Werk is geen oplossing

Marguerite van den Berg

Amsterdam University Press

Ontwerp omslag: Suzan Beijer

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN 978 94 6372 517 0

e-ISBN 978 90 4855 566 6

NUR 906

© M. van den Berg / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam ٢٠٢١

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Inhoudsopgave

Dankwoord

Deel 1 Werk is onbetrouwbaar

1. Iedereen is moe. Niemand heeft tijd

2. Werk geeft geen zekerheid

3. Werk emancipeert niet

Deel 2 Onzekerheid voelen

4. Plooibaar: voortdurend aanpassen

5. Optimistisch en hoopvol

6. Onvolwassen: wachten op het begin

7. Onrustig: altijd stand-by

8. Uitgeput

Deel 3 Hoe we kunnen beginnen het anders te doen

9. Weigeren, staken en stelen

10. Delen: leren van de commons

11 5 dingen die je nu alvast kunt doen

Tips voor verder lezen

Noten

Bibliografie

Index

Worked everyday of my life

Thought I had some guarantees

That’s what I thought

At least that’s what I thought

Tracy Chapman, ‘Subcity’

How you make excuses for billionaires,
you broke on the bus?

Noname, ‘Rainforest’

These things we do to keep the flame burnin’

And write our fire in the sky

Another day to see the wheel turnin’

Another avenue to try

Bonnie Raitt, ‘Luck of the draw‘

Ik stelde me voor hoe u en ik, telkens als iemand zegt zo is het en zo blijft het, […] op hetzelfde moment achterover zouden vallen en beginnen te lachen. We hadden in mijn verbeelding een fijnzinnige choreografie van vallen en lachen en natuurlijk moesten we vaak vallen en lachen.

Heike Geißler, Seizoenarbeid

I am trying to curb my cultivated individualism, which seemed for years so sweet. It was my own song in my own world and, of course, it may not be useful in the hard time to come.

Grace Paley, ‘The Story Hearer’ in Later the Same Day

Alors on danse

Stromae, ‘Alors On Danse’

Dankwoord

Dit boek was al een poosje in de maak, maar ik kon pas het echt gaan schrijven dankzij een fellowship bij het Netherlands Institute for Advanced Study in Amsterdam. Dank voor die genereuze gelegenheid. Veel dank ben ik ook verschuldigd aan Het Nieuwe Instituut in Rotterdam, waar ik in 2019 te gast was in het onderzoeksteam onder leiding van Marina Otero Verzier in het kader van hun programma Burn-Out, waar ik ook met Katía Truijen optrok. Veel van waar we samen aan werkten komt terug in dit boek.

Het begon met een serie columns en artikelen, die ik vanaf 2017 schreef voor Sociale Vraagstukken, een kans waarvoor ik hoofdredacteur Marcel Ham zeer dankbaar ben. Enkele van de columns komen in bewerkte vorm terug in dit boek.

Dank aan de mensen die ik voor verschillende onderzoeken over werk en onzekerheid sprak, onder wie de mensen bij Dress for Success Rotterdam en de mensen die deelnamen aan de garderobestudie. Jullie lieten mij toe in zeer kwetsbare momenten. Ik heb veel van onze gesprekken geleerd en hoop dat ik jullie verhalen eer aan doe in dit boek.

Dank aan de getalenteerde onderzoekers en jonge intellectuelen met wie ik de afgelopen jaren samenwerkte en van wie ik mocht leren, onder wie Josien Arts, Tara Fiorito, Tania Huijben, Massilia Ourabah en Laura Vonk.

Ik sprak vaak over de thema’s in dit boek met vrienden en collega’s. De volgende reeks namen is niet uitputtend, maar in ieder geval wil ik daarvoor bedanken: Jess Bier, Sarah Bracke, Margriet van Heesch, Claartje ter Hoeven, Friso van Houdt, Marije van der Meij, Paul Mepschen, Irene van Oorschot, Rogier van Reekum, Khadija Serghini en Olga Sezneva. Daar horen ook mijn lieve zussen bij. Dankjewel Adeline en dankjewel Milena, voor het meelezen en meeleven.

Bijzonder dankbaar ben ik Lisette Olsthoorn, die meelas met het boek en wiens inzichten een weg vonden naar de tekst, maar van wie ik ook al voor het schrijven veel geleerd had door haar werk over kwetsbaarheid en werk.

