ÉÉN NACHT, MARKOVITSJ

Ayelet Gundar-Goshen (1982, Israël) heeft psychologie gestudeerd in Tel Aviv. Na haar master volgde ze een opleiding Film & Script in Jeruzalem. Ze heeft inmiddels verschillende filmscripts, tv-programma’s en korte films op haar naam staan. Eén nacht, Markovitsj is haar romandebuut, waarmee ze in 2012 de Israëlische Sapirprijs voor het beste debuut in de wacht sleepte.

Ayelet Gundar-Goshen

Eén nacht, Markovitsj

Vertaald door Shulamith Bamberger

2015

Oorspronkelijke titel: images Laila echad, Markowitz

Oorspronkelijk uitgegeven door Kinneret, Zmora-Bitan, Dvir, Publishing House Ltd, Or Yehuda, 2012

Published by arrangement with The Institute for the Translation of Hebrew Literature

© 2012 by Ayelet Gundar-Goshen

© Vertaling uit het Hebreeuws: Shulamith Bamberger, 2015

© Nederlandse uitgave: Meridiaan Uitgevers, Amsterdam 2015

Omslagontwerp: Wil Immink Design

© Omslagbeeld: Wil Immink Design/Thinkstock

Foto auteur: © Alon Siga

Typografie: Perfect Service, Schoonhoven

ISBN 978 90 488 2182 2

ISBN 978 90 488 2183 9 (e-book)

NUR 302

De vertaalster ontving voor deze vertaling een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds

© Vertaling ‘Wandrers Nachtlied’ van J.W. Goethe: Menno Wigman, p. 236

www.meridiaanuitgevers.nl

www.overamstel.com

Alle rechten voorbehouden.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor Yoav

‘Ook de vuist was ooit een open hand en vingers.’

– YEHUDA AMICHAI

VÓÓR

1

Jacob Markovitsj was niet lelijk. Daar moet niet uit afgeleid worden dat hij knap was. Kleine meisjes barstten niet in tranen uit als ze hem zagen, maar ze lachten hem evenmin toe. Jacob Markovitsj was, zou je kunnen zeggen, voorbeeldig middelmatig. Beter gezegd: hij had een bijzonder onbeduidend gezicht. En wel zo onbeduidend dat het oog van de kijker er niet op kon blijven rusten en meteen doorgleed naar andere objecten. Een boom op een straathoek, een kat onder een struik. Je moest je enorm inspannen om in de woestijn die zijn gezicht was te blijven rondtrekken. En mensen spannen zich liever niet al te veel in. Zo kwam het dus dat ze zelden lang naar hem bleven kijken. Dat had ook zijn voordelen, zoals de sectiecommandant algauw inzag. Hij keek net zo lang naar Jacob Markovitsj als nodig was, en wendde vervolgens zijn blik af. ‘Jij gaat wapens smokkelen,’ zei de sectiecommandant. ‘Met die kop van jou val je niemand op.’ En hij had gelijk. Jacob Markovitsj smokkelde wellicht meer wapens dan welk ander lid van de ondergrondse ook, zonder ooit zelfs maar bijna gepakt te worden. De blikken van de Britse militairen gleden over zijn gezicht als smeerolie over een pistool. Of de leden van de ondergrondse hem om zijn durf bewonderden, wist Jacob Markovitsj niet. Weinigen spraken hem aan.

Als hij geen wapens aan het smokkelen was, werkte hij op de akkers. ’s Avonds zat hij in zijn tuin en voerde de duiven broodrestjes. Binnen de kortste keren verzamelde zich daar een vaste zwerm vogels die op zijn schouders neerstreken en uit zijn hand aten. Hadden de dorpskinderen het gezien, dan waren ze in lachen uitgebarsten, maar niemand kwam verder dan de stenen tuinschutting. ’s Avonds las hij het werk van Jabotinsky. Eens in de maand ging hij naar Haifa en sliep daar tegen betaling met een vrouw. Soms dezelfde vrouw, soms een andere. Hij besteedde niet veel aandacht aan haar gezicht en zij niet aan het zijne.

Jacob Markovitsj had één vriend. Zeëv Feinberg was allereerst een snor. Nog vóór de blauwe ogen, de zware wenkbrauwen, de puntige tanden. De snor van Zeëv Feinberg was in de hele regio bekend. In het hele land, zeggen sommigen. Toen een van de leden van de ondergrondse een keer van een reis naar het zuiden terugkwam, vertelde hij over ‘een blozende meid die vroeg of de besnorde sultan nog bij ons was’. Iedereen lachte, maar Zeëv Feinberg lachte het hardst. En als Zeëv Feinberg lachte, beefde de snor op zijn bovenlip en sloeg uit in woeste golven, even bruisend en blij als zijn drager tussen de dijen van de jongedame was geweest. Zeëv Feinberg was duidelijk niet voorbestemd om wapens te smokkelen, zijn snor paradeerde als een stoet zwarte uitroeptekens voor hem uit, je moest wel blind en dom zijn om die niet op te merken. En de Britten waren weliswaar dom, maar het was te optimistisch geweest om aan te nemen dat ze ook nog blind waren.

Zeëv Feinberg kon dan wel geen wapens smokkelen, Arabieren wegjagen kon hij als geen ander, dus patrouilleerde hij vaak ’s nachts rondom het dorp. Hij was dan zelden alleen. Zodra bekend werd dat hij op een avond wachtdienst had, kwamen er andere kameraden bij. De een wilde verhalen horen over de wederwaardigheden van zijn snor tussen vrouwendijen, de ander kwam praten over de toestand in het land en over de vervloekte Duitsers, en weer een ander zocht advies over het telen van vee en het wieden van de akkers en het trekken van verstandskiezen – om maar enkele van de gebieden te noemen waarop Zeëv Feinberg een expert meende te zijn. Er kwamen ook jongedames bij. Zeëv Feinberg was weliswaar een toegewijde bewaker, altijd klaar met de vinger aan de trekker, maar laten we niet vergeten dat God de mens tien vingers heeft gegeven, en niet voor niets. De geur van de akkers na de regen, een vleugje gevaar – dat geritsel: een Arabier of een wild zwijn – en het gekreun was soms tot aan de dorpshuizen te horen. Soms was ook Jacob Markovitsj van de partij. Onder zijn arm droeg hij het versleten, van zweet doortrokken boek van Jabotinsky. Zeëv Feinberg ontving hem vriendelijk, zoals hij iedereen ontving. Menselijk gezelschap was voor hem zo gewoon dat hij niet in staat was onvriendelijk te zijn, ook al zou hij dat gewild hebben. Zelfs de Britten haatte hij niet echt. En als hij iemand doodde, deed hij dat met tegenzin, zij het wel efficiënt.

Ze spraken elkaar voor het eerst toen Jacob Markovitsj een keer diep in de nacht terugkwam uit Haifa. ‘Halt,’ hoorde hij de stem van Zeëv Feinberg in het donker brullen. ‘Wie ben je en waar kom je vandaan?’ Jacob Markovitsj voelde zijn benen trillen, maar hij zei met vaste stem: ‘Ik ben Jacob Markovitsj. Ik was bij een vrouw.’ De lach van Zeëv Feinberg maakte de kippen in hun hokken wakker. Hij vroeg door en Jacob Markovitsj antwoordde maar al te graag. Hij vertelde over de tepels van de vrouw, die buitengewoon aardig waren. Hij was zelfs bereid een gedetailleerde beschrijving van haar achterwerk en benen te geven, zonder ook maar één pond te vragen voor de informatie die hemzelf een half weekloon gekost had. Tot slot boog Zeëv Feinberg zich naar Jacob Markovitsj toe en vroeg: ‘Zeg, was het daarbinnen goed nat?’ De snor van Zeëv Feinberg kriebelde Jacob Markovitsj op zijn wang, maar hij durfde zich niet te bewegen. Nog nooit had iemand hem zo lang aangestaard. Uiteindelijk begreep hij dat hij niet langer kon dralen en vroeg: ‘Wat bedoel je?’

‘Wat ik bedoel?’ Zeëv Feinberg sloeg Jacob Markovitsj met zijn snor en duwde hem achteruit. Zijn blauwe ogen stonden van verbijstering zo wijd open dat ze Jacob Markovitsj bijna verzwolgen, Jabotinsky incluis. ‘Ik bedoel de vagina, kameraad. Hoe nat was het daarbinnen?’ Jacob Markovitsj werd duizelig van de expliciete benaming en zeeg neer op een rots. Zeëv Feinberg kwam naast hem zitten. ‘Je begrijpt toch, hoop ik, dat er verschillende vochtigheidsgradaties mogelijk zijn? Je hebt er die vochtig zijn en je hebt er die nat zijn en je hebt er ook waarin je – o heerlijkheid – kunt verdrinken als in de Zwarte Zee. Dat hangt natuurlijk af van de eetgewoontes van de dame en ook van het weer, maar allereerst van de passie tussen man en vrouw.’ Nu vroeg Zeëv Feinberg weer hoe nat het er was geweest, en Jacob Markovitsj moest bekennen dat hij niet eens een tikkeltje vocht gevoeld had. ‘Niks?’ ‘Niks. Zo droog als de akkers eind augustus.’ Zeëv Feinberg zweeg een hele poos en zei toen: ‘In dat geval, kameraad, raad ik je aan om na te gaan of er geen anderen zijn. Je kent ongetwijfeld de wet van het behoud van massa. Het menselijke lichaam bevat een beperkte hoeveelheid vocht en ik vrees, mijn vriend, dat die vrouw van jou in Haifa het aan een andere man verspeelt.’ Jacob Markovitsj haalde opgelucht adem en verklaarde dat alles nu duidelijk was: de vrouw in Haifa had aangegeven dat hij die avond de vierde was, dus de wet op het behoud van massa kennende lag het voor de hand dat hij bij haar geen water zou aantreffen. Zeëv Feinberg barstte in een schaterlach uit en Jacob Markovitsj lachte onwillekeurig mee. Hij wist niet waarom hij dat deed, hij wilde het ook niet weten. Het was zo aangenaam om naast deze man te lachen, die met zijn snor het hele dal vulde en met zijn galmende lach het hele land. Als er al enige hoon in zijn lach zat, dan loste die direct op, terwijl de lach zelf nog lang bleef weerklinken. Zeëv Feinberg lachte en lachte, tot er een vlekje in zijn kruis verscheen. En toen hij dat merkte, lachte hij nog harder. Vanaf die avond waren Jacob Markovitsj en Zeëv Feinberg vrienden.

Twee keer redde Jacob Markovitsj het leven van Zeëv Feinberg, beide keren op dezelfde avond. Hij kwam weer terug uit Haifa en spoedde zich naar de wachtpost, omdat hij voor het eerst van zijn leven een stel borsten gezien had die niet even groot waren. Hij liep na te denken hoe hij dat aan Zeëv Feinberg zou vertellen toen hij een jonge Arabier tussen de struiken zag hurken, zijn geweer gericht op een bewegende schaduw, vermoedelijk Zeëv Feinberg die een vrouw bereed. De verleiding is groot om te vertellen dat hij geen moment aarzelde. Maar ja, tot aan die avond had Jacob Markovitsj alleen maar wapens gesmokkeld en, afgezien van de ratten die de akkers schade toebrachten en die hij de kop insloeg, nog nooit een levend wezen gedood. Hoe het ook zij, hij overwon de trilling in zijn benen, pakte stilletjes een ronde witte steen en sloeg de jongeman met één harde klap de hersens in. Een schot doorkliefde de donkere nacht, alsook de trommelvliezen van Jacob Markovitsj. Hij tastte zijn lijf af om te zien of hij geraakt was en ontdekte dat Zeëv Feinberg nu eens een keertje misgeschoten had. ‘Ik ben het,’ riep hij. ‘Niet schieten!’

Het dankbare gemompel van Zeëv Feinberg werd overstemd door de braaklawine. Jacob Markovitsj keek naar de jongeman die op de grond lag en zijn maag draaide zich meteen om. Het bloed glom in het maanlicht, het ontblote hersenweefsel deed hem huiveren, maar de krekels bleven zingen. Wanhopig als hij was, sloot Jacob Markovitsj zijn ogen, gooide de deuren van zijn brein dicht voor de beelden van de jongeman met zijn uitgestorte hersenen en hield zich met alle macht vast aan de borsten van de vrouw uit Haifa. Toen hij zijn ogen weer opendeed, zag hij een ander stel borsten voor zich, maar dan perfect symmetrisch. Rachel Mandelbaum stond halfnaakt te bibberen naast Zeëv Feinberg. Van de weeromstuit vergat ze zich te bedekken en stond daar in haar volle glorie te janken bij het lijk van de Arabier. Jacob Markovitsj keek naar de borsten van Rachel Mandelbaum en zijn lid werd steeds stijver. En hoe stijver zijn lid, hoe slapper zijn hoofd, dat het beeld van de kapotte Arabier geleidelijk aan losliet. Langzaam drong het tot Jacob Markovitsj door dat hij naar de borsten van Rachel Mandelbaum stond te staren, en dat terwijl hij Abraham Mandelbaum niet was. Toen het kwartje viel, keek hij weg van de borsten, wendde zich tot Zeëv Feinberg en zei: ‘Abraham vermoordt je.’

Kenners en leken waren het oneens over de vraag hoeveel mensen Abraham Mandelbaum gedood had. Sommigen zeiden tien, anderen vijftien, en weer anderen spraken denigrerend van overdrijving en stelden resoluut dat het er niet meer dan vier waren. Uiteindelijk kwam men tot een compromis en werd het een typologisch getal: zeven. Hoewel iedereen aannam dat het, de enkele Brit daargelaten, om Arabieren ging, kon niemand dat garanderen. Vliegjes dachten twee keer na voordat ze bij Abraham Mandelbaum in de buurt kwamen. Katten schurkten niet tegen zijn benen. Als er in het dorp een guillotine was geweest, was Abraham Mandelbaum vast gekozen om die te bedienen. Bij gebrek daaraan moest hij genoegen nemen met de functie van slager. Weinigen wisten dat hij ’s nachts in zijn slaap zijn heimwee in het Pools uithuilde, onbestemde zinnen over een wit lammetje murmelde, over een suikerappel en de gemeenheid van de kinderen. Rachel Mandelbaum hoorde en begreep het en stapte zachtjes uit bed. Ook het schip had zij, vijf jaar eerder, zachtjes verlaten. Ze stond roerloos in de haven van Haifa en wachtte op wat er komen ging. Ze had al haar durf verbruikt voor de reis naar Palestina en nu ze er was, had ze alleen nog puf om te staan wachten. Ze hoefde niet lang te wachten. Na een halfuur kwam Abraham Mandelbaum naar haar toe en stelde zich voor. Hij kocht in een kiosk een glas prik voor haar en nam haar mee naar huis. Rachel Mandelbaum volgde hem als een eendenkuiken dat op de drempel van de haven uit zijn ei was gekomen en zich vastklampte aan de eerste de beste gedaante die het zag.

Later zou ze zich afvragen wat hij in de haven kwam doen op de dag dat het schip er arriveerde. Hij had niets bij zich en hij kocht de hele tijd dat ze die dag samen waren ook niets. Familie had hij niet, dus nam Rachel Mandelbaum aan dat hij er niet was om iemand te onthalen. Daarin vergiste zij zich. Abraham Mandelbaum kwam om de zoveel weken naar de haven om de schepen welkom te heten. Als de honger groot is, voldoet ook het wachten op zich om de leegte in de buik te vullen, al is het maar een klein beetje. Abraham Mandelbaum keek naar de zielen die aan land kwamen, groene gezichten, bleke ledematen, en zocht naar een bekende gelaatstrek. Na een poos gingen de mensen uiteen en keerde Abraham Mandelbaum terug naar huis. Op de dag dat hij Rachel zag, wist hij het meteen, maar hij wachtte dertig martelende minuten om er zeker van te zijn. Er kwam verder niemand. Rachel verzette geen stap. In haar groene jurk kwam ze hem voor als een fles die in zee was gegooid en op het strand was aangespoeld opdat hij, de eenzame overlevende, hem zou oprapen en wat erin zat zou lezen. Hij nam haar mee naar huis en trouwde met haar, maar het lukte hem nooit de woorden in de fles te ontcijferen.

Rachel Mandelbaum, geboren Kanzelpult, trok haar groene jurk uit en maakte er gordijntjes van. Van haar rode baljapon maakte ze twee tafelkleden en een kussenovertrek. Vijf maanden nadat ze aan land was gekomen, was er haast niets meer over van het stadsmeisje. Het huis was vol met gedenktekens aan haar vorige leven, die steeds valer werden, steeds verder afrafelden, totdat het leek of de stoffen van oudsher hier thuishoorden, in Palestina. De andere vrouwen keken naar haar met een mengeling van waardering en bevreemding. Aan de ene kant was het uiteraard mooi om te zien hoe ze integreerde, niet zoals die ijdeltuiten die zich hier in een vakantiedorp buiten Zürich waanden. Aan de andere kant, lieve hemel! De nonchalance waarmee ze van de meest modieuze creaties gordijnen maakte. De crème de la crème van de Weense mode werd bij haar een lap om de handen mee te vegen in de slagerij van haar man. Ook van het Duits moest Rachel Kanzelpult niets meer hebben. Zodra ze voet in de haven van Haifa zette, zwoer ze dat ze voortaan uitsluitend Hebreeuws zou spreken. Als ze een woord niet kende, zweeg ze liever, ook wanneer haar gespreksgenoot Duits verstond. Bij een bezoek van functionarissen van de ondergrondse aan het dorp, hoorde een van hen dat de schoonheid in de deuropening van de slagerij net als hij uit Oostenrijk kwam. Hij bestookte haar meteen met een opgewonden kanonnade, maar deze werd beantwoord met een woordeloos staren. Rachel groef zich in haar zwijgzaamheid in en de stoet haastte zich opgelaten om de plek te verlaten. De vrouwen, die de ernstige jongedame inmiddels aardig waren gaan vinden, prezen haar trouw aan de Hebreeuwse taal. Het verhaal van de brutale immigrante die de functionaris een lesje ‘eigen taal eerst’ had geleerd, verspreidde zich als een lopend vuurtje en Rachel werd op straat door velen begroet. Zij groette terug met een licht accent. Haar ware motieven bleven verborgen, misschien ook voor haarzelf. Diep in haar hart wist ze dat als ze ook maar de allernauwste kier open zou laten, de rouw om haar vorige leven zou opwellen en het hele land zou overstromen. De jurken, de bals, het licht dat op gepolijste straattegels brak, de sneeuwvlokken – ze zaten allemaal achter slot en grendel. Eén blik achterwaarts, en ze zou net als Eurydice struikelen, de diepte in vallen, in de o zo heerlijke Europese hel.

Overdag hielp Rachel Mandelbaum haar man in de slagerij, waar het bloed als parfum om haar heen stoof. ’s Avonds zat ze in bed te breien, de steken dicht op elkaar, om geen enkele gedachte uit het verleden in het heden te laten doorsijpelen. Maar eens per maand legde ze de breinaalden neer en stapte zachtjes uit bed. Abraham Mandelbaum kreunde in een slaperig Pools en Rachel aaide hem met een ervaren hand over zijn hoofd en verliet het huis. Buiten: Palestina slaapt, de aarde ademt zwaar, met de geur van stof en citrusbomen en stro. En midden in dat alles wacht Zeëv Feinberg haar op. Ze sluit haar ogen en hij kust haar hals. Zijn snor krast over haar fijne, doorzichtige huid. Maar Rachel trekt haar hals niet terug, integendeel, ze wrijft zich steeds weer aan de harde haren. En van verre, voorbij de citrusplantages, het stro, de haven en de grote zee, komt de herinnering aan de snor van een Oostenrijkse soldaat, Johan genaamd, en aan zijn lippen die naar wijn roken toen hij haar kuste, aan het bloed dat in haar aderen stroomde toen hij met haar in een lange Weense wals rondwervelde. En op zulke momenten werden de ogen van Rachel Mandelbaum vochtig, en zo ook haar vagina.

2

Op de avond dat Jacob Markovitsj de jonge Arabier de hersens insloeg, kregen de ogen van Rachel Mandelbaum de kans niet om vochtig te worden. Zeëv Feinberg had net haar bloes uitgetrokken en zijn hoofd tussen haar borsten gepropt. Nu was de Oostenrijkse soldaat Johan nooit zover gekomen, dus deed het haar niets toen de snor haar daar aanraakte. Ze voelde hoogstens een lichte kriebeling en vroeg zich af of het gepast zou zijn het hoofd van Zeëv Feinberg van haar borsten naar haar hals te verschuiven. Maar nog voordat ze tot een besluit kon komen, hoorde ze het misselijkmakende geluid van een brekende schedel. Rachel Mandelbaum kende dat geluid maar al te goed, want hoe zeldzaam ook, als je het één keer waargenomen hebt, vergis je je er nooit meer in. Op een heldere avond in Wenen, terwijl ze van haar huis naar het café aan het plein liep, zag Rachel Kanzelpult drie jongens een oude Jood heen en weer duwen, als een speelbal aan elkaar doorspelen. Tot haar verbijstering zag ze op hun gezichten de uitdrukking van onschuld en plezier die zo typerend is voor spelende kinderen. Op een gegeven moment gaf een van de jongens de oude man een onhandige zet. De man struikelde en viel op de grond. Zijn hoofd sloeg tegen de stoeprand. Nu was hij geen speeljood maar, maar een gebroken speeltje, een leeggelopen bal. De jongens stonden angstig naar hem te kijken. Na enkele minuten slikte een van hen en zei: ‘Kom, we vinden wel een andere.’ Ze gingen ervandoor en Rachel liep verder. Een week later ging ze aan boord van het schip. ’s Nachts, als haar buik dreigde te barsten van misselijkheid en heimwee, hoorde ze weer het geluid van de brekende schedel.

Toen ze Jacob Markovitsj tegen Zeëv Feinberg hoorde zeggen ‘Abraham vermoordt je’, besefte Rachel Mandelbaum dat ze met blote borsten voor Jacob Markovitsj stond. Een vluchtige blik was voldoende om te constateren dat Jacob Markovitsj geen zweem van een snor had en dat ze het daarom niet kon billijken. Ze bedekte zich gauw, verontrust door de gedachte dat er nu drie mannen in het dorp waren die het schoonheidsvlekje op haar rechterborst kenden. Had ze enig inzicht gehad in de zielenroerselen van Jacob Markovitsj, dan had ze zich vermoedelijk geen zorgen gemaakt. Vergeleken met de asymmetrische borsten van de vrouw uit Haifa waren de borsten van Rachel Mandelbaum een goddelijke creatie die, zo concludeerde Jacob Markovitsj, een afgeslachte Arabier wel waard was. Maar een offer van één dode Arabier was dan ook meer dan voldoende, het volstond ook zonder Zeëv Feinberg, die intussen klaar was met zijn dankbetuigingen aan Jacob Markovitsj en nu in zeemansrussisch stond te vloeken: ‘Idioot, imbeciel, jij en de teef die je geworpen heeft.’ Eerst dacht Jacob Markovitsj dat hij het tegen de Arabier had, maar toen hij hem zijn eigen snor met zijn berenklauw zag uitrukken, begreep Jacob Markovitsj dat Zeëv Feinberg zichzelf uitschold. ‘Binnen drie minuten staan hier dertig man, maar ook zij zullen je nek niet kunnen redden uit de handen van Abraham Mandelbaum. O, liederlijk zwijn dat je bent, vandaag word je afgeslacht.’ Zeëv Feinberg bleef aan zijn snor rukken en Jacob Markovitsj had het gevoel alsof hij getuige was van het teloorgaan van een wereldwonder, alsof de bibliotheek van Alexandrië voor zijn ogen afbrandde. ‘Laat die snor nou!’ brulde hij en hij schrok van zijn eigen stem. ‘We kunnen hem met z’n tweeën wel aan.’

Tot opluchting van Jacob Markovitsj en Rachel Mandelbaum liet Zeëv Feinberg eindelijk zijn snor los. De afschuw op zijn gezicht veranderde in een uitdrukking die vanuit een bepaalde gezichtshoek op minachting leek. Hij was ruim een kop groter dan Jacob Markovitsj en ongeveer twee keer zo breed. De achtenzeventig kilo van Jacob Markovitsj zouden maar weinig gewicht leggen in de schaal van deze strijd, die feitelijk geëindigd was nog voordat hij begon. Jacob Markovitsj zag de blik in de ogen van Zeëv Feinberg en er ging een steek door zijn hart. In de verte klonken de stemmen van de mannen die van het schot wakker geschrokken waren. Ongetwijfeld met Abraham Mandelbaum aan kop.

‘Rennen,’ brulde Jacob Markovitsj. Zeëv Feinberg bleef staan. ‘Ik ga zeggen dat ik terugkwam uit Haifa en een Arabier zag die Rachel aanviel. Jij was op dat moment op de noordelijke akkers bezig, je hoorde geschreeuw en je schoot in de lucht. En nu wegwezen, weg!’ Onder de snor van Zeëv Feinberg openden zijn lippen zich in verbijstering. Maar het duurde niet lang of hij sprong op zijn paard en zette het op een galop. Rachel Mandelbaum keek Jacob Markovitsj aan alsof ze hem voor het eerst zag. Er kwamen hoogdravende Duitse woorden in haar op, maar ze kende hun Hebreeuwse versie niet, dus ze zweeg. Misschien maar goed ook. Jacob Markovitsj had zijn nek niet voor haar uitgestoken. De borsten van Rachel Mandelbaum waren weliswaar rond en fraai, maar de snor van Zeëv Feinberg was bijzonderder. Het was de enige snor die omhoogstak om Jacob Markovitsj met een glimlach te verwelkomen.

De mannen stonden in een halve cirkel om Jacob Markovitsj heen. Nog nooit hadden zoveel ogen hem tegelijk aangekeken. Hij vertelde zijn verhaal een tweede keer en sloeg zijn ogen om de paar zinnen op naar Rachel, om bevestiging te krijgen. Hij vond dat ze te heftig knikte en vreesde dat dit averechts zou werken. Je bazuint op straat ook niet luidkeels rond dat twee plus twee vier is, je zegt het gewoon rustig, maar Rachels hoofd ging met een bijna religieuze devotie op en neer. Dat viel Abraham Mandelbaum ook op. De blos op de wangen van zijn vrouw leek hem te diep. Hij kon weliswaar moeilijk onderscheid zien tussen het roze van verbolgenheid en dat van genot, maar haar lippen waren hoe dan ook te vol, zoals tijdens de geslachtsdaad. Toen Zeëv Feinberg eindelijk op zijn paard kwam aangereden, trokken de wenkbrauwen van Abraham Mandelbaum zich samen als twee zwarte geiten die zich op een koude nacht aan elkaar vastklampen. ‘Waar bleef je?’ zei de secretaris. ‘Ik heb op de akkers gezocht of er nog meer waren.’ Er verrees een instemmend gemompel uit het publiek en Jacob Markovitsj durfde eindelijk regelmatig te ademen. ‘En jij dan? Hoe haal jij het in je hoofd zo laat buiten te gaan wandelen?’ Rachel Mandelbaum sloeg haar ogen neer en zei: ‘Ik kon niet slapen.’ De maan kwam weer achter de wolken vandaan en wierp zijn licht op Rachel Mandelbaum als een spotlight op een podium. Ze zag er met haar neergeslagen ogen en verscheurde nachtjapon zo breekbaar uit dat er geen enkele man was die haar niet in zijn armen wilde nemen en in zijn bed beschermen. Dat hadden ze waarschijnlijk ook gedaan als haar man er niet geweest was. Alleen Abraham Mandelbaum keek niet naar zijn vrouw, en wel omdat zijn ogen gericht waren op de gulp van Zeëv Feinberg, die openstond, als een schreeuwende mond. Zeëv Feinberg veegde een traan van medeleven weg, zag toen de blik van haar man en deed gauw zijn gulp dicht. ‘Beetje gênant, maar ik stond op het punt om voor de zesde keer vannacht te pissen toen ik het schot hoorde. Zo gaat dat: als je niemand hebt om mee te praten, drink je om je mond bezig te houden. Hele nachten breng ik zo door, drinken en pissen, drinken en pissen.’ De mannen barstten in lachen uit, Rachel Mandelbaum glimlachte beleefd. Abraham Mandelbaum zweeg.

Een dag later werd er bij Jacob Markovitsj rond halfacht hard aangeklopt. Voor de deur stond Zeëv Feinberg. ‘Snel inpakken. Hij is erachter gekomen.’ Op weg naar Tel Aviv, onder het geratel van de trein, dat de knorrende maag van Jacob Markovitsj overstemde (thuis ontbijten was niet aan de orde geweest), vertelde Zeëv Feinberg wat er gebeurd was. ‘Vanochtend vroeg besloot Abraham Mandelbaum met zijn vrouw te vrijen. Hij trok haar haar nachtjapon uit en zag een afschuwelijke uitslag op haar borst. Een allergische reactie, ontstaan door de wrijving van de snor op de fijne huid die ze daar had. O o, wat een mooie huid. Witter dan melk. Behalve de vlek dan. Heb je die gezien?’ Jacob Markovitsj zei dat hij geen vlek gezien had, maar dat hij graag wilde horen hoe Zeëv Feinberg aan het mes van de slager ontsnapt was. ‘Dat is het ’m juist, hij kon maar niet beslissen welk mes hij zou pakken. Het kostte hem wel vijf minuten om het juiste gereedschap te kiezen, net genoeg tijd voor Rachel om naar mijn Sonja te rennen en te zeggen dat ze ons moest waarschuwen. Alleen is Sonja een stuk minder kieskeurig dan Abraham Mandelbaum.’ Zeëv Feinberg schoof zijn shirt omhoog en liet Jacob Markovitsj vijf lange, bloedige schrammen zien. ‘Ik zweer het je, die vrouw is zo sterk als tien mannen.’ Jacob Markovitsj knikte bewonderend. Zeëv Feinberg begon Sonja te roemen, hij vergeleek haar met een hele reeks zoogdieren, van de wolf tot de hyena, maar Jacob Markovitsj staarde alleen maar vol jaloezie naar de vijf bloedgeultjes die op de borst van Zeëv prijkten. ‘Dat een vrouw zulke gevoelens voor je heeft! Dat heb ik nooit voor mogelijk gehouden.’ Zeëv Feinberg staakte meteen zijn lezing over de wilde teef die Sonja ter wereld had gebracht en knikte. ‘Ze heeft een hart zo groot als een duif en haar vagina loopt over van zoet water,’ zei Zeëv Feinberg en hij begaf zich in een gedetailleerde beschrijving van Sonja’s vagina, hoe zoet die wel niet was, hoe roze, hoe warm en blij de vochtigheid waarmee ze hem begroette. ‘En je moet weten, ze heeft dan misschien niet de borsten van Rachel, maar ze maakt je aan het lachen totdat je ballen in elkaar verstrengeld raken.’ Op dit punt barstte Zeëv Feinberg in zo’n harde lach uit dat de trein sneller ging rijden. Uiteindelijk verzuchtte hij: ‘Als we terugkomen, trouw ik met haar. Echt waar.’

Zeëv Feinberg keek ernstig. Jacob Markovitsj geloofde hem bijna. Maar toen zakte zijn blik van de ogen naar de snor en hij herinnerde zich hoe deze krulde bij het zien van een vrouw met een glimlach in haar ooghoeken, hoe de snorharen trilden zoals die van een kat die een muis voelt aankomen. En hij dacht meteen aan de kat die bij de deur van de slagerij op de giften van Rachel Mandelbaum wachtte en die, vol en voldaan, een gewonde vogel die op zijn pad lag toch maar toetakelde, niet zozeer uit jachtinstinct als wel uit gewoonte. Zeëv Feinberg was een ware revolutionair. Een communist in de volle betekenis van het woord. Hij schonk zijn liefde gelijkmatig, zonder de ene vrouw boven de andere te prefereren. ‘Ik ga met haar trouwen,’ zei hij weer en hij klopte nu op zijn dij, als om aan te geven dat de zaak beklonken was. ‘Deze keer trouw ik met haar.’

Toen de trein Tel Aviv binnenreed, was Zeëv Feinberg bezig het bruiloftsdiner te beschrijven. De zoute haring met zoete challe was allang opgediend, evenals het gebraden rundvlees. Jacob Markovitsj at met zijn oren, maar die voerden het voedsel kennelijk af naar iemand anders’ maag. Zijn eigen maag was al uren leeg. Uiteindelijk durfde hij Zeëv Feinberg in de rede te vallen en te vragen waar ze heen gingen en of daar wat te eten was. ‘We gaan naar Froike toe,’ zei Zeëv Feinberg, ‘en hem kennende ga je daar niet hongerig weg.’ Jacob Markovitsj verstijfde. ‘Bedoel je de adjunct-leider van de ondergrondse?’ ‘Helemaal.’ ‘Waar ken je hem van?’ De commandant van Jacob Markovitsj sprak altijd met ontzag over de adjunct. Jacob Markovitsj durfde niet eens te dromen van een ontmoeting met deze man die, als hij het goed had, bereid was een granaat door te slikken en via zijn anus uit te werpen als hij daarmee het land kon helpen heroveren. ‘We zijn hier met hetzelfde schip aangekomen,’ zei Zeëv Feinberg tussen neus en lippen door en hij liep verder.

Maar er zat natuurlijk meer achter. Er voeren wel vierhonderd illegale immigranten aan boord van dat schip, maar geen twee anderen raakten zo verknocht aan elkaar als Zeëv Feinberg en de man die adjunct-leider van de ondergrondse zou worden. Ze deelden onderling de liefde voor vrouwen, voor moppen en voor het schaakspel. Een liefde die velen weliswaar bezitten, maar niet in dezelfde mate. En aangezien het schip klein was, met een stuk of vijftig vrijgezellinnen, zo’n dertig goede moppen en één schaakspel, besloten de twee mannen de Europese bezitterigheid achter zich te laten en alles gelijkelijk te delen. Op één punt bleven ze echter even zelfzuchtig als voorheen: het winnen. Toen het schip de kust van het Heilige Land naderde, waren ze verdiept in een fanatieke partij schaak. Maar zodra Zeëv Feinberg de kapitein hoorde roepen, zette hij zijn loper op tafel neer en stond op. De toekomstige adjunct-leider van de ondergrondse wierp een vernietigende blik op hem. Hij had zich sinds zijn vertrek uit Europa niet geschoren en leek nu op de Talmoedstudent die hij vroeger was geweest. Alleen zijn ogen verklapten dat hij van de zonde geproefd had en nog niet voldaan was. ‘Als je a zegt, moet je ook b zeggen,’ las hij Zeëv Feinberg de les. ‘We hebben tweeduizend jaar gewacht, we kunnen best nog een kwartier langer wachten.’ Midden in het tumult van de boten die te water gelaten werden bleven de twee mannen spelen. Ze keken geen van beiden op hun horloge. Ze hadden al zoveel zoete lippen geproefd dat ze geen haast hadden om de grond van het Heilige Land te kussen. Twintig minuten later kwam de kapitein hun hut binnenstormen. ‘Als de Britten u pakken, mag u de hele weg terug naar Europa schaken!’ De toekomstige adjunct leek deze mogelijkheid aandachtig te overwegen. Ten slotte bond hij in. ‘Ik hoop dat je met één hand kunt zwemmen, Feinberg, want met de andere hou je je stukken vast.’

Met een overvolle rugzak op hun rug en de schaakstukken in hun hand haastten ze zich naar het dek. Ze hielden allebei hun eigen stukken vast en prentten zich hun respectieve posities op het bord in. Maar toen sprak de kapitein hen toe en gebood hun een zwangere vrouw en haar twee dochtertjes te helpen. Ze wilden al weigeren, maar uiteindelijk viel het besluit: bij de keus tussen de rugzak, de reizigsters en de schaakpartij die nog afgemaakt moest worden, verloor de rugzak. Zeëv Feinberg hield de vrouw en de zwarte stukken vast. De toekomstige adjunct manoeuvreerde dapper tussen de jankende meisjes en de witte stukken en liet ze geen van alle in de golven verdwijnen. Aan land gekomen namen ze afscheid van de dankbare vrouw, plaatsten een vluchtige beleefdheidskus op de gerimpelde wang van het Heilige Land en merkten tot hun schrik dat ze de posities van de stukken op het schaakbord vergeten waren. De hele nacht zaten ze met natte onderbroek en blote borst op het strand te kibbelen over de juiste opstelling. Toen de Britten er ’s morgens aankwamen, zagen ze de twee mannen aan voor vaste badgasten. Uiteindelijk gingen ze, ieder in zijn onderbroek, het land verkennen. Zeëv Feinberg trok naar het noorden en de toekomstige adjunct begaf zich naar Tel Aviv, waar hij de toenmalige adjunct-leider van de ondergrondse werd. Toen Zeëv Feinberg hem later een keertje vroeg hoe iemand die een zwangere immigrante bijna liet vallen voor een loper leiding kon geven aan de illegale zionistische immigratie, antwoordde zijn vriend dat hij eigenlijk niet anders gedaan had dan de ene obsessie voor de andere ruilen. ‘Ook hier heb je zwarte en witte pionnen. En ook hier heb ik een hekel aan verliezen.’

Jacob Markovitsj en Zeëv Feinberg zaten voor het bureau van de adjunct-leider van de ondergrondse, de eerste ineengedoken en beschroomd, zijn lichaam als het ware in zichzelf gezogen, de tweede zelfgenoegzaam, zijn benen voor zich uitgestrekt, zijn lijf ontspannen. Hoewel zijn ogen steeds weer naar de adjunct afdwaalden, kon Jacob Markovitsj het onmetelijke verschil tussen zijn eigen zithouding en die van Zeëv Feinberg onmogelijk negeren. Je hebt mensen, dacht hij, die op de wereld rondlopen alsof ze er per ongeluk beland zijn, alsof er elk moment een hand op hun schouder gelegd zou kunnen worden en iemand in hun oor zou roepen: ‘Wat krijgen we nou? Wie heeft jou hier binnengelaten? Wegwezen graag, en snel een beetje.’ En je hebt mensen, dacht hij verder, die helemaal niet lopen, die de wereld bevaren, die de wateren doorklieven als een solide schip. Jacob Markovitsj was op dat moment niet jaloers op Zeëv Feinberg, nee, wat hij voelde was veel complexer. Hij zat op de kamer van de adjunct naar de uitgestrekte benen van Zeëv Feinberg te kijken en zich voor zijn eigen ingetrokken benen te generen, en hij vroeg zich af in hoeveel kamers hij nog meer met zijn benen onder zich had gezeten en of het hem ooit zou lukken zijn ledematen vrijelijk uit te strekken, ook wanneer hij niet alleen was. En uitgerekend dat gepeins maakte dat hij zich ineens oprichtte, de adjunct, die nog geen woord tegen hem gezegd had, een hand gaf en zei: ‘Jacob Markovitsj, tot uw dienst.’

In de stilte die er viel, besefte hij dat hij een fout had begaan. De andere twee waren kennelijk verdiept in een belangrijk gesprek. Of het nu om een gewaagd plan ter verdediging van het Heilige Land ging, om een uitzonderlijk gecompliceerd liefdesstandje of een briljante schaakzet die ingestudeerd moest worden – de verklaring van Jacob Markovitsj was in geen geval toepasselijk. De adjunct nam Jacob Markovitsj op met de blik van de dorpsarts die een ontlastingsonderzoek doet en wendde zich vervolgens weer tot Zeëv Feinberg. ‘Hoe groot zei je dat haar vlekje was?’ De adjunct stond bekend om zijn voorliefde voor schoonheidsvlekjes. Zijn tegenstanders beweerden dat hij ze prefereerde boven het lichaam van de vrouw. Toen Zeëv Feinberg hem het verhaal vertelde dat met de borsten van Rachel Mandelbaum begon en met het mes van Abraham Mandelbaum eindigde, liet de adjunct het mes voor wat het was – messen had hij te over – en richtte zich op de borsten. Zeëv Feinberg vond het niet erg. Integendeel, hij waardeerde het vermogen van zijn vriend om kaf van koren te scheiden en was maar al te blij om het over de borsten van Rachel te hebben. Maar nu gebeurde er iets vreemds: telkens als hij zich de ronde borsten van Rachel voor de geest haalde, veranderden die in de borsten van Sonja. En ook al waren Rachels borsten mooier, ook al waren ze rond en zoet en o zo stevig, van de borsten van Sonja werd hij zo blij dat hij ze niet uit zijn gedachten wilde verbannen. Zo kwam het dat hij de adjunct over de borsten van Rachel vertelde terwijl hij in zijn verbeelding de borsten van Sonja zag. Maar ineens schrok hij van de gedachte dat hij zich zou kunnen vergissen en in plaats van Rachels borsten de borsten van Sonja zou beschrijven, wat hij vooral niet wilde.

Zeëv Feinberg viel stil. Voor het eerst sinds zijn kennismaking met de adjunct op het schip had hij het gevoel dat er iets was wat hij per se niet wilde delen. Jacob Markovitsj zweeg eveneens. Hij vervloekte zichzelf nog steeds om wat hij gezegd had, maar merkte ondanks zijn agitatie dat Zeëv Feinberg veranderd was. Tot nu toe vertelde hij zijn veroveringen na alsof hij aan het herkauwen was, als iemand die nog even nageniet van het diner van de vorige avond. Maar nu sprak hij met ogen vol hunkering: geen verzadigde man die het genuttigde maal prijst, maar iemand die honger heeft, die ziek is van verlangen. Terwijl hij zogenaamd aan de borsten van Rachel Mandelbaum dacht, straalde Zeëv Feinberg een blijheid uit die groter was dan wanneer hij daadwerkelijk met haar was. Na zijn eerdere misstap moest Jacob Markovitsj alle moed verzamelen om zijn mond weer open te doen en te zeggen: ‘Je gaat nog terug naar Sonja.’ Zeëv Feinberg keek hem stomverbaasd aan. Daarna glimlachte hij. Zijn aanvankelijke schrik over de helderheid waarmee Jacob Markovitsj zijn allergeheimste gedachten doorzag, veranderde meteen in opluchting: ha, zijn vriend doorgrondde zijn zielenroerselen, dat hiërogliefenschrift waarvan hij allang de hoop had opgegeven dat iemand anders dan hijzelf het zou kunnen ontcijferen.

De adjunct dacht eerst per abuis dat het buikpijn was. Pas daarna besefte hij dat de scherpe steek in zijn buik jaloezie was. Hij was jaloers omdat er iets gaande was tussen de twee mannen die voor hem zaten, iets waar hijzelf geen deel aan had. Want ook al was die Jacob Markovitsj niet meer dan een worm – dat zag Feinberg toch ook wel in? – deze worm had een fijne zijdedraad om zichzelf en zijn vriend gesponnen, waar de adjunct buiten bleef.

De adjunct was geen grote liefhebber van pijn, zeker niet in zijn buik, maar met deze pijnlijke jaloezie was hij blij alsof hij iets teruggevonden had wat hij kwijt was. Zo’n pijn had hij al jaren niet gevoeld. Weliswaar kende hij door zijn functie alle soorten pijn die de ene mens de andere kan toebrengen – een beuk in het middenrif, een vuist die de neus kraakt, een uitgetrokken nagel en de allesbehalve aangename messteek naast het geslachtsorgaan – maar de andere soorten pijn, de soorten die gepaard gaan met volheid, was hij intussen zo goed als vergeten. Alleen als je van iets anders vol bent dan van jezelf, kun je pijn lijden als dat verdwijnt. Toen hij na de Talmoedschool in Polen naar de grote stad was verhuisd, werden de pijnen van volheid bijna zijn dood. Hij liep door de hoofdstraat en alles was van God verlaten. Van God verschoond. Bezoedeld door de alledaagsheid. Een stuk brood was niet meer dan een stuk brood. In het wijnglas zat geen druppeltje godheid. De wereld lag voor hem zoals hij was, van alle engelen ontdaan, rillend van de kou en zonder de belofte van het hiernamaals om zich mee toe te dekken. De eerste nacht in de grote stad verlangde de adjunct met hart en ziel naar God, ontelbare trommels bonkten in zijn hoofd, als een heidens feest. ’s Avonds, in zijn donkere kamer in het pension, schoor hij zijn baard af. Hij kon niets zien. Het bloed dat uit de sneden kwam plakte aan zijn baardharen, die in klonters op de grond vielen. Hij had op de ochtend moeten wachten, maar hij wist dat zijn benen hem dan van heimwee rechtstreeks naar de synagoge zouden brengen, voor het ochtendgebed. Hij bleef zich dus scheren. En toen hij klaar was met zijn baard, gingen zijn trillende handen, Delila’s handen, door naar zijn kruin, en daarvandaan naar zijn wenkbrauwen, om zich dan op het lichaamshaar toe te leggen. En bij het aanbreken van de dag stond hij spiernaakt voor de leegte.

De jaren gingen voorbij. Het haar van de adjunct-leider van de ondergrondse groeide weer aan en zijn hart verhardde. Nu zat hij tegenover de twee mannen onbewust te friemelen aan een plukje dik borstelhaar. Toen hij dat merkte, hield hij meteen op. Zo’n verwijfd, sentimenteel gebaar betaamde de adjunct-leider van de ondergrondse niet. Ter compensatie koos hij een uitgesproken mannelijk gebaar, kenmerkend voor een adjunct-hoofd van welke organisatie ook: hij sloeg met een open hand op tafel. Zeëv Feinberg en Jacob Markovitsj keken naar hem op, de eerste nieuwsgierig, de tweede met ontzag. Daar de adjunct geen goede reden had voor de klap op de tafel, moest hij gauw iets bedenken om te zeggen. ‘Nou, jullie zitten zo te zien diep in de penarie.’ Jacob Markovitsj en Zeëv Feinberg knikten instemmend. De adjunct was gezegend met het zeldzame talent om het vanzelfsprekende op een manier te zeggen dat het wonderbaarlijk verfrissend overkwam. ‘Die Mandelbaum, gaat ie jullie tot aan Tel Aviv achtervolgen?’

‘Tel Aviv?’ brulde Zeëv Feinberg. ‘Desnoods tot aan de Rode Zee!’ De adjunct en Zeëv Feinberg barstten in lachen uit. Jacob Markovitsj zuchtte zachtjes.

‘Help me uit de brand, Froike,’ zei Zeëv Feinberg. ‘Ik ben veel te gesteld op wat ik tussen mijn benen heb om het zomaar aan het slagersmes over te leveren.’

‘Natuurlijk help ik je, Feinberg. Waar zijn vrienden anders voor dan om elkaar de ballen te redden? Hoewel ik aan je vriend hier een beetje twijfel, want volgens mij gebruikt hij die van hem toch niet,’ zei de adjunct met een bulderende lach. Zeëv Feinberg lachte mee – met enthousiaste instemming, dacht de adjunct, terwijl Jacob Markovitsj het als een beleefdheidsgebaar beschouwde. Eenmaal uitgepraat over het beperkte gebruik dat Jacob Markovitsj van zijn teelballen maakte, boog de adjunct zich met een ernstig gezicht over de tafel. ‘Feinberg, ik stuur je naar Europa.’

Zeëv Feinberg keek met een gezicht dat je bij een ander ‘verward’ zou noemen, ware het niet dat hij, 120 kilo durf en spieren, de snor niet meegerekend, niet iemand was die gauw in de war raakte. Bij gebrek aan enig houvast gleed de verwarring snel van zijn gezicht af, druppelde van de blauwe ogen en de dikke wenkbrauwen en de nog altijd lachende mond, en vond pas bij de snor een kier om zich in te nestelen. Zo belandde de verwarring op de rechterpunt van de snor van Zeëv Feinberg, die bij het woord ‘Europa’ op een eigenaardige manier omhoogstak.

‘Bij God, Froike, als dit weer een van je augurkenstreken is, ruk ik je je tong uit.’ De adjunct en Zeëv Feinberg barstten in een zoetzure lach uit. Jacob Markovitsj probeerde de lacune in zijn verbeelding in te vullen, maar men mag gerust aannemen dat het verhaal dat hij zichzelf vertelde heel wat indrukwekkender was dan de waargebeurde geschiedenis.

‘Nee, Feinberg, ik zweer het je, geen augurken.’ De adjunct veegde de lachtraan in zijn ooghoek weg, onbedoeld de mythe weerleggend dat adjuncten geen tranen laten. ‘Moet je luisteren. Dat Europa zijn poorten heeft gesloten, dat weet je al. Nu staat de deur bij ons ook niet bepaald wijd open. Maar we hebben een achterdeurtje ontdekt: trouwen. Een Joodse vrouw die met een jongeman uit Palestina trouwt, kan Europa zonder probleem verlaten. Een Jood uit Palestina die met zijn bruid terugkomt uit Europa mag het vaderland weer zonder toestanden in. De afgelopen maanden hebben we jonge kerels gerekruteerd om naar Europa te reizen en daar met een vrouw te trouwen. Als ze terugkomen, gaan ze scheiden en klaar is Kees: nog een Joodse immigrante in het Heilige Land, en nog een jongeman die van een dankzoen bloost. En wie weet, dat niet alleen. Persoonlijk wil ik wel wedden dat minstens twee van deze stellen getrouwd blijven. Zo’n bootreis brengt de harten vaak tot elkaar, dat weet je toch zelf. En niet iedereen verdrijft de verveling aan boord met een partijtje schaken. Kortom, Feinberg, gefeliciteerd: je gaat trouwen.’

Terwijl de adjunct aan het praten was, zette de verwarring de aanval weer in op de snor van Zeëv Feinberg. Toen hij de laatste zin uitsprak, bleef het niet langer bij de rechterpunt van de snor, maar werd het hele monument veroverd. Tientallen haren staken naar alle mogelijke en onmogelijke kanten uit en verleenden Zeëv Feinberg het uiterlijk van een losgeslagen bezem.

‘Trouwen?’ Jacob Markovitsj kon zweren dat hij in de stem van Zeëv Feinberg een trilling hoorde. ‘Is er geen andere mogelijkheid?’

‘Op papier, Feinberg. Alleen op papier. Hoewel, als ik jou was zou ik ook op dit velletje mijn stempel achterlaten!’ Zeëv Feinberg negeerde dit knipoogje van de adjunct. Eindelijk had hij besloten zich uitsluitend aan Sonja te geven – één enkele vrouw, in godsnaam! – en meteen kwam de duivel, in de gedaante van de adjunct, in zijn oor fluisteren. De tocht van Europa naar Palestina zou elf dagen duren. Geen man die de verleiding zou kunnen weerstaan. De vagina’s van Europese dames, dat wist hij maar al te goed, zijn zo dor als de Siberische steppen, en ook al zou er water uit vloeien, het zou zo koud zijn als het water van de Rijn. Maar hij wist tegelijk ook dat hij zich in dat sneeuwwater zou dompelen en dat hij rillend van de kou en de schaamte voor Sonja zou staan. O Sonja, ambergodin uit Palestina. Toegegeven, ook zij was ooit een noordelijke ijsberg geweest, maar de mediterrane zon had haar merg opgewarmd en haar huid met de geur van sinaasappels doordrenkt (omwille van de historische waarheid dient verteld te worden dat Sonja’s huid verre van amberkleurig was en dat het haar nooit lukte in de zon bruin te worden, omdat ze van melkwit direct naar ziekelijk rood overging – maar dat merkte Zeëv Feinberg niet).

‘Zoek maar iemand anders, Froike. Ik ga niet.’ De adjunct keek verbijsterd naar Zeëv Feinberg, die gauw, voordat hij zich zou bedenken, zei: ‘Je hebt me een verleidelijk voorstel gedaan en ook de helpende hand gereikt, dat staat buiten kijf. Maar ik blijf liever hier. Je hebt vast wel ergens een geheim wapendepot, een kameel met een holle buik waarin ik me schuil moet houden en explosieven smokkelen, een Arabisch dorpje in de bergen van Jeruzalem waarvan de bewoners verjaagd moeten worden en de achtergebleven ruïnes bewaakt. Laat ik me maar op een van deze toeleggen. Mandelbaum zal me niet vinden.’

‘Jawel,’ zei Jacob Markovitsj met neergeslagen ogen. Op een nacht, toen hij de slaap niet kon vatten en geen geld had voor een vrouw in Haifa, en het werk van Jabotinsky zijn eenzaamheid niet kon verdrijven, ging hij een wandeling maken rond het dorp. Op de terugweg voerden zijn benen hem langs het huis van de slager. Door het gordijn heen zag hij Rachel Mandelbaum in haar woonkamer rondlopen, een bloes verstellen, een kussentje uitkloppen, voor zich uit starend een kopje thee drinken. En terwijl Rachel Mandelbaum door het huis liep, danste haar schaduw in de tuin. Ze struinde door de woonkamer en haar schaduw bewoog zich over de bloembedden. Ze klopte op het kussentje, en haar schaduw klopte op de huismuur. Ze nam een slokje thee, en haar schaduw bevroor halverwege. Na een poosje merkte Jacob Markovitsj dat hij niet alleen was. Op de stenen omheining van de tuin zat Abraham Mandelbaum van buitenaf naar zijn huis te kijken, wakend over de schaduw van zijn vrouw. Alsof de slager bang was dat haar schaduw zou doen wat zijzelf niet durfde: opstaan en het op een rennen zetten, helemaal naar de haven van Haifa, om aan boord te gaan van een schip dat naar Europa zou varen. Jacob Markovitsj herinnerde zich hoe de slager keek toen de wind de schaduw van Rachel over de bloemperken deed dansen, en hij wist dat Abraham Mandelbaum hen wel zou vinden. ‘Geen geheim depot, geen holle kamelenbuik en niks de bergen van Jeruzalem. We gaan naar Europa. Samen. En wat de vrouwen betreft, maak je maar geen zorgen, ik zal je tegen jezelf beschermen.’

3

Vier dagen later gingen ze aan boord. De zee was kalm en de zonsondergang banaal. Jacob Markovitsj was een beetje teleurgesteld. Hij was een praktische man, geen sentimentele sukkel, en toch had hij de hoop gekoesterd dat de elementen zich op de dag van vertrek zouden inspannen om voor een gedenkwaardig openingstafereel te zorgen. Er zou een vlucht ooievaars overvliegen, een ongrijpbare dolfijn zou zich dicht bij de kust wagen, de zon zou met bijzondere tinten ondergaan. Dit was tenslotte geen gewone reis naar Europa, het was het begin van zijn levensreis. Vanaf de dag dat hij geboren werd, voelde Jacob Markovitsj zich slechts een bijfiguur in het verhaal van anderen, een subplot, een verre maan die zijn licht aan een of andere zon ontleent. Hij was zoon van zijn ouders en ondergeschikte van zijn commandant en vriend van Zeëv Feinberg. Maar nu had hij, voor het eerst van zijn leven, het gevoel dat hij, Jacob Markovitsj, een leven had dat het navertellen waard was. Al het voorafgaande was maar een schets, de gedachteloze krabbel van een kunstenaar voordat hij doelgericht voor de schildersezel gaat zitten. Daarom dacht hij niet meer aan zijn huis in het dorp en miste hij zijn dorpsgenoten niet, hij vond het alleen maar jammer dat hij Jabotinsky inderhaast in de steek gelaten had en had ook met de duiven te doen.

Toen hij na een halfuur varen uitgekotst was, keek Jacob Markovitsj naar zijn spiegelbeeld in het water. Tussen de flarden dobberend braaksel zag hij de gewone ogen, de alledaagse neus, de nietszeggende kaak. Maar op zijn voorhoofd zag hij iets nieuws, een krachtige lijn die er daarvoor niet was geweest. Wanneer die verschenen was, wist hij niet. Toen hij de Arabier de hersens ingeslagen had misschien? Of toen hij Abraham Mandelbaum schaamteloos had voorgelogen? Of was het toen hij voet bij stuk hield, zelfs in discussie ging met de adjunct, die eerst weigerde hem mee naar Europa te laten varen? Hoe het ook zij, het was een uitgesproken teken. Jacob Markovitsj bestudeerde de nieuwe lijn op zijn voorhoofd, deze kier waaruit elk moment de man kon uitbotten die hij voorbestemd was te zijn. Hij veegde de restjes kots van zijn mondhoeken en draaide zich naar het dek toe.

Het duurde niet lang of Jacob Markovitsj merkte dat hij ernaast zat. Het leven op het schip verschilde bijna in alles van dat in het dorp, behalve als het om hemzelf ging. De blikken van de reizigers gleden straal langs zijn gezicht heen, net als de urine die de mannen elke nacht van het dek in zee loosden. Niemand haatte hem, niemand lachte hem uit – maar niemand keek ook op tegen de man die Zeëv Feinberg had gered, deze Jacob Markovitsj die Arabieren doodde en slagers om de tuin leidde. Had hij gedacht dat hij uit de ruwe korst van zijn kinderjaren zou breken, dan moest hij nu onderkennen dat het geen korst was maar zijn eigen huid. En toen hij Zeëv Feinberg hierover wilde raadplegen, ontdekte hij dat het geen zin had: nog voordat het schip van wal stak, was Zeëv Feinberg tot de onbetwistbare koning van de reis gekroond. Hij schreed over de kade, omgeven door een kudde jongemannen, kwijlende hondjes die maar niet genoeg kregen van de verhalen van de man die bekendstond als de beste vriend van de adjunct-leider van de ondergrondse. En Zeëv Feinberg gaf ze hun zin. Hij vertelde verhalen totdat zijn keel hees werd, hij zong schunnige liedjes totdat zijn tong dubbelsloeg, hij maakte zijn toehoorders aan het lachen en lachte zelf het allerhardst, en zijn lach deed de overvliegende trekvogels van hun route afwijken. Hoewel hij niet benoemd was tot commandant van de operatie, een functie die de adjunct al een paar maanden eerder aan ene Katz had gegeven, was er geen twijfel over de vraag wie de daadwerkelijke leider was. Als Zeëv Feinberg de kapitein had opgedragen via een omweg te varen om aan de Griekse kust naar de plaatselijke naaktzwemsters te kijken, had deze gehoorzaamd. En dat had Zeëv Feinberg vast ook gedaan, ware het niet dat zijn hart brandde van verlangen naar Sonja. Dus bleef hij in plaats daarvan maar praten en zingen en lachen, al voelde hij zo nu en dan dat zijn stem zijn lichaam verliet, vooruitdraafde en hemzelf ver achter zich liet. Op zulke momenten was Zeëv Feinberg het beu om Zeëv Feinberg te zijn. Maar daar merkte Jacob Markovitsj nooit iets van: hoe kon je er genoeg van krijgen om Zeëv Feinberg te zijn?

Bij zonsopgang ontmoetten ze elkaar altijd aan dek. Jacob Markovitsj kwam boven om te controleren of de zon wel was opgegaan, Zeëv Feinberg was op weg naar bed na een hele nacht drinken en verhalen vertellen. Ze zaten zwijgend naast elkaar, Jacob Markovitsj was bezig krachten te verzamelen voor de opkomende dag, Zeëv Feinberg verzamelde moed om de nachtmerries het hoofd te bieden. Op zulke momenten hing er een soort tederheid tussen hen in, die ze nooit durfden te benoemen.

De dagen zagen er identiek uit, en toch gingen ze voorbij. Naarmate ze dichter bij Europa kwamen, voelden de opvarenden een steeds toenemende rilling van onrust door zich heen gaan, totdat het hele schip op het water leek te dansen van ongeduld. De mensen spraken erover bij het ontbijt en bij het diner, staand op het dek en liggend in hun bed. Ze praatten zoveel over Europa dat ze, toen het eindelijk in zicht kwam, allemaal stilvielen. Alsof ze niet gedacht hadden dat er achter hun eigen woorden een waar land lag. Jacob Markovitsj stond op het dek naar het land te kijken. Het schip leek sneller te varen dan tot nu toe, alsof het door een magneet naar de haven getrokken werd. De derde, Europese pool, waar alle reizigers omheen draaiden, doemde voor hun ogen op. Zeëv Feinberg stond naast Jacob Markovitsj met zijn ogen dicht, alsof hij deze lusthof, waaraan je alleen maar hoefde te denken of je hart werd al zacht en je lid hard, geen blik waardig achtte. Hij liet de naam van Sonja steeds over zijn tong gaan, als om alle verleidingen en heksen te bezweren. Maar de tong leek de room en cacao uit de verte al te proeven, het boterzachte wild en de harde vrouwentepels, en Zeëv Feinberg verzuchtte nog één laatste keer ‘Sonja’, en zweeg.

Op dat moment stond Sonja op het strand in Palestina naar de zee te kijken. Zeëv Feinberg opende eindelijk zijn ogen en zag het Europese land steeds dichterbij komen. Sonja stond al met open ogen, maar ze zag niets dan water. Elf dagen daarvoor, precies op de ochtend dat het schip de haven van Haifa verliet, had Sonja vanbinnen een soort drang gevoeld om naar de zee te gaan kijken. Men zou hierin een noodlottige samenloop van omstandigheden kunnen zien, het bewijs van een magische band tussen twee geliefden, ware het niet dat dit gevoel haar alle drie voorafgaande dagen eveneens naar de zee gedreven had. Sonja’s gedrag had niets van doen met de vermaarde vrouwelijke intuïtie, dat voorgevoel dat moeders midden in de nacht wakker doet schrikken met de wetenschap dat hun zoon op het slagveld gewond is geraakt, of hen aanspoort een taart te bakken, in de onbestemde zekerheid dat hij vandaag terugkomt. Het ging hier niet om intuïtie, maar om toewijding. Als Zeëv Feinberg aan zijn neus krabde, jeukten haar neusvleugels niet. Als hij zijn darmen leegkakte wegens een massale voedselvergiftiging aan boord, sliep Sonja onverstoord door. Zij merkte het niet toen de boot Europa bereikte en ze had de vertrektijd uit Haifa ook niet voorspeld, ze wist alleen dat ze op zijn terugkeer moest wachten en dat hij, als het zover was, vanaf de zee zou komen.

Haar vriendinnen keken neer op de wachtende Sonja. Zeëv Feinberg was een schat van een man, een ongeëvenaarde pretmaker, maar geen enkele snor was het waard om dag in dag uit voor op het strand te gaan staan wachten met een Anna Karenina-hoofd. Sonja haalde evenwel haar schouders op en bleef er staan en schold Zeëv Feinberg uit met een tong zo scherp als peper. Want ook al was zij gedoemd tot wachten, ook al was zij behept met de beschamende vrouwelijke geneigdheid een stukje zand uit te zoeken om daarvandaan naar de zee te kijken, in afwachting van de terugkeer van de man – zij had tenminste de moed om ertegen te protesteren. Ze vervloekte Zeëv Feinberg dan ook met heel haar hart, uit volle borst en maar al te graag. Zijn befaamde snor werd in haar mond ‘een hoopje zwarte wurmen’, en zijn lid – dat in het hele dal naam gemaakt had – werd door haar dagelijks de grond in geboord. De ene keer noemde ze het ‘een bosui’, de andere ‘een onvoldragen courgette’. Nu eens verklaarde ze het tot luizennest en dan weer tot een bedorven stuk vlees, ongeschikt voor menselijke consumptie. Algauw begonnen de mensen zich rond Sonja te verzamelen om haar Zeëv Feinberg te horen uitschelden. En dat deed zij met dezelfde overgave als waarmee ze op zijn terugkeer wachtte.

De jongemannen van het dorp aanbaden haar. En niet omdat ze knap was. Haar ogen waren net één millimeter verder van elkaar verwijderd dan het schoonheidsideaal vereiste. De zon had op haar gezicht allerhande sproeten gezaaid en haar haviksneus was koren op de molen van iedere Duitse propagandist. Gemiddeld figuur, redelijke borsten, een kont waar niets anders over te vertellen viel dan dat hij bestond. En toch kwamen ze dagelijks kijken hoe ze daar stond. De schuchteren onder hen keken naar haar met smachtende ogen, de durfals spoorden haar met gevatte opmerkingen aan om Feinberg voor een van hen in te ruilen. Zij hadden weliswaar geen snor, hun lach deed de bladeren niet van de fruitbomen vallen, maar zij waren er tenminste, en dat was ook een niet onbelangrijk detail. Sonja dankte hen uit de grond van haar hart maar bleef Zeëv Feinberg uitschelden. Intussen begonnen de vrouwen haar van hun kant te vervloeken. Vragen als ‘wat zien ze in haar?’ zoemden in de lucht als een zwerm wespen. Sommigen zeiden dat haar toewijding betoverend was. Diep in zijn hart wil iedere man, ook al is hij geen zeevaarder, een vrouw hebben die hem aan wal opwacht. Goedkope romantiek was het, meer niet. Toewijding op zich betovert niet, de toverkracht zit hem in de persoon die zich toewijdt. Een onsierlijke pompoen die op het strand ligt zal uiteindelijk met mos overgroeid raken of een vuurtoren worden. Er waren er ook die de sinaasappelgeur noemden. Toegegeven, Sonja’s huid rook naar sinaasappels, een onmiskenbare, zware, zoete geur. Wie aan Sonja snoof terwijl zij aan het werk was, waande zich in de haven van Jaffa, omgeven door talloze kisten sinaasappels. En ja, de geur van sinaasappels is bedwelmend, maar dat geldt ook voor de jasmijn en de vijg. Er waren, verspreid over het land, vele vrouwen met een welriekende huid. Iedereen kende die ene uit Kinneret, die handschoenen moest dragen omdat haar honingzoete handen insecten aantrokken. Of het meisje uit Beersheba dat, zo wilden de verhalen, zo sterk naar mirte rook dat allergische mensen van haar gingen niezen. De geur van sinaasappel mocht wel lekker zijn, maar om nu van liefdeswaanzin te spreken, dat ging wel erg ver.

Wat de toewijding en de sinaasappels niet konden verklaren, kon misschien wel verklaard worden door het vuur dat in Sonja brandde, een vuur dat bevroren voeten ontdooide, ingewanden opwarmde, vingertoppen deed tintelen. Op natte winterdagen, als de regen over de gezichten stroomde en de schoenen met modder en wanhoop vulde, keken de mensen naar Sonja en kregen het meteen lekker warm. En ’s zomers, als het hele dorp onder een sluier van stof lag en de huizen onder een verstikkend zandglazuur, was Sonja de enige die haar kleuren niet verloor. Ze was niet knap, dat wisten ze wel, en toch keken ze naar haar op als zonnebloemen naar de zon.

Op een dag kwam Abraham Mandelbaum haar op het strand opzoeken. Ze herkende hem eerst niet. Ze stond daar in detail te beschrijven hoe ze Zeëv Feinberg bij zijn terugkomst zijn vingernagels één voor één zou uittrekken. Toen ze merkte dat hij het was, schrok ze: zou ze hem met haar woorden op allerlei ideeen hebben gebracht? Maar ze stelde zichzelf direct weer gerust – een bekwame slager als Abraham Mandelbaum had geen behoefte aan haar advies waar het vlees en nagels betrof – en vroeg wat hij daar kwam doen. Vanaf de dag dat Jacob Markovitsj en Zeëv Feinberg gevlucht waren, meden ze elkaar op straat. Abraham Mandelbaum sloeg zijn dikke handen gegeneerd ineen en Sonja dacht: als hij niet bijna twee meter lang was en ruim honderdzestig kilo woog, zou je hem voor een kind aanzien. Met neergeslagen ogen en weifelende stem zei hij dat hij zich kwam laten aansteken door haar woede.

‘Het is geen griep, weet je.’

‘Ja, maar misschien toch wel …’ En toen vertelde hij dat hij al dagenlang helemaal niet boos meer was op Zeëv Feinberg. Hoe hard hij ook probeerde zijn woede nieuw leven in te blazen, weer aan te wakkeren met gedetailleerde gedachten aan Zeëv Feinberg die zich over zijn vrouw boog, hij vond geen vonkje boosheid in zijn hart.

‘Wat heb je daar dan wel?’

‘Soms, als ik net een beest in stukken heb gesneden, zit ik in de slagerij tussen de hompen vlees en probeer ik ze in mijn hoofd weer samen te voegen. Als het lukt, zie ik alles weer één worden, zoals aan het einde der dagen: het vlees dat op de tafel ligt met de ingewanden in de afvalbak en de huid op de vloer en de kop die ik altijd met een lap bedek zodat Rachel hem niet ziet, want daar wordt ze misselijk van. Maar soms lukt het niet en dan zit ik op de kruk tussen al dat vlees en vraag ik me af waar het lammetje gebleven is.’

Sonja dacht bij zichzelf dat dit ongetwijfeld het langste gesprek was dat ze ooit met Abraham Mandelbaum had gevoerd. Misschien zelfs het langste gesprek dat Abraham Mandelbaum in zijn leven gevoerd had.

‘Ik volg je niet, Abraham. Wat is het verband tussen het lammetje en mijn Zeëv?’

‘Ik kan het maar niet terugvinden, Sonja. Ik kan de woede niet vinden. Toen ik die ochtend bij Feinberg aankwam, kon ik hem de huid wel van zijn lijf af stropen. Maar tegen de tijd dat ik weer thuis was, wilde ik niemand meer vermoorden. Ik was moe.’

Voor het eerst sinds ze op het strand was gaan staan keek Sonja weg van de zee. Ze draaide zich om naar Abraham Mandelbaum en pakte zijn handen, zijn slagershanden. Haar ogen stonden ver genoeg uit elkaar om haar gevoelens onderling te verdelen: haar rechteroog was vol droefheid, haar linkeroog was een en al compassie.

‘Aan míjn woede heb je niets, Abraham. Je moet het zelf doen. Iets wat van jou zelf is.’

’s Avonds kreeg Sonja bezoek van de adjunct-leider van de ondergrondse. Voordat Zeëv Feinberg naar Europa vertrok, had hij hem bezworen naar het noorden te gaan om haar te vertellen dat hij op reis moest. ‘En vooral,’ benadrukte Zeëv Feinberg, ‘dat ik terugkom.’ De adjunct vertelde Sonja niet wat het doel van de reis was, hij vermeldde alleen dat het de enige manier was ‘om hem het vege lijf te helpen redden dat jou, als ik het goed heb, nogal dierbaar is’. Hij staarde voor zich uit, keek door het raam naar de nacht die hij zo meteen weer in mocht gaan en spitste zijn oren om haar dankbare gemompel in ontvangst te nemen. Toen dat uitbleef – waar was het ‘wat hadden we zonder jou gedaan’ gebleven? Wat was er gebeurd met het ‘hij heeft zijn leven aan jou te danken, en ik ook’? – bekeek hij haar vanuit zijn ooghoeken. Veel oefenen en scheel kijken in zijn kinderjaren hadden hem gemaakt tot een expert in het met een half oog spioneren. Een buitenstaander zou misschien denken: ik zie een man en een vrouw in een woonkamer zitten, de vrouw kijkt naar de muur, de man door het raam. Wat de vrouw betreft zou hij wel gelijk hebben, maar zijn observatie van de man zou verre van de waarheid zijn. De adjunct keek naar Sonja. Hij deed dat met dezelfde concentratie als waarmee hij de topografische kaart van een aankomende nachtelijke inval zou bestuderen. Hij leerde haar gelaatstrekken uit zijn hoofd: de ogen die uit elkaar stonden, zo- en zoveel sproeten op een min of meer vaste afstand van elkaar, de brede kin. Ook de rimpel die zich stiekem tussen neus en lip had ingegraven, ontging hem niet, noch het feit dat ze de linkerhoek van haar mond ietsje optrok als ze glimlachte, een trekje dat mogelijk zijn charme had. Al met al was ze nogal gewoontjes, beslist geen reden om helemaal vanuit Tel Aviv hierheen te komen. De adjunct had medelijden met Zeëv Feinberg, deze verspilde dekstier die zich in dit godvergeten gat gevestigd had, waar niet alleen de aarde onvruchtbaar was, maar ook de vrouwen vrij middelmatig waren.

Hij draaide zich weer van het raam af. Zo meteen zou hij afscheid van haar nemen. Nog even en hij zou de deur uit lopen. De weg naar Tel Aviv zou donker en koud zijn. Op het pad zouden allerlei visioenen voor hem opdoemen, van het soort dat zich alleen voordoet als je in je eentje in het holst van de nacht buiten loopt. Hij maakte al aanstalten om op te staan toen hij Sonja hoorde zeggen: ‘Je kent hem van het schip, toch?’