Deze uitgave kwam mede tot stand met financiële steun van:

Hogeschool van Amsterdam

Prins Bernhard Cultuurfonds*

Vereniging van Oefentherapeuten Cesar en Mensendieck

Stichting Vormingsfonds Cesar

Stichting Historia Medicinae

VvAA

Stichting Landelijk Netwerk Oefentherapeuten Chronische Pijn

Balm academie

Mensendieck Praktijk Wormer

* Het Cultuurfonds beheert ruim vierhonderd cultuurfondsen op naam. Deze publicatie is mede tot stand gekomen dankzij een bijdrage uit het door het Prins Bernhard Cultuurfonds beheerde Banning de Jong Fonds.

Afbeelding omslag boven: Mensendieck-school, 1956

Bron: Nationale Bibliotheek Noorwegen

Afbeelding omslag onder: Foto van studenten van de opleiding Oefentherapie aan de HvA, 28 mei 2015

Foto: Bram Budel

Ontwerp omslag: Sander Pinkse Boekproductie, Amsterdam

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN

978 94 6372 977 2

e-ISBN

978 90 4855 613 7 (e-pub)

DOI

10.5117/ 9789463729772

NUR

680

© Rogier Overman / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2022

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp).

Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden. De uitgeverij heeft ernaar gestreefd alle copyrights van in deze uitgave opgenomen illustraties te achterhalen. Aan hen die desondanks menen alsnog rechten te kunnen doen gelden, wordt verzocht contact op te nemen met Amsterdam University Press.

Inhoudsopgave

Voorwoord

Inleiding

Onderzoeksvragen

Opzet van het boek

1Begintijd (1921-1932)

Inleiding

Algemene ontwikkelingen

Via Noorwegen naar Nederland

Mensendieck in Nederland

Opleiding in Den Haag (1921)

Het Haagse Mensendieck Instituut

Opleiding in Amsterdam (1925)

Wetenschappelijke interesse

De Nederlandsche Mensendieck Bond (1928)

Over de oorsprong van de methode-Mensendieck

KADERS

Elise van Dantzig (1891-1969) – ‘Pionierster van het Mensendieckwerk’ in Nederland

Internationale Mensendieck Liga (1930)

Over het geboortejaar van Bess Mensendieck

Over de ware afkomst van Bess Mensendieck

2Opleidingsstrijd (1932-1939)

Inleiding

Algemene ontwikkelingen

Opleiding Amsterdam (aanloop)

Meer werk voor de Nederlandse Mensendieck Bond

Uittreding Cesar (1937)

Over Marie Cesar en een nieuwe opzet van de opleiding

Nieuwe oefeningen

Over Fik en Marietje

Opleidings- en bondsstrijd (1937-1939)

Oppositie

Revolutie met contra-uitkomst

Over Bess Mensendieck en een Duitse tamtam

Methode en oefeningen volgens Bess Mensendieck

KADERS

Anna Overduin (1877-1937)

Marie Cesar (1894-1975)

3Mensendieck in oorlogstijd (1939-1945)

Inleiding

Algemene ontwikkelingen

Opleiding Amsterdam (1)

Aanloop

Een gehavend docentencorps

Anti-Joodse maatregelen

Nederlandse Mensendieck Bond (1)

Gelijkschakeling heilgymnastiek en massage

Reactie Nederlandse Mensendieck Bond

Ontsnapt aan de Sicherheitsdienst

Gelijkschakeling heilgymnastiek/massage en Mensendieck?

U Mensendieckt nog niet?

Opleiding Amsterdam (2), en ook nog een restje NMB

Threat of the Germans

KADERS

Een Mensendieck-opleiding in Nederlands-Indië

Annie Driessen (1896-1982)

4Naar wettelijke erkenning en opname ziekenfonds (1945-1975)

Inleiding

Algemene ontwikkelingen

Opleiding voortgezet (1945-1975)

‘Te mooi om voorbij te laten gaan’

Van stage naar SOM

Meer voor Mensendieck: de Nederlandse Mensendieck Bond in de periode 1945-1975

Het skelet van de bond

Een grillige Bess Mensendieck

Naar buiten treden en bekendheid genereren

Kritiek op de methode-Mensendieck

Mensendieck voor iedereen

De lange weg naar wettelijke erkenning en opname Ziekenfonds (1942-1975)

Over crabs, lobsters en de mening van Bess Mensendieck

Allround hulp voor artsen

Op audiëntie bij Joekes en de Ziekenfondsraad

Over Drogendijk, Mensendieck en heilgymnastiek

Over de Centrale Commissie voor de Volksgezondheid

Een speciale adviescommissie

Tegenwerkende belanghebbenden

Over Leffelaar, Vis en Van Doorenmaalen

Wettelijke erkenning en opname Ziekenfonds

KADERS

Enkele typeringen van de Centrale Raad voor de Volksgezondheid

Wettelijke erkenning in Amerika (ook voor de opleiding)¹

Over een stel juristen en het Cesar-spreekrecht

5Tevergeefs samenwerken (1975-1995)

Inleiding

Algemene ontwikkelingen

Herstructureren (1975-1995)

Een ondermaatse opleiding

Een boek met oefeningen van Bess Mensendieck

Meer studenten en docenten in een nieuwe behuizing

‘Samenwerken’, mogelijke fusie en toch helemaal niets (1984-1995)

Over het document Overeenkomsten en verschillen

Onderlinge argwaan

Een Hogeschool voor Bewegingstherapieën?

Fusie tussen de beroepsverenigingen?

Onvoldoende draagvlak aan Cesar-zijde?

Voors en tegens van samenwerking en integratie

Samen integreren tot één opleiding Oefentherapie op één hogeschool

De vaart erin

Utrecht of Amsterdam?

De omslag

KADERS

Volgens het ideaalbeeld van Bess Mensendieck

Internationaal pionierswerk

Een dag in Den Dolder

Mensendieck voor musici

Van NMB naar NVOM (1975-1995)

Feest ter ere van de bond

Toekomstscenario’s volgens de opleidingen Cesar en Mensendieck

De wet Beroepen in de Individuele Gezondheidszorg

Over de beroepsprofielen en een ware NIVEL-conclusie

Kansen en zorgen volgens het Mensendieck-personeel (1994)

6Van Mensendieck naar Oefentherapie (1995-2021)

Inleiding

Algemene ontwikkelingen

Naar een volwaardige hbo-opleiding (1995-2021)

Ingroei

Curriculum

Over visitatiecommissies, meerjarenplannen en zelfevaluaties

Over de ‘bruidsschat’ van de opleiding Mensendieck

Van drie- naar vierjarige opleiding

Samenwerking met andere disciplines

Wetenschappelijke onderbouwing

Van Mensendieck naar Oefentherapie (1995-2021)

De werkgroep Toekomst Oefentherapie Mensendieck

Leren van TOM

Te lage instroom

Vechten voor het voortbestaan

Op de bres voor Mensendieck

Naar een nieuwe opleiding Oefentherapie

Terug naar TOM

KADERS

Over het borstbeeld van Bess Mensendieck

Van NVOM (en VBC) naar VvOCM

Toekomstscenario’s volgens TOM (in 1996 geschetst beeld)

Van IAMTTE tot Sykegrep

De essentie van oefentherapie

Van Beroeps- naar Opleidings(competentie)profiel

Over het loslaten van de naam Mensendieck

Samenvatting en slotconclusies

Ontstaansgeschiedenis

Scheiding Mensendieck en Cesar

Mensendieck in oorlogstijd

Wettelijke erkenning en de gevolgen daarvan

Naar een volwaardige hbo-opleiding

Van Mensendieck naar Oefentherapie

Bijlage 1:Directrices/(adjunct-)directeuren/afdelingsmanagers, programmamanagers/hoofden, teammanagers/-coördinatoren en opleidingsmanagers van de opleiding(en), 1921-heden

Directrices van de opleiding in Den Haag, 1921-1932, de eerste Mensendieck-opleiding in Nederland (in 1932 opgegaan in de Amsterdamse opleiding)

Directrices/(adjunct-)directeuren/afdelingsmanagers, programmamanagers/hoofden en teammanagers/-coördinatoren van de opleiding in Amsterdam, 1925-heden

Opleidingsmanagers, 2010-heden (6)

Bijlage 2:Presidentes en voorzitters van de beroepsorganisaties, 1928-heden

Presidentes van de Nederlandse Mensendieck Bond (NMB), 1928-1988

Voorzitters van de Nederlandse Vereniging van Oefentherapeuten Mensendieck (NVOM), 1988-2004

Voorzitters van de Vereniging van Oefentherapeuten Cesar en Mensendieck (VvOCM), 2004-heden

Noten

Bronnen en literatuur

Afkortingenlijst

Fotoverantwoording

Voorwoord

In september 2018 werd ik gevraagd een boek te schrijven over de toen bijna honderdjarige Opleiding tot oefentherapeut-Mensendieck van de Hogeschool van Amsterdam (HvA). Het archief daarvan lag bij de opleiding aan de Tafelbergweg in Amsterdam Zuidoost, waar me al direct opviel dat het verleden van de opleiding weliswaar complex, maar allesbehalve stoffig is en ook heel actueel. Zeer interessant dus voor een historicus, zeker ook omdat de huidige opleiding een nieuwe weg inslaat die juist en vooral een gevolg is van haar bewogen geschiedenis. Hierdoor was ook het schrijven van dit boek meer dan eens dynamisch, nog los van het feit dat een deel ervan werd geschreven in coronatijd: het kwam mede tot stand tijdens lockdowns, waarbij online vergaderen gemeengoed werd en ik met een mondkapje op bezoeken bracht aan de toen bijna volledig uitgestorven opleiding aan de Tafelbergweg. Op dat moment waren daar vaak slechts een enkele docent en een handvol studenten actief (de rest van de medewerkers en studenten zat waarschijnlijk thuis achter laptops) en liep ik vaak door verlaten gangen naar een klein kamertje met het Mensendieck-archief. En dat nu zat boordevol interessant Mensendieck-materiaal, inclusief foto’s en brieven van Marie Cesar en Bess Mensendieck.

