Het raadsel literatuur

Is literaire kwaliteit meetbaar?

Karina van Dalen-Oskam

Amsterdam University Press

Afbeelding op het omslag: fragment uit de prent ‘Het Geheugen’ van Joost Swarte

Ontwerp omslag: Margreet van de Burgt

Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout

ISBN

978 94 6372 497 5

e-ISBN

978 90 4855 564 2

NUR

621

© K. van Dalen-Oskam / Amsterdam University Press B.V., Amsterdam 2021

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

De uitgeverij heeft ernaar gestreefd alle copyrights van in deze uitgave opgenomen illustraties te achterhalen. Aan hen die desondanks menen alsnog rechten te kunnen doen gelden, wordt verzocht contact op te nemen met Amsterdam University Press.

Inhoud

Vooraf

1. Het raadsel

Inleiding

Het raadsel van literaire kwaliteit

Kader 1: Persbericht met de aankondiging van de start van het project, 7 juli 2011

De focus van dit boek

Het raadsel der onleesbaarheid

Bourdieu en de anderen

2. De taalthermometer

Nieuwe vormen van onderzoek

Onzichtbare patronen

Terug in de tijd

Stijl

De bestsellercode

Empirische literatuurwetenschap

Waarom de computer?

3. Het Nationale Lezersonderzoek

Over lezers en boeken

De enquête

Op zoek naar de boeken

Kader 2: ‘Geschreven als chips’

De rol van de lezers

Dit stond (niet) op de lijst

Kader 3: ‘Een moderne doktersroman’

4. Winnaars en verliezers

De resultaten in hoofdlijnen

Uitgelezen boeken

Ongelezen boeken

Bourdieu, of de verliezer wint

De genrepiramide

Een eerste meting

Naar de bibliotheek

Kader 4: Streek- en familieromans

5. Het is gewoon een gevoel

De motivaties

Je kunt er ook naar vragen

Literair tegenover niet-literair

Jongeren tegenover ouderen

Opleidingsverschillen

Vrouwen en mannen

Genres

Nederlands en vertaald

Bergbeklimmen op teenslippers

6. Het land van herkomst

De rol van vertalingen

Over de grens

Kader 5: Vertaalde Spanning en Romantiek

Kwaliteit van de vertaling

Kader 6: Hoewel…

De Spaanse bestseller

De positie van vertalingen

7. Dorrestein en Donoghue

Literaire romans van vrouwen

Het glazen plafond

Kader 7: Vertaalde literaire romans van vrouwen

Keukenmeidenromans

Donoghue, Kamer

Terug naar Nederland

Kader 8: Nederlandse literaire romans van vrouwen

Het woordgebruik gevisualiseerd

En dan Dorrestein

Een ander perspectief

8. Het duel

Literaire romans van mannen

Barnes en de Booker Prijs

Kader 9: Vertaalde literaire romans van mannen

Mannen onder elkaar

De grensoverschrijdende romans van Henning Mankell

Terug naar Nederland

Opnieuw het woordgebruik gevisualiseerd

Kader 10: Nederlandse literaire romans van mannen

Kluun versus Koch

En Grunberg natuurlijk

9. Vijftig tinten literatuur

Business of kunst

Het laagste van het laagste

De bezemwagen van het feminisme

Een genrekwestie?

Retorica en het Nash-evenwicht

De beste seksscène

Culturele hypnose

10. De talige diepte in

Van woorden naar zinnen

Meer dan woorden alleen

Woordsoorten

Vaste verbindingen: clichés

Thema’s

Het voorspellen van literaire kwaliteit

Vervolgonderzoek

De zin van zinslengte

11. Het is nog niet voorbij

Conclusie

Genre en stijl

Gender en literaire waardering

Het raadsel opgelost?

De lezer de baas

Lijstje om mee te wapperen

Noten

Bijlage 1: De enquête

Bijlage 2: De boeken

Bijlage 3: De website

Bibliografie

Tabellen

Grafieken

Index

Vooraf

Het was even schrikken voor mijn collega’s van het Huygens Instituut toen ik in 2010 het idee presenteerde om te onderzoeken of literaire kwaliteit meetbaar is. De digitale geesteswetenschappen waren dan wel aan hun opmars begonnen, maar er bestond nog veel aarzeling over het nut ervan. Zouden al die nieuwe methoden en technieken niet eerder belangrijke vragen uit de wetenschappelijke aandacht doen verdwijnen in plaats van ze te beantwoorden? Dat ik het onderzoek toch kon organiseren en uitvoeren, is te danken aan heel veel organisaties en mensen.

De Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) stelde op initiatief van Theo Mulder in het Computational Humanities Programme financiering beschikbaar voor innovatief en risicovol onderzoek in de digitale geesteswetenschappen. Toenmalig directeur van het Huygens Instituut Henk Wals ondersteunde The Riddle of Literary Quality, mijn ongewone onderzoeksaanvraag voor dat programma, van ganser harte. Bovendien heeft hij mij in contact gebracht met het werk van Karel van het Reve, wat de leesbaarheid van dit boek absoluut ten goede gekomen is.

Rens Bod (Universiteit van Amsterdam) en Hanno Brand (Fryske Akademy) ben ik dankbaar voor hun steun bij de aanvraag en voor de nauwe betrokkenheid bij het project. Sally Wyatt (Universiteit Maastricht) en Andrea Scharnhorst (DANS) dank ik voor hun begeleiding van de projecten in de eHumanities groep van de KNAW. Lex Heerma van Voss, opvolger van Henk Wals als directeur van het Huygens Instituut, dank ik voor zijn voortdurende steun aan het project.

Veel dank ben ik ook verschuldigd aan de internationale denktank die mijn onderzoeksteam adviseerde: David Hoover (New York University), Patrick Juola (Duquesne University, Pittsburgh), Jelle Krol (Tresoar), Max Louwerse (University of Memphis / Radboud Universiteit, Nijmegen), Martin Reynaert (Tilburg University), Thomas Vaessens (Universiteit van Amsterdam), Arie Verhagen (Universiteit Leiden), en Jelle Zuidema (Universiteit van Amsterdam).

De promovendi Andreas van Cranenburgh, Kim Jautze en Corina Koolen, en de ontwikkelaar Hayco de Jong waren het intensiefst bij het project betrokken. Met onze overlappende en elkaar aanvullende expertise hebben we overtuigend laten zien wat de meerwaarde is van verschillende disciplines in een gezamenlijk project met een gedeelde onderzoeksvraag. We hebben op allerlei vlakken van elkaar geleerd en onze eigen kennis verdiept – en een belangrijk deel van het antwoord op onze vraag gevonden. Dank voor de inspirerende samenwerking.

Nog heel veel meer mensen speelden een rol. Bij het Huygens Instituut was de hulp van Fernie Maas essentieel bij het verzamelen van het onderzoekscorpus. Gertjan Filarski dacht intensief mee over de grote enquête, Het Nationale Lezersonderzoek. Johan Kwantes, Renske Siemens en Bas Doppen verzorgden de visuele promotie van de enquête. Dankzij Guido Gerritsen hadden we ook hulp van buiten: Erica Nagelhout was onmisbaar bij het opstellen en uitzetten van de enquête en de analyse van de resultaten en Kyra Schiffers genereerde aandacht in de media voor het onderzoek en maakte dat de enquête via allerlei mailinglijsten en websites een zo groot mogelijk publiek kon bereiken.

In mijn rol als hoogleraar Computationele Literatuurwetenschap aan de Universiteit van Amsterdam heb ik met veel plezier negen afstudeerscripties begeleid van studenten in de master Redacteur/editor die zich wilden verdiepen in deelaspecten van The Riddle of Literary Quality: Lili Burki, Nanko van Egmond, Nynke de Groot, Anne ter Hark, Sterre Houweling, Anna Krans, Kevin Smit, Sophie Visser, en Jasmijn Zondervan. Mijn UvA-collega’s Lisa Kuitert en Everdien Rietstap traden daarbij als tweede lezer op. Ik heb veel van zowel mijn studenten als mijn collega’s geleerd.

Voor aspecten van mijn eigen onderzoek naar het raadsel literatuur heb ik veel te danken aan Allen Riddell (Indiana University Bloomington), die met zijn literairwetenschappelijke en statistische expertise belangrijk onderzoek met mij heeft gedaan naar de verzamelde informatie over lezersrollen. Ton van der Wouden (Universiteit Leiden / Meertens Instituut) en Saskia Lensink (Universiteit Leiden / TNO) gingen met mij na hoe vertalingen uit het Engels verschillen van oorspronkelijk Nederlandstalige romans. Dank ook aan Thomas Franssen (Universiteit Leiden) en Stijn Daenekindt (Universiteit Gent) voor advies op het terrein van de sociologie van de kunst en de statistiek. Bas Groes (University of Wolverhampton) betrok mij tot mijn grote genoegen nauw bij het project Novel Perceptions, waarmee we het Nederlandse onderzoek konden repliceren in het Verenigd Koninkrijk.

In de loop der jaren heb ik tientallen lezingen gegeven over The Riddle of Literary Quality in Nederland en daarbuiten. Het was bijzonder inspirerend om de reacties te zien en te horen en om op de vragen van de toehoorders te mogen ingaan. Vrijwel elke lezing leidde tot nieuwe inzichten – en tot nieuwe uitnodigingen. Dank aan allen die het initiatief namen tot deze bijeenkomsten: ze hebben mij geholpen na te denken over de gegevens die in het project zijn verzameld en welke vragen daaraan konden worden gesteld, en hielpen me zo tot de synthese te komen die ik in dit boek presenteer.

Bij het schrijven van dit boek heb ik geprofiteerd van de opmerkingen en adviezen van verschillende meelezers. André van Dalen, Carla Geijskes, Lex Heerma van Voss, Corina Koolen en Everdien Rietstap lazen een of enkele hoofdstukken in concept en hielpen mij zo de toon en structuur scherp te krijgen. Versies van het hele boek zijn becommentarieerd door Peter Boot, André van Dalen, Katrien Depuydt, Bas Groes, Lex Heerma van Voss, Leo Jansen, Everdien Rietstap, Lisanne van Rossum en Joris van Zundert. Voor de soepele begeleiding naar de publicatie van het boek bij Amsterdam University Press dank ik Anja van Leusden. Ik ben alle meelezers bijzonder dankbaar voor hun opmerkingen. Resterende fouten zijn van mij, en het waren er veel meer geweest zonder de hulp van alle genoemden. We kunnen het eens zijn over observaties en meetresultaten, maar van mening verschillen over wat die uitkomsten precies betekenen. In dit boek geef ik mijn persoonlijke interpretatie van de resultaten uit het project.

Boeken en lezen zijn een thema in het werk van Joost Swarte. Zijn prent ‘Het geheugen’ hangt al heel lang op een prominente plaats in mijn huis en ik ben bijzonder blij dat een uitsnede ervan nu ook het omslag van dit boek siert. Dank daarvoor aan Atelier Swarte en aan Margreet van de Burgt.