Dat dit boek nu en in deze vorm verschijnt is de verdienste van Annelies van der Meij, die als uitgever bij Amsterdam University Press mij begin 2021 vroeg of ik niet aan een boek werkte. Zij geloofde vanaf het begin in het project en begeleide het boek met veel inzicht, waarvoor ik haar heel dankbaar ben.

Dank aan de studenten die ik ontmoette aan de Universiteit van Amsterdam. Van jullie vastberadenheid om de wereld te veranderen en jullie gespannen blik op een werkzame toekomst heb ik veel geleerd. Bijzonder dankbaar ben ik Paula Stein die mij als student-assistent in de laatste fasen van het schrijven bijstond.

Dank aan de schoonmakers van de kantoren waar ik werkte, de technische diensten, de ICT-helpdesks, de medewerkers van de buitenschoolse opvang van mijn kinderen, aan hun leerkrachten, pizzabakkers en de talloze anderen die het mogelijk maakten dat ik aan dit boek kon werken.

Alles kan alleen maar omdat Willem, Daniel en Ella er zijn. Willem: dankjewel voor onze gesprekken, je humor en relativeringsvermogen. Daniel en Ella: jullie zijn de leukste kinderen. ‘Dat weet ik allang,’ zegt Ella dan.

Ik draag dit boek op aan mijn vrienden en vriendinnen, die moe zijn en geen tijd hebben. Wat fijn dat we elkaar toch steeds weten te vinden.

Marguerite van den Berg

Voor mijn vrienden die moe zijn, en geen tijd hebben.

Deel 1

Werk is onbetrouwbaar

1. Iedereen is moe. Niemand heeft tijd

Altijd beschikbaar zijn voor werk, maar nooit zeker zijn van je uren. Ziek zijn, maar je niet ziek melden. Een nieuw project beginnen zonder te weten of er tijd en geld voor is. Erachter komen dat er eigenlijk geen tijd en geld is en daarom half werk leveren en je daar dan rot over voelen. Yoga proberen op een vrije avond om eindelijk van die stijve schouders af te komen, die te lang werken op een laptop veroorzaakt. Social media jutten om ‘in touch’ te zijn met ‘wat er speelt’ en waar nieuwe kansen zich voordoen. Afhankelijk zijn van ratings voor een volgende klus. Op het werk merken dat er wordt verwacht dat je meer doet, terwijl de school van de kinderen ook verwacht dat je er bent voor luizencontroles, een jaarlijkse schoonmaak, een thuisschooldag, een sportdag. Geloven dat werk je gelukkig gaat maken. Eten bij je ouders, omdat een opdrachtgever niet op tijd heeft betaald, je als zzp’er werkt en je al maximaal rood staat.1 Wachten op betalingen. Wachten op een nieuwe kans. Cadeaubonnen voor een kledingwinkel vragen voor je verjaardag, zodat je nieuwe zwarte broeken kunt kopen voor je 0 urenbaan in een café. Proberen te werken op een flexwerkplek, hoofdpijn krijgen, doorwerken. Geen kans zien om midden in een pandemie minder te werken. Altijd moe zijn. Altijd te weinig tijd hebben.

Waarom pikken we dat?

Niet iedereen deelt precies deze ervaringen. Ikzelf deel sommige, andere niet. Niet iedereen is even kwetsbaar en onzeker. Wel is (bijna) iedereen die ik ken moe. Ook heeft (bijna) iedereen haast en niemand tijd. We zijn gedurende de laatste decennia steeds meer betaald gaan werken. We hebben steeds minder vrije tijd tot onze beschikking door toegenomen arbeidsparticipatie, met name van vrouwen.2 We werken dus al meer als we alleen naar de in statistieken geregistreerde uren kijken. Onbetaalde arbeid, of het nu voor de baas is, voor de sportclub of voor thuis, blijft daar verborgen. Maar mensen geven juist veel onbetaalde tijd en ruimte aan hun werk, bijvoorbeeld door over te werken en ‘on call’ te zijn. Werk vraagt alsmaar meer: meer bereikbaarheid, meer tijd, meer ruimte, meer flexibiliteit. Steeds meer mensen werken ’s nachts,3 met flexibele contracten,4 er zijn steeds meer werkende armen,5 alleen tweeverdieners kunnen nog in de stad wonen6 en iedereen heeft hoofdpijn van het zoomen. De meeste mensen moeten werken om rond te komen. Werk is noodzaak. We werken meer dan de uren waarvoor we betaald krijgen. We werken langer in ons leven door. We werken vaker in meerdere banen tegelijkertijd, of voor meer opdrachtgevers tegelijk. We hebben minder tijd en energie voor zorg, voor kunst en voor de liefde. En sinds de lockdown werken we ook nog thuis en is ons huis steeds meer van de baas. Waarom pikken we dat eigenlijk?

