Een overbodige vrouw

Rabih Alameddine (1959) is een Libanees-Amerikaanse auteur en kunstschilder. Hij is geboren in Amman, Jordanië, en van Libanese komaf. Alameddine studeerde bouwkunde aan de Universiteit van Californië en behaalde daarna een Master of Business. Hij publiceerde vier romans en een verhalenbundel. Een overbodige vrouw stond op de vijfkoppige shortlist van de National Book Award 2014. De auteur woont afwisselend in San Francisco en Beiroet.

Rabih Alameddine

Een overbodige vrouw

Vertaald door Adriaan Krabbendam

2015

Oorspronkelijke titel: An Unnecessary Woman
Oorspronkelijk uitgegeven door: Grove/Atlantic, New York
© 2013 Rabih Alameddine
© Vertaling uit het Engels: Adriaan Krabbendam, 2015
© Nederlandse uitgave: Meridiaan Uitgevers, Amsterdam 2015
Omslagontwerp: Wil Immink Design
Foto auteur: © Benito Ordonez
Typografie: Perfect Service, Schoonhoven

ISBN 978 90 488 2676 6
ISBN 978 90 488 2677 3 (e-book)
NUR 302

Eerste druk, oktober 2015

www.meridiaanuitgevers.nl
www.overamstel.com

Meridiaan Uitgevers is een imprint van Overamstel uitgevers bv

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor Eric, in dankbaarheid

Vanuit mijn dorp zie ik zoveel van het heelal als men vanaf de aarde zien kan …
Daarom is mijn dorp zo groot als ieder ander,
Want ik ben zo groot als wat ik zie
En niet zo groot als ik lang ben …

– ALBERTO CAEIRO [FERNANDO PESSOA], Onverzamelde gedichten / De hoeder van de kudden, vertaald door August Willemsen, De Arbeiderspers, Amsterdam 2003

Misschien is het lezen en schrijven van boeken wel een van de laatste bolwerken van de menselijke waardigheid, omdat boeken ons uiteindelijk herinneren aan datgene waar God ons ooit aan herinnerde voordat hij verdween in deze eeuw van meedogenloze vernederingen – dat we meer zijn dan onszelf. En dan nog veel meer.

– RICHARD FLANAGAN, Het boek van Gould – een roman in 12 vissen, vertaald door Ankie Blommesteijn, Sophie Brinkman en Mieke Vastbinder, Anthos, Amsterdam 2002

De remedie voor eenzaamheid is afzondering.

– MARIANNE MOORE, in het essay ‘If I Were Sixteen Today’

Niet zijn rijke fantasie is Don Quichots ongeluk, maar Sancho Panza.

– FRANZ KAFKA, ergens, ooit

Aantekening van de vertaler:
de protagoniste van deze roman gaat nogal prat op haar eruditie, hetgeen resulteert in ruim honderd citaten uit de wereldliteratuur. Er is zo veel mogelijk gezocht naar geschikte en beschikbare vertalingen. Waar die niet werden gevonden en dus evenmin werden verantwoord, betreft het eigen vertalingen en is de verantwoording uit het origineel overgenomen.

Je zou kunnen zeggen dat ik met mijn gedachten elders was toen ik mijn haar een blauwspoeling gaf, en twee glazen rode wijn droegen niet echt bij aan mijn concentratie.

Laat me het uitleggen.

Ten eerste moet je dit over mij weten: ik heb maar één spiegel in huis, die bovendien vies is. Ik ben een nauwgezet schoonmaker, op het neurotische af, zou je zeggen – de wasbak is onberispelijk wit, de bronzen kranen fonkelen – maar ik denk er maar zelden aan de spiegel schoon te wrijven. Ik geloof niet dat we Freud erbij hoeven halen of een van zijn vele volgelingen om te snappen dat hier sprake is van een probleem.

Ik begon dit verhaal met een slecht verlicht spiegelbeeld. Een van de twee peertjes in de badkamer heeft het begeven. Ik ben halverwege het avondritueel van het tandenpoetsen, tegenover voornoemde spiegel, als een aureool rond mijn hoofd mijn aandacht vangt. Terwijl tandenborstel in rechterhand nog op en neer beweegt, van links naar rechts, grijpt linkerhand naar leesbril die op de kleine tafel naast het toilet ligt. Eenmaal boven op mijn geprononceerde neus helpt hij me registreren dat ik heilige noch heilig ben maar meer een soort koningin-moeder – nou ja, een beeltenis van de koningin-moeder uitgewreven met een bordenwisser. Niks aureool, die blauwe anomalie is mijn vochtige haar. Een kleurstofveldslag woedt op mijn hoofd, een wijvenstrijd van vloekende partijen.

Ik raak een nog natte lok aan om de bestendigheid van de blauwspoeling te testen, met als gevolg dat ik er een kleverige vlek tandpasta op achterlaat. Je kunt met goed fatsoen aannemen dat multitasking niet mijn sterkste kant is.

Ik buig me over de badkuip, pak de tube Bel Argent die ik gisteren kocht. Ik lees de kleine lettertjes, ook met leesbril moet ik mijn ogen tot spleetjes knijpen. Ja, ik gebruikte tienmaal de voorgeschreven hoeveelheid bij het wassen van mijn haar. Ik hou van flink wat schuim. Gebruiksaanwijzingen lezen behoort al evenmin tot mijn sterke kanten.

Grappig. Mijn badkamertegels zijn rechthoekig met overlappende lichtblauwe tulpen, bijna dezelfde tint als mijn nieuwe haarkleur. Godzijdank is het niet hetzelfde blauw als dat van de Israëlische vlag. Kun je je voorstellen? Over een ruzie tussen vloekende partijen gesproken.

IJdelheid is doorgaans niet iets waar ik me druk over maak, brengt me niet echt van mijn stuk. Hoewel, ik had de drie heksen horen spreken over de onverbiddelijke witheid van mijn haar. Djoemana, mijn bovenbuurvrouw, had me aangeraden een spoeling als Bel Argent te gebruiken, dat zou het wit minder mat maken. Et voilà.