Tot slot wil ik mijn dank uitspreken aan drie personen die een constante factor zijn in mijn werk als onderzoeker in de computationele literatuurwetenschap. Maciej Eder (Kraków, Instituut voor de Poolse Taal / Pedagogische Universiteit) is al heel lang mijn geduldige docent en vraagbaak in het werken met het Stylo Package in R. Bovendien heeft hij (met hulp van Saskia Lensink) een R Package ontwikkeld met de gegevens die in het project The Riddle of Literary Quality zijn verzameld en vrijelijk gedeeld mogen worden, zodat andere onderzoekers de observaties waarover ik in dit boek rapporteer kunnen controleren en repliceren. Joris van Zundert heeft met veel toewijding meegedacht, met name over de interpretatie en weergave van statistische observaties. Hij is verantwoordelijk voor de website bij dit boek, waarop (in kleur!) vrijelijk gespeeld kan worden met de data en met verschillende statistische benaderingen.¹ En de derde persoon is uiteraard André, onmisbare kamergenoot in tijden van corona.

1.Het raadsel

Inleiding

Het raadsel van literaire kwaliteit

Dit boek gaat over twee vragen. Wat is literatuur? En wat is goede literatuur? Eigenlijk zijn dat de verkeerde vragen, want ze wekken de indruk dat literatuur iets essentieels en onveranderlijks is en dus objectief is vast te stellen. Daar zijn tot op heden geen aanwijzingen voor. Het is voor iedereen die weleens literaire werken uit vroeger eeuwen heeft moeten lezen duidelijk dat de aard van wat we literatuur noemen door de tijd heen is veranderd. Is het alleen maar een kwestie van smaak en verschillen smaken nu eenmaal? Kunnen we beter spreken van ‘percepties van literariteit’ – subjectieve opvattingen over wat literaire kwaliteit is – of speelt er meer? Ondanks meer en minder strenge literatuurlijsten voor middelbare scholieren en literaire prijzen voor auteurs kan niemand een bevredigend antwoord op deze vragen geven. Literaire kwaliteit blijft een raadsel.¹

Tijd dus voor een heel nieuwe benadering. In 2011 stelde de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) geld beschikbaar voor vernieuwend onderzoek op het gebied van de digitale geesteswetenschappen (digital humanities). Het doel was om met hulp van de computer op zoek te gaan naar patronen die voor het menselijk oog onzichtbaar zijn. De vier projecten die in 2012 van start gingen, hielden zich bezig met gegevensverzamelingen uit Nederlandse volkstellingen, netwerken van personen in Indonesische kranten, motieven in muziek en volksverhalen, en met het raadsel van literaire kwaliteit – The Riddle of Literary Quality.

Het persbericht met de aankondiging van het project The Riddle of Literary Quality (zie Kader 1) leidde tot heel wat reacties. Het was duidelijk dat het onderwerp veel mensen aansprak. De inzet van de computer werd door veel lezers als veelbelovend en spannend gezien, maar ontlokte ook heftige kritiek. Vooral mensen die van lezen of schrijven hun beroep hadden gemaakt, maakten zich zorgen. In het najaar van 2012 verzamelde Jasper Henderson een aantal reacties van beroepslezers en -schrijvers in een bijdrage aan het blad Schreef, over ontwikkelingen in de letteren van het Nederlands letterenfonds. Henderson is zelf onder meer werkzaam geweest als acquirerend redacteur, hoofdredaccteur en uitgever bij verschillende literaire uitgeverijen. Hij begint met een anekdote. Een oom die zo nu en dan een boek leest van Ludlum, Kluun of Koch (de laatste twee zullen in dit boek nog uitvoerig aan de orde komen) begint daarover op familiebijeenkomsten steevast een gesprek. Maar op een gegeven moment verandert de gemoedelijke toon als de oom zegt: ‘Ja, maar dit vind jij natuurlijk niks. Dit is vast geen li-te-ra-tuur, of zoiets. […] En wie bepaalt dat eigenlijk, wat wel en niet literatuur is? Bepaal jij dat?’²

Dat is in feite inderdaad een taak van mensen als Henderson als zij als redacteur bij een literaire uitgeverij werken. Ook verschillende andere beroepsgroepen houden zich professioneel bezig met het beoordelen van literaire kwaliteit. Schrijvers die hun eigen literaire of niet literaire werk vormgeven. Recensenten die boeken bespreken in een dagblad of tijdschrift, juryleden voor literaire prijzen, externe lezers die een advies moeten formuleren naar aanleiding van een beursaanvraag bij het Letterenfonds. Henderson vroeg een aantal van hen welke richtlijnen zij hanteren voor het vaststellen van de literaire kwaliteit van een tekst. In een bundel van auteur Marja Pruis vond hij de volgende omschrijving: ‘Als een boek niet het vermogen heeft in te grijpen op je leven, dan is het iets wat je alleen maar een paar uur uit de wereld tilt. En dan is het geen literatuur, maar entertainment’.³ Pruis legt hem ter toelichting uit dat de complexiteit van een tekst voor haar belangrijk is. ‘Voor literatuur moet je moeite doen, het boek geeft zich niet zomaar gewonnen. Maar ik ben ook altijd op zoek naar het verrassingseffect, naar een schrijver die iets anders doet dan de anderen. Dat hoeft geen positieve ervaring te zijn: een roman kan ook weerzin oproepen, maar dan weet ik in ieder geval dat hij iets met me doet. Lectuur is daarentegen hap-slik-weg, je kunt er misselijk van worden.’⁴

Criticus Arjen Fortuin benadrukt eveneens dat een boek de lezer moet verrassen, niet door een exotisch onderwerp maar eerder door de manier waarop iets vertrouwds op een bijzondere manier wordt geformuleerd. Hij ziet zijn oordeel als criticus als esthetisch en subjectief. Elsbeth Etty, criticus en voormalig bijzonder hoogleraar Literaire Kritiek, noemt diepgang, gelaagdheid, thematiek en structuur als onderscheidende eigenschappen. Auteur Marcel Möring legt de nadruk op het gedurfde van literatuur: veel moderne romans proberen een kloppende weergave van de werkelijkheid te presenteren en worden om die reden aangeduid als ‘knappe’ romans. Maar in feite zijn het zielloze boeken. Natuurgetrouwheid is geen voorwaarde: ‘Daar is de journalistiek voor, niet de literatuur’. Daan Stoffelsen, onder meer lid van de Raad van Advies van het Letterenfonds, vertelt dat beoordelaars van aanvragen voor werkbeurzen naast hun eigen esthetische oordeel vaak ook de meningen van recensenten bij hun advies betrekken. En de uiteindelijke oordelen verschillen soms drastisch van elkaar.⁵

Uit de rondgang van Henderson wordt duidelijk dat het beoordelen van literaire kwaliteit een serieuze aangelegenheid is voor de betrokkenen. Hij schrijft dat hun inzichten zijn gebaseerd op een jarenlange en vrijwel dagelijkse intensieve leeservaring. Ze hebben zich op die manier getraind in het ontwikkelen van een zekere gevoeligheid voor de mechanismen in een tekst, zoals stijl, structuur en inhoud. Pruis stelt literatuur tegenover entertainment, lectuur. Literatuur is voor haar blijkbaar waardevol en bijzonder en alles wat naar vermaak neigt, is per definitie van weinig waarde. Möring plaatst journalistiek als zielloos tegenover literatuur als gedurfd, en zegt dan ook niets te begrijpen van het onderzoeksproject The Riddle of Literary Quality. Alsof je een algoritme wilt schrijven dat moet aantonen dat God niet bestaat, of wat nu precies liefde of lust is. ‘Wat is de volgende stap?’, vraagt hij zich af. ‘Dat we een massa jpeg’s van schilderijen in de computer stoppen en daar een algoritme op loslaten zodat we kunnen onderzoeken of die plaatjes kunst zijn?’⁶

Zulk onderzoek is in de toekomst inderdaad te verwachten. Er zijn al heel wat wetenschappelijke artikelen verschenen over onderzoek waarin patroonherkenningssoftware is toegepast op afbeeldingen van schilderijen om automatisch vast te stellen welke meetbare verschillen er zijn tussen schilders en schilderstijlen.⁷ De software berekent bijvoorbeeld het aandeel van verschillende kleuren over het hele oppervlak van een schilderij en vergelijkt de uitkomst met de kleurverdeling op zoveel mogelijk andere schilderijen. De stap naar schilderherkenning met daaraan gekoppeld het vaststellen van de mogelijke (economische) waarde van een schilderij is dan snel genomen. De belangstelling voor dit soort onderzoek is enorm, en niet alleen bij wetenschappers. En dat betekent tegelijkertijd welkome aandacht voor de geesteswetenschappen en voor de literatuur en de kunst.

Niet alle professionele lezers die door Henderson zijn benaderd, zijn zo negatief over The Riddle of Literary Quality als Marcel Möring. Arjen Fortuin: ‘Ik kan me best voorstellen dat er enige steekhoudende resultaten uit “The Riddle” voortkomen. In de boeken van Saskia Noort staan bijvoorbeeld vrijwel geen bijzinnen, terwijl als je alleen al met Dimitri Verhulst práát, je de bijzinnen om de oren vliegen’ (ook hierover later meer).⁸ En Henderson zelf heeft de hoop dat het project een ‘boodschappenlijstje met formele kenmerken’ oplevert waarmee hij op toekomstige familiefeestjes kan wapperen.⁹

Kader 1: Persbericht met de aankondiging van de start van het project, 7 juli 2011

Literatuurwetenschappers zijn het erover eens dat de kwaliteit van literatuur wordt bepaald in de communicatie tussen lezers en tussen critici. Er is echter nog maar nauwelijks onderzoek gedaan naar de criteria die daarbij een rol kunnen spelen. Welke eigenschappen moet een roman hebben om literair of niet-literair genoemd te worden? En wat maakt een roman, literair of niet, goed of slecht? Samen met de Fryske Akademy en de Universiteit van Amsterdam gaat het Huygens ING deze vraag op een geheel nieuwe manier benaderen: door middel van computationeel onderzoek naar formele patronen in romans. Het onderzoek wordt gefinancierd uit het Computational Humanitiesprogramma van de KNAW.

Op basis van een grote enquête onder lezers wordt onderzocht welke formele kenmerken romans hebben die door de meeste geënquêteerden als literair of niet-literair worden gekenschetst. Ook worden romans geanalyseerd die door de meesten goed of slecht worden genoemd. Het uitgangspunt is namelijk dat literaire romans ook slecht kunnen zijn en niet-literaire romans ook goed. Met geavanceerde software wordt vervolgens gekeken welke formele eigenschappen de vier typen romans hebben: hoe gevarieerd is de woordenschat, wat is het aandeel van verschillende woordsoorten zoals bijvoeglijke naamwoorden of bijwoorden, hoe lang zijn de zinnen gemiddeld, maar ook: hoe ingewikkeld is de syntactische structuur van de zinnen, en hoe complex is de verhaallijn. Het resultaat van deze analyses is een overzicht van de combinatie van eigenschappen in elk van de vier groepen: literair/goed, literair/slecht, niet-literair/goed en niet-literair/slecht. Vervolgens worden de gevonden kenmerken onderzocht in een groep romans waarover de meningen niet zo eensluidend waren en zal er zichtbaar worden op welk van de vier groepen elk van deze romans het meeste lijkt. Zo zullen mogelijke criteria voor waardering van romans zichtbaar worden en zullen er ongetwijfeld ook nieuwe vragen naar voren komen. Ten behoeve van het onderzoek worden nieuwe tools ontwikkeld die na afloop van het project ook aan andere onderzoekers ter beschikking zullen worden gesteld zodat het onderzoek verifieerbaar en herhaalbaar is.