Werk gaat ook vaak over dromen. Werk gaat over wat je worden wilt, over passie en liefde, over zelfstandig kunnen zijn en een plaats in de wereld hebben. Waarom verbinden we dat zo erg aan iets wat we voor een baas of opdrachtgever doen? Kan dat ook anders? Dat is de vraag die in dit boek centraal staat. Want werk is een probleem, geen oplossing. Werk geeft al lang niet meer de bestaanszekerheid die we verlangen. De flexibilisering van de arbeidsmarkt, het overwerk, opeenvolgende crises, het duurder worden van het leven: we kunnen gerust vaststellen dat werk voor veel mensen meer onzekerheid dan zekerheid geeft. Velen verwachten dat een baan zekerheid zal bieden, maar velen ervaren steeds dat juist werk dat niet (meer) kan. Als we spreken over onzekerheid, kijken we vaak naar de betaalde baan als oplossing. De vakbonden zetten daarop in en voeren actie voor meer vaste banen. De meeste politieke partijen denken ook dat werk zekerheid geeft en baseren daar hun programma’s op. Deze strategieën vertrekken vanuit het idee dat werk altijd beter is dan geen werk.

Mariëtte Hamer, voorzitter van de Sociaal Economische Raad, deed bij de presentatie van een rapport voor een ‘inclusieve arbeidsmarkt’ (een arbeidsmarkt waarin dus zo veel mogelijk mensen moeten/mogen participeren) de uitspraak: ‘Er is maar één ding erger dan rotwerk. En dat is géén werk.’7 Ik denk dat veel mensen die rotwerk doen er anders over denken. In ieder geval moet de vraag zijn: onder welke condities is het zo dat geen werk erger is dan rotwerk? Hoe zijn we zo veel van onszelf, van ons samenleven, van onze zekerheden en van onze passie aan werk gaan verbinden? En hoe kunnen we denken over condities waaronder die uitspraak voor meer mensen als absurd wordt beschouwd, als een dreigement om ‘rotwerk’ te accepteren op straffe van werkloosheid en daarmee verlies van publieke identiteit, rechten, zekerheden? Ook als we niet precies weten wat we wel willen, weten we wel dat rotwerk het niet is. In mijn eigen onderzoek ontmoette ik veel mensen met rotwerk.8 Veel mensen, bovendien, die steeds heen en weer pendelen tussen geen werk en rotwerk.9 Mensen die voor een seizoen aan de slag gingen als monteur van verwarmingen bij energieleveranciers, om na het seizoen weer aan de kant gezet te worden. Mensen die op straffe van verlies van hun bijstandsuitkering een baantje moesten accepteren waarmee ze voor 28 uur per week vanuit hun eigen huis het callcenter van de gemeente waren, zonder daarmee boven het bijstandsniveau uit te komen. Postbezorgers, beveiligers. Restaurantpersoneel dat voor ieder nieuw restaurant waar ze een paar diensten draaiden zelf andere kleding moest aanschaffen. Mensen die het uitzendbureau waren gaan zien als hun werkgever en er dus voor waakten het uitzendbureau teleur te stellen en daarom allerlei rotklussen aannamen. Winkelpersoneel dat lange dagen in veel te drukke winkels moest staan. Mensen die gewend waren dat hun lichaam volstrekt versleten raakte door werk. En in mijn eigen werkcontext van de universiteit: mensen die een betaalde werkweek krijgen aangeboden als junior docent van 3,5 dag per week maar daarbij verteld krijgen dat ze waarschijnlijk wel de volledige vijf dagen kwijt zullen zijn aan het werk. Voor deze mensen is rotwerk wel degelijk erger dan geen werk. Of liever: ik draag graag bij aan een toekomst waarin deze mensen ‘nee’ kunnen zeggen tegen rotwerk, omdat er alternatieven zijn.