Voor zover ik begrijp, en ik kan het als gewoonlijk verkeerd hebben, neigen jij en ik ernaar de kortegolfkegeltjes te verliezen naarmate we ouder worden, waardoor we minder goed in staat zijn de kleur blauw te onderscheiden. Dat is er de oorzaak van dat veel mensen van een zekere leeftijd een blauwachtige haarkleur vertonen. Zonder die kleur zien ze hun haar als dof geel, of misschien zalmkleurig. Op de radio beschreef een kapper hoe hij uiteindelijk een oude vrouw ervan overtuigde dat haar haar veel te blauw was. Desondanks weigerde zijn cliënt de kleur te veranderen. Het was van veel groter belang dat zijzelf haar haarkleur als natuurlijk ervoer dan dat de rest van de wereld dat deed.

Waarschijnlijk zou ik het beter kunnen vinden met de cliënt.

Ook ik ben een oude vrouw, maar ik heb nog heel wat kortegolfkegeltjes te verliezen. Ik kan de kleur blauw maar al te goed onderscheiden op het moment.

Sta me toe een zwak verweer aan te dragen voor het feit dat ik was afgeleid. Aan het eind van het jaar, voordat ik aan een nieuw project begin, lees ik de vertaling nog eens door die ik heb afgerond. Ik breng de laatste kleine correcties aan, leg de pagina’s op volgorde en berg ze op in de doos. Dit is deel van het ritueel, net als het drinken van twee glazen rode wijn. Ik geef ook toe dat de laatste lezing me zeer tevredenstelt, en ik mezelf feliciteer met het afronden van het project. Dit jaar vertaalde ik de meesterlijke roman Austerlitz, het tweede boek dat ik van W.G. Sebald vertaalde. Ik las hem vandaag, en om een of andere reden, waarschijnlijk het onbeantwoorde wanhopige verlangen van de protagonist, kon ik niet ophouden aan Hannah te denken, het lukte me niet, alsof de roman, of mijn Arabische vertaling ervan, een gids was die me binnenleidde in Hannahs wereld.

Aan Hannah terugdenken, mijn enige boezemvriendin, is nooit gemakkelijk. Ik zie haar nog voor me aan de keukentafel, haar bord keurig leeggegeten, haar rechterwang rustend op de palm van haar hand, hoofd iets schuin, luisterend, biedt zij dat meest uitzonderlijke geschenk: haar ondubbelzinnige aandacht. Mijn stem kwam pas thuis bij haar.

Gedurende mijn tweeënzeventig jaar was zij de enige persoon om wie ik gaf, degene die ik te veel vertelde – opschepperijen, haatgevoelens, vreugden, wrede teleurstellingen, allemaal dwars door elkaar. Ik denk niet meer zo vaak aan haar als vroeger, maar van tijd tot tijd duikt ze op in mijn gedachten. De sporen die ik draag van Hannah zijn onuitwisbaar.

Doorsijpelende herinneringen, rode wijn, een oudevrouwenspoeling: meng ze goed dooreen en je krijgt blauw haar.

Ik zal mijn haar in de ochtend nog eens wassen, ditmaal met babyshampoo. Hopelijk zal het blauw dan verbleken. Ik kan me al helemaal voorstellen wat de buren zullen zeggen.

Het grootste deel van mijn volwassen leven, vanaf mijn tweeentwintigste, begon ik op 1 januari aan een vertaling. Ik besef dat dat een feestdag is en de meeste mensen ervoor kiezen die te vieren en liever niet werken op nieuwjaarsdag. Toen ik een keer door de foliant met Beethoven-sonates bladerde, viel me op dat alleen de een-na-laatste, het indrukwekkende op. 110 in As majeur, gedateerd was in de rechterbovenhoek, alsof de componist ons te kennen wilde geven dat hij hard aan het werk was die kerstdag in 1821. Ook ik koos ervoor aan het werk te blijven op feestdagen.

De afgelopen vijftig jaar heb ik een kleine veertig boeken vertaald – zevenendertig, als ik goed tel. Sommige boeken namen meer dan een jaar in beslag, andere weigerden zich te laten vertalen, en een paar dreven me uit lamlendigheid tot ootmoed – niet de boeken zelf, maar mijn vertaling ervan. Boeken zijn op zich zelden lamlendig, of het moeten de memoires van Amerikaanse presidenten zijn (Nee, Nee, Nixon) – nou ja, memoires van Amerikanen in het algemeen. Het is het ‘Ik woon in het rijkste land ter wereld maar beklaag me want ik groeide op met platvoeten en een onwelriekende vagina maar uiteindelijk kwam ik er toch weer bovenop’-syndroom. Tfèh!

Boeken in dozen – dozen met papier, losse vellen vertaling. Dat is mijn leven.

Lang geleden leverde ik mezelf uit aan een blinde hang naar het geschreven woord. Literatuur is mijn zandbak. Daar speel ik in, bouw ik mijn forten en kastelen, breng er een zalige tijd door. Het is de wereld buiten die bak die me kwelt. Ik heb me gedwee aangepast, zij het niet conventioneel, aan deze zichtbare wereld, en op zo’n manier dat ik me zonder veel ongemakken kan terugtrekken binnen mijn eigen wereld van boeken. Als ik deze zandige metafoor omvorm, en literatuur mijn zandbak is, dan is de echte wereld mijn zandloper – een zandloper die korreltje na korreltje leegloopt. Literatuur schenkt me leven, en het leven doodt me.

Och, het leven doodt iedereen.