Het project ‘The Riddle of Literary Quality’ gaat in het najaar van 2011 van start.

De focus van dit boek

In dit boek presenteer ik een synthese van de resultaten uit het onderzoeksproject The Riddle of Literary Quality, dat liep van 2012-2019. Ik heb het onderzoek vormgegeven en geleid en samen met een heel team van onderzoekers, ontwikkelaars en studenten uitgevoerd. De promovendi die ik heb begeleid, hebben twee proefschriften en een publieksboek op hun naam gezet en samen zijn we verantwoordelijk voor heel wat wetenschappelijke artikelen, maar de meeste uitkomsten van mijn eigen onderzoek worden voor het eerst in dit boek gepubliceerd. Waar het niet uitsluitend onderzoek van mijn hand betreft, zal ik steeds nadrukkelijk vermelden wie er verder aan meewerkten.

Het onderzoek concentreert zich op recente romans, dat wil zeggen op romans die niet eerder dan in 2007 voor het eerst in het Nederlands zijn verschenen. Veel lezers zijn van mening dat de literaire waarde van boeken die nog maar zo kort geleden zijn gepubliceerd nog niet goed is vast te stellen. Hun redenering is dat kwaliteit pas zichtbaar wordt als er enige tijd is verstreken. Literaire kwaliteit is dus alleen achteraf te bepalen. Dat is ongetwijfeld ingegeven door de manier waarop zij op middelbare scholen te maken krijgen met de literatuurlijst en het idee van de literaire canon. De canon is te omschrijven als een verzameling werken uit het verleden die nog steeds worden herdrukt, worden bestudeerd door onderzoekers en onder de aandacht worden gebracht in de literatuurlessen op scholen. Het gaat dus om de boeken waarvan critici, docenten en onderzoekers lijken te vinden dat ze algemeen bekend zouden moeten zijn – boeken die de tand des tijds hebben doorstaan omdat ze, zo wordt vaak gesuggereerd, van hoge literaire kwaliteit zijn.¹⁰

Die canon is echter niet stabiel, maar aan verandering onderhevig.¹¹ Bovendien zitten er in de meest gangbare vormen (zoals de literatuurlijsten op scholen) vaak een aantal vreemde lacunes. Er zijn bijvoorbeeld wel erg weinig werken van vrouwelijke auteurs in te vinden. Is het echt zo dat door vrouwen geschreven boeken minder vaak voldoende literaire kwaliteit hadden dan werken van mannen? Dat lijkt onwaarschijnlijk. Het is dus zeer de vraag of literatuurlijsten en de canon wel zijn samengesteld op grond van objectieve criteria. Onderzoekers hebben een sterk vermoeden dat dit proces subjectief is, maar duidelijk aangetoond is het nog niet. Pas als we veel meer weten over hoe de canon tot stand komt en onder welke invloeden hij door de tijd heen verandert, kunnen we constateren of het waar is dat literaire kwaliteit alleen achteraf vast te stellen is. Het kan net zo goed andersom zijn, dus dat de canon verandert juist onder invloed van hedendaagse en weer voorbijgaande smaken en literatuuropvattingen. Dat lezers en veranderende smaken van het publiek een veel grotere invloed op de canon hebben dan schrijvers en hun talenten.

Voordat we de invloed van de lezers op het ontstaan en veranderen van de canon goed kunnen onderzoeken, hebben we een referentiekader, een vertrekpunt, nodig. Daar beginnen we mee door te kijken naar de ontvangst van hedendaagse romans. In dit boek gaat het om de zoektocht naar de huidige conventies rond literaire kwaliteit, zodat we in vervolgonderzoek de huidige literatuuropvattingen kunnen vergelijken met die uit het verleden, en zo zichtbaar kunnen maken op welke manieren de canon verandert. Met dat vervolgonderzoek is ook al een begin gemaakt en ik hoop er in een volgend boek over te kunnen rapporteren.

De hoofdrollen in dit boek zijn weggelegd voor lezers en voor de computer. Het gaat om de bijna 14.000 lezers die in 2013 hebben meegedaan aan Het Nationale Lezersonderzoek, een grote online enquête die onderdeel was van het project The Riddle of Literary Quality. De computer heeft door zijn ongekende rekenkracht de methodologische vernieuwing in dit onderzoek mogelijk gemaakt. Door tekstanalyse software te gebruiken, onderzochten we meetbare teksteigenschappen op een manier die controleerbaar en herhaalbaar is. Er waren dus ook eigenschappen uitgesloten van de analyse. Eigenschappen die wel degelijk een rol spelen als lezers beargumenteren waarom ze een boek meer of minder literair vinden en die nog lastig meetbaar zijn, zoals sommige vormen van gelaagdheid, ironie of humor. Gewoonlijk formuleren lezers hun mening over literaire kwaliteit door te verwijzen naar eigenschappen die zij menen waar te nemen met het blote oog. Daardoor negeren ze zaken die wel degelijk mee kunnen spelen. Met hulp van software kunnen onderzoekers patronen ontdekken die onzichtbaar zijn voor een menselijke lezer. En die patronen kunnen wel degelijk invloed hebben op hoe lezers een tekst ervaren. We onderzochten onder meer of boeken die door een groot aantal lezers als zeer literair worden gewaardeerd dezelfde meetbare eigenschappen hebben als boeken die juist niet zo literair worden gevonden. Op die misschien wat afstandelijke manier verwachtten we op het spoor te komen van waar het hem in kan zitten, die literaire kwaliteit. We probeerden dus via een omweg vast te stellen wat een tekst meer of minder literair zou kunnen maken. We verwachtten geen afdoend antwoord op de vraag wat we (goede) literatuur vinden, maar wel dat die omweg ons een beter inzicht geeft in hoe literatuur werkt.

Veel van de eigenschappen die we meten kunnen natuurlijk ook met de hand worden geteld. Dat kost echter zoveel tijd en is zulk saai werk dat onderzoekers dat nooit voor heel veel materiaal tegelijk kunnen doen. En dan is het resultaat niet overtuigend genoeg. Hoe meer gegevens, hoe steviger de observatie. Dankzij de nieuwe mogelijkheden die de computer biedt, kunnen we die aspecten in grote hoeveelheden teksten tegelijk onderzoeken, dus op een schaal die voorheen menselijkerwijs onmogelijk was. En op een schaal die beter kan overtuigen – als de methode correct is toegepast.

Omdat de metingen herhaalbaar en controleerbaar zijn, kunnen onderzoekers het sneller eens worden over de observaties en met elkaar in discussie gaan over de interpretatie van de resultaten. En de resultaten kunnen leiden tot onverwachte inzichten en nieuwe ideeën.

De computer als omweg dus. Software is een hulpmiddel en is geen vervanger van de mens, kan geen antwoord geven op onze vragen. Het is aan de mens om een antwoord te formuleren. De computer als thermometer die kan aantonen dat iemand koorts heeft, maar geen antwoord geeft op de vraag waarom.

Het raadsel der onleesbaarheid

Voordat ik in het volgende hoofdstuk meer vertel over de rol van tekstanalyse met hulp van computersoftware, moeten we het hebben over terminologie. En over Karel van het Reve.

Alhoewel de term ‘literaire kwaliteit’ voor de meeste lezers heel normaal is, wordt deze vermeden door literatuurwetenschappers. De reden heb ik al aangegeven. De term suggereert een essentialistische opvatting over wat literatuur is, en literatuurwetenschappers zijn ervan overtuigd dat deze opvatting niet met de waarheid overeenkomt. De opvatting over wat literatuur is, is niet stabiel, ze verandert voortdurend. Ook gaan de onderzoekers ervan uit dat een samenspel van sociologische processen bepaalt wat literatuur gevonden wordt. Een aantal smaakmakers – zoals de eerder al genoemde professionele lezers bij uitgeverijen en subsidieverstrekkers – heeft een doorslaggevende invloed op wat de wereld in wordt gestuurd als literatuur. Vervolgens voorzien recensenten en literatuurwetenschappers sommige boeken wel en andere niet van het stempel ‘literatuur’. En lezers, zo is het idee, worden daar ontegenzeglijk door beïnvloed in hun persoonlijke oordeel.¹²

Literatuurwetenschappers spreken dus liever van percepties van wat men onder literatuur kan verstaan of conventies van literariteit. Maar als ik deze terminologie consequent zou doorvoeren in dit boek zou dat de leesbaarheid niet ten goede komen. Ik zal het dus gewoon over literaire kwaliteit hebben en alleen daar waar ik expliciet aandacht wil vestigen op de mogelijkheid dat we eerder aan percepties of conventies moeten denken een ‘politiek correcte’ term gebruiken. Dat is om nog een andere reden dan de leesbaarheid verstandig: ook aan die ‘correcte’ terminologie ligt een opvatting ten grondslag die in feite nog niet overtuigend is bewezen.

Iemand die leesbaarheid belangrijk vond en gefascineerd was door literatuur, was Karel van het Reve (1921-1999). Hij is de auteur van een heel divers oeuvre van toegankelijk en aanstekelijk proza waarvoor hij in 1981 de P.C. Hooftprijs, de literatuurprijs van de Nederlandse staat, ontving. Hij was hoogleraar Slavische letterkunde aan de universiteit Leiden en daarnaast actief als literair vertaler, columnist, essayist en schrijver. In 1978 hield hij in Leiden de prestigieuze jaarlijkse Huizinga-lezing. De titel van zijn lezing was ‘Het raadsel der onleesbaarheid’. ‘Geen van Karel van het Reves polemieken’, schrijft zijn biograaf Ger Verrips in 2004, ‘heeft op vaderlandse bodem zo langdurig weerklank en effect gehad in de media en in academische kringen als het betoog dat hij op 8 december 1978 in de Hooglandse Kerk in Leiden afstak over de literatuurwetenschap – het kan vele gemoederen nog steeds in beweging brengen’.¹³ Reden genoeg om er in dit boek uitgebreid aandacht aan te besteden. Ik zal Van het Reve ook uitvoerig citeren. Niet alleen omdat dan duidelijk wordt waarom zijn lezing zoveel reacties opriep, maar ook omdat de manier waarop hij zijn vragen formuleert niet te evenaren is.