Werk zou ons emanciperen. Als je werkt, zo is de gedachte, ben je financieel onafhankelijk. Met werk kun je je losmaken van anderen. Van familie en gemeenschap, bijvoorbeeld. In gesprekken over het feminisme in Nederland keren we steeds terug naar saaie en uitgeputte uitwisselingen van argumenten voor meer of voor minder betaald werk voor vrouwen. Wel of niet betalen voor kinderopvang, wel of niet quota voor meer ‘topvrouwen’: dat zijn de sporen waarin we vast zijn komen te zitten. Het gaat dan over ontplooiing, over ‘prinsesjes’, over onafhankelijkheid. Het is een achterhoedegevecht. Veel vrouwen hebben al lang niet meer de keuze om niet te werken. Werken is ook voor vrouwen steeds meer noodzaak. Bijvoorbeeld omdat ze in de stad wonen, omdat ze de zorg voor kinderen alleen dragen of omdat, simpelweg, het salaris van hun partner niet genoeg is om van rond te komen.

Dit boek vertrekt vanuit de gedachte dat werk een probleem is. Juist werk is in het kapitalisme hoogst onbetrouwbaar. Het biedt een wankele basis voor bestaanszekerheid. Het vraagt altijd meer van ons, verandert voortdurend de voorwaarden en is het liefst vaag over de toekomst. Op ieder moment kunnen we ontslagen worden, omdat we in reorganisaties ‘overcompleet’ verklaard worden, of zzp’er gemaakt, of zijn we te ziek om te werken, omdat we uitgeput zijn. Voor steeds minder mensen gelden de zo geroemde garanties van werk en zelfs voor die mensen is steeds meer onzeker wat die precies betekenen. Er is in het kapitalisme, zoals sociologen Willem Schinkel en Rogier van Reekum schrijven in hun Theorie van de kraal, ‘[A]ltijd te veel werk en te veel verkwisting. […] [E]r wordt nooit genoeg gewerkt en er wordt nooit genoeg geconsumeerd. Het enige wat we kunnen doen is de groei najagen, en dat betekent: iedereen najagen.’10

Op adem komen

Geen wonder dus dat iedereen moe is en niemand tijd heeft. Ik wil in dit boek op adem komen. Daarvoor is het belangrijk om verhalen over kwetsbaarheid en onzekerheid te delen. Het begint met aandacht en zorg hebben voor die vaak intieme vraagstukken. Daarnaast wil ik ook actief op zoek naar ademruimte, naar zuurstof, naar hoe het anders kan. Ik wil dat niet doen door diepgaande analyses van het hedendaagse kapitalisme of door kritiek van politieke arrangementen, laat staan van bestuurders of bestaand beleid. In plaats daarvan laat ik enkele voorbeelden zien van alternatieven die vaak buiten het blikveld blijven, omdat het denken over onzekerheid zo beperkt wordt tot wat er al is: een arbeidsmarkt en een verzorgingsstaat. De alternatieven in dit boek zijn soms heel concreet, bijvoorbeeld als het gaat over staken en werkweigering. Soms zit het alternatief in een ander perspectief op onzekerheid en werk. De perspectieven bieden de reflectie die nodig is om anders te gaan handelen. Het doel van dit boek is dus nadrukkelijk om het anders te gaan doen. Het boek sluit daarom af met een hoofdstuk waarin ik schets welke vijf dingen je nu alvast kunt doen om werk te weigeren en zekerheid anders te organiseren. Die perspectieven en actie zijn twee kanten van hetzelfde: praxis – actie en reflectie op de wereld om deze te veranderen.11

Dit boek is voor jou als jij het ook anders wilt gaan doen, maar moe bent. Het is voor jou als het nadenken over onzekerheid en werk je een gevoel van machteloosheid geeft, of moedeloosheid; het gevoel dat er niets anders te doen is dan de klappen van de markt op te vangen. Misschien denk je dat er geen alternatief is voor werk, maar vrees je het niet vol te kunnen houden. Misschien heb je zelf heel onzeker werk, misschien weet je niet hoe je meer zekerheid kunt organiseren. Misschien voel je dat het compulsieve optimisme dat van je wordt verlangd voor werk absurd is, maar weet je ook niet hoe het anders moet. Misschien heb je wel gewoon een vaste baan, net als ik, maar moet je toch steeds hollen en ben je buiten adem. Misschien herstel je van een burn-out en stoort het je dat je de oorzaak daarvan steeds in jezelf moet zoeken. Misschien maak je je zorgen over het feit dat de zekerheden waar je op rekende (ziektekostenverzekering, werkloosheidsuitkering, pensioen) stuk voor stuk onzekerder worden en je op steeds minder kunt rekenen. Misschien ben je niet overtuigd van het politieke antwoord op deze vraagstukken in Nederland, of vind je dat de vakbonden niet voldoende doen. Misschien werk je bij een bond en zoek je daar naar een manier om om te gaan met de onzekerheden in een organisatie die veel mensen met vaste banen en gepensioneerden vertegenwoordigt. Misschien begrijp je maar weinig van je zoon van 35 die nog altijd op een kamer woont of van het verzoek van je dochter van 25 om na haar afstuderen nog een stage mee te financieren. Dit boek is voor jou, voor een ander begrip van onzekerheid, van werk, voor ademruimte en handelingsopties, voor herkenning, begrip en alternatieven.