Het genoemde archief werd aangetroffen door Simon Gribling, voormalig beleidsmedewerker Huisvesting van de Hogeschool van Amsterdam, tijdens zijn eerste ontdekkingstocht door diezelfde gangen van de HvA-locatie in Amsterdam Zuidoost, waarna het werd geïnventariseerd door Gijs Sevenhuijsen van de Dienst Informatievoorziening van de Universiteit van Amsterdam. Diens tip leidde tot een eerste gesprek met het huidige hoofd van de opleiding, Netty Winters-Prins (dank Gijs!), waarna subsidies werden gezocht en gevonden bij het Banning de Jong Fonds (beheerd door het Prins Bernhard Cultuurfonds), de Vereniging van Oefentherapeuten Cesar en Mensendieck, de Stichting Vormingsfonds Cesar, de Stichting Historia Medicinae en de VvAA. De fondsenwerving werd uitgevoerd en gecoördineerd door mijzelf, doch kreeg belangrijke steun van Bart Visser als opleidingsmanager annex lector Oefentherapie Dagelijks Bewegen! van de HvA, Viola Zegers als directeur van de beroepsvereniging en prof. dr. Eric Fischer als emeritus hoogleraar Bedrijfsgeschiedenis van de Universiteit van Amsterdam (tevens mijn oud-hoogleraar). Hen allen dank ik hartelijk voor hun medewerking en de subsidiegevers uiteraard ook voor de subsidies; het opleidingsmanagement en de Hogeschool van Amsterdam dank ik voor de aanvullende financiering van het project en de opdrachtverlening.

Het schrijven van het boek werd begeleid door een leesgroep bestaande uit Netty Winters-Prins en Greet Gevers namens de opleiding/HvA, Viola Zegers namens de beroepsvereniging en Saskia Simon-Themans namens zichzelf als oud-directeur en -afdelingshoofd van de opleiding. Met hen heb ik niet zelden boeiende (online) gesprekken gevoerd over de geschiedenis van de opleiding, terwijl zij bovendien zitting hadden in een stuurgroep waarin Simon Gribling eveneens kort zitting had. Hen allen dank ik hartelijk, evenals het docententeam, dat mij zeer gastvrij ontving en niet zelden van een kop koffie voorzag. In het bijzonder geldt mijn dank docente Neline Land, die mij op het spoor zette van de ware afkomst en echte naam van wijlen Bess Mensendieck. Later overleed Neline zelf onverwachts, wat impact had op de opleiding en leidde tot een intieme rouwbijeenkomst met studenten, docenten en medewerkers van de opleiding, waar ik als buitenstaander gelukkig bij mocht zijn (waarvoor dank).

Aan het eind van het project overleed ook mw. Jonker-Kaars Sijpesteijn, auteur van het handboek De methode Mensendieck, die mij enkele weken voor haar overlijden nog informatie mailde via haar zoon. Cornelia M. Kraus-Van Essen gaf mij meer inzicht in de wijze waarop haar grootvader, de welbekende Rotterdamse scheepsmagnaat Henry Wilton, deel uitmaakte van de ontstaansgeschiedenis van de opleiding, waarvan Annie Driessen overigens vlak voor, tijdens en na de Tweede Wereldoorlog mededirectrice was en daarnaast ook presidente van de toenmalige beroepsvereniging. Over haar kreeg ik meer informatie van haar kleinzoon Rogier Blees, terwijl Gerty Postma-Van Boom, eind jaren vijftig student aan de opleiding in de Johannes Verhulststraat, mij voor een interview in Maastricht ontving. Ook heb ik Saskia Simon-Themans geïnterviewd en per telefoon Henca Hasper, oud-directeur van de Opleiding Oefentherapie Cesar en oud-voorzitter van de Vereniging Bewegingsleer Cesar. Hen allen dank ik hartelijk, evenals de uitgever van het boek, waarvan ik de inhoud overigens geheel – en met alle plezier! – voor mijn rekening neem.

Amsterdam, juni 2021

Rogier Overman,

historicus

Voor Ole en Sila

Inleiding

Het is opmerkelijk dat er nog niet eerder een boek is geschreven over de geschiedenis van de Opleiding tot oefentherapeut-Mensendieck van de Hogeschool van Amsterdam. Opmerkelijk omdat deze opleiding, waarvan de voorloper in 1921 is gestart in Den Haag, al honderd jaar bestaat en het beroep van oefentherapeut Mensendieck zelf op een haar na vijftig jaar wettelijk is erkend. In de tussentijd vond een scheiding plaats toen Mensendieck-docente Marie Cesar in 1937 een eigen opleiding startte onder de aanvankelijke titel Bewegingsleer Mensendieck-Cesar. Zelf had zij de tweejarige opleiding tot lerares Mensendieck gedaan in Amsterdam, waar men anno 2021 aan de HvA een vierjarige bacheloropleiding kent (de formele naam is Opleiding tot oefentherapeut-Mensendieck, hierna: opleiding Mensendieck). De studenten daarvan worden opgeleid tot oefentherapeut (Mensendieck) en kunnen aan de slag in een van de vele paramedische centra en praktijken in ons land. Ook kunnen zij lid worden van de in 2004 opgerichte Vereniging van Oefentherapeuten Cesar en Mensendieck, waarvan de voorlopers lange tijd naast elkaar hebben bestaan: één vereniging voor Cesar en één voor Mensendieck. De huidige ontwikkeling is echter dat beide beroepsgroepen naar elkaar zijn toegegroeid en dat men zelfs al enige tijd van ‘de oefentherapeut’ spreekt, dus zonder de toevoeging ‘Cesar’ of ‘Mensendieck’. Daar komt bij dat de opleiding anno 2021 een nieuwe weg inslaat, terwijl menig HvA-student Oefentherapie nauwelijks iets van de geschiedenis van de opleiding afweet. En dat wringt, want ook geschiedenis hoort bij je identiteit en daarom wil de opleiding in Amsterdam haar studenten en ook de beroepsgroep bewust laten worden van het boeiende verleden van deze tot nu toe unieke opleiding in Nederland.¹

Een van de kenmerken van de geschiedenis van de opleiding Mensendieck is dat deze altijd in beweging was en tot op de dag van vandaag ook is. Een belangrijke oorzaak daarvan is dat zij vanaf het begin af aan heeft moeten ijveren en vaak ook vechten voor haar voortbestaan en als gevolg daarvan heeft moeten meebewegen met de ontwikkelingen binnen de Nederlandse gezondheidszorg en later ook het hoger beroepsonderwijs. Het eerste geldt ook voor de beroepsgroep, die, verenigd in aanvankelijk een bond en later een beroepsvereniging, net als de opleiding in feite moest strijden voor het voortbestaan. Anno 2021, dus exact honderd jaar na de oprichting van de eerste opleiding in Den Haag, is het niet anders en bovendien meer dan ooit urgent. Bezuinigingen op de gezondheidszorg en concurrentie van andere paramedische groepen zorgen namelijk voor een zeker druk op het beroep en in het bijzonder op de opleiding Mensendieck aan de Hogeschool van Amsterdam. De instroom daarvan is al jarenlang laag, wat tevens geldt voor die van een belangrijke concurrent in deze, de Opleiding Oefentherapie Cesar van de Hogeschool Utrecht. Die hogeschool heeft onlangs besloten de voormalige opleiding van Marie Cesar uit te faseren vanwege de lage instroom en hoge uitval na het eerste jaar – de beoogde laatste lichting studenten van de Cesar-opleiding start saillant genoeg in het lustrumjaar van die van Bess Mensendieck (2021) – waardoor de Cesar-opleiding aan de Hogeschool Utrecht voor zover het er nu voorstaat per 2026 ophoudt te bestaan.² De vraag rijst dus of de opleiding Mensendieck dit ook boven het hoofd hangt of dat zij juist nóg eens honderd jaar doorgaat onder wellicht een andere naam.

Onderzoeksvragen

Een interessant gegeven is dat er niet alleen bij studenten, maar ook bij de huidige beroepsgroep nogal wat verwarring bestaat over de ontstaansgeschiedenis van de opleiding Mensendieck in Nederland en daarmee over de eigen identiteit van die opleiding en de beroepsgroep oefentherapeuten Mensendieck. Wie via Google op ‘geschiedenis Mensendieck’ zoekt, komt namelijk bij talrijke websites van Mensendieck-praktijken, waar zich een verrassende mengelmoes van jaartallen voordoet. Over de scheiding met Cesar is men weliswaar eensgezind (1937), maar over de ontstaansgeschiedenis van de opleiding blijkt men allerminst zeker. Zo is de opleiding volgens velen gestart in 1928, daar waar anderen 1921, 1922 of 1925 vermelden of het oprichtingsjaar maar helemaal niet noemen. Ook wordt geschreven dat de opleiding te Amsterdam door Bess Mensendieck is gesticht en worden haar rond 1921 in Den Haag gegeven cursussen afwisselend wel of niet genoemd. Een belangrijke vraag is dan ook hoe en wanneer de methode-Mensendieck in Nederland werd geïntroduceerd, welke status aan de cursussen in Den Haag moet worden gegeven en wanneer en op welke wijze de opleiding te Amsterdam tot stand kwam. Meer specifiek gaat het daarbij om de vraag of de cursussen in Den Haag als ‘opleiding’ kunnen worden gezien, in welke mate ‘Den Haag’ van ‘Amsterdam’ verschilde en waarom zij in 1932 fuseerden. Een andere vraag is of en zo ja welke contacten de opleiding had buiten Nederland. Werd er bijvoorbeeld deelgenomen aan door Bess Mensendieck gegeven (herhalings)cursussen elders in Europa? En in hoeverre was ‘Nederland’ initiatiefnemer van de in 1930 opgerichte Internationale Mensendieck Liga?