Wat Van het Reve aan de orde stelt, is de onleesbaarheid van veel publicaties van literatuurwetenschappers. Hij vindt hun schrijfstijl getuigen van pretenties die ze niet waar kunnen maken; de resultaten van hun werk hebben weinig om het lijf. Bovendien leveren ze geen antwoord op voor de hand liggende vragen:

‘[E]en van de hamvragen van de literatuurwetenschap zou eigenlijk moeten zijn: hoe kun je van een goed boek een beschrijving maken – uiteraard zonder dat het woord “goed” erin voorkomt – zonder dat die beschrijving ook zou kunnen slaan op een waardeloos boek? En omgekeerd: hoe kun je een slecht boek zo beschrijven – alweer zonder het woord “slecht” of soortgelijke woorden te gebruiken – dat het niet mogelijk is een goed boek te maken of te vinden dat geheel aan die beschrijving beantwoordt? Deze zo cruciale en interessante vraag wordt in de literatuurwetenschap gemeden als de pest. Men heeft zich in één klap van die vraag afgemaakt door literatuur van slechte kwaliteit buiten de literatuur te plaatsen, door een van de interessantste verschijnselen der literatuur, het kwaliteitsverschil, buiten het vak te houden.’¹⁴

Van het Reve vindt dat een dwaas onderscheid dat hij vergelijkt ‘met wanneer de natuurkunde wat zich in een stoommachine afspeelt wel tot de natuurkunde zou rekenen, maar wat in een ordinaire fluitketel gebeurt niet’. Een volgend essay met de titel ‘Wat waren ze kwaad’ opent Van het Reve met een kort overzicht van reacties in de dagbladen. Hij heeft zowel positieve als negatieve reacties gekregen, maar de negatieve lijken te overheersen. Hij probeert zijn onderliggende vragen nog eens scherper en duidelijker te formuleren:

‘De literatuurwetenschap onderzoekt teksten. Waarom? Omdat er mensen zijn die door die teksten gegrepen worden. Als dat niet zo was had het helemaal geen zin enig onderzoek naar die teksten te verrichten. Dat onderzoek zou redelijkerwijs moeten gaan over de vraag: wat zijn nu eigenlijk de eigenschappen van die teksten, die maken dat mensen er genoegen aan beleven? Of hetzelfde iets anders geformuleerd: hoe komt het dat sommige teksten meer aanslaan dan andere?’¹⁵

Literatuurwetenschappers die reageerden op de lezing benadrukten onder meer dat de lezer minstens zo belangrijk is als de tekst. De reactie van Van het Reve hierop:

‘Hoewel het probleem waarom hetzelfde werk de ene lezer wel en de andere niet aangrijpt mij interesseert, interesseert een ander probleem mij veel meer: waarom wordt dezelfde lezer door het ene werk meer gegrepen dan door het andere? Waarom wordt van alle in 1860 verschenen boeken in Nederland alleen de Havelaar herdrukt? Dat komt, lijkt mij, omdat er bepaalde verschillen zijn tussen de Havelaar en die andere boeken. En die verschillen interesseren mij.’¹⁶

In een interview, gehouden een week voor de Huizinga-lezing – gepubliceerd op de dag na de lezing onder de titel ‘Waarom is mooi nu mooi…?’ – vertelt Van het Reve aan Klaas Peereboom dat hij wel verwachtte dat er een storm van protest zou opsteken. Ook geeft hij toe dat hij zelf geen antwoord heeft op de vragen die hij stelt, en dat hij zich realiseert dat dat zwak overkomt. Dat weerhoudt hem er niet van om zijn mening op dezelfde uitdagende toon nader toe te lichten. Zo benadrukt hij dat bijvoorbeeld het boek van de Utrechtse hoogleraar moderne Nederlandse letterkunde A.L. Sötemann, De structuur van Max Havelaar (1966), geen enkel antwoord oplevert.

‘Heeft die idiote constructie van dat boek [Max Havelaar] nu bijgedragen tot het feit dat het zo’n goed boek is geworden, of is het misschien wel ondanks die idiote constructie zo’n mooi boek geworden? Voor die vraag zou je je diep moeten interesseren en als je daar niets op vinden kunt dan moet je zwijgen, dan moet je niet een heel dik boek schrijven waar je nog niets in vindt en dan moet je zeker niet zeggen: we moeten een methode hebben om het raadsel van de schoonheid op het spoor te komen. In zo’n methode geloof ik niet, ik kan geen enkele bijdrage tot zo’n methode leveren. Als iemand iets mooi vindt dan interesseert mij alleen hoe zo’n proces in zijn werk gaat en dat proces achterhaal je niet met behulp van methodologisch gezeur. Hoe het wel moet weet ik ook niet hoewel ik er al sinds mijn vijftiende jaar mee bezig ben.’¹⁷

Hoe ongelukkig veel literatuurwetenschappers ook zijn met de woorden van Karel van het Reve, de manier waarop de polemist zijn gedachten vormgeeft, is wel degelijk nuttig. Heel veel lezers hebben dezelfde vragen en hebben daar ook nu nog geen antwoord op gekregen. In dit boek zal ik een deel van het antwoord geven. Dat zal niet lukken zonder enig ‘methodologisch gezeur’. Er is namelijk, zoals Sötemann stelde, wel degelijk een methode nodig om het literaire beoordelingsproces zichtbaar te kunnen maken. Ik zie het als een uitdaging om die op een leesbare en toegankelijke manier uit te leggen.

Bourdieu en de anderen

Het raadsel literatuur is in een veel bredere culturele context onderzocht door de Franse socioloog Pierre Bourdieu. Zijn zogeheten ‘veldtheorie’ heeft enorm veel invloed gehad en is in de Nederlandse literatuurwetenschap nog steeds zeer populair. Ik zal aandacht besteden aan deze theorie in Hoofdstuk 4, Winnaars en verliezers. Voor wie niet zo lang kan wachten, volgt hier een ultrakorte introductie. De kern van de theorie van Bourdieu is dat culturele producten als beeldende kunst, muziekstukken, en literatuur hun waarde toegekend krijgen in een heel complex samenspel van sociologische processen in het culturele ‘veld’. In de boekenwereld (het ‘literaire veld’) kunnen we twee extremen onderscheiden: boeken voor de massa en boeken voor de literaire fijnproevers. De massa houdt van meeslepende verhalen met taalgebruik dat al even toegankelijk is – het hap-slik-weg waar Marja Pruis misselijk van wordt –, terwijl de literaire fijnproevers juist staan op schoonheid van de taal en een uitdagende inhoud – het verrassende dat Marja Pruis en Arjen Fortuin graag zien, het gedurfde dat voor Marcel Möring essentieel is. Maar de grens tussen die twee is wiebelig. Zodra een roman die geschreven lijkt te zijn voor de fijnproevers ineens door de massa wordt omarmd, verliest het boek vaak aan literair prestige. Als iedereen het mooi vindt, zal het wel geen literatuur zijn. Veel geld verdienen aan een boek (economisch kapitaal) en literair prestige (symbolisch kapitaal) gaan maar moeilijk samen – in ieder geval in Nederland. Een bestseller kan de literaire reputatie van een auteur dus daadwerkelijk schaden. Volgens Bourdieu is prestige de kern van waardering voor culturele producten. En daarom hebben recensenten, uitgevers, literatuurwetenschappers en juryleden van literaire prijzen meer invloed op wat als literatuur wordt waargenomen dan de teksten zelf: zij zijn degenen die bepalen welke teksten literair prestige hebben en welke auteurs symbolisch kapitaal verwerven.

In de culturele sociologie heeft Bourdieu vele navolgers die hebben voortgebouwd op de kern van zijn theorie, maar in een aantal aspecten ook een nieuwe richting zijn ingeslagen. In Hoofdstuk 5, Het is gewoon een gevoel, zal ik aandacht besteden aan de ‘nieuwe sociologie van de kunst’. De onderzoekers die deze stroming vertegenwoordigen, bekritiseren Bourdieu en zeggen dat in zijn benadering de kunstvoorwerpen waarom het gaat helemaal uit zicht zijn verdwenen. Zij willen de beeldende kunst, de muziekstukken en de literaire werken nadrukkelijk wel weer in hun studie betrekken. En dan zijn er ook nog onderzoekers in de klassieke retorica en de theoretische wiskunde die gezamenlijk een nieuwe methode hebben voorgesteld om vast te stellen welke teksteigenschappen bij zouden kunnen dragen aan de perceptie van literaire kwaliteit door de lezer. Hun benadering bespreek ik in Hoofdstuk 9, Vijftig tinten literatuur.

Omwille van het leesplezier heb ik het theoretische en methodologische ‘gezeur’ – om nog even bij Karel van het Reve te blijven – niet allemaal aan het begin van het boek geconcentreerd, maar verdeeld over het hele boek. Behalve de hierboven genoemde methoden en theorieën komen er nog vele andere zaken aan de orde, zoals onderzoek naar de receptie van literatuur, lezersrollen, en onderwerpen uit de vertaalwetenschap – aangezien vertalingen een belangrijke rol spelen in het Nederlandse literaire veld. Het aantal verwijzingen naar vakliteratuur houd ik beperkt, en de computationele methoden beschrijf ik alleen in grote lijnen. Ik besteed de meeste aandacht aan de onderzoeksresultaten en hoe die helpen bij het vinden van een antwoord op de vraag wat literaire kwaliteit is en of je dat kunt meten. Onderzoekers die behoefte hebben aan meer details of zelf met de data aan de slag willen, zijn welkom op de website behorend bij dit boek.¹⁸

Het leesplezier hoop ik ook op een andere manier te bevorderen. Van de romans waar ik in dit boek nader op in ga (en dat zijn er behoorlijk veel – ze zijn ook te vinden via de index achterin het boek), geef ik een heel beknopte samenvatting. Daarin zal ik bewust niet al te veel weggeven over het verhaalverloop. Geen spoilers dus! Uit een groot aantal besproken romans zal ik bovendien een wat langer citaat opnemen, zodat u zelf een indruk kunt krijgen van de schrijfstijl. Met deze samenvattingen en citaten wil ik u expliciet verleiden om boeken te gaan lezen die u anders misschien nooit van de (virtuele) plank zou hebben gepakt.

Voordat het zover is, zal ik uitleggen waarom en op welke wijze we in het onderzoeksproject The Riddle of Literary Quality gebruikmaken van de meningen van lezers en van computersoftware in de zoektocht naar wat nu de kwaliteit van literatuur uitmaakt. Ik begin bij de moderne technologie. Waarom de computer?

2.De taalthermometer

Nieuwe vormen van onderzoek

Onzichtbare patronen

In april 2013 verscheen de eerste roman van Robert Galbraith, The cuckoo’s calling (Koekoeksjong, vertaald door Sabine Mutsaers). Het was het eerste deel van een serie, met als hoofdpersoon privédetective Cormoran Strike. Het boek kreeg goede recensies, maar werd nauwelijks verkocht. Op 9 juli 2013 werd in een tweet gesuggereerd dat ‘Robert Galbraith’ een pseudoniem was van J.K. Rowling, die de immens populaire Harry Potter-serie op haar naam had staan. Dat korte bericht zette heel wat in gang. Verschillende onderzoekers gingen aan de slag. Een journalist van de Londense Sunday Times nam contact op met Patrick Juola, hoogleraar aan de Duquesne University in Pittsburgh, in de Verenigde Staten. Juola is een van de onderzoekers die software hebben ontwikkeld om mysteries rondom auteurschap te helpen oplossen. Hij doet verslag van zijn onderzoek naar het debuut van Robert Galbraith in een artikel in het tijdschrift Scientific American van 20 augustus 2013.¹ Met zijn software vergeleek hij voor de journalist van de Sunday Times het taalgebruik van The cuckoo’s calling met die van de Harry Potter-boeken en die van een aantal door andere auteurs geschreven detectiveromans. Het resultaat van dat onderzoek was dat het ‘zeer waarschijnlijk leek’ dat Rowling dezelfde was als Galbraith. Toen de journalist dit voorlegde aan Rowlings literaire agent, bevestigde deze haar auteurschap.

Een tweede resultaat was van een heel andere orde: ineens werd het boek een stuk populairder. Veel meer mensen wilden het lezen, heel veel meer. De verkoop steeg binnen enkele dagen met maar liefst zo’n vierduizend procent: van iets tussen de 500 en 1500 exemplaren in de eerste druk naar een haastig opgelegde tweede druk van 140.000 exemplaren. De naam Rowling bleek perfecte reclame voor de verkoop. Dat leidde weer tot het vermoeden dat de tweet die tot haar ontmaskering leidde van Rowling zelf of van haar uitgever afkomstig was, maar dat bleek niet het geval. Het was geen marketingstunt. Rowling vertelde in interviews dat ze het boek heel bewust onder een andere naam had geschreven en gepubliceerd, omdat ze op die manier onbevooroordeelde reacties op het werk hoopte te krijgen.² Het ging haar dus niet om het geld – alle inkomsten uit dit boek had ze al bestemd voor goede doelen. Ze spande een rechtszaak aan. De persoon die Rowlings identiteit had gelekt, werd veroordeeld tot een boete wegens het schenden van de privacy.³

Inderdaad, privacy. Een auteur heeft het recht om onbekend te blijven. Rowling en haar uitgever hadden haar auteurschap dan ook niet hoeven te bevestigen. De uitslag van het onderzoek van Juola was immers niet absoluut zeker, maar alleen ‘zeer waarschijnlijk’, en daaraan hadden ze zich kunnen vastgrijpen in hun reactie. Dat deden ze echter niet. Rowlings auteurschap werd openlijk en eenduidig bevestigd. Misschien moeten we het zo zien: Rowling had haar doel al bereikt na de eerste positieve recensies en vond het onnodig nog langer geheimzinnig te doen over haar auteurschap. De pers zou haar identiteit vroeg of laat toch wel aan het licht hebben gebracht, een verwachting die Rowling zelf jaren eerder al eens had uitgesproken in een interview, toen ze vertelde dat ze weleens onder pseudoniem zou willen publiceren. Daarnaast was de enorme toename in de verkoop van het boek natuurlijk een financiële meevaller, niet alleen voor de uitgever, maar ook voor de goede doelen waar Rowlings inkomsten heen zouden gaan. En de zichtbaarheid van deze giften is weer goede reclame voor de persoon Rowling. In dit voorbeeld speelt de reputatie van een auteur dus op verschillende manieren een uitermate belangrijke rol: het boek werd populair zodra bekend werd wie het geschreven had, en de auteur deed zeker geen afbreuk aan haar reputatie door de integere manier waarop ze daarmee omging. (En ja, niet iedereen is het eens met deze positieve interpretatie van Rowlings handelen. Veel mensen vermoeden toch nog enige baatzuchtigheid aan haar kant.) Dit speelde trouwens lang vóór de zomer van 2020, toen de reputatie van Rowling een deuk opliep na een aantal tweets en een essay die werden ervaren als ondersteuning van transgenderhaat en het uitsluiten van transgenders.⁴

De gebruikte software voor auteursherkenning is goed, maar niet perfect. De uitkomst van dit soort onderzoek naar de identiteit van een onbekende of betwiste auteur is nooit voor honderd procent zeker. Hoe komt dat? Hoe werkt de software die we gebruiken voor auteursherkenning eigenlijk?

Als we op zoek zijn naar de mogelijke auteur van een tekst hebben we een grote voorraad teksten nodig waarmee we de betwiste tekst kunnen vergelijken. De materiaalverzameling – het ‘corpus’, zoals dat heet – bestaat behalve uit het werk in kwestie uit teksten die zijn geschreven in dezelfde tijdperiode en waarvan het zeker is wie ze heeft geschreven. Er zijn verschillende methoden waarmee het corpus vervolgens onderzocht kan worden. Een van de succesvolste is de meetmethode die we ‘Burrows’ Delta’ noemen naar de Australische literatuurwetenschapper John Burrows (1928-2019), die deze methode ontwikkelde.⁵ Voor elke tekst in het corpus wordt vastgesteld welke verschillende woorden erin voorkomen en hoe vaak elk woord voorkomt. Vervolgens wordt gekeken hoe het gebruik van elk woord in die tekst zich verhoudt tot het gemiddelde gebruik van dat woord in de hele tekstverzameling. Voor alle woorden worden de afwijkingen van het gebruik ten opzichte van het gemiddelde opgeteld, en dat resulteert voor elke tekst in een getal, de ‘Delta’. Dat getal drukt uit hoeveel het totaal van alle woorden in een tekst qua frequenties – het aantal keer dat een woord voorkomt in de tekst – verschilt van het voorkomen van die woorden in de hele tekstverzameling. De auteur van de tekst met de Deltascore die het dichtst bij de score van het betwiste werk komt, is hoogstwaarschijnlijk de auteur die ook verantwoordelijk moet worden gehouden voor die tekst.

De ‘Delta’ is dus een getal dat aanduidt wat de mate van verschil in woordgebruik en woordfrequenties is tussen teksten die deel uitmaken van een groot corpus van teksten. De observaties van de onderzoeker zijn alleen geldig voor dat specifieke corpus. En daar zit voor de Deltaprocedure en voor vergelijkbare benaderingen de beperking in. Ook als de echte auteur niet in het corpus is opgenomen, is er altijd een tekst die het meeste lijkt op de betwiste tekst – en dan werkt de methode niet. Dat is een beperking die nooit volledig kan worden weggenomen, ook niet als werkelijk alles wat ooit is en wordt gepubliceerd voor het onderzoek beschikbaar zou zijn – een situatie waar we nog lang niet zijn, trouwens. Het werkt namelijk ook niet als de betwiste tekst de allereerste publicatie van een auteur is. Er is dan gewoon nog geen werk voorhanden waarmee de tekst kan worden vergeleken. Hieraan is niets te doen behalve afwachten of de auteur nog meer zal publiceren.

Een andere beperking is dat wachten alleen dan zin heeft als een volgend werk kan worden gerekend tot hetzelfde genre. Een genre is te zien als een categorie waartoe een boek kan worden gerekend op basis van een aantal gedeelde eigenschappen – bijvoorbeeld dat het over een politievrouw gaat die een moord moet oplossen. We kunnen denken aan heel globale categorieën, zoals poëzie of proza of toneelstukken, maar ook aan onderverdelingen binnen die groepen. Proza kan worden onderscheiden in fictie en non-fictie. En fictie kan weer worden opgedeeld in algemene fictie (ook wel literaire fictie genoemd) en ‘genre-fictie’, waaronder bijvoorbeeld het genre van de thriller, de detective, de streekroman, en zo verder.⁶ Auteursherkenningssoftware kan tot verkeerde conclusies leiden als de betwiste tekst is geschreven door een auteur die nog niet eerder een werk heeft gepubliceerd dat tot dezelfde categorie van teksten gerekend kan worden als het betwiste werk. Blijkbaar zijn er genre-afhankelijke conventies in het taalgebruik, want de auteursherkenningssoftware geeft de beste resultaten als alle teksten in het corpus tot hetzelfde genre behoren, bijvoorbeeld alleen literaire romans, of alleen komische toneelstukken, en niet een combinatie van beide. Als we toch boeken uit meer dan één genre in hetzelfde corpus plaatsen, dan blijkt er een duidelijk verschil te zijn in de woordfrequenties in teksten van dezelfde auteur die tot verschillende genres kunnen worden gerekend. Niet alle auteurs hebben werken in meerdere genres gepubliceerd, wat maakt dat ze ongelijk vertegenwoordigd kunnen zijn in een tekstverzameling. Ook in zo’n geval kan de software de verkeerde auteur aanwijzen.

Een voorbeeld van onsuccesvol auteursherkenningsonderzoek betreft het in 2014 gepubliceerde Pogingen iets van het leven te maken. Het geheime leven van Hendrik Groen, 83 1/4 jaar, en het vervolg Zolang er leven is. Het nieuwe geheime dagboek van Hendrik Groen, 85 jaar uit 2016. Omdat de auteur nog niet eerder een roman had gepubliceerd, wees de Deltaprocedure op verschillende mogelijke schrijvers, maar nooit op de echte auteur, Peter de Smet, wiens identiteit inmiddels op een andere manier is achterhaald.⁷ Ook deze auteur was trouwens niet blij met zijn ontmaskering, wat nogmaals bevestigt dat er ethische problemen kleven aan onderzoek waarin gezocht wordt naar de identiteit van een onder pseudoniem schrijvende auteur. In die zin is het vergelijkbaar met de toepassing van DNA-onderzoek bij het oplossen van misdaden. Niet omdat het schrijven van een roman een misdaad is, maar omdat elke persoon, dus ook iemand die van criminele handelingen wordt verdacht, recht op een zekere mate van privacy heeft. Er is echter een belangrijk verschil dat maakt dat DNA, en ook vingerafdrukken, maar ten dele te vergelijken zijn met het taalgebruik van een auteur. Dat zijn namelijk fysieke eigenschappen die gewoonlijk blijven zoals ze zijn, dus constant zijn in vrijwel alle omstandigheden (als we ongelukkige beschadigingen van de huid van de vingertoppen en waarschijnlijke toekomstige ontwikkelingen in de gentherapie even buiten beschouwing laten). Een auteur kan, bewust of onbewust, haar taalgebruik variëren afhankelijk van het genre waarin ze schrijft en de doelgroep die ze voor ogen heeft. Rowling gaf haar auteurschap van The cuckoo’s calling toe, maar bleef haar nieuwe serie detectives onder de naam Robert Galbraith publiceren. Dat pseudoniem is in feite te beschouwen als een merknaam voor haar nieuwe romanserie, waarvan de delen tot een ander genre gerekend worden dan de werken die Rowling eerder publiceerde.⁸ Bovendien kan iemands taalgebruik zich door de tijd heen ontwikkelen.⁹ Het is die flexibiliteit en veranderlijkheid die maakt dat iemands taalgebruik niet goed vergeleken kan worden met iemands DNA of vingerafdruk, alhoewel die metafoor wel regelmatig wordt gebruikt.

Met computersoftware kunnen we dus patronen in taalgebruik herkennen die meestal onzichtbaar zijn voor een menselijke lezer. Auteurs kunnen worden herkend aan hun woordgebruik. En het verbazingwekkende is: niet aan welke woorden, maar aan hoe vaak ze bepaalde woorden gebruiken. De grootste verrassing is dat het vooral de heel gewone woorden zijn die de identiteit van de auteur kunnen verraden. Woorden die in elke tekst en bij elke auteur voorkomen. De lidwoorden, bijvoorbeeld: de, het, een. Voegwoorden als en en of. En heel veel voorzetsels: in, op, over, door, enzovoort. Als we de software instrueren om stuk voor stuk alle woorden in een tekst te tellen, en de resultaten laten vergelijken met het aantal voorkomens van dezelfde woorden in andere teksten, blijkt dat er subtiele verschillen zitten in hoe vaak verschillende auteurs dezelfde woorden gebruiken. De ene auteur kiest bijvoorbeeld net even vaker voor een lidwoord dan anderen. En een andere auteur gebruikt weer net wat meer bijvoeglijke naamwoorden in vergelijking met andere schrijvers. Die verschillen kunnen uiteraard op de een of andere manier indirect afhankelijk zijn van de onderwerpen die auteurs behandelen of het gevolg zijn van bewust gekozen en van elkaar afwijkende benaderingen. Hoe het precies zit, kunnen we nu nog niet vaststellen, omdat er zo veel verschillende aspecten bij komen kijken. Maar de meeste onderzoekers gaan er vooralsnog van uit dat de verschillen ook voor een deel te herleiden zijn tot de unieke persoonlijke ontwikkeling van het taalvermogen van elke afzonderlijke auteur.¹⁰ Je zou kunnen zeggen dat elke auteur in het gebruik van al die woorden een eigen ‘ritme’ heeft. En Schrijven is ritme, zoals de titel luidt van een handboek voor schrijvers van de hand van Thomas Verbogt. Kunnen we verschillen in ‘ritmes’ in woordgebruik vaststellen tussen boeken die wel of niet literair gevonden worden? En leert ons dat iets zinnigs over wat we literatuur noemen?