Europa in crisis

Mijn analyse van werk en onzekerheid doe ik in West-Europa en in Nederland in het bijzonder. Ik anker de analyses in een begrip van de specifieke Nederlandse verzorgingsstaat en arbeidsmarkt. Dat is ergens gek, want de verdeling van onzekerheid is een mondiaal politiek vraagstuk. De situatie van werkenden in Nederland is verbonden met die van werkenden in de hele wereld. Mijn werk is verbonden met dat van anderen, alleen al omdat ik werk op een computer die elders is gemaakt en omdat ik kleding draag die elders is geproduceerd. Die verbintenissen wil ik niet uit het oog verliezen.12 Tegelijk wil ik specifiek zijn en niet te gemakkelijk alle uitbuiting en uitputting gelijkschakelen. Toen ontwikkelingseconoom Guy Standing13 met zijn boeken over het global precariat in grote stappen alle onzekere werkenden van de wereld in één ‘klasse-in-wording’ wilde samenvatten en wilde benoemen met de term ‘precariaat’ (nu een zeer invloedrijk concept, zie hoofdstuk 2), maakte socioloog Jan Breman, die onder meer schreef over werk in India, niet voor niets bezwaar en noemde ‘het precariaat’ een onzin concept: veel te grof en veel te zeer gedacht vanuit ‘the West and the Rest’.14 Mijn of jouw onzekerheid is niet hetzelfde als die van een kamermeisje in China, een cruiseschipmatroos uit de Filippijnen of een fabrieksarbeider in Mexico. Ik schrijf dus vanuit West-Europa en Nederland en biedt een analyse die specifiek is voor deze tijd en plaats zonder de verbinding met de mondiale markt te verliezen.

Europa verkeert in een staat van crisis. De economische gevolgen van de COVID-19-pandemie moeten als ik dit schrijf nog duidelijk worden, maar ook vóór deze crisis was er voortdurend reden om zekerheden te ‘herzien’ of weg te nemen. Verschillende rondes van hervormingen van de verzorgingsstaat hebben het naoorlogse project in een permanente staat van bezuiniging gebracht.15 Onder druk van financiële markten en (Europese) begrotingspolitiek is het project om zo veel mogelijk welvaart en zekerheid te organiseren voor burgers verlaten. De verzorgingsstaat bracht enkele decennia stabiliteit en ankers van zekerheid voor burgers, de staat en de markt: werkgelegenheid, belastingopbrengsten, collectieve arrangementen voor zorg en wonen. In de trente glorieuses, de dertig jaar na de Tweede Wereldoorlog, kon een verzorgingsstaat gebouwd worden door een zeker machtsevenwicht tussen staat, arbeid en kapitaal.16 Maar het samenhangende pakket dat de architecten van verzorgingsstaten voor ogen hadden is steeds minder intact. Zekerheid is steeds meer onder druk komen te staan en voor velen is nu duidelijk dat ze misschien wel nooit een vaste baan of een vast huis gaan hebben. De vangnetten die burgers ooit beloofd werden zijn lang niet zo zeker meer of zelfs helemaal weggevallen: de vaste baan waarvan het salaris een gezin kan onderhouden, de zekerheid van een pensioen, een gefinancierde studie, een ziektekostenverzekering.