Nauw met de ontstaansgeschiedenis van de opleiding verweven is voorts uiteraard de methode-Mensendieck zelf. Omdat deze methode de afgelopen honderd jaar aan verandering onderhevig was, rijst allereerst de vraag hoe zij in oorsprong was ten tijde van de introductie ervan door Bess Mensendieck. Wat was de aard van de oefeningen, hoe werden zij ontwikkeld en voor wie waren zij bestemd? Wanneer veranderden zij en door welke omstandigheden? En hoe werden zij eigenlijk gedoceerd aan de opleidingen te Den Haag en Amsterdam? Interessant daarbij is dat Marie Cesar gelegenheid heeft gekregen haar oefeningen aan de Amsterdamse opleiding te doceren voordat de scheiding in 1937 plaatsvond. Waarom kreeg zij die gelegenheid, wat lag aan de scheiding ten grondslag en welke rol speelde (het overlijden van) de oprichtster van de Amsterdamse opleiding daarbij? Verder is het interessant te weten dat de op dat moment nog ‘leraressen’ geheten oefentherapeuten Mensendieck tijdens de Tweede Wereldoorlog wettelijk konden worden erkend als beroepsgroep. Waarom wilde de Nederlandse Mensendieck Bond dit niet en hoe ging de bond om met leraressen die zich wél wettelijk wilden laten erkennen door de bezetter? Interessant is bovendien de vraag waarom de toenmalige directrice van de opleiding dreigde te worden opgepakt door een zeer gevreesde dienst van diezelfde bezetter.

Ook na de oorlog werden de methode-Mensendieck en de opleiding bedreigd in hun bestaan. De methode omdat de overheid Mensendieck wilde inpassen in heilgymnastiek (later fysiotherapie) en de opleiding omdat zij overbodig werd indien oefentherapie Mensendieck daar werd ingepast. Waarom wilde de overheid dat en op welke manier namen de bond en de opleiding hier stelling tegen? En hoe stond men binnen de gezondheidszorg in de jaren vijftig en zestig eigenlijk tegenover de methode-Mensendieck? Waren artsen overtuigd van het nut ervan en bijvoorbeeld ook van de opname van Mensendieck in het ziekenfonds? Zo ja, waardoor duurde de wettelijke erkenning en de opname in het ziekenfonds dan zo lang? In het verlengde hiervan is het voorts interessant te kijken naar wat men ondertussen bij Cesar deed. Sinds de scheiding in 1937 was deze methode verder ontwikkeld en bestond er naast een Cesar-opleiding ook een vereniging, maar in de praktijk – dus in de praktijken van oefentherapeuten Cesar en Mensendieck – was de scheidslijn tussen Cesar en Mensendieck niet altijd duidelijk. Waarom was dat zo en hoe ging men daarmee om binnen de opleiding te Amsterdam? Was zij volgend op de ontwikkelingen in het werkveld of juist andersom?

Tot slot is het interessant te kijken naar de opzet en interne ontwikkeling van de opleiding Mensendieck zelf. Hoe was deze inhoudelijk opgezet en hoe ontwikkelde de opleiding zich bijvoorbeeld qua aantallen studenten en docenten? Wat werd er precies gedoceerd en in hoeverre werd dit curriculum aan de externe omstandigheden aangepast? In verband hiermee werd in de jaren negentig gekeken naar een mogelijk samengaan van de opleiding Mensendieck met die van Cesar, waarbij de inzet was dat deze toen nog zelfstandige opleidingen samen naar één hogeschool zouden gaan. Waarom was men hiermee bezig en waarom kwam het uiteindelijk niet van een daadwerkelijk samengaan? En welke gevolgen had de keuze om destijds niet samen naar één hogeschool te gaan anno 2021? In verband hiermee is het bijvoorbeeld de vraag welke gevolgen de beoogde sluiting van de Cesar-opleiding te Utrecht heeft op de opleiding te Amsterdam. Gaat zij daardoor versterkt verder of wordt zij omgevormd tot een meer algemene opleiding Oefentherapie waarmee zij in feite qua Mensendieck-naamgeving en -inhoud eveneens ophoudt te bestaan? Het zou zomaar kunnen gezien het feit dat de Vereniging van Oefentherapeuten Cesar en Mensendieck inmiddels aanstuurt op versterking van het vak ‘oefentherapie’ en het beroep ‘oefentherapeut’, dus zonder de toevoeging ‘Cesar’ of ‘Mensendieck’. Bovendien zou het zomaar kunnen omdat deze ontwikkeling mede is ingegeven door de ontwikkelingen in het hoger beroepsonderwijs en aansluit op de situatie in het werkveld, waarin oefentherapeuten Mensendieck en Cesar al bijna dertig jaar samenwerken en de beide oefentherapieën steeds meer tot een gemengde vorm versmelten onder de noemer oefentherapie. Anders gezegd is het de vraag wat er vanuit de geschiedenis bezien in het verschiet ligt voor de opleiding, methode en beroepsgroep oefentherapeuten Mensendieck nu het vak zich steeds meer deze richting op ontwikkelt.

Opzet van het boek

Het eerste hoofdstuk van dit boek handelt over de ontstaansgeschiedenis van de opleiding Mensendieck in Nederland. De voorgeschiedenis daarvan ving aan rond 1909-1910 te Noorwegen, waar Elise van Dantzig op dat moment als een van de eerste Nederlandse vrouwen Mensendieck-cursussen volgde bij Bess Mensendieck. Van Dantzig introduceerde de methode-Mensendieck vervolgens in Nederland en was ook betrokken bij de oprichting van de Haagse opleiding, samen met enkele vooraanstaande Nederlandse vrouwen en Mensendieck zelf. Bess Mensendieck, die Nederland nog van veel eerder kende, gaf namelijk vanaf 1913 met enige regelmaat lezingen over haar methode in het land en verbleef vanaf april 1921 ook enige tijd in Den Haag. Over wat er daar precies gebeurde wordt nog verhaald, maar voor nu zij opgemerkt dat hoofdstuk 1 tevens ingaat op de vele, ook internationaal aanwezige vraagtekens rond de exacte afkomst en echte naam van de grondlegster van de methode-Mensendieck. Bovendien gaat het in op de aard en werkwijze van zowel de Haagse als de later opgerichte Amsterdamse opleiding Mensendieck en daarnaast ook op de oprichting, aard en werkwijze van de Nederlandse Mensendieck Bond. Deze was namelijk niet alleen belangrijk voor het Mensendieck-werk als geheel, maar ook voor de opleiding zelf. Het hoofdstuk eindigt overigens in 1932, toen de Haagse opleiding opging in de Amsterdamse.

In hoofdstuk 2 komt de kwestie-Cesar aan bod. Deze kwestie speelde in 1937, maar heeft tot op de dag van vandaag grote gevolgen voor het Mensendieck-werk als geheel of – om in huidige termen te spreken – voor het huidige oefentherapeutisch werk. Net als over de ontstaansgeschiedenis van de opleiding Mensendieck bestaat ook over de kwestie-Cesar veel onduidelijkheid en doen er bovendien veel onjuiste ‘feiten’ over deze kwestie de ronde aan zowel Mensendieck- als Cesar-zijde. In het hoofdstuk worden deze weerlegd aan de hand van authentieke documenten, waaronder brieven van Marie Cesar zelf. Hierbij gaat het niet alleen om de uittreding van Cesar uit de Nederlandse Mensendieck Bond, maar ook om datgene wat daaraan vooraf ging en hoe vanuit Mensendieck-zijde op de zienswijze van Marie Cesar werd gereageerd binnen zowel de opleiding als de bond. Verder wordt in dit hoofdstuk ingegaan op de beweegredenen van Cesar, op de aard van haar nieuwe oefeningen (en die van Bess Mensendieck) en op het ontstaan van haar opleiding, waarbij tevens wordt stilgestaan bij de reactie op dit alles van Mensendieck.

Het derde hoofdstuk handelt over het reilen en zeilen van de opleiding Mensendieck tijdens de Tweede Wereldoorlog. In die periode werd de opleiding weliswaar geconfronteerd met maatregelen van de bezetter, maar kon zij toch blijven functioneren doordat zij klein en particulier was. Uiteraard ging dat niet altijd even gemakkelijk, want de opleiding werd onder andere geconfronteerd met de dood van twee docenten en had ook te lijden onder bijvoorbeeld het gebrek aan brandstof en de beperkte reismogelijkheden. Maar van alles ontwrichtende gebeurtenissen zoals in het hoger onderwijs – waar duizenden studenten werden opgepakt, universiteiten hun deuren sloten en docenten werden gevangengezet of gedwongen les te geven onder dreiging van het politiestandrecht – was bij de opleiding Mensendieck geen sprake. Althans, qua mogelijke sluiting of gelijkschakeling met de opleiding Heilgymnastiek en Massage (het latere Fysiotherapie) lagen de zaken net even iets anders. Want de toenmalige directrice van de opleiding, die als presidente van de Nederlandse Mensendieck Bond wettelijke erkenning van de beroepsgroep, methode en opleiding Mensendieck tijdens de bezetting zou weigeren, werd wel gezocht door de Sicherheitsdienst. Ook hier gaat hoofdstuk 3 over, evenals over bijvoorbeeld de uitsluiting van Joodse studenten uit het middelbaar en hoger onderwijs.