Maar dat is een droefgeestig onderwerp. Vanavond voel ik me levend – blauw haar en rode wijn levend. Het eind van het jaar nadert, het begin van een nieuw jaar. Het jaar is dood, leve het jaar! Ik zal aan mijn volgende project beginnen. Dit is voor mij de meest opwindende tijd. Ik besteed geen aandacht aan de kerstversieringen die in vruchtbaar enthousiasme uitbarsten in verscheidene wijken van mijn stad, of de vuren die het nieuwe jaar verwelkomen. Dit jaar valt Asjoera er bijna mee samen, maar mij kan het niet schelen.

Laat de mensen zichzelf tot een razernij van gedachtenis geselen. Geweeklaag, zwepen, bloed: het verraad van Hoessein raakt me niet.

Laat de menigten zichzelf overstelpen met goud, wierook en Chanel om de geboorte van hun heiland te eren. Futiliteiten, ik heb er niks mee.

Elk nieuw begin is zwanger van de mogelijkheden. Zozeer als ik geniet van het afronden van een vertaling, dit is de tijd die mijn kern het meest kietelt. Het ritueel van de voorbereiding: het naast elkaar leggen van de twee versies van het uitgekozen boek – een in het Engels, de andere Frans –, het papier, het notitieboek dat gevuld zal worden met daadwerkelijke notities, de 2B potloden met de puntenslijper en het vlakgum van Pearl, de pennen. De leeskamer schoonmaken: de bijzettafel afstoffen, de gordijnen zuigen en de oude leunstoel, met het marineblauwe fluweelkoord en de geknoopte franjes langs de leuningen. Op de dag van genesis, de eerste januari, begin ik de ochtend met een ceremonieel bad, een rite van schrobben en reinigen, waarna ik twee kaarsen aansteek voor Walter Benjamin.

Er zij licht, gebied ik.

Ja, ik ben een beetje bezeten. Een niet-religieuze vrouw, maar dit is mijn geloof.

Dit jaar echter, voor het eerst sinds lange tijd, ben ik niet zeker van het boek waaraan ik wil werken. Dit jaar, voor de allereerste keer, zou ik weleens aan een vertaling moeten beginnen met blauw haar. Aj.

Ik heb gekozen voor Roberto Bolaño’s onvoltooide roman 2666, maar ik heb zo mijn twijfels. Met meer dan negenhonderd pagina’s in beide edities, is het geen geringe prestatie, en evenmin een bondige. Het zal me minstens twee jaar kosten. Moet ik zo’n tijdrovend project op me nemen? Moet ik me schikken naar mijn gevorderde leeftijd? Ik heb het niet over sterven. Ik geniet een goede gezondheid en vrouwen in mijn familie worden oud. Mijn moeder gaat nog als een tierelier. Laten we het zo zeggen, ik durf nog best iets op de lange termijn te schuiven, maar ik werk trager. 2666 is een omvangrijk project. De wilde detectives vereiste negentien maanden, en volgens mij is mijn werktempo niet meer wat het destijds was. Dus deins ik terug.

Zeker, ik ben gezond, dat moet ik mezelf blijven voorhouden. Tijdens mijn halfjaarlijkse controle afgelopen week, beweerde mijn dokter met klem dat ik in onverwoestbare gezondheid verkeerde, een stalen gestel bezat. Hij heeft natuurlijk gelijk en ik ben hem dankbaar, maar waarmee hij me had moeten vergelijken was roestig staal. Ik voel me geoxideerd. Wat schreef Yourcenar ook alweer bij monde van Hadrianus over artsen? ‘Hij weet hoe ’n hekel ik heb aan dit soort bedotterij, maar men praktizeert niet ongestraft meer dan dertig jaren!’¹ Mijn dokter doet dat al langer. We zijn samen oud geworden. Hij zei dat mijn hart in goede conditie is, sprak tegen me met zijn gezicht verborgen achter een computerprint van mijn labuitslagen. Zelfs ik, een rechtgeaarde luddite, heb in jaren niet zo’n archaïsche geperforeerde uitdraai gezien. Zijn mobiel, een BlackBerry die op het bureau lag naast zijn linkerelleboog, betrof zonder twijfel het laatste model, en dat zegt wat. Ik heb er geen. Maar ik heb ook geen telefoon nodig, laat staan een slimme – niemand die me belt.

Alsjeblieft zeg, geen medelijden of onoprechte deernis. Ik probeer niet de indruk te wekken dat ik mezelf beklaag omdat niemand me belt, of erger nog, dat jij je daar rot over moet voelen. Niemand belt me. Zo is het.

Ik ben alleen.

Dat is een keuze die ik maakte, ook al waren er weinig andere mogelijkheden voorhanden. Beiroet was destijds niet het soort samenleving dat gek was op gescheiden, kinderloze vrouwen.

Desondanks spreidde ik mijn bed – een eenvoudig, gerieflijk en geschikt bed, kan ik zeggen.

Ik was veertien toen ik aan mijn eerste vertaling begon, twintig suffe pagina’s uit een wetenschappelijk leerboek. Het was het jaar dat ik verliefd werd op het Arabisch – niet het gesproken dialect, let wel, maar de klassieke taal. Ik had het van kinds af geleerd natuurlijk, tegelijkertijd met Engels en Frans. Maar alleen tijdens de Arabische les werd ons constant ingepeperd dat we deze vreselijk moeilijke taal nooit zouden beheersen, hoeveel we ook oefenden, en hoe hard we ook studeerden, we konden het vergeten dat we het ooit zo goed zouden kunnen schrijven als al-Moetanábbi, of, de hemel verhoede het, de taal der talen, de Koran zelve. Leraren indoctrineerden leerlingen, net zoals ze zelf waren geïndoctrineerd toen ze jong waren. Niemand van ons kan uitstijgen boven het fiasco dat we zijn, Arabier, onze erfzonde.

Ik had de Koran gelezen en grote hompen ervan uit mijn hoofd geleerd, maar al die studie bracht me niet dichter bij de magie van de taal – gedwongen studie en magie zijn geboren vijanden.