Terug in de tijd

Eerst nog wat meer over auteursherkenning. Anoniem auteurschap en nieuwsgierigheid naar de identiteit van een onbekende auteur is iets van alle tijden. In sommige politieke situaties kiezen auteurs ervoor om alleen te publiceren onder een pseudoniem of onder hun initialen. Dat kan noodzakelijk zijn om hun veiligheid te waarborgen, bijvoorbeeld in het geval van geschriften met een inhoud of toon waarvan verwacht kan worden dat ze de maatschappij zullen ontregelen – wat trouwens precies de bedoeling kan zijn. Dat er dan door allerlei mensen geprobeerd wordt te achterhalen wie de werkelijke auteur van zo’n geschrift is, is begrijpelijk. Er kunnen echter ook andere (volstrekt legitieme) redenen zijn waarom het ineens prangend wordt om zeker te weten wie achter een bepaalde auteursnaam schuilt. Ook in Nederland.

De in 2000 verschenen roman De geschiedenis van mijn kaalheid van Marek van der Jagt kreeg nog in hetzelfde jaar de Anton Wachterprijs voor het beste schrijversdebuut. Maar toen uit computeronderzoek bleek dat achter de naam Marek van der Jagt waarschijnlijk de schrijver Arnon Grunberg schuilging, voelde Grunberg zich genoodzaakt te bekennen en moest de prijs weer worden ingeleverd. Grunberg had al eerder, in 1994, de Anton Wachterprijs voor zijn (daadwerkelijke) debuutroman Blauwe maandagen ontvangen. De recentste drukken van De geschiedenis van mijn kaalheid zijn gepubliceerd onder de naam Grunberg en niet meer Van der Jagt.

Maar ook voor Nederlandstalige teksten uit een verder verleden komen soms spectaculaire zaken aan het licht. Op 10 mei 2016 hield Mike Kestemont, hoogleraar aan de Universiteit Antwerpen en gespecialiseerd in het ontwikkelen van computationele methoden voor letterkundig onderzoek, de eerste Louis Peter Grijp-lezing in Amsterdam, ter nagedachtenis aan de bekende muziekwetenschapper en luitist. Samen met collega-onderzoekers van het Meertens Instituut en van de Universiteit Utrecht was Kestemont op zoek gegaan naar de auteur van het Nederlandse volkslied, het Wilhelmus. Het lied is rond 1570 geschreven en anoniem gepubliceerd. Aan het begin van de zeventiende eeuw werd het toegeschreven aan Marnix van Sint-Aldegonde, maar deze was inmiddels (in 1598) overleden en had zelf nooit iets losgelaten over het auteurschap. Er bleef daarom twijfel – eeuwenlang. Kestemont paste een aantal nieuwe methoden toe op een verzameling liederen van personen die ooit eerder genoemd zijn als mogelijke auteur van het Wilhelmus en kwam er niet uit. Toen hij het werk van een willekeurige andere auteur van liederen uit dezelfde tijdperiode aan de tekstverzameling toevoegde, een auteur die nog nooit in verband was gebracht met het Nederlandse volkslied, bleek tot ieders verrassing dat deze persoon naar voren kwam als een veel waarschijnlijker schepper dan alle al onderzochte auteurs. Het was Petrus Datheen, die vooral bekend staat als de schrijver van een psalmberijming waarover eeuwenlang veel te doen is geweest.¹¹ Datheen voorzag bestaande melodieën bij een Franse psalmberijming van een Nederlandse tekst. Zijn psalmberijming werd een van de belangrijkste liedbundels in de Nederlandse Hervormde Kerk, maar kreeg al direct na publicatie hevige kritiek omwille van de krakkemikkige stijl.¹² Toch werd deze berijming nog heel lang gebruikt tijdens kerkdiensten, vooral in de meer orthodoxe gemeenten. Ook nu nog wordt Datheens berijming in een aantal gemeenten gezongen, met name in Zeeland.¹³ Met deze achtergrondinformatie zal het duidelijk zijn waarom de onderzoekers zo verbaasd waren dat Datheen ineens werd aangewezen als kandidaat-auteur voor het Wilhelmus, een lied dat mede gewaardeerd wordt om de literaire kwaliteit die Datheens psalmberijming vaak werd en wordt ontzegd. Maar aanvullend historisch en musicologisch onderzoek lijkt erop te wijzen dat hij wel degelijk uitstekende papieren heeft. Kestemont en zijn collega’s blijven nog voorzichtig en werken aan vervolgonderzoek. Helemaal zeker zullen we het nooit weten, om de redenen die ik in de vorige paragraaf al heb vermeld. Dit onderzoek naar het Nederlandse volkslied werd breed uitgemeten in de Nederlandse media, en heeft dankzij de inzet van de nieuwe computationele methoden om schrijfstijl te onderzoeken (ook wel stilometrie genoemd) een nieuwe impuls gekregen.¹⁴

Ook lang voordat computers in zicht kwamen werd dit soort onderzoek al gedaan. Voorop liepen Bijbelonderzoekers die – onder veel meer – wilden vaststellen of het Evangelie naar Johannes geschreven was door dezelfde auteur als het Bijbelboek Openbaring, dat immers ook aan een Johannes werd toegeschreven – de uitslag was negatief.¹⁵ Recentelijk is ook computerondersteund onderzoek gedaan naar het auteurschap van de Koran en van het Boek van Mormon.¹⁶ In het Engelse taalgebied (en ook daarbuiten) was en is met name William Shakespeare een geliefd onderzoeksobject. Het aantal publicaties waarin wordt gekeken naar het auteurschap van de toneelstukken van Shakespeare is bijna ontelbaar. Was hij wel de auteur van alle toneelstukken die op zijn naam staan? Is het zo dat veel van de werken tot stand gekomen zijn in samenwerking met andere auteurs, zodat ‘Shakespeare’ in feite een mix van verschillende auteurs is? De werkelijke persoon Shakespeare is nog net zo ongrijpbaar als voorheen, maar wat wel duidelijk is geworden uit stijlonderzoek met de computer is dat de auteur regelmatig delen van de toneelstukken die onder zijn naam bekend geworden zijn aan andere toneelschrijvers uitbesteedde.¹⁷

We kunnen stilometrisch onderzoek dus ook toepassen als we willen vaststellen of een tekst is geschreven door een of door meer auteurs. Een voorbeeld uit de Nederlandse literatuurgeschiedenis is het werk van de achttiende-eeuwse auteurs Elisabeth Wolff-Bekker en Agatha Deken. Hun eerste van in totaal vier briefromans, De historie van Mejuffrouw Sara Burgerhart, verscheen in 1782 en was een ware bestseller. Deken en Wolff hadden elkaar in 1776 ontmoet. Toen Wolffs echtgenoot in 1777 overleed, trok Deken bij Wolff in en dat was het begin van een heel productieve literaire samenwerking. Hun Sara Burgerhart overrompelde het Nederlandse lezerspubliek. De twee auteurs stonden ineens midden in de publieke belangstelling, waar Wolff werd gewaardeerd als groot schrijfster en Deken als auteur niet serieus werd genomen.¹⁸ Bij de negentiende-eeuwse invloedrijke criticus Busken Huet lezen we zelfs dat Deken de secretaresse van Wolff was en dat Wolff dus als de enige auteur van de romans gezien moest worden.¹⁹ In 1804 schreef Deken dat beide vrouwen zich erover hadden verbaasd dat sommige mensen dachten dat alle vrolijke brieven in de briefromans door Wolff moesten zijn geschreven en de ernstige door haar – of sterker nog: ook door Wolff. Deken benadrukte dat zij wel degelijk ieder voor de helft verantwoordelijk waren voor de werken die onder hun beider namen zijn gepubliceerd.²⁰ Ook in de twintigste eeuw bleef de rol van Deken in de samenwerking met Wolff ter discussie staan bij onderzoekers. Ik heb daarom auteursherkenningssoftware gebruikt om hun romans als geheel met elkaar te vergelijken en heb hun debuutroman ook op briefniveau geanalyseerd. Het corpus van verzonnen brieven uit Sara Burgerhart vergeleek ik met de echte, persoonlijke brieven van Deken en Wolff uit de periode dat ze aan deze roman werkten. Uit die analyse bleek dat hun gehele gezamenlijke roman een eigen stijl heeft, waarin geen van beide auteurs nadrukkelijker herkenbaar is dan de ander. Wolff en Deken benadrukten steeds weer dat ze volstrekt gelijkwaardig samenwerkten. Mijn analyses van hun werk bevestigen dat.

We zullen nooit zeker weten hoe Deken en Wolff het werk verdeelden op briefniveau. Ik stel me voor dat een brief door een van de twee in concept werd geschreven en dat de ander die vervolgens las en herschreef tot een nieuwe versie, waarna de brief net zo lang heen en weer geschoven en herzien werd tot de vrouwen beiden tevreden waren. Het lijkt er niet op dat ze hadden afgesproken dat alle brieven van een bepaald personage steeds door dezelfde auteur werden geschreven. Ze hadden de personages dus niet onderling verdeeld. Maakten ze dan misschien afspraken over hoe ze elk personage een eigen, herkenbare stijl zouden geven? Als we stilistische verscheidenheid van personages ergens goed zouden kunnen onderzoeken, dan is dat in een briefroman. Mijn analyses leverden echter op dat het merendeel van de personages uit de briefromans van Wolff en Deken in de stijl van hun brieven vooral veel op elkaar lijken. Er zijn er maar een paar die eruit springen met een duidelijke eigen stijl. In Sara Burgerhart zijn enkele van de ‘slechteriken’ herkenbaar aan een overmatig gebruik van woorden met een specifiek religieuze achtergrond. Zij zijn elk met maar enkele en meestal heel korte brieven in de wereld van deze roman vertegenwoordigd. Van de personages die veel brieven hebben geschreven, heeft er maar één een duidelijke eigen stijl: Abraham Blankaart, de oom van Sara. Het interessante is nu dat juist deze figuur enorm populair werd bij de vele lezers van Sara Burgerhart. Iedereen hield van Abraham Blankaart. Wolff en Deken schreven zelfs op verzoek een nieuw boek met alleen maar brieven van hem – wat geen succes werd.

Het kan natuurlijk zijn dat Deken en Wolff wel het gevoel hadden dat ze elk personage een eigen stijl hadden gegeven, maar dat dat met de analysemethoden die ik heb toegepast niet zichtbaar gemaakt kan worden. Hun personages hebben in hun gebruik van hoogfrequente woorden dus geen eigen ritme, maar vertonen die misschien wel als we meer naar niet zo vaak voorkomende woorden kijken die eerder iets zeggen over de inhoud van het verhaal. Een andere mogelijkheid is dat ze voor hun personages helemaal geen eigen stijl nastreefden en dat alleen onbewust hebben gedaan voor maar een paar van de briefschrijvers in hun debuutroman. Dat neemt niet weg dat juist hun stijl-volle personage Abraham Blankaart zo enthousiast door lezers werd onthaald. Daarom vermoed ik dat de stijl die in zijn brieven wordt gebruikt, heeft bijgedragen aan de waardering voor dit personage.²¹ Droeg de personagestijl bij aan de bestsellerstatus van Sara Burgerhart in de eigen tijd? Heeft de stijl zo invloed gehad op de voortdurende belangstelling voor het boek, tot in de huidige tijd? Dat wordt hopelijk in de toekomst nog duidelijk, in vervolgonderzoek naar de geschiedenis van de literaire canon.

Stijl

In het voorgaande heb ik inmiddels een paar maal over stijl gesproken op een manier die sommige lezers ongetwijfeld dwarszit. Gebruik ik de term ‘stijl’ niet verkeerd als ik het heb over bijvoorbeeld het aantal lidwoorden in romans?

Dat ligt eraan. Er zijn namelijk verschillende opvattingen over wat ‘stijl’ is – en dan bedoel ik hier specifiek schrijfstijl. Als we kijken naar wat er in de afgelopen zeventig jaar onder de term ‘stijl’ is verstaan in de Nederlandse, Franse en Duitse literatuurwetenschap, dan zien we uiteenlopende opvattingen over wat het is en hoe het – wel of niet – onderzocht kan worden. Zo is er de opvatting dat stijl een idee van schoonheid belichaamt dat alleen gevoelsmatig kan worden beoordeeld. Een andere opvatting is dat stijl het resultaat is van een keuze die een auteur maakt uit verschillende mogelijkheden die de taal biedt. Een derde voorbeeld is stijl als uitzondering op de norm: alleen ‘bijzonder’ taalgebruik vormt de schrijfstijl, zoals bepaalde, maar niet alle, vergelijkingen of metaforen. Het idee dat stijl ook ingebakken zit in de manier waarop betekenisloze woorden door een auteur worden gebruikt, is pas een nadrukkelijker rol gaan spelen sinds we met de computer veel meer en veel sneller kunnen tellen dan ooit tevoren.

Dat wil ik illustreren aan de hand van Andy Weirs populaire roman The Martian uit 2014. De Nederlandse vertaling uit hetzelfde jaar van Henk Moerdijk was getiteld Mars, maar werd na de lancering van de succesvolle film in 2015 opnieuw uitgebracht onder de titel The Martian. Het verhaal speelt in het jaar 2035 en gaat over Mark Watney, een Amerikaanse astronaut en plantkundige die door een ongelukkig toeval alleen moet zien te overleven op de planeet Mars. Dat lukt vooralsnog wonderwel en we lezen in zijn logboek hoe Watney dat aanpakt, maar zijn redding heeft nog heel wat voeten in de aarde. The Martian is de debuutroman van Weir die jarenlang werkzaam was als programmeur. Hij deed heel veel onderzoek voor zijn sciencefictionroman omdat hij het verhaal zo realistisch mogelijk wilde maken. Wikipedia vermeldt dat het hem niet gelukt was eerdere boeken te laten uitgeven en dat hij er daarom voor koos om deze roman gratis in afleveringen op zijn eigen website te publiceren. Dat was in 2011. Het verhaal werd zo populair dat fans Weir vroegen om het als Amazon Kindle-boek te publiceren. Toen The Martian in die vorm nog veel vaker gedownload werd, raakten uitgevers eindelijk geïnteresseerd. Zo werd The Martian de eerste roman van Weir, die door een gevestigde uitgeverij werd uitgebracht.²²

En hier wordt het voor ons interessant. Voor de boekuitgave werd het eerder door Weir al digitaal gepubliceerde verhaal nauwlettend nagelopen en onderworpen aan een minutieuze redactieslag. Zo werkt dat nu eenmaal: uitgeverijen hebben bepaalde richtlijnen over hoe een tekst eruit moet zien wanneer die wordt gepubliceerd in hun fonds. Die richtlijnen zijn vaak vastgelegd in een zogeheten ‘stijlhandboek’. Erik Ketzan en Christof Schöch gingen met hulp van verschillende computerprogramma’s na wat de verschillen zijn tussen de twee versies van Weirs roman.²³ In de boekeditie was het verhaal niet veranderd, waren de personages hetzelfde gebleven, en was ook de structuur van de tekst onaangetast, op het weglaten van de oorspronkelijke epiloog na. De wijzigingen die ze vonden, waren op zich klein, maar het waren er bij elkaar meer dan 5000. Spelfouten werden verbeterd, evenals foutief gebruik van koppeltekens of hoofdletters. Afkortingen werden voluit geschreven. De meeste getallen werden van Arabische cijfers omgezet in woorden (8 werd eight, bijvoorbeeld). Een andere veelvoorkomende wijziging in de boekeditie is de verwijdering van heel wat krachttermen als fuck en shit of de vervanging van dergelijke uitspraken door een wat mildere variant. De meest ingrijpende wijziging is het weglaten van een epiloog waarin Watney, terug op aarde, zich horkerig gedraagt tegenover een fan. Daartegenover bevat het slot van de boekeditie een toevoeging waarin Watney zich dankbaar betuigt aan ieder die aan zijn redding heeft bijgedragen en hij zijn geloof in de mensheid benadrukt.

Ketzan en Schöch redeneren overtuigend dat al deze kleine wijzigingen – en die ene toch wat grotere – de ‘toon’ van de roman wel degelijk substantieel hebben veranderd. Ze hebben geleid tot wijzigingen in de thematiek en in de stijl. De vele getallen en schrijffouten in het logboek van hoofdpersoon Watney bijvoorbeeld, passen bij een realistische weergave van zijn extreme belevenissen. Als die worden rechtgetrokken, maakt dat het logboek minder realistisch, want het verandert de noodlottig geïsoleerde hoofdpersoon die alleen voor zichzelf notities maakt in iemand die rekening houdt met ogen die gewend zijn aan het lezen van perfect geredigeerde teksten. (En voor wie nu zegt dat Watney in de film zijn logboek inspreekt en dus geen schrijffouten kan maken: een van de eerste zinnen van het boek is ‘I don’t even know who’ll read this’, wat met het oog leesbare tekst impliceert.) Het lijkt er sterk op, stellen Ketzan en Schöch, dat het doel van al die kleine wijzigingen was om de hoofdpersoon herkenbaarder en aardiger te maken en de roman The Martian zo interessanter te maken voor een nog groter publiek.

Alhoewel ze pas zichtbaar worden als je de computer aan het tellen zet, de duizenden kleine wijzigingen van op zich vrij betekenisloze taalaspecten hebben de stijl van The Martian wel degelijk substantieel veranderd. Niet iedereen vindt het gebruik van de term ‘stijl’ in deze context echter correct. Nog niet zo heel lang geleden was het voor onderzoekers onmogelijk om werkelijk alle woorden in alle werken van een bepaalde auteur, een bepaald genre of uit een bepaalde tijd in ogenschouw te nemen. Lezers en onderzoekers die niet bekend zijn met de nieuwe mogelijkheden van het gebruik van computersoftware grijpen automatisch terug op de invulling van het begrip ‘stijl’ waarmee ze zijn opgegroeid of opgeleid. En daarin worden frequentieverschillen van veelgebruikte woorden gewoonlijk niet als onderdeel van een literaire schrijfstijl gezien.

Omdat de oude omschrijvingen van wat ‘stijl’ is de nieuwe technische tekstanalysemogelijkheden uitsluiten, heb ik samen met mijn Duitse collega’s Berenike Herrmann en Christof Schöch een nieuwe omschrijving van het begrip ‘schrijfstijl’ voorgesteld: stijl is een teksteigenschap die bestaat uit een combinatie van taalkenmerken die onderzocht kunnen worden door ze goed te lezen of door ze te tellen.²⁴ Met name door die laatste woorden, door ze te tellen, is het begrip ‘stijl’ nu aangepast aan de methoden en technieken die op dit moment beschikbaar zijn voor het onderzoek.

De bestsellercode

Een van de eerste onderzoekers die verder keek dan auteursherkenning alleen is Matthew L. Jockers. In zijn boek Macroanalysis uit 2013 doet hij verslag van zijn computationele onderzoek naar een corpus van zo’n 3500 Engelstalige romans, alle voor het eerst gepubliceerd in de negentiende eeuw. Wat Jockers interesseert, zijn zaken als genre, herkomst, en invloed. Zijn bepaalde stijlverschillen te herleiden tot bijvoorbeeld de tijdperiode waarin een werk werd geschreven, of tot het genre waartoe het kan worden gerekend? Is de herkomst van de auteur – Jockers betrekt behalve Amerikaanse werken ook romans van Engelse en Ierse auteurs in zijn onderzoek – herkenbaar in de stijl? Zijn er andere externe factoren die meespeelden in hoe een roman werd vormgegeven? En kunnen we wellicht zelfs nagaan welke auteurs de meeste invloed hadden op andere auteurs?

Jockers ontdekte dat de algehele stijl van de romans niet heel erg veel veranderde. Wat wel wijzigde door de tijd heen was de aanwezigheid van bepaalde soorten romans, dus van bepaalde genres die onder meer herkenbaar zijn aan gedeelde onderwerpen en een daaraan verbonden gedeelde stijl. Jockers kreeg de indruk dat genres zich ontwikkelen en weer verdwijnen gedurende een periode van zo’n dertig jaar, iets wat ook andere onderzoekers hebben geconstateerd.²⁵ Ook constateerde hij dat sommige auteurs een veel gevarieerdere stijl hadden in hun verschillende werken dan anderen. Zo is de stijl van Jane Austen voor de computer heel goed herkenbaar, en lijken al haar romans wat woordgebruik betreft op elkaar; de verschillen zitten hem in de onderwerpen, en dus in het gebruik van inhoudswoorden die niet zo heel vaak voorkomen. Daartegenover bieden Mark Twain en James Joyce zo’n grote variatie aan stijlen dat de computer de grootste moeite heeft (bij wijze van spreken) om deze auteurs aan de hand van hun stijl te herkennen.²⁶ Verder gebruikt Jockers zijn software om op basis van de teksten zelf het geslacht van de auteur te raden. In tachtig procent van de gevallen is dat correct. Hij is met name geïnteresseerd in de twintig procent waar het fout gaat.²⁷ In de analyses van Jockers is het auteurschap dat het best herkend wordt, zoals hij al verwachtte. Daarna zijn dat, in aflopende volgorde van correcte classificatie, genre, decennium van publicatie, en tot slot geslacht van de auteur.²⁸

Jockers probeert ook wat meer de inhoudelijke diepte in te gaan. Kan software helpen om thema’s te ontdekken in de romans? Welke onderwerpen zijn kenmerkend voor bepaalde genres of auteurs, of voor een land? Hiervoor maakt hij gebruik van een techniek die topic modeling heet. Een onderzoeker kan computercode inzetten om in een bepaalde tekstverzameling vast te stellen welke woorden vaak in elkaars nabijheid voorkomen. Dat levert een aantal woordenlijstjes op waarvan de onderzoeker vervolgens moet bedenken welk onderwerp de woorden met elkaar verbindt. Als voorbeeld geeft Jockers het lijstje ‘heart, cabin, bog, county, mountains, Derry, house, air, evening, turf, friends, heaven’. Het onderwerp dat Jockers daar zelf aan weet te koppelen is: Ierland.²⁹ Vervolgens kan worden gemeten hoe groot het aandeel van die onderwerpen is in alle romans afzonderlijk. En dan kunnen we zien hoe ze verdeeld zijn over verschillende auteurs, genres, tijdperioden, herkomst of geslacht van de auteur. Jockers vindt in zijn negentiende-eeuwse Engelstalige teksten bijvoorbeeld dat het thema ‘Villains and Traitors’ vaker voorkomt in romans van mannelijke dan van vrouwelijke auteurs, net als ‘Quarrels and Dueling’ en ‘Enemies’. Vrouwelijke auteurs besteden meer aandacht aan ‘Affection and Happiness’ en ‘Female Fashion’. Het onderwerp ‘American Slavery’ komt het vaakst voor in romans uit de Verenigde Staten en minder in die uit Groot-Brittannië en Ierland, alhoewel de slavernijdiscussie daar evengoed intensief werd gevoerd. Dat blijkt dan weer als we de resultaten vergelijken met die van het thema ‘Native Americans’, waar de disbalans veel groter is tussen romans uit de Verenigde Staten enerzijds en die uit Ierland en Groot-Brittannië anderzijds.³⁰

Samen met Jodie Archer publiceerde Jockers in 2016 het boek The bestseller code. Onderwerp van onderzoek zijn nu moderne romans, geschreven of vertaald in het Engels. Jaarlijks worden er in de Verenigde Staten meer dan vijftigduizend romans gepubliceerd. Rond de tweehonderd titels uit die jaarlijkse oogst komen terecht in de prestigieuze New York Times bestsellerlijst. Dat is minder dan een half procent van alle gepubliceerde fictie. Archer en Jockers wilden uitvinden wat de boeken die op de bestsellerlijst hebben gestaan met elkaar gemeen hebben, in de hoop dat ze daardoor meer te weten komen over wat een boek nu goed maakt. Ze maken gebruik van Jockers’ verzameling computerprogramma’s. Hierdoor krijgen ze een goed idee waaraan een roman zou moeten voldoen om door heel veel lezers gekocht en verslonden te worden. Archer en Jockers kijken alleen naar de teksten zelf en betrekken dus niet de naam en de reputatie van auteurs bij hun metingen. Rowling wordt zo dus niet voorgetrokken, waardoor Robert Galbraith net als vele echte debutanten een eerlijke kans krijgt.

De twee onderzoekers zijn ervan overtuigd dat het binnenkort mogelijk zal zijn om van een nieuw boek te voorspellen of het wel of niet een succes zal worden. Welke eigenschappen maken volgens hen deel uit van de ‘bestsellercode’? Een bestseller bestaat voor minimaal dertig procent uit een of twee hoofdonderwerpen – de topics waarover ik het eerder had. Hoe meer onderwerpen, hoe minder goed verkocht. Wat er niet in hoeft te zitten, zijn seks, drugs, en Rock and Roll. Ja, seks verkoopt, maar alleen in een nichemarkt, bij een relatief kleine groep adepten. Wat wel vereist is: het moet gaan over relaties tussen mensen – vriendschap, vijandschap, liefde, haat (en alles wat daarbij komt kijken). En die relaties moeten noodzakelijkerwijs zelfs een van de hoofdonderwerpen zijn. De auteurs uit het bestsellercorpus van Archer en Jockers, die het best hieraan tegemoetkomen in hun romans zijn Danielle Steel en John Grisham. Deze twee passen ook een andere regel perfect toe: een van de onderwerpen die in een roman aan de orde komen, moet dominant zijn en dient als het ware als de verbinding, de lijm, voor het hele verhaal. Steel is bekend om haar romans waarin vrouwen hun weg zoeken naar een vervuld leven met zinvolle relaties. De boeken van Grisham draaien om personages met juridische problemen en hoe die problemen hun leven op zijn kop zetten. Realisme is belangrijk in bestsellers, dus onderwerpen als werk, school, media, artsen, dood, huwelijk, en belastingen doen het goed.³¹

Archer en Jockers berekenen voor elke roman het wisselende aandeel van woorden die een positieve of een negatieve emotie uitdrukken, en de ontwikkeling door de roman heen beelden ze af in een grafiek. Ze denken daarmee een indruk te kunnen geven van de ‘plot’, de verhaallijn in een boek.³² Ze gaan vervolgens op zoek naar boeken in hun corpus die een vergelijkbare lijn hebben als het immens succesvolle Fifty Shades of Grey van E.L. James, en vinden dan onder meer Inferno van Dan Brown, The Circle van Dave Eggers, en … The Cuckoo’s calling (Koekoeksjong) van Robert Galbraith alias J.K. Rowling.³³

Ook de stijl van de romans is erg belangrijk, constateren Archer en Jockers. De schrijfstijl is immers het bouwmateriaal waarmee auteurs de verhaallijn, het thema en de personages van hun romans vormgeven. De stijl van Jane Austen, die in het boek Macroanalysis al is onderzocht, vinden Archer en Jockers terug in de kassuccessen van Jacky Collins.³⁴ Hoogfrequente woorden of woordsoorten kunnen een belangrijk signaal zijn van bestsellerpotentie, onder andere het lidwoord the, zo stellen Archer en Jockers vast. Maar ook interpunctie speelt een rol. Een goed gedoseerd gebruik van punten en komma’s is belangrijk. Vraagtekens gebruiken is prima, maar het strooien met uitroeptekens kan een ambitieuze auteur beter vermijden.³⁵

De verzameling van New York Times-bestsellers van Archer en Jockers bevat aanzienlijk meer boeken die door mannen zijn geschreven dan door vrouwen. Maar als de onderzoekers de lijst sorteren op de beste bestsellerstijl, dan bestaat de top van de lijst vooral uit vrouwelijke auteurs. En dan niet alleen gevestigde auteurs als Steel, maar ook debutanten. Hoe is dat te verklaren? Interessant is dat het bij de computeranalyse van de moderne romans lastiger bleek om het geslacht van de auteur correct te raden dan voor de negentiende-eeuwse romans die Jockers in Macroanalysis onderzocht. Het succespercentage was nu 71 in plaats van 80.³⁶ Er waren nu dus meer missers. Toen Archer en Jockers de fouten nader onderzochten, constateerden ze iets heel interessants. Bekende vrouwelijke auteurs als Toni Morrison en Barbara Kingsolver werden door de software voor mannen aangezien. Wat deze vrouwelijke auteurs en de mannelijke auteurs met een vergelijkbare stijl bleken te delen, was een academische opleiding. De auteurs van de boeken die door de software – ook nu soms onterecht, onder meer het eerste deel van Stieg Larssons Millennium-trilogie – aan vrouwen werden toegeschreven, deelden een achtergrond in de journalistiek. Kortom, de interessante uitkomst is dat ‘mannelijke’ en ‘vrouwelijke’ stijl eerder met verschillen in opleiding en beroepsomgeving te maken lijken te hebben dan met verschillen in biologisch geslacht. Zorgelijk blijft natuurlijk wel dat dan die hoge opleiding blijkbaar vaker is aangetroffen bij (gepubliceerde) mannen dan vrouwen.³⁷

Archer en Jockers bekijken de titels van alle bestsellers in hun corpus en constateren een aantal overeenkomsten. Het woord girl is wel erg aanwezig, niet alleen in de titels, maar ook in de romans zelf: er zijn erg veel jonge vrouwelijke personages aanwezig.³⁸ In de tekst helpt het als personages vooral handelen. Werkwoorden die actie uitdrukken, zijn duidelijk een voordeel. Er moeten veel gewone, dagelijkse woorden en zaken in voorkomen. En dialoog wordt het best met zo weinig mogelijk woorden aangeduid, dus wel ask of said maar niet exclaimed of demanded.³⁹

Aan het slot van hun boek bekennen Archer en Jockers dat zij door hun onderzoek anders zijn gaan aankijken tegen lezen, schrijven, en literatuur. Archer, naast haar onderzoek werkzaam in de uitgeverijbranche, was sceptisch over de computationele methoden die Jockers op de literaire canon wilde toepassen. Zij is nu overtuigd van hun waarde. Universitair docent Jockers was verbaasd dat Archer juist populaire hedendaagse fictie wilde onderzoeken. Nu heeft hij dit onderdeel toegevoegd aan zijn colleges literatuurwetenschap, overtuigd dat zijn studenten niet alleen aan ‘literatuur’ maar ook aan moderne, populaire fictie moeten worden blootgesteld.⁴⁰ Beiden geven met deze bekentenis in feite toe dat hun blik als lezer beperkt was, en door hun onderzoek aangenaam is verbreed. En dat is een heel relevante constatering voor het onderzoek naar het raadsel literatuur – individuele leeservaringen zijn van groot belang. Blijkbaar zijn er onbewuste processen gaande die een grote invloed kunnen hebben op hoe en wat lezers lezen. En auteurs weten dat als geen ander.

J.K. Rowling publiceerde de roman The Cuckoo’s calling (Koekoeksjong) onder pseudoniem, omdat ze wilde dat het op zijn eigen waarde beoordeeld zou worden en niet op wat lezers al vonden van haar Harry Potter-boeken. Ze ging er dus van uit dat het voor lezers erg moeilijk is om onbevooroordeeld te kijken naar een nieuwe roman van haar hand, die bovendien tot een ander genre gerekend moest worden. En een auteursnaam heeft inderdaad zoveel invloed. Namen roepen bepaalde associaties op die de potentiële lezer helpen inschatten of een boek de moeite van het lezen waard kan zijn of niet en schept ook verwachtingen over de inhoud en de stijl.⁴¹

De eerste roman die Rowling publiceerde onder de naam Robert Galbraith werd door de software van Jodie Archer en Matthew Jockers onbevooroordeeld en onbevangen geanalyseerd en ingedeeld in de categorie van de bestsellers. Het lijkt duidelijk: de kopers bepalen of een boek een bestseller is of niet. Maar dat is niet altijd even goed vast te stellen. Er zijn verschillende ranglijsten in omloop en ze komen niet altijd overeen. Archer en Jockers kozen als referentiepunt voor de New York Times bestsellerlijst, wellicht de meest zichtbare en prestigieuze lijst waar zij in de Verenigde Staten over konden beschikken. Hij is niet gebaseerd op de totale verkoopcijfers, maar wordt samengesteld op basis van een steekproef bij een groot aantal boekverkopers in de Verenigde Staten. Wekelijks presenteert de lijst welke boeken in de voorafgaande week bij die selecte groep van boekverkopers het meest over de toonbank zijn gegaan.⁴² Indirect bepalen kopers dus wat een bestseller is. Of beter: de optelling van alle kopers bij de geselecteerde verkopers. We gaan er vooralsnog voor het gemak van uit dat die selectie representatief is voor alle boekverkopers in de Verenigde Staten en dat de lijst die eruit voortkomt dus representatief is voor het koopgedrag van alle lagen van de Amerikaanse bevolking.