In hoofdstuk 4 komt voorts de al tijdens de Tweede Wereldoorlog in gang gezette, doch pas ruim dertig jaar later eindigende weg naar wettelijke erkenning van de beroepsgroep, de methode en de opleiding Mensendieck aan bod. Van belang daarbij is te vermelden dat de toenmalige beroepsgroep van heilgymnasten en masseurs – de huidige fysiotherapeuten – de wettelijke erkenning van Mensendieck (en Cesar) stelselmatig heeft vertraagd en tegengewerkt. Over hoe dat in zijn werk ging wordt in dit hoofdstuk verhaald, evenals de wijze waarop de opleiding en met name de Nederlandse Mensendieck Bond voor de wettelijke erkenning streed. Dat gebeurde niet alleen via diverse adviesorganen van de overheid (die allemaal tegen wettelijke erkenning van de methode-Mensendieck waren), maar ook via wetenschappers, ministers en staatssecretarissen. Sterker nog, zelfs koningin Juliana werd welhaast om wettelijke erkenning gesmeekt. De uiteindelijke erkenning in 1972 kwam er echter vooral omdat de methode-Mensendieck intussen min of meer gemeengoed was geworden dankzij het werk van de Nederlandse Mensendieck Bond. De opleiding zelf werd in deze periode met stages uitgebreid (waardoor zij van twee naar drie jaar werd verlengd) en vanaf de wettelijke erkenning via aanvullende subsidies steeds meer bekostigd door de overheid.

Het vijfde hoofdstuk handelt over de periode 1975-1995, waarin de opleiding Mensendieck zich moest aanpassen aan enerzijds de wettelijke erkenning en alle regelgeving daaromtrent en anderzijds bezuinigingen op en een herstructurering van het hoger onderwijs. In de praktijk betekende dit dat de toch wat rommelig opgezette particuliere opleiding (1975) veranderde in een meer gestroomlijnde, nu geheel door de overheid bekostigde opleiding, die evenwel in de toekomst van het gezondheids- naar het onderwijsministerie moest worden overgeheveld en daarmee bij een hogeschool moest worden ondergebracht (1995). Over de achtergronden daarvan wordt verhaald in hoofdstuk 5, waarin tevens wordt stilgestaan bij de nieuwe behuizing van de opleiding (Nieuwe Vaart) en bij een mogelijke fusie dan wel integratie met de Cesar-opleiding. Inzet hierbij was dat de beide opleidingen, wilden zij in de toekomst kunnen blijven voortbestaan, gezamenlijk bij één hogeschool werden ondergebracht om vandaaruit op termijn geïntegreerd verder te gaan.

Hoofdstuk 6 tot slot staat in het teken van de toekomstverwachtingen van de beroepsgroep, de methode en de opleiding Mensendieck. Gezien vanuit het perspectief van de opleiding, die uiteindelijk niet met die van Cesar samenging en ervoor koos om ook niet bij één hogeschool te worden ondergebracht, is dit een ingewikkeld hoofdstuk. Er is weliswaar ruimschoots voldaan aan de eisen van het hoger beroepsonderwijs – de opleiding sloot zich aan bij de Hogeschool van Amsterdam en groeide uit tot een volwaardige vierjarige hbo-opleiding – maar de studenteninstroom is matig tot slecht en ook zodanig onvoldoende dat dit raakt aan het bestaansrecht. Daar waar de Opleiding Oefentherapie Cesar door de lage instroom en hoge uitval zoals het er nu uitziet verdwijnt (de Hogeschool Utrecht, waar de Cesar-opleiding voor koos, trekt zoals gezegd de stekker eruit juist vanwege die lage instroom en hoge uitval) volgt de opleiding Mensendieck een andere weg. Want de huidige tendens in het werkveld is dat de naam van Bess Mensendieck en ook die van Marie Cesar steeds minder worden gebruikt en men liever spreekt van ‘de oefentherapeut’ zoals gezegd, terwijl recent zelfs een nieuwe opleiding Oefentherapie op een hogeschool elders in aantocht lijkt. De vraag is dus of de opleiding Mensendieck hierin meegaat en of zij de naam Mensendieck ter wille van haar voortbestaan nu definitief loslaat. Hetzelfde geldt voor de beroepsgroep en de Vereniging van Oefentherapeuten Cesar en Mensendieck (ontstaan na een fusie tussen de Vereniging Bewegingsleer Cesar en de Nederlandse Vereniging van Oefentherapeuten Mensendieck, de opvolger van de Nederlandse Mensendieck Bond), die kennelijk in ieder geval, zij het in stapjes, die kant op gaat. Over die tendens wordt in dit laatste hoofdstuk verhaald, waarna het boek afsluit met een samenvatting en slotconclusies.

1Begintijd (1921-1932)

Inleiding

De geschiedenis van de Opleiding tot oefentherapeut-Mensendieck van de Hogeschool van Amsterdam vangt zoals bekend aan bij Bess Mensendieck. Zij was de grondlegster van het systeem van lichamelijke oefeningen dat in een modern jasje nog steeds in Amsterdam wordt gedoceerd. Mensendieck ontwikkelde dit systeem – dat omwille van de eenvoud hier voorlopig ‘methode-Mensendieck’ wordt genoemd – rond 1900 en introduceerde het in verschillende landen in Europa en ook in de Verenigde Staten. Omdat zij hierdoor in de loop der jaren honderden leerlingen en talrijke vrienden met verschillende nationaliteiten kreeg, is de over haar beschikbare historische informatie zeer complex. Al deze mensen hadden namelijk ieder voor zich een eigen beeld van Mensendieck en van de periode waarin zij haar hadden ontmoet. Dat ondervond ook voormalige Mensendieck-lerares Hilde Louise Brandt Corstius-Snorn. Als bestuurslid van de Nederlandse Mensendieck Bond (NMB) deed zij midden jaren zeventig onderzoek naar het leven en werk van Bess Mensendieck en in het bijzonder naar haar ‘Nederlandse tijd’. Hiertoe schreef het NMB-bestuurslid vele tientallen brieven naar mensen die Mensendieck hadden gekend, zowel binnen als buiten Nederland. Zij allen kregen een vragenlijst toegestuurd met 52 vragen over het leven van Bess Mensendieck, waarop in bijna alle gevallen zéér uitvoerig werd gereageerd. Het resultaat was een doos vol brieven van mensen uit verschillende landen die allemaal in het Nederlands, Duits, Frans of Engels zijn opgesteld. De brieven bevinden zich in het archief van de Nederlandse Mensendieck Bond/Nederlandse Vereniging van Oefentherapeuten Mensendieck (NMB/NVOM) en bevatten een schat aan informatie over Mensendieck zelf, haar methode en werk, en over de ontstaansgeschiedenis van de opleiding in Nederland.¹

Hoewel er aldus in de jaren zeventig al veel informatie opdook over de achtergrond van Bess Mensendieck, bevatte deze ook veel tegenstrijdigheden en hiaten over haar aanwezigheid op bepaalde tijdstippen en plaatsen in de wereld en over haar tijd in Nederland. Hetzelfde geldt voor al dan niet recentere informatie in andere archieven en in boeken en tijdschriften en op websites. De tegenstrijdigheden beginnen al met haar geboortedatum en -plaats, waarover allesbehalve eensgezindheid heerst.² Zelf liet Mensendieck, die vond dat men in het hier en nu moest leven, al dan niet bewust onjuiste of tegenstrijdige informatie achter over haar verleden.³ Toch gaf ze wél uitsluitsel over haar haar vaderland, want, aldus een opvallend interview uit 1953 met de toen bejaarde Bess Mensendieck, ‘[ik ben] weliswaar in Holland geboren, maar ik heb van jongs af aan zóveel gereisd dat ik geen enkel land echt als mijn vaderland beschouw.’ ⁴ En dat is een verrassende uitspraak voor de door velen als Amerikaans of Duits beschouwde Mensendieck, over wie niet zelden wordt gesteld dat zij in New York is geboren, maar ook dat het Duitse Nürnberg haar geboorteplaats is (dat verwarrend genoeg vaak tevens wordt genoemd als geboorteplaats in Amerika). Niemand weet het dus precies, te meer omdat naast Amerika en Duitsland ook Nederland als geboorteland niet ondenkbaar is, getuige de eigen woorden van Bess Mensendieck. Direct na haar ‘in Holland geboren’-uitspraak deed zij overigens een andere uitspraak die sowieso op waarheid berust: ‘Mijn vader’, aldus opnieuw de bejaarde Mensendieck in 1953, ‘was uitvinder van verschillende militaire wapens’. Deze uitspraak werd later bevestigd door een vriendin uit het Noorse Lofthus: [He] had a small factory in the U.S.A. making there guns and small machines. Dat had die vriendin gehoord van de moeder van Bess Mensendieck, wat ook het geval was ten aanzien van deze uitspraak: She was a American-citizen born in Nürnberg, U.S.A.⁵ Maar dat strookt weer niet met de ‘in Holland geboren’-uitspraak van Mensendieck zelf, waaraan overigens kan worden toegevoegd dat er ook geruchten zijn dat zij in Europa is geboren en als kind van anderhalf met haar ouders emigreerde naar New York⁶ (in welk geval Nederland dus wellicht toch haar geboorteland is).