Ik gebruik hier de term ‘burgers’, omdat de zekerheden van de verzorgingsstaat alleen golden voor hen die daar aanspraak op konden maken. Het verlies van zekerheden is er dus vooral voor een select gezelschap van mensen met het juiste paspoort en zelfs daarbinnen niet voor iedereen. Sommige burgers werd toegang ontzegd, door institutioneel racisme, bijvoorbeeld. Bovendien is dat juist in het originele kostwinnersmodel van de Nederlandse verzorgingsstaat duidelijk, want daar was voor vrouwen en kinderen zekerheid niet alleen van werk en staat afhankelijk, maar ook van echtgenoten en vaders. De verzorgingsstaat was altijd al een uitsluitend project en in Nederland bijzonder patriarchaal. Vrouwen, migranten en mensen van kleur leefden gemiddeld al meer in onzekerheid en moesten al langer meer rekening houden met het onvoorziene. Zoals de geograaf Doreen Massey al in 1992 opmerkte: ‘Zij die zich vandaag zorgen maken over disoriëntatie en een verlies van controle moeten zich ooit heel zeker gevoeld hebben, alsof ze precies wisten wie ze waren, en dat ze controle hadden.’17 Ja, zeggen dat onzekerheid nieuw is, is spreken vanuit een wit Fort Europa en decennia toegang tot collectieve zekerheden. Het is bovendien spreken vanuit een positie die door de verzorgingsstaat werd erkend als die van de kostwinner. Voor vrouwen was, ook in de naoorlogse decennia van welvaartsgroei en verzorgingsstaatopbouw, bestaansonzekerheid vaak slechts een echtscheiding van hen verwijderd. Het is niet voor niets dat juist alleenstaande moeders zo vaak met armoede worstelen. Als we laten zien wie kwetsbaar is, schrijft de Amerikaanse filosoof Judith Butler,18 laten we ook zien waar onze instituties falen en hoe ongelijk we zijn. Want niet iedereen is even moe en niet iedereen heeft even weinig tijd.

Er is dus soms weinig nieuws aan onzekerheid. Bescherming is ongelijk verdeeld en een politiek vraagstuk. De financiële crisis van 2008 leidde in Nederland tot een verdere vergroting van de ongelijke verdeling van onzekerheid, al raakt deze ons allemaal. De crisis en de bezuinigingen die daarna zijn ingezet om de orde te kunnen beschermen, hebben onzekerheden die inherent zijn aan het kapitalisme (nog meer) afgewenteld op thuiszorgwerkers, kunstenaars, winkelmedewerkers, bijstandsgerechtigden, schoonmakers, onbetaalde stagiairs, magazijnmedewerkers en journalisten. We weten nog niet hoe de huidige economische krimp zich zal vertalen, maar dat de gevolgen van de COVID-19-pandemie nopen tot nadenken over werk is duidelijk. Vergeleken met 2008 zijn er nu in Nederland minder stevige vangnetten, na verschillende hervormingen. Wie nu zonder werk komt te zitten door economische malaise heeft bijvoorbeeld minder lang recht op een werkloosheidsuitkering.19 Hoewel dat alle generaties raakt, zijn het vooral jonge mensen die moeten omgaan met dat er voor hen wellicht nooit de zekerheid komt waar eerdere generaties wel op konden rekenen. Wie de vermoeidheid en de onzekerheid benoemt en jong is, neemt bovendien een risico: verwijten over verwend zijn, avocadotoast of pampergeneraties liggen op de loer. Maar het heeft weinig zin om van onzekerheid een generatiekwestie te maken, want iedereen wordt uitgebuit en opgemaakt.

Onzeker en uitgeput

In dit boek wil ik documenteren hoe onzekerheid over werk voelt: hoe het onder je huid gaat zitten, hoe het schuurt, hoe het overstemt, hoe het onze tijdsbeleving bepaalt, hoe we uitgeput worden en welke consequenties dat heeft. Dit boek begint dus bij luisteren naar werkenden. Die aandacht voor hoe precarisering voelt, betekent niet dat dit een studie is van effecten of gevolgen. De gevoelens die ik identificeer en analyseer zijn veel meer dan effecten. Of beter gezegd: het is niet op het niveau van effect dat ze het relevantst zijn. Gevoelens, of affecten, zijn niet enkel onze respons op gebeurtenissen of verhoudingen. Een studie van onze gevoelens, zeker wanneer ze door veel mensen tegelijk opgemerkt worden, laat juist veel zien van de mechanismen van precarisering – van hoe het werkt. Een affect kan benauwdheid zijn, stramme spieren of een gevoel van ongemak zonder te weten waardoor het komt. Het kan gaan om een achtergrondgeluid van droefheid of juist een opgewekte energie. Die gevoelens sturen vervolgens hoe we handelen.

Dat klinkt abstracter dan het is. Als jij onzeker bent over de toekomst kan die angst weer sturen hoe je kansen inschat of hoe je relaties met anderen aangaat. Angst is dan dus niet per se een effect van onzekerheid, maar precies de manier waarop onzekerheid werkt en de manier waarop we er zelf aan bijdragen. Het is het mechanisme waardoor mensen teruggeworpen worden op zichzelf, de manier waarop ze individualiseren, isoleren, aan risicobeperking gaan doen en experimenten met nieuwe vormen van solidariteit uit de weg gaan. Socioloog Rudi Laermans schrijft dat de conditie van de werkende er een is van manische-depressiviteit .20 Iedereen is in zekere mate entrepreneur, iedereen is verantwoordelijk voor zijn eigen geluk en succes in een enorme competitie en dat leidt tot momenten van hyperactiviteit en optimisme die worden afgewisseld met uitputting en depressie. Manische depressiviteit, zegt Laermans, is ‘de wijdverbreide gevoelsstructuur, een grondstemming van de precaire menigte’.21 Uitgeputte mensen hebben misschien behoefte aan therapie of mindfulness – precies wat zij die met burn-out worden gediagnostiseerd krijgen aangeboden –, maar hebben ook nood aan een politisering van hun conditie. Laermans: ‘[E]en verschuiving van “ik ben depressief” naar “wij, manisch depressieven”.’22 Stel dat wij kunnen zien dat we iets delen en dat we niet langer zeggen ‘ik ben moe’ of ‘ik heb een burn-out’, maar: ‘wij zijn uitgeput’. Dan komt in beeld dat er iemand is die ons uitputte, dat er een baas is die ons opgebruikte, om de woorden van filosoof Sara Ahmed te gebruiken: ‘we are used up’.23 24

Door bij affecten te beginnen kunnen we vragen stellen, maatschappelijke diagnoses aannemelijk maken en – cruciaal – aandacht hebben voor de vaak zeer intieme manieren waarop we met werk om gaan. Aandacht hebben voor die worsteling maakt bovendien herkenbaar. Je zult je misschien niet herkennen in een beeld van uitbuiting – dat gaat niet over mij –, maar het is waarschijnlijk dat ook jij moe bent en weinig tijd hebt. Vanuit daar kun je je misschien in een ander herkennen. Vanuit een erkenning van ‘wij zijn uitgeput’ kunnen we politiek gaan handelen. Het is hoe we zicht krijgen op hoe onzekerheid werkt en hoe we ons daartegen kunnen verzetten. Maar vooral: hoe we het anders kunnen doen.

Precarisering

De opzet van dit boek is eclectisch: ik maak gebruik van eigen onderzoek, literatuur, kunst en wetenschap. Ik geef geen overzichten van recente economische ontwikkelingen of uitgebreide analyses van statistieken. In plaats daarvan focus ik op logica’s van wat ik in dit boek, in navolging van de Duitse denker Isabell Lorey,25 precarisering noem: de conditie waarin we bestuurd worden door onzekerheid. Bestuurd worden betekent hier dat we niet alleen onzeker zijn en onzekerheid ervaren, maar dat die onzekerheid ook ons handelen beïnvloedt. Daar wordt door werkgevers en overheden actief op gestuurd. We krijgen precies genoeg zekerheid om niet om te vallen en niet te protesteren en precies te weinig om echt zeker te zijn. Die onzekerheid laat ons harder werken en dat komt de overheid en werkgevers prima uit. Onzekerheid bepaalt welke risico’s we durven nemen, in welke banen we langer blijven dan goed voor ons is, welke kansen we nieuwe generaties kunnen geven. En omdat onzekerheid niet gelijk verdeeld is, is ook dat een politieke strijd waarin mensen proberen zo veel mogelijk zekerheid voor zichzelf te organiseren.

Wie leeft is kwetsbaar. Kwetsbaarheid verbindt ons. Maar voor die kwetsbaarheid is geen plaats in het dominante liberale mensbeeld waarin wij individuen zijn, zelfredzaam en onafhankelijk. Toch is kwetsbaarheid een gedeelde conditie die ons dwingt relaties met anderen aan te gaan. Niemand overleeft alleen, zonder zorg en aandacht. Allemaal zijn we nog hier, omdat iemand, een familie, een gemeenschap, een verzorgingsstaat, een infrastructuur op zekere momenten voor ons zorgde of zorgt. Er was voldoende schoon drinkwater, een slaapplek, voedsel, bescherming. Maar kwetsbaarheid is niet gelijk verdeeld. Ik ben bijvoorbeeld niet even kwetsbaar als iemand in Nederland zonder Nederlands burgerschap. De verdeling van bescherming, van buffers, is ongelijk verdeeld. Voor Judith Butler en Isabell Lorey spreken we van precair als we verwijzen naar onze gedeelde kwetsbaarheid. Precariteit verwijst naar het politieke vraagstuk: de verdeling van kwetsbaarheid en onzekerheid. Precarisering is, in het werk van Lorey, wanneer er gestuurd wordt op onzekerheid, een sturing die ons onzekerheden laat accepteren en het ons normaal laat vinden dat de kosten van onzekerheden bij ons liggen. We geven dan onszelf de schuld als we de huur niet meer kunnen opbrengen of wanneer we ons eenzaam voelen.

Die sturing is een vraag van macht, maar niet per se van overheden. Verschillende partijen samen oefenen macht op ons uit en de druk om te werken en onzekerheid te accepteren komt uit meerdere richtingen. Markten en staten werken samen in die precarisering, maar ook partijen die geen onderdeel van de staat of de markt zijn, doen vaak mee. Bijvoorbeeld wanneer een ngo een onbetaalde stage voor een afgestudeerde als een normale ‘investering’ presenteert. Of wanneer de zoveelste zelfhulpgoeroe vertelt dat je hart volgen de weg naar succes is. En soms doen we het zelf, omdat we ons zijn gaan vereenzelvigen met de logica’s van de markt en de staat.

Wíj zijn onzeker

Je hoeft geen zzp’er te zijn of een 0 urencontract te hebben om je onzeker te voelen en met precarisering te maken te hebben. Ikzelf, bijvoorbeeld, werk vanuit een vaste aanstelling aan een universiteit, bouw pensioen op, heb recht op WW-uitkering, woon in een koophuis en geniet zodoende veel van de zekerheden die deel uitmaakten van de belofte van de verzorgingsstaat. Ik ben bovendien wit, of kan deelnemen aan witheid, en heb daardoor makkelijker toegang tot zekerheden die voor anderen buiten bereik blijven. Toch heb ook ik te maken met precarisering. Ik concurreer met collega’s, moet voortdurend praten over volgende bezuinigingsrondes en moet ieder jaar weer meer werk doen. Net als veel anderen put dit mij uit. Dat zeg ik om een verbinding aan te gaan met andere werkenden op basis van de onzekerheid die ons bestuurt. Er zijn dingen die we gemeen hebben ook al spreek ik vanuit een bevoorrechte positie. Met die basis kunnen we nieuwe politieke verbintenissen aangaan.

Iedereen is moe, niemand heeft tijd. Dat is het voorstel voor verbinding in dit boek. Daarom is het een refrein waarnaar ik terug zal keren. Zonder te doen alsof we gelijk zijn, kunnen we op zoek naar dat wat we gemeen hebben. In het kapitalisme werkt iedereen te veel. Iedereen die werkt, maar niet de productiemiddelen in eigen bezit heeft, wordt uitgebuit.26 Iedereen die leeft van een inkomen en niet van vermogen, werkt te veel. Dat is ook waarom de slogan van de Occupybeweging van 2011 goed is: wij zijn de ’99%’. Van de witte middenklasse tot een werkloze tot een dagloner, iedereen is geraakt door hoe het kapitalisme kwetsbaar maakt en ons tegen elkaar uitspeelt in een voortgaande competitie. Als je in de volgende hoofdstukken leest over mensen die anders zijn dan jij, die heel andere levens leiden en ver van jou verwijderd lijken, denk dan niet dat hun verhaal niet ook over jou gaat. Jouw leven is op oneindig veel manieren verweven met ander leven. Jouw leven is niet zoals andere levens, maar het bestaat alleen in relatie tot die andere levens.27 Als jij wint in een competitie, verliest een ander. Als jij deelneemt in een competitie, kun je niet alleen zelf verliezen, maar neem je ook deel aan een systeem dat winnaars en verliezers produceert. Dat hoeft niet, dat kan ook anders. Ik wil dat graag anders.