal aan de Markt van Culemborg (foto auteur, 2020).

Lodewijk Bosch van Rosenthal werd in 1825 benoemd tot notaris in het kantoor Velp op standplaats Dieren.48 Louisa Bosch volgde hem omstreeks het midden van 1826 naar Dieren.49 Tussen de ontruiming van het huis en hun vertrek naar Dieren hebben zij vermoedelijk aan de overkant van de Markt bij hun broer en oom Balthasar Nedermeijer Bosch gewoond, in het vroegere huis van Hannibal Bosch.

Rosenthal Maximus