Net als de geboortedatum- en plaats van Bess Mensendieck is ook de ontstaansgeschiedenis van de opleiding Mensendieck in Nederland een mistig gebied. Wie hiervoor de websites van huidige oefentherapeuten raadpleegt komt althans bedrogen uit; er is eerder chaos dan eenduidigheid. Daarom wordt in dit hoofdstuk uitgebreid stilgestaan bij de komst van Bess Mensendieck naar Nederland en bij de oprichting van de opleidingen in Den Haag (1921) en Amsterdam (1925). Hierbij is dankbaar gebruikgemaakt van moderne technieken als de website delpher.nl, waar ruim honderd miljoen pagina’s uit Nederlandse kranten, boeken en tijdschriften uit de afgelopen vijfhonderd jaar digitaal kunnen worden gescreend op bijvoorbeeld het woord ‘Mensendieck’. Met de ruim drieduizend hits die dat opleverde konden een flink aantal hiaten en tegenstrijdigheden uit de brieven uit de jaren zeventig worden opgelost en ontstond zodoende een meer betrouwbaar beeld over de ontstaansgeschiedenis van de opleiding Mensendieck in Nederland. Voorafgaand aan deze ontstaansgeschiedenis wordt echter eerst stilgestaan bij de algemene maatschappelijke ontwikkelingen in de tijd waarin Mensendieck haar methode ontwikkelde en ook bij wie bij haar komst naar Nederland betrokken was. Het hoofdstuk sluit af met een paragraaf over de al genoemde Nederlandse Mensendieck Bond en het ontstaan van de methode-Mensendieck zelf. Deze werd ontwikkeld aan het eind van de negentiende eeuw, dus ver voor het huidige tijdperk met razendsnel internet, een eeuw ook waarin men nog heel anders nadacht over bijvoorbeeld het lichaam, de houding en het bewegen van de vrouw.

Algemene ontwikkelingen

In de tweede helft van de negentiende eeuw bestonden er nog grote taboes rond het vrouwelijk lichaam. In Engeland heerste het victoriaanse tijdperk, in de Verenigde Staten het puriteins gedachtengoed; vrouwen bedekten hun lichaam met vele lagen kleding en bijvoorbeeld een korset. Hierdoor ontstond vervreemding van het eigen lichaam, wat werd versterkt door de opkomende industrialisatie en urbanisatie in die tijd: mannen, vrouwen en kinderen deden zwaar werk en woonden in bedompte huizen. Ook de hygiëne liet te wensen over en er heersten ziekten als tuberculose, polio en de pest. Op gezondheidsniveau kenmerkte het Victoriaanse tijdperk zich dan ook als slecht voor lichaam en geest. In het laatste kwart van de negentiende eeuw kwam hier verandering in, want in alle sectoren van de maatschappij kwamen vernieuwende ideeën op, onder ander op sociaal, cultureel, politiek, economisch en wetenschappelijk gebied. Ook op het gebied van lichamelijk welzijn, waarbij de gedachte van vrijheid van lichaam en geest een rol speelde, kreeg de vernieuwing veel bijval; in de betere kringen wilde men nu veel buitenlucht en vegetarisch eten en bijvoorbeeld warmte- en koudebaden en ‘terug naar de natuur’. Er kwamen veel natuurgeneeswijzen op, vooral in Duitsland, en er ontstonden nieuwe inzichten op het gebied van bewegingsleer. De gemeenschappelijk visie daarbij was de mens als totaliteit: alle delen van de mens hangen met elkaar samen, inclusief (aansturing door) de geest.⁷

Tegen deze achtergrond ontwikkelde Bess Mensendieck haar systeem van oefeningen voor het verbeteren van de lichaamshouding en schoonheid van de vrouw. Zij deed dat zowel om de schadelijke invloeden van het victoriaanse tijdperk ‘te neutraliseren’ en de vrouw geschikt te maken voor het leven en werken in die tijd, als om de natuurlijke schoonheid van iedere vrouw te herstellen en te behouden. Haar motto was dan ook: ‘Er bestaat een schoonheid die voor iedere vrouw bereikbaar is: de schoonheid harer beweging in het dagelijksch leven.’⁸ Hiermee zette zij dus de vrouw en haar schoonheid centraal, wat paste bij de eerste feministische golf die vanaf 1870 over Europa spoelde: vrouwen bevrijdden zich van de knellende victoriaanse zeden, bevochten het kiesrecht, lieten zich inschrijven aan universiteiten, maakten carrière, deden aan sport en dansten er in de ogen van hun moeders en oma’s op barbaarse wijze op los. Zonder korset uiteraard, want net zoals de Dolle Mina’s in 1969 hun bh’s zouden weggooien, gooiden vrouwen toen het korset van zich af.⁹ En ook dat paste bij Bess Mensendieck, want zij was een felle feministe die vond dat de maatschappelijke positie van de vrouw drastisch veranderd moest worden en deze gedachte ook hardop uitdroeg.¹⁰

Via Noorwegen naar Nederland

De jonge Bess Mensendieck stelde dat wie beter wilde bewegen en er beter wilde uitzien alleen maar hoefde terug te keren naar de normale functionele bewegingen. Hierbij richtte zij zich niet alleen tot vrouwen uit de betere kringen, maar ook tot vrouwen en kinderen die in fabrieken in slechte houdingen hun werk deden. Hoewel ook mannen daar veelal zwaar werk deden, richtte Mensendieck zich tot hen nadrukkelijk niet: mannen konden volgens haar terecht bij de al bestaande, voor hen bestemde gymnastiek. Interessant is bovendien dat er geen wijsgerige theorie aan de methode-Mensendieck ten grondslag lag, maar de ‘werkelijkheid’ van de slechte leefomstandigheden van vrouwen in het victoriaanse tijdperk.¹¹ In feite trachtte Bess Mensendieck de ogen van vrouwelijke tijdgenoten te openen door hen onafhankelijk te laten denken, werken en leven. Een van haar uitspraken was: I did not want emancipation, I wanted independence. En ook, daaraan voorafgaand: I taught women to think independently, to act independently, to conduct themselves independently. Het ging haar dus niet alleen om het schoonheidsideaal, maar ook om het ‘individueel rationeel bewust worden van de vrouw’. Desondanks stond het schoonheidsideaal wel voorop in haar in 1906 verschenen boek Körperkultur des Weibes (later Körperkultur der Frau getiteld), waarin vrouwen konden leren hoe ze verantwoord elegant moesten zitten en bewegen. Het boek bevatte naaktafbeeldingen van modellen en was daarom niet in Amerika, maar in Duitsland uitgebracht: de Amerikaanse Comstock Law verbood ‘zedenbedervende’ publicaties, waardoor Mensendieck, die haar methode zonder afbeeldingen van naakte modellen naar eigen zeggen niet kon uitleggen, naar Europa was vertrokken om daar wél Mensendieck-leraressen te kunnen opleiden.¹²

In Europa werkte Bess Mensendieck vanaf 1905 vooral vanuit haar buitenhuis te Lofthus aan het Hardangerfjord in Noorwegen. In de nabijheid van dit buitenhuis stond een hotel van een vriendin, hotel Ullensvang, waar ze in een bijgebouwtje gedurende de zomermaanden Mensendieck-cursussen gaf aan onder andere Scandinavische, Duitse en Nederlandse leerlingen. Een van hen was de toen ongeveer achttienjarige Elise van Dantzig, later directrice van de Haagse opleiding, die samen met Jo van Aken als eerste Nederlandse vrouw zo’n cursus volgde. Dat gebeurde in mei 1909 of begin 1910,¹³ maar in elk geval nadat de Nederlandse vertaling van Körperkultur des Weibes in 1908 was verschenen. Tijdens de cursus, die drie maanden duurde, kregen de deelnemers er elke ochtend in twee groepen les, waarbij de ene groep toekeek als de andere bezig was. Hierdoor leerden de deelnemers goed observeren en kregen zij volgens Van Dantzig ‘oog voor de constructie en schoonheid van het menselijk lichaam’. Wel was het streng verboden aantekeningen te maken, want Mensendieck wenste dat haar leerlingen hun geheugen ontwikkelden en zelfwerkzaam werden door te observeren en de oefeningen te onthouden. Wie daarna verder wilde, kon vervolgens een acht maanden durende vervolgcursus volgen bij Bess Mensendieck in Berlijn, die elk jaar in september startte en werd afgesloten met schriftelijke en mondelinge examens. Van belang daarbij is te vermelden dat Elise van Dantzig deze cursus volgens haar cv in 1911 volgde, waarbij ze het diploma behaalde in 1912.¹⁴

Afbeelding 1.1 Hotel Ullensvang te Lofthus, Noorwegen, 1913. Bess Mensendieck gaf hier zomercursussen in een bijgebouwtje.

Naast het geven van deze cursussen in Noorwegen en Duitsland gaf Bess Mensendieck ook lezingen en cursussen in andere landen en zette zij er opleidingsinstituten op. In veel gevallen werd ze daartoe uitgenodigd door artsen en andere geïnteresseerden¹⁵ en waarschijnlijk in minstens evenveel gevallen ook door vrouwen die les van haar hadden of hadden gehad. Dat waren vaak vrouwen uit de hogere klassen, dus vrouwen die geld hadden, ontwikkeld waren en konden reizen, en niet zelden ook vrouwen die met invloedrijke mannen getrouwd waren en die mede daardoor veel contacten hadden. Bovendien hielpen hun veelal gefortuneerde mannen Mensendieck vaak verder en ondersteunden zij haar, onder de indruk van de methode-Mensendieck en waarschijnlijk ook van de persoonlijkheid van Bess Mensendieck zelf.¹⁶ Dat gold bijvoorbeeld voor mr. Hearst, eigenaar van een bekend Amerikaans krantenconcern, wiens vrouw een leerlinge van Mensendieck was en die haar in de jaren dertig verder hielp in Amerika.¹⁷ In het begin van de jaren twintig gebeurde datzelfde in Nederland, waar Bess Mensendieck via enkele van haar leerlingen in contact kwam met invloedrijke mannen.

Afbeelding 1.2 Elise van Dantzig (staand) en Jo van Aken die houdingen voordoen, ca. 1910.