Ik was zeven toen ik mijn eerste koranlessen kreeg. De lerares – een breed uitgevallen, bebrilde stotteraarster – stotterde plots niet meer als ze uit de Koran voordroeg, hetgeen een heus wonder was volgens de andere leraren. Ze had het allemaal vanbuiten geleerd, en als ze voordroeg, glommen haar ogen, haar sjaalbedekte hoofd zwiepte op een beverige hals en haar aanwijsstok draaide vóór haar. Op de voorste rij bedekten we onze ogen als de stok te dichtbij kwam – als ik voor in een auto zit tijdens een regenbui ben ik nog altijd bang dat de ruitenwissers me in mijn oog zullen prikken. De aanwijsstok van de lerares mag er vervaarlijk hebben uitgezien, dat was niet waarmee ze ons sloeg. Als we een fout maakten tijdens het reciteren, als een meisje een woord vergat of moeite had zich een regel te binnen te brengen, trokken de wangen van de lerares zich samen en begonnen te gloeien, haar mond verstrakte en ze perste haar lippen op elkaar – dan vroeg ze het kind naar voren te komen en haar hand uit te steken, en diende straf toe met behulp van het meest onschadelijke werktuig, de bordenwisser. Het deed net zo’n zeer als om het even welk marteltuig.

Alsof gedwongen memoriseren van de Koran – gedwongen memoriseren van wat dan ook – al niet straf genoeg was.

‘Luister naar de woorden,’ vermaande zij, ‘luister naar de magie. Hoor het ritme, hoor de poëzie.’

Hoe kon ik iets horen als ik ofwel ondraaglijk pijn leed ofwel vreesde dat ik dat snel zou doen?

‘De taal van de Koran is het wonder,’ placht ze te zeggen.

Bedenk dit: om de profeet Mozes te verheffen boven alle mensen, begiftigde God hem met de tovenarij die ieder van zijn tijdgenoten verbijsterde. In die dagen waren tovenaars alomtegenwoordig in Egypte, dus impliceerden al Mozes’ wonderen de meest fantastische vormen van tovenarij: staf in slang, rivier in bloed, Rode Zee in droogvallen. In de tijd van de profeet Jezus was artsenij het helemaal. Jezus genas lepralijders en wekte doden op. In de tijd van onze profeet werd poëzie bewonderd, en God begiftigde Mohammed, een ongeletterd man, met het wonder van een ongeëvenaarde tong.

‘Dit is ons erfgoed, onze overerving – dit is onze magie.’

Ik luisterde destijds niet. De lerares verjoeg het geloof uit mijn ziel. Ik vond het allemaal wel best dat de Koran tientallen woorden had voor verscheidene watermassa’s, dat er gebruikgemaakt werd van ritmes en rijmen die nooit eerder waren gehoord.

Vergeleken bij de taal en de stijl van de Koran komen die van de andere heilige boeken kinderlijk over. Er wordt beweerd dat de Maréchale de Luxembourg na een vluchtige blik in de Bijbel uitriep: ‘De toon is werkelijk afschuwelijk! Eeuwig zonde dat de Heilige Geest zo’n slechte smaak had!’

Nee, ik zou in staat kunnen zijn om de spot te drijven met de Koran vanwege de kinderlijk aanmatigende inhoud, maar niet met de stijl.

Het was ten slotte poëzie die mijn ogen opende, poëzie, en niet de Koran, die ergens in mijn achterhoofd lag te verdorren – poëzie, de bondigheid. Ik ben er niet zeker van dat de ontdekking van de liefde noodzakelijkerwijs voortreffelijker is dan de ontdekking van de poëzie, of zinnelijker, al met al.

Ik haal hier de dichter aan die het vuur ontstak, Antara, de inktzwarte dichter-held.

Ik dacht aan jou, terwijl de speren dronken

en de blanke zwaarden dropen van het bloed.

De zwaarden wilde ik wel kussen, want zij blonken

als de tanden in jouw mond wanneer jij lacht.

Aan de andere kant, misschien was het Ímra’ al-Qais. Hij en Antara genieten mijn voorkeur van de zeven dichters opgenomen in de legendarische Opgehangen Oden.

Vriend, zie je daar die bliksem? Kijk, daar flitst hij,

als handen, in gekroonde stapelwolken.

Hij schittert – of zoals een lamp, wanneer een kluizenaar

de olie giet op de gevlochten pit.

Ik ging daar eens voor zitten met mijn vrienden,

tussen Dáridj en al-Odháib, met een weids uitzicht.²

De taal – die horen we voortdurend. Nieuwslezers spreken klassiek Arabisch, net als sommige politici, en zeker leraren Arabisch, maar wat uit hun mond spettert klinkt raar en misplaatst vergeleken met onze organische Libanese tongval, ons zelfgebrouwen, zelfgekweekte dialect. Televisie- en radio-omroepers klinken me vreemd in de oren. Die vroege gedichten echter, dat is alchemie, iets wonderbaarlijks. Ze openden mijn oren, openden mijn geest, als bloemen in water.

Toch betrof mijn eerste vertaling geen gedicht, maar twintig suffe pagina’s. Op de school waar ik zat werden de bètavakken gegeven in het Frans. Zelden werd Arabisch gebruikt voor natuurkunde, scheikunde of wiskunde, dat gold voor alle scholen in Beiroet, waar het onderwijsprogramma altijd gelijkgetrokken werd. Het lijkt alsof Arabisch niet beschouwd wordt als een taal voor logica. Een grap die de ronde deed toen ik een kind was, en waarschijnlijk nog altijd in omloop is: de definitie van parallel lopende lijnen in geometrische leerboeken in Saoedi-Arabië luidt twee rechte lijnen die elkaar nooit raken tenzij God het in Zijn wijsheid beslist.

De twintig pagina’s vormden een curiosum dat ik zelf wilde ontraadselen. Mijn eerste vertaling klonk al net zo raar en misplaatst.