Mensendieck in Nederland

Een van de invloedrijke mannen met wie Bess Mensendieck in Nederland in contact kwam, was de Rotterdamse scheepsbouwer ir. John Henry Wilton (1869-1934). Zijn fabriek bouwde passagiersschepen voor de Holland-Amerika-lijn en andere scheepslijndiensten binnen en buiten Europa. Mensendieck zelf reisde met dit soort schepen vele malen van en naar onder andere Amerika, Nederland en de Scandinavische landen.¹⁸ In Scandinavië was de Noorse rederij Klaveness actief, waarvan de eigenaar bevriend was met de Wiltons,¹⁹ dus mogelijk kwam het contact tussen Mensendieck en Henry Wilton tot stand via de Noorse familie Klaveness. Het is echter ook heel goed mogelijk dat het contact tot stand kwam via Elise van Dantzig in Rotterdam. Daar volgde de vrouw van Henry Wilton, Cornelia Maria Wilton-Bladergroen (1878-1931), namelijk Mensendieck-lessen bij Van Dantzig. Dat deed ze in 1910, op grond waarvan geconcludeerd moet worden dat Elise van Dantzig, die haar diploma zoals gezegd in 1912 behaalde, deze lessen aanvankelijk ongediplomeerd gaf.²⁰ Ook staat vast dat Van Dantzig in die tijd contact had met de Bess Mensendieck, waardoor Cornelia Wilton-Bladergroen wellicht via Elise van Dantzig zelf in contact kwam met haar. In elk geval wilde Henry Wilton zijn vrouw helpen to reduce (afvallen), wat zij met behulp van de Mensendieck-oefeningen bij Van Dantzig deed en enkele jaren later tevens te Lofthus bij Mensendieck zelf.²¹ Het contact ging echter verder dan dat, want Bess Mensendieck logeerde latere jaren vaak bij de Wiltons in Wassenaar en zoals nog zal blijken, hielp het ondernemersechtpaar haar flink op weg in Nederland. In Rotterdam, waar de Wiltons eveneens woonden, was Cornelia Wilton-Bladergroen overigens rivaal van Helene Kröller-Muller, beiden rijke ‘well-to-do-dames’, met wie zij wedijverde over wie het meeste voor elkaar kreeg op liefdadigheidsgebied. Kröller-Muller deed dat op het gebied van kunst; Cornelia Wilton-Bladergroen, die voor haar tijd vooruitstrevend was, deed dat onder andere door mensen zoals Bess Mensendieck te helpen.²²

Een andere familie die betrokken was bij de komst van Bess Mensendieck naar Nederland was de familie Domhoff. Deze familie bezat kledingmodehuizen in Amsterdam, Rotterdam en Den Haag en zou later nog hofleverancier worden van koningin Wilhelmina. Uit de Rotterdamse tak van deze familie had Christina Domhoff, echtgenote van Peter B. Domhoff²³ eveneens in 1910 Mensendieck-lessen gehad van Elise van Dantzig in de Maasstad. Sterker nog, Christina Domhoff en Cornelia Wilton-Bladergroen, die volgens Van Dantzig ‘vrienden’ van Mensendieck waren, waren de eerste twee leerlingen van Elise van Dantzig in Rotterdam en daarmee waarschijnlijk ook haar eerste twee leerlingen überhaupt in Nederland.²⁴ Daar komt bij dat het echtpaar Domhoff in 1912 te Lofthus was, waar de toen 46-jarige Christina de cursus bij Bess Mensendieck volgde samen met Van Dantzig en Jo van Aken.²⁵ Ook Cornelia Wilton-Bladergroen was daar rond die tijd en vermoedelijk eveneens de muzikaal veelzijdige Anna Lambrechts-Vos (1876-1932), die naast componiste, pianiste en dirigente tevens schrijfster en uitgever was van onder andere boeken met kinderliedjes. In elk geval volgde ook zij een van de cursussen van Mensendieck in die tijd, want samen met Wilton-Bladergroen, Elise van Dantzig en Christina Domhoff behoorde zij tot de ‘enige Hollandse leerlingen’ die Bess Mensendieck nu vroegen naar Nederland te komen. Hun bedoeling was dat zij hier Mensendieck-leraressen zou gaan opleiden,²⁶ maar zover kwam het nog niet.

De vraag van haar Hollandse leerlingen leidde er wel toe dat Bess Mensendieck naar Nederland kwam om er lezingen te geven, waarvan zover bekend de eerste in 1913 plaatsvond. In dat jaar bestond de Nederlandse monarchie honderd jaar en werden er landelijk talrijke activiteiten georganiseerd rond dit thema. Een daarvan was een vijf maanden durende tentoonstelling over de positie van de vrouw in de periode 1813-1913, waarvan de titel toepasselijk luidde: ‘De vrouw 1813-1913’. De tentoonstelling werd gehouden op het statige landgoed Meerhuizen aan de Amsteldijk in Amsterdam, waar tevens lezingen werden gegeven door enkele internationaal bekende prominente vrouwen, onder wie Bess Mensendieck. Door hoeveel vrouwen haar lezing toen werd bezocht is niet bekend en evenmin of de families Wilton en Domhoff of Van Dantzig erbij aanwezig waren, maar feit is wel dat de lezing in de tweede week van de tentoonstelling plaatsvond en in de krant was aangekondigd. Ook is bekend dat de lezing Ist Körperkultur Rassenpflicht der Frau? als titel had en alleen voor vrouwen toegankelijk was. Op de tentoonstelling zelf kwamen overigens in totaal tweehonderdduizend bezoekers af, inclusief koningin Wilhelmina.²⁷

In januari 1914 was Bess Mensendieck opnieuw of nog steeds in Nederland, waar zij wederom in Amsterdam een lezing gaf. Ditmaal was de locatie het pianotentoonstellingszaaltje van de pianobouwer Duwaer en Naesens aan het Amsterdamse Leidsebosje. De lezing had als titel Körperkultur des Weibes auf aesthetischen und statisch-mechanischen Basis en was eveneens in de krant aangekondigd. Volgens het Rotterdamsch Nieuwsblad, dat verslag deed van eenzelfde lezing twee dagen eerder in Rotterdam, gebruikte Mensendieck ‘lichtbeelden’, sprak zij Duits en bracht zij naast enkele artsen en een journalist tevens een grote schare ‘schoone’ belangstellenden bijeen.²⁸ Dergelijke lezingen moeten Bess Mensendick dus wel bekendheid hebben opgeleverd bij in elk geval de pers en een select, voornamelijk vrouwelijk gezelschap. Ook ligt het voor de hand dat Mensendieck tijdens haar verblijf in Nederland contact had met Elise van Dantzig, die in 1913 en 1914 te Sloterdijk bij Amsterdam ‘Hygienisch-Aestetische Gymnastiek volgens de methode Mensendieck’ gaf.²⁹ Ten tijde van de lezingenreeks van Bess Mensendieck was Van Dantzig, die rond die tijd tevens Mensendieck-lessen gaf te Rotterdam en Den Haag (vanaf 1910), volop actief als een van de eerste Mensendieck-leraressen in Nederland.³⁰ Ongetwijfeld hebben zij en Mensendieck elkaar toen opgezocht, niet in de laatste plaats omdat Elise van Dantzig zelf ook tot de ‘vrienden’ van Bess Mensendieck behoorde, samen met de Wiltons en de Domhoffs.³¹

Afbeelding 1.3 Peter B. Domhoff en zijn vrouw Christina op de veranda van het buitenhuis van Bess Mensendieck te Lofthus, Noorwegen, 1912. Mensendieck zelf zit rechts achterin.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog moest Bess Mensendieck haar lezingenreeks overigens staken en keerde zij terug naar de Verenigde Staten.³² Daar was de Comstock Law inmiddels ingetrokken en dat was gunstig voor haar werk: Mensendieck kon nu wél met naaktmodellen werken in Amerika en richtte dan ook in 1923 een eigen Mensendieck-instituut op in South Central Park in haar woonplaats New York. Naast een opleiding voor Mensendieck-leraressen werden daar tevens veel poliopatiënten behandeld, met verrassend goede resultaten.³³ Bovendien, en dat is voor de ontstaansgeschiedenis van de opleiding in Nederland van belang, heeft Elise van Dantzig volgens haar cv een jaar lang lessen gevolgd van Bess Mensendieck in New York.³⁴ Dat moet dan ergens tussen 1920 en het voorjaar van 1921 zijn geweest, want volgens het Certificate of Death van het overlijden van Mensendieck ging zij rond 1920 in New York wonen³⁵ en zoals nog zal blijken was zij vanaf april 1921 weer in Nederland (waar Van Dantzig zelf vanaf 1921 tot 1934 gevestigd was). Dat betekent dat Bess Mensendieck vlak voor de oprichting van de Haagse opleiding een jaar lang uitvoerig contact heeft gehad met Elise van Dantzig in New York, waar zij het zeer waarschijnlijk over de oprichting van een Nederlandse Mensendieck-opleiding hebben gehad. In elk geval gebeurde dat laatste inderdaad, want Mensendieck zette samen met Van Dantzig een heus Mensendieck-instituut op in de hofstad.

Opleiding in Den Haag (1921)

Zoals gezegd was Bess Mensendieck in april 1921 opnieuw in Nederland, waar ze ditmaal een lezing gaf voor de Rotterdamse afdeling van de Vakschool voor Verbetering van Vrouwen- en Kinderkleeding in de Maasstad. Ook nu mondde de druk bezochte lezing uit in een vlammend betoog over de methode-Mensendieck voorzien van ‘bioscoopbeelden’.³⁶ Veel belangrijker echter is dat Mensendieck ditmaal wél cursussen ging geven in Nederland, want waar zij normaal gesproken jaarlijks tijdens de zomermaanden cursussen gaf te Lofthus, deed zij dat nu aan de Haagse Van Lennepweg 26 op de rand van Scheveningen. Hierdoor staan de Haagse cursussen in latere publicaties en webpagina’s over de ontstaansgeschiedenis van Mensendieck in Nederland vaak te boek als ‘zomercursussen’ en worden zij bovendien net zo vaak afwisselend in Den Haag dan wel Scheveningen geplaatst.³⁷ In werkelijkheid waren het echter niet alleen zomercursussen en ook geen cursussen te Scheveningen, want Bess Mensendieck verbleef nu twee jaar lang in Nederland en gaf de cursussen ook buiten de zomers om in, zoals gezegd, Den Haag.³⁸ Bovendien is het van belang te vermelden dat Mensendieck hier niet alleen Mensendieck-leraressen opleidde, maar net zoals in New York en Lofthus ook lessen gaf aan vrouwen en kinderen met een zwakke gezondheid.³⁹ Aan beide doelgroepen werden de lessen mondeling gegeven, waardoor er geen schriftelijk lesmateriaal voorhanden was, ook al hield Elise van Dantzig wel aantekeningen bij van haar tijd met Mensendieck in deze periode.⁴⁰

Interessant is voorts dat aanvankelijk ook de beroemde Javaanse danser Raden Mas Jodjana bij de lessen betrokken was. Deze aan het Javaanse hof verbonden prins was naar Nederland gekomen om economie en rechten te studeren, maar werd internationaal bekend om zijn danskunsten. Via de Haagse Kunstkring kende hij Elise van Dantzig, die hem niet geheel toevallig met Bess Mensendieck in contact had gebracht: Mensendieck had eerder als vertegenwoordigster van hutkoffers een wereldreis gemaakt en daarbij danskunsten bestudeerd, waarbij ze met name in de Javaanse dansen haar ideale dansvorm zag. Typisch voor Bess Mensendieck was echter, aldus Raden Mas Jodjana, dat zij hem vooral prees om zijn ademhalingstechniek en zijn rug mooi vond omdat zijn spieren anatomisch goed te zien waren. Mensendieck vertelde hem dit toen ze in Den Haag was om wat hij noemde ‘de start’ te geven aan het Haagse Mensendieck Instituut.⁴¹ Dat was rond 1 juni 1921, vanaf welk moment niet Van Dantzig, maar de grondlegster van de methode-Mensendieck de leiding over het instituut had en Elise van Dantzig haar assistente was. De laatste stelde dan ook terecht in haar cv dat de eerste Mensendieck-opleiding van Nederland niet door háár is opgericht, maar door Bess Mensendieck zelf.⁴²

Afbeelding 1.4 Henry Wilton en zijn vrouw Cornelia Wilton-Bladergroen in hun villa te Wassenaar, waar zij regelmatig bezoek kregen van Bess Mensendieck, z.j.

Dat Bess Mensendieck nu wél cursussen ging geven en een Nederlandse opleiding startte, had alles te maken met een geste van opnieuw haar ‘Hollandse leerlingen-vrienden’, onder wie Elise van Dantzig, Cornelia Wilton-Bladergroen, Christina Domhoff en Anna Lambrechts-Vos. Ook nu hadden zij gevraagd of Mensendieck cursussen in Nederland wilde geven, maar ditmaal was het verzoek steviger ingezet dankzij Pete B. Domhoff en a wealthy shipbuilder uit Rotterdam/Wassenaar. Die laatste was Henry Wilton, die samen met zijn vrouw, Van Dantzig en de Domhoffs het plan had opgevat een pand ter beschikking te stellen waarin Bess Mensendieck alsnog en met financiële steun van de beide ondernemersfamilies een Mensendieck-opleiding kon starten in Nederland.⁴³ Kennelijk had Mensendieck dat plan aanvaard, en daarmee ook het pand, want nadat ze direct na haar komst korte tijd privélessen had gegeven aan de Badhuisweg te Scheveningen, waar ze kort woonde, startte ze rond 1 juni 1921 de Mensendieck-opleiding aan de Van Lennepweg in Den Haag. Dáár ging ze vervolgens wonen, samen met haar assistente Elise van Dantzig,⁴⁴ die globaal genomen tussen 1918 en het voorjaar van 1921 geen Mensendieck-lessen meer in Nederland had gegeven en niet wist of zij er ooit weer mee begonnen was als Bess Mensendieck niet naar Den Haag was gekomen.⁴⁵ Ook voor haar was de komst van Mensendieck dus doorslaggevend, net zoals voor de Haagse opleiding zelf en daarmee in zijn algemeenheid ook voor de huidige opleiding Mensendieck in Amsterdam (en die van Cesar te Utrecht) en voor alle voormalige, huidige en toekomstige oefentherapeuten in Nederland.

Het Haagse Mensendieck Instituut

Het aldus door Bess Mensendieck opgerichte en door de families Wilton en Domhoff gefinancierde Haagse Mensendieck Instituut startte met drie jonge Scandinavische leerlingen en met een groepje kinderen. Voor hen ontwierp Mensendieck verschillende apparaten, waaronder eentje waarmee door een bepaalde armbeweging – de latissimus-oefening – een stenen ei uit het apparaat kwam rollen en eentje met lange planken waar de kinderen overheen konden lopen om hun voetenwerk te verbeteren. Dit deden zij overigens zonder kleren aan, want Mensendieck liet de kinderen en al haar andere leerlingen het liefst naakt oefenen. Op zijn beurt bracht Raden Mas Jodjana, die als tekenleraar aan het instituut verbonden was, de kinderen en andere leerlingen ruimtelijke grondbeginselen bij en liet hij hen het lichaam grafisch weergeven. Uit zijn eigen familiekring deed later overigens ook het elfjarige meisje Margery mee, dat vanwege haar ongelijke beenlengte Mensendieck-lessen volgde en dat zó goed deed dat Bess Mensendieck haar een volledige opleiding gaf. Hierdoor behaalde Margery op haar veertiende het Mensendieck-diploma, waarmee zij, in feite gewoon een kind nog, waarschijnlijkst de jongste gediplomeerde Mensendieck-lerares ooit in Nederland was (en is).⁴⁶

Hoe opvallend succesvol de Mensendieck-methode bij kind-leerlingen aansloeg, blijkt ook uit een verslag van een journaliste van Het Vaderland waarin zij verhaalt over haar bezoek aan het net opgerichte Haagse Mensendieck Instituut. Op dat moment was dat drie weken oud en liet Elise van Dantzig een paar meisjes van rond de zeven tussen twee spiegels naakt oefenen. ‘Ons trof vooral de belangstelling der kleintjes in het geleerde’, aldus de enigszins verbaasde doch trotse verslaggeefster, ‘en de groote ernst bij de uitvoering der bevelen’. Ook bezocht ze een jongensklas, waarvan de deelnemers ongetwijfeld minstens even jong waren: ‘Net aapjes waren het, toen zij naast elkander hurkten, op den grond!’ De jongens stonden bovendien om de beurt model toen zij elkaar natekenden. Verder berichtte de verslaggeefster dat de leerlingen behalve oefeningen en tekenen ook de vakken anatomie, fysiologie en natuurkunde kregen, maar of dat ook voor de allerjongsten gold, is niet duidelijk.⁴⁷ Wel staat vast dat er gaandeweg ook steeds meer oudere leerlingen kwamen, onder wie buitenlandse leerlingen (die de gangbare zomercursus van Bess Mensendieck in 1922 niet te Lofthus, maar in Den Haag volgden) en de later bekend geworden schrijfster Mia Bruyn-Ouwehand.⁴⁸ Bovendien staat vast dat Mensendieck in het voorjaar van 1923 weer uit Nederland vertrok en Cocky Wilton, dochter van de Wiltons, met zich meenam. Zij reisde vervolgens een jaar lang met Bess Mensendieck mee naar Noorwegen en andere landen om als demonstratiemodel te dienen. Ook dat moest uiteraard naakt, wat de achttienjarige Cocky soms wat ongemakkelijk vond, ook al deed zij dat vaak samen met een ander jong demonstratiemodel.⁴⁹

Afbeelding 1.5 Bess Mensendieck op het terras van Hotel Wittebrug in Den Haag, ca. 1921-1922.

Het vertrek van Bess Mensendieck kwam vrij onverwachts, want volgens Elise van Dantzig had Mensendieck plotseling geen zin meer om in Nederland te blijven en liet ze alles in de steek. Hierdoor moest Van Dantzig de examens van 1923 zelf afnemen. Dat gebeurde deels schriftelijk in het Engels, waarbij de leerlingen moesten opschrijven wat het doel van de methode-Mensendieck was en bijvoorbeeld ook verschillende oefeningen zo gedetailleerd mogelijk moesten ‘dicteren’.⁵⁰ Overigens zou Bess Mensendieck later nog over Elise van Dantzig zeggen dat zij van al haar ‘discipelen’ over de hele wereld de beste was. Wellicht hielp daarbij dat zij het goed met Van Dantzig kon vinden en, zoals nog zal blijken, ook haar voornaam met haar deelde. In elk geval liet Mensendieck een schriftelijke verklaring achter waarin zij plechtig en in lovende woorden verklaarde dat Elise van Dantzig gedurende twee jaar haar assistente was geweest en naar volle tevredenheid Mensendieck-lessen had gegeven aan onder andere polipatiënten en kinderen.⁵¹ Een daarvan was het elfjarige Amerikaanse meisje Fientje Aten, dat bij het vertrek van Mensendieck uit Nederland haar fiets kreeg. Kennelijk had Bess Mensendieck de oer-Hollandse gewoonte overgenomen zich fietsend te verplaatsen in Den Haag en Scheveningen en mogelijk ook richting de Wiltons in Wassenaar. Helaas bestaat daar voor zover bekend geen foto van, maar feit is wel dat Fientje Aten later ook de opleiding deed en Mensendieck nog heeft opzocht in Amerika.⁵²

Voorts is duidelijk dat Bess Mensendieck ook anderszins allerminst had stilgezeten tijdens haar verblijf in Nederland. In Den Haag had zij namelijk vermoedelijk samen met Elise van Dantzig een Nederlandstalig boekmanuscript geschreven dat eveneens in die tijd door iemand anders in het Engels werd vertaald. ‘Een zeer lastige opgave’, aldus Van Dantzig, ‘want tevreden was Mevrouw Mensendieck nooit.’ Niettemin werd het in de Haagse periode geschreven boek Functionele lichaamsoefeningen voor de vrouw en het kind in oktober 1922 te Den Haag door Bess Mensendieck ‘bekendgemaakt’, waarna het in 1924 in eerste druk in Nederland en ook elders (vertaald) verscheen.⁵³ Vanaf datzelfde jaar was het Mensendieck Instituut voor Lichamelijke Opvoeding voor Vrouwen en Kinderen, zoals de Haagse opleiding een jaar na het vertrek van Bess Mensendieck inmiddels heette, gevestigd aan de Laan Copes van Cattenburg 88 te Den Haag, waarna het vanaf 1928 tot 1932 aan de Surinamestraat 42 was gevestigd, eveneens in Den Haag. Daarna verdween het echter nadat Elise van Dantzig vanwege het kille Nederlandse klimaat en haar fysieke gesteldheid inging op een verzoek de methode-Mensendieck te introduceren in een ziekenhuis in het Franse Hyères aan de Middellandse Zee (zie kader).⁵⁴ Zij vertrok echter niet voordat ze de opleidingsleerlingen van het Haagse Mensendieck Instituut in 1932 had ondergebracht bij de inmiddels door Anna Overduin gestichte Amsterdamse opleiding. Veel later is wel gesuggereerd dat deze samenvoeging gewenst was om tot één opleiding te komen onder leiding van een arts,⁵⁵ maar dat gold alleen de oprichting van Amsterdamse opleiding zelf: om überhaupt tot een opleiding te komen die door een arts werd geleid had Van Dantzig Overduin namelijk al in 1922 met Bess Mensendieck in contact gebracht.⁵⁶

Elise van Dantzig (1891-1969) – ‘Pionierster van het Mensendieckwerk’ in Nederland

Elizabeth (Elise) Bertha van Dantzig werd op 21 november 1891 geboren te Rotterdam. Zij was het laatste kind van de acht die haar vader Samuel van Dantzig, bankdirecteur, en haar moeder Adèle Rippe ter wereld brachten.¹ Via een bekende lerares ritmische gymnastiek hoorde zij op haar dertiende voor het eerst iets over het werk van Bess Mensendieck. Dat maakte grote indruk op de jonge Van Dantzig, maar pas jaren later kwam het er daadwerkelijk van naar Mensendieck in Lofthus af te reizen samen met een jeugdvriendin: de eveneens uit Rotterdam afkomstige, in de hoofdtekst genoemde Jo van Aken. Dat gebeurde in mei 1909 of begin 1910, waarna de toen ongeveer achttienjarige Elise van Dantzig gedeprimeerd terugkwam: het had haar veel moeite gekost de Mensendieck-oefeningen te doen met haar ‘vol fouten’ zittende lichaam. Wel was dat lichaam in korte tijd verbeterd, waardoor Van Dantzig het advies kreeg toch maar verder te gaan. Hoewel ze zang studeerde aan het conservatorium te Den Haag, stopte ze daarmee en ging ze opnieuw met Jo van Aken naar ditmaal de Mensendieck-opleiding in Berlijn, waar ze na zes maanden het Mensendieck-diploma kreeg (1912).² In de tussentijd was ze zonder diploma begonnen met het geven van Mensendieck-lessen in Rotterdam (vanaf 1910), wat zij vanaf 1912 alsnog gediplomeerd tevens te Sloterdijk en Den Haag deed. Waarschijnlijk heeft Elise van Dantzig Bess Mensendieck ook in die tijd in Nederland ontmoet, maar feit is in elk geval dat zij Mensendieck rond 1920 een jaar lang assisteerde in Amerika. Terug in Nederland hielp Van Dantzig Bess Mensendieck vervolgens met het opzetten van het Haagse Mensendieck Instituut – de eerste Mensendieck-opleiding in Nederland – waarvan zij na het vertrek van Mensendieck in 1923 de directrice werd (zie de hoofdtekst).³

Omdat Elise van Dantzig een van de eerste Nederlandse Mensendieck-leraressen was die de methode-Mensendieck rond 1910 in Nederland introduceerde, kreeg zij hier in latere publicaties veel credits voor en des te meer omdat het Haagse Mensendieck Instituut zich gaandeweg ontwikkelde tot een ook door artsen gewaardeerd, gerenommeerd instituut. Een andere verdienste van Van Dantzig was dat zij de arts Anna Overduin met Bess Mensendieck in contact bracht. Het gevolg was de totstandkoming van de opleiding te Amsterdam (1925) die meer nog dan de Haagse werd ondersteund door de medische wetenschap. Daarnaast was Elise van Dantzig in 1928 een van oprichters van de Nederlandse Mensendieck Bond, waarvan zij de eerste secretaris was. Het harde werken en het kille Nederlandse klimaat waren echter niet goed voor haar gestel, waardoor Van Dantzig in 1934 inging op een aanbod de methode-Mensendieck te introduceren in het Zuid-Franse Hyères. Daar werd zij directrice van de Mensendieck-afdeling van het plaatselijke ziekenhuis en behandelde ze net zoals eerder in het Haagse Mensendieck Instituut poliopatiënten met de methode-Mensendieck (1934-1937). Ook introduceerde Elise van Dantzig de methode in Parijs (vanaf 1937), waar zij net zoals in het Franse Hyères regelmatig bezoek kreeg van Bess Mensendieck. Tijdens de Tweede Wereldoorlog moest Van Dantzig het Mensendieck-werk echter staken, in plaats waarvan zij nu gewonden van de oorlog hielp in de Franse hoofdstad. Daarna keerde zij in november 1945 wegens ziekte en gebrek aan werk door voor haar ongunstige regelgeving terug naar Nederland.⁴

Afbeelding 1.6 Elise van Dantzig op latere leeftijd, z.j.

Een interessant gegeven is dat Bess Mensendieck tijdens de Tweede Wereldoorlog tot twee keer toe heeft getracht Elise van Dantzig, die van joodse afkomst was, weg te halen uit Frankrijk. All I had wanted, zo schreef Mensendieck haar op 1 juli 1945 enigszins geëmotioneerd vanuit Beverly Hills, was to save you from the fate of falling in the hands of the Nazis. Dat had ze rond 1942 geprobeerd via een advocate in New York, die voor vierhonderd dollar een Cubaans visum voor Van Dantzig zou regelen in Washington. Dat mislukte echter en ook een latere poging om voor vijfhonderd dollar een overtocht te regelen vanuit Lissabon redde het niet, ondanks het feit dat Bess Mensendieck naar eigen zeggen per telegram van de Nederlandse ambassade had gehoord dat Elise van Dantzig in Lissabon was aangekomen en klaar was voor de overtocht naar Amerika (doch daar geen geld voor had). Mensendiecks assistente Amy Meuser echter, die op haar beurt op 8 juli 1945 Van Dantzig vanuit Beverly Hills een brief schreef, liet weten dat ze haar weliswaar hadden getracht uit Frankrijk weg te halen, maar dat we achieved absolutely nothing, did not even manage to get in personal contact with you or get to know where you actually were living. Het telegram uit Lissabon is dus discutabel, te meer omdat Elise van Dantzig volgens haar cv gedurende de oorlogstijd in Parijs bleef.⁵ In elk geval overleefde zij de oorlog, in tegenstelling tot een van haar zusters, die vanuit Nederland naar Sobibor was getransporteerd en dat niet had overleefd.⁶

Na de Tweede Wereldoorlog verbleef Elise van Dantzig nog enige jaren afwisselend in Nederland en Frankrijk en ook enige tijd in Noorwegen en Engeland. In 1951 werd ze opnieuw gevraagd om in Frankrijk te komen werken, maar daar kreeg ze geen werkvergunning voor, omdat ze in 1946 was vergeten deze aan te vragen.⁷ Twee jaar later was zij aanwezig bij de laatste cursus die Bess Mensendieck gaf in Kopenhagen (1953). Bij die gelegenheid werd Van Dantzig als een van de weinige aanwezigen uitgenodigd tot een gesprek met de grondlegster van de methode-Mensendieck. Zijzelf was toen al ernstig ziek, maar desondanks verscheen zij vijftien jaar later onverwachts bij het jubileumfeest van de toen veertigjarige Nederlandse Mensendieck Bond (1968), waarvan zij inmiddels erelid was. Bij die gelegenheid bleek Elise van Dantzig sterk verzwakt, maar welke ziekte zij had is onbekend. Wel staat vast dat de ‘pionierster van het Mensendieckwerk’ in Nederland, die volgens de overlevering een ‘dynamische, energieke vrouw [was] met een intuïtieve geest, fijne humor […] brede interesse en veel vrienden’, op 14 maart 1969 op 77-jarige leeftijd overleed.⁸ Een kleine tien jaar later verscheen er tot slot nog een oproep in Oefentherapie-Mensendieck waarin de lezers werd verzocht de vindplaats te achterhalen van de persoonlijke ‘papieren’ van Van Dantzig, aangezien deze door ‘iemand’ bij een familielid waren opgehaald, maar onbekend was door wie. Het persoonlijk archief van Elise van Dantzig is dus verdwenen, inclusief de aantekeningen die zij bijhield uit haar (Haagse) tijd met Bess Mensendieck.⁹

Opleiding in Amsterdam (1925)