De vertaling die daarop volgde was heel wat beter, hoop ik.

Met heel wat beter bedoel ik dat ik me niet langer schaamde om mijn naam onder wat ik vertaalde te zetten, zoals in het begin.

Mijn vader noemde me Aalia, de verhevene, de hogere. Hij hield van mijn naam en, zoals men me constant voorhield, hield hij nog meer van mij. Ik herinner het me niet. Hij overleed toen ik nog een peuter was, enkele weken voor mijn tweede verjaardag. Hij moet ziek zijn geweest, want hij stierf voordat hij mijn moeder opnieuw wist te bevruchten zoals hij geacht werd te doen, van hem verwacht werd, vooral omdat ik vrouwelijk was en de eerste. Mijn land was aan het eind van de jaren dertig nog altijd aan het proberen zichzelf uit de veertiende eeuw los te weken. Ik ben er niet zeker van of het daar op een of andere manier ooit in slaagde. Mijn vader was nauwelijks negentien toen hij trouwde en eenentwintig toen hij stierf, mijn moeder een weduwe op haar achttiende. Ze werden geacht eeuwen samen door te brengen. Het mocht niet zo zijn.

Wat moet je aanvangen met een jonge weduwe? De families werden bijeengeroepen. Mijn moeders familie had gemeend dat ze een mond minder te voeden hadden, en nu hadden ze er twee bij. Er wordt gezegd dat mijn grootvader van moederskant erop had gezinspeeld dat ze een defect exemplaar hadden gekregen. De families kwamen overeen dat de jonge weduwe uitgehuwelijkt zou worden aan de broer van haar echtgenoot om het opnieuw te proberen, met dien verstande dat ze geen tweede bruidsschat zou krijgen, haar huwelijksgeschenk. Drie maanden nadat mijn vader stierf – de voorgeschreven periode – knielde mijn moeder gedienstig voor een sjeik en keek toe hoe haar vader en tweede echtgenoot de overeenkomst tekenden.

In de loop der jaren kreeg ik te maken met vijf halfbroertjes en -zusjes, met wie ik geen bijzondere band had. Zes kinderen, één kamer, drie smalle bobbelige matrassen op de vloer, horizontale nachtelijke vechtkunsten, gapende gekneusde lijven in de ochtend.

Mijn oom-vader was vriendelijk, maar niet echt liefhebbend of innemend. Hij schonk zijn kinderen weinig aandacht, mij nog minder. Ik kan me niet veel herinneren van hem. Ik heb geen foto’s van hem, zodat zijn gezicht in mijn geheugen altijd vaag is gebleven. Elke keer dat ik een scène uit mijn kindertijd oproep, is het gezicht van mijn stiefvader het minst uitgesproken, het minst scherp – als ik aan hem denk vertoont de blik van mijn geheugen slechts troebele beelden.

Zijn enige opmerkelijke eigenschap was zijn aanhoudende winderigheid, die hij niet geneigd was te beheersen. Lunch en avondeten, die het gezin op de vloer om hem heen zittend genoot, waren ondraaglijk. De jongens vonden het geweldig, maar ik kon nauwelijks een hap door mijn keel krijgen als hij een scheet liet. Misschien ben ik daarom mijn hele leven mager gebleven. Nog altijd zijn er zekere menselijke geuren waarvan mijn maag zich omdraait.

Op zijn sterfbed, op een avond vergeven van de krekels, terwijl de familie bij hem zat, riep hij al zijn kinderen bij zich om ze een laatste wijze raad te geven, maar hij vergat zijn jongste dochter, net als mij. De jongste was er kapot van en iedereen probeerde haar te troosten. Ze omringden haar, kirrend, smoorden haar met sussende woordjes, schonken haar hun zakdoek. Ik was niet ellendig en niemand troostte me. Niemand bood me een zakdoek aan, niet eens een papieren. Hij had me geen wijsheid te bieden, niemand in ons gezin had dat.

Ik ben de appendix van het gezin, het overbodige aanhangsel.

Ik werd op mijn zestiende uitgehuwelijkt, groen van school geplukt, het enige thuis dat ik had, en geschonken aan de eerste ongeschikte verzoeker die zich aandiende, een man klein van stuk en geest.

Het huwelijk is een bijzonder onaangenaam instituut voor een adolescent. We verhuisden naar zijn appartement en het kostte hem nog geen vier jaar om zich tegenover mij op te stellen, zoals de wet dat eiste, en de meest bezielende frase uit te spreken: ‘Je bent gescheiden.’ Niets in ons huwelijk beviel meer dan er een einde aan te maken.

De impotente onderkruiper stapte de deur uit en deze vloer heeft zijn voeten nooit weer gevoeld. Zo jong als ik was, ik liet er geen traan om. Ik deed wat in mijn aard lag. Ik maakte schoon en poetste en dweilde en desinfecteerde tot er geen spoor van hem achterbleef, geen luchtje, geen enkele haar, geen vingerafdruk. Ik verwijderde de spijkers aan de muur waar hij zijn vieze hoed hing en zijn smerige pijpen waarvan hij meende dat ze hem distinctie verleenden. Met naald en draad repareerde ik elk schroeigat in de onderleggertjes veroorzaakt door de gloeiende as uit zijn pijp. Ik sopte de klamboe in bleekmiddel.

Ik wachtte niet tot zijn stank uit zichzelf verdween. Ik bande hem uit.

Voordat hij dit ondermaanse verliet, hertrouwde de lusteloze muskiet met onmachtige slurf tweemaal en bleef kinderloos.

‘Vrouw, je bent gescheiden.’ Natuurlijk had hij naast mij een tweede vrouw ons kruimelige nest kunnen binnenslepen. Meer dan één vrouw hebben was zelfs toen al ongewoon in Beiroet. Hij zou de enige in de buurt zijn met twee vrouwen, maar hij had het kunnen flikken.

Mijn moeder verlangde van me dat ik dankbaar was. Hij mocht me dan verstoten hebben als overtollig afval, hij mocht me behandeld hebben als niets dan het wegwerpproduct van zijn rib, maar ik zou hem erkentelijk moeten zijn. ‘Hij scheidde van je. Je kunt een aardige weduwnaar trouwen of misschien eerder een vrouwenliefhebber die een aantal maal is afgewezen. Prijs jezelf gelukkig.’

Gelukkig? Voor mijn moeder was de positie van betreurenswaardige aangezochte zijn heel wat beter dan die van verwaarloosde tweede vrouw. Ze kon zich geen wereld voorstellen waarin mijn echtgenoot niet alle kaarten in handen had. In haar wereld waren echtgenoten almachtig, nimmer onmachtig. De mijne zag mij als de oorzaak van zijn vernedering en verweet dat hoogstwaarschijnlijk ook zijn volgende vrouwen. Hij kon niet riskeren dat zijn vrouwen onderling kletsten.

Ik had dolgraag met zijn tweede vrouw gebabbeld, of met zijn derde. Droeg hij nog steeds zijn belachelijk grote hoed die zo onbarmhartig zijn kleine hoofd benadrukte? Ik had kunnen vragen: ‘Heb je in al die jaren van je huwelijk ooit zijn penis gezien? Bereikte dat verschrompelde aanhangsel ooit de staat van halfstok? Wanneer gaf hij het op? Wanneer maakte hij een eind aan zijn vernederende gepruts in het duister? Duurde het een jaar, zes maanden, een paar? Ik gok op hoogstens een maand. Bij mij hield hij die schertsvertoning zeven maanden vol.’

In Fundering voor de metafysica van de zeden stelt Kant: ‘Het huwelijk is de vereniging van twee personen van verschillend geslacht met als doel een levenslang wederzijds bezit van elkaars geslachtsdelen.’

Kant had duidelijk nooit mijn echtgenoot ontmoet.

Natuurlijk, net als Descartes, Newton, Locke, Pascal, Spinoza, Kierkegaard, Leibniz, Schopenhauer, Nietzsche en Wittgenstein, heeft Kant nimmer een intieme relatie gehad, en evenmin bracht hij kinderen groot.

Als jonge vrouw was ik zo gefrustreerd dat ik nooit een naakte man had gezien dat ik wachtte tot mijn echtgenoot lag te snurken om de dekens terug te slaan, een lucifer aan te strijken binnen de ons omhullende baarmoeder van de klamboe, en zijn lichaam te bestuderen onder zijn dichtgeknoopte katoentje. Ah, de teleurstelling om een worm te ontdekken in plaats van het monster. Hier zou ik bang voor moeten zijn? Dit, de smidshaard van vruchtbaarheid? Toch kon ik mijn nieuwsgierigheid niet bedwingen. Ecce homo.³ Ik keek telkens als ik de kans had, bij het licht van een lucifer, geen kaars, omdat de rook als je hem snel doofde niet zo bezwarend was. Het gestage snurken, de diepe ademhaling, de verloren wereld van de slaap. Geen enkele keer betrapt, nooit ontdekt.

Vijftien jaar geleden, op z’n eenenzestigste, stierf mijn ex-echtgenoot, een eenzame passagier in een bus, zijn hoofd in een rare hoek tegen het donkere raam. De bus reed twee complete routes, passagiers stapten in en uit, voordat de chauffeur besefte dat hij in het gezelschap verkeerde van een levenloze man. Soms komt de dood stilletjes.

Om voorgoed van hem af te zijn, ging ik naar zijn begrafenis, zijn uiteindelijke bestemming. Hij lag dood in de open kist. Iemand had zijn haar plat en onbeholpen gekamd, alsof hij net zijn imbeciele hoed had afgezet. De rouwende vrouwen die me omringden konden het niet helpen te giechelen en roddelen. Hij was gestorven met een erectie die zich niet liet vermurwen, priapisme in de laatste stuiptrekkingen, een ironie Svevo waardig.

In de dood triomfeerde Eros, terwijl tijdens het leven Thanatos dat had gedaan. Mijn echtgenoot was een freudiaanse dyslecticus.

De dood is de enige geschikte positie vanwaaruit een leven echt kan worden beoordeeld. Vanuit mijn positie, terwijl ik mannen die ik niet kende of herkende de kist met mijn ex-echtgenoot zag wegdragen, beoordeelde ik zijn leven en gaf het een onvoldoende.

Ik realiseer me dat ik de naam van mijn echtgenoot niet heb genoemd. Dat is niet met opzet. Het is gewoon omdat ik hem ‘mijn echtgenoot’ kan noemen, en dat omschrijft hem.

Er bestaan vele redenen om een personage of iemand over wie je schrijft geen naam te geven. Je zou kunnen willen dat het boek alleen over de verteller gaat, of misschien wil je dat het personage van voorbijgaande aard blijft, minder vlees op de botten heeft.

Ik koester niet zulke redenen, ben ik bang. Hij was Sobhi Saleh, een treurige klank, log en onbeholpen. Ongelukkigerwijs draag ik nog altijd zijn achternaam als een kruis, ertegenaan gespijkerd, bij wijze van spreken. Zijn voornaam kun je vergeten. Die kunnen we in de deinende golven werpen, hem begraven onder het slib van de Middellandse Zee.

Sobhi. Tfèh!

Toen ik net getrouwd was echter, bood het leven kansen. Beiroet, en dit pand, oogde anders in het begin van de jaren vijftig. Een frangipani, die allang verdwenen is, stond ondeugend te keuvelen voor het gebouw, kwistig met geur en bloemen als ik naar binnen ging. Aan de overkant van de straat stond een acacia, die inmiddels ook al weer verdwenen is, ontworteld. Het gekwetter van de spreeuwen vroeg in de avond was nog niet verstomd in de wijk. Onder de vele definities van vooruitgang lijken mij ‘vijand van bomen’ en ‘vogelmoordenaar’ het meest toepasselijk.

Toen we er introkken kwam de eigenaar van het pand, Hadj Wardeh, zijn bleke gezicht opgeluisterd met een zonnebril, een borstelsnor en ten minste drie achtenswaardige wratten, ons samen met zijn gezin verwelkomen door ons te trakteren op rijstpudding en rozenwater – een misplaatste dubbele dosis, vond ik, aangezien de pudding zelf al meer rozenwater bevatte dan nodig en menige roos onthoofd was voor dat dessert. Ik herinner me zijn volmaakt gepunte vingernagels. Ik herinner me de eerste woorden uit de mond van zijn dochtertje: ‘Maar zij is veel langer dan hij, en magerder.’ Fadia, de eeuwig babbelzieke, was zes toen. Ik herinner me haar vaders gêne, haar moeder die Fadia’s mond bedekte.

Hadj Wardeh zei: ‘Welkom, familie.’ Zijn titel was kortelings en met trots verworven: hij was zojuist teruggekeerd uit Mekka.

Mijn zwarte schoenen waren rood van het stof – ik had met twee koffers en verscheidene bundels lopen sleuren, al wat ik bezat, dwars door de stad en een pijnboombosje. Al wat ik bezat inclusief mijn uitzet: drie jurken, één paar schoenen, drie paar sokken (geen kousen), ondergoed, twee sjaals, één gouden ketting, één armband, een broche van gekruiste kersen, twee kookpannen, een licht gebarsten dienblad, vijf borden, een koperen en tinnen soepterrine met bijpassende soeplepel, een complete set tafelzilver voor drie personen, de paar dingen van mijn vader, en twee leerboeken van dat jaar, waarvan ik wist dat ik ze niet meer zou gebruiken.

Ik voelde me zo rijk toen. Het appartement leek zo groot en ruim. Ik kijk er nu verlangend op terug.

Ach, het is het heimwee naar de ander die ik geweest had kunnen zijn dat me verstrooit en doet opschrikken!⁴

Aalia, verheven, afgezonderd, bevrijd.

Veel islamitische en christelijke hadji’s zijn meesters in vrome huichelarij die de titel begeren maar niet de manier om die te verwerven. Dat geldt niet voor Hadj Wardeh – hij verdiende zijn titel. Hij leefde naar javertiaanse principes. Hij was aanvankelijk vriendelijk en hartelijk, maar zo gauw mijn echtgenoot vertrok wilde hij niets meer met mij van doen hebben. Ik was zo goed als verdacht van overspel. Hij verbood zijn kinderen met mij om te gaan. Fadia, die altijd bij mij thuis te vinden was, begon me te mijden, keerde me de rug toe als ik voorbijliep. Als ze tegen me moest praten deed ze dat op een autoritaire manier, uit de hoogte, alsof ik haar keukenmeid was. Ze was nog maar tien, hoogstens elf, en gedroeg zich als een dictator. Een beetje van die kinderlijk vijandige tirannie nam ze mee naar haar volwassenheid – een beetje? Misschien wel heel wat meer dan een beetje.

Ook al weigerde Hadj Wardeh mijn bestaan te erkennen als persoon, hij koos mijn kant waar het het appartement betrof. De familie van mijn echtgenoot wilde het hebben, beweerde dat ik er geen recht op had. Mijn eigen familie eiste het op, stelde dat wie dan ook van mijn broers er meer recht op had. Hadj Wardeh wilde daar niets van weten. Het appartement behoorde mijn echtgenoot toe, en tenzij mijn echtgenoot zelf er aanspraak op maakte, of mogelijk zijn toekomstige zonen, zou hij het aan niemand overdragen. Mijn echtgenoot kon zoiets natuurlijk niet riskeren. Zolang ik de huur betaalde, beschouwde Hadj Wardeh me als huurder.

Mijn huis, mijn appartement – daar woon ik, leef ik, leid ik mijn bestaan.

De familie van mijn echtgenoot vergat het appartement, maar die van mij niet. Mijn moeder kon me niet in de ogen kijken zonder te proberen me over te halen er weg te gaan. Mijn halfbroers hadden grote gezinnen met wie ze in kleine appartementen woonden. Zij hadden het meer nodig dan ik. Zij leidden een veel zwaarder leven, zij verdienden het. Het was mijn familieplicht. Ik was egoïstisch, ongevoelig en arrogant. Wist ik wat de mensen zeiden over mij, dat ik zo op mezelf woonde? Mijn moeder was de jonge Verenigde Naties: verlaat je thuis, je broeders hebben geleden, er zijn andere plekken waar je naartoe kunt, zij hebben die niet, ga weg.

Meer dan eens vervloekten mijn halfbroers me. Meer dan eens bonsden ze stuk voor stuk aan mijn deur om me te terroriseren. En ik wás geterroriseerd, vooral in het begin, toen ik me het meest kwetsbaar voelde en de vrees mijn huis te verliezen aan me knaagde. Ik kon binnen zitten eten of lezen als er ineens gebons en gevloek losbrak achter de deur. Mijn hart sloeg over, ik trilde over mijn hele lichaam. Tijdens de eerste jaren dat ik alleen was kon ik het gevoel hebben dat mijn ziel verdorde, als een kastanje binnen in z’n bolster.

Aan dat alles – het gebons, het getreiter, de eisen van mijn broers – kwam jaren later een eind, in 1982, tijdens het Israëlische beleg van Beiroet. Vele inwoners waren de stad ontvlucht en krakers namen rap bezit van de verlaten huizen. Degenen onder ons die bleven, degenen die nergens anders naartoe konden, waren emotioneel uitgeput, gevoed maar niet gesterkt door vrees en adrenaline. Drie mannen die dachten dat er niemand thuis was braken bij mij in tijdens de vroege ochtend. Ik sprong uit bed, nog in mijn nachtjapon. We zaten al weken zonder water – mijn haar en mijn nachtjapon waren in geen tijden gewassen. Ik pakte mijn kalasjnikov 47 die naast me aan de rechterkant lag, waar mijn echtgenoot zo vele jaren terug had geslapen. De 47 hield me de hele burgeroorlog lang gezelschap in bed. Blootsvoets stormde ik de kamer uit met het wapen in de aanslag. De mannen in hun werkkloffie wierpen één blik op de aanvallende krankzinnige vrouw en maakten dat ze wegkwamen – niet bepaald geruisloos, kan ik er wel aan toevoegen. Ik rende achter ze aan, maar niet verder dan de overloop, aangezien zij de begane grond al bereikt hadden, niet echt op atletische wijze, twaalf onafhankelijk van elkaar slingerende en lukraak zwaaiende ledematen – een op hol geslagen kudde koeien uit een tekenfilm.

Ik schrok op uit mijn hysterie door een schot dat vanaf de derde verdieping werd afgevuurd. Fadia had op een van de zandzakken aan het eind van de straat gericht. Net als ik had ze alleen de bedoeling ze af te schrikken, maar zij schoot daadwerkelijk. ‘Waag het niet terug te komen!’ schreeuwde ze. ‘Dit is het kleinste wapen dat ik heb!’ En daarna, tegen haar kinderen: ‘Ga naar binnen. Er is niets te zien daar.’

Ook zij had haar medusaharen of haar versleten nachthemd in geen tijden gewassen. Zij zag er waarschijnlijk net zo angstwekkend uit als ik, maar als gewoonlijk waren haar vingernagels smetteloos verzorgd. Van twee verdiepingen lager kon ik de subtiel gevormde vuurrode nagel van haar wijsvinger zich rond de trekker zien krommen. Vanuit het appartement riep haar echtgenoot dat ze krankzinnig was. Ze knipperde met haar rode oogleden naar de helderblauwe lucht. Ik zei haar dat ze niet meer moest schieten of de Israëli’s zouden het pand bombarderen. Het duurde even voor ze me herkende. ‘Dat is een flink geweer dat je daar hebt,’ zei ze.

Toen het verhaal van de dolzinnige vrouwen de ronde begon te doen, de bacchantes met hun semiautomatische thyrzen, stopten mijn halfbroers met het opeisen van het appartement.

Aalia, de verhevene, de waanzinnige.

Ik doe het licht aan in de leeskamer. Hoewel het nauwelijks halfacht is, is de duisternis buiten benauwend. Winter is aanstaande.

Sinds ik met pensioen ben verandert mijn etenstijd met de seizoenen. Toen ik in de boekwinkel werkte, at ik als ik thuiskwam, altijd om dezelfde tijd. Sindsdien, ik weet niet waarom, krijg ik honger als de zon ondergaat en de avond valt. Mijn maag kent haar eigen dagelijkse ritme.

Ik ben moe, maar het is te vroeg om naar bed te gaan.

Ik besluit geen kop thee te zetten. Cafeïne in de avond gooit mijn systeem in de war, en ik kan kruidenaftreksels of de laffe smaak van de decafévariant niet uitstaan. En dat zeg ík, alsof mijn systeem anders volkomen in evenwicht is.

Van alle heerlijke genoegens die mijn lijf me de laatste tijd ontzegt, is slaap het meest kostbare, het gewijde geschenk dat ik het meeste mis. Van mijn nachtrust is niets over dan een laagje as. Ik slaap in brokjes, als ik al slaap. Toen ik me voorbereidde op m’n oude dag had ik niet verwacht dat ik elke nacht in mijn verduisterde slaapkamer zou doorbrengen met mijn ogen halfopen, geschraagd door onbarmhartige kussens, terwijl ik mijn herinneringen audiëntie verleen.

Slaap, de heer van alle goden en van alle mensen. O, de eb en vloed te zijn van die uitgestrekte zee … Toen ik jonger was kon ik overal slapen. Ik kon me uitstrekken op een sofa, erin wegzinken, hem dwingen me te omhullen, en verdwijnen in de slaapwekkende onderwereld. In een weldadige oceaan dook ik, in diens diepten daalde ik af.

Vergilius noemde slaap de broeder van de dood, en Isocrates zei dat ook al. Hypnos en Thanatos, zonen van Nyx. Dit bagatelliseren van de dood is kolder.

Het ‘wijst op een gebrek aan fantasie’ wanneer iemand ‘denkt dat de dood een vorm van slapen is. (…) Het wezenlijke van de slaap is dat je eruit ontwaakt, en uit de dood, dat denken we tenminste, ontwaak je niet.’⁵

Op een sofa, op een bed, in een stoel, ik sliep. Rimpels smolten weg van mijn gezicht. Elke kalme tik van de klok verjongde me. Waarom is het dat we op de leeftijd waarop we de geneeskrachtige werking van de slaap het hardst nodig hebben er het minst de beschikking over hebben? Hypnos verkwijnt als Thanatos nadert.

Toen ik me voorbereidde op m’n oude dag, had ik niet gedacht dat ik slapeloze nachten zou doorbrengen met het herbeleven van vroeger jaren. Ik had niet gedacht dat ik de boekwinkel zozeer zou missen als ik doe.

Soms vraag ik me af hoe anders mijn leven zou zijn geweest als ik die dag niet aangenomen was.

Ik houd van het werk van Javier Marías. Ik heb twee van zijn romans vertaald: Een hart zo blank en Denk morgen op het slagveld aan mij. Ik overweeg er nog een van hem te gaan vertalen, maar nu ik de Franse vertaling van de uiteindelijke editie van Jouw gezicht morgen gelezen heb, die meer dan dertienhonderd pagina’s omvat, deins ik daarvoor waarschijnlijk ook terug.

Maar ik dwaal af, als gewoonlijk.

In een van zijn essays wijst Marías erop dat zijn werk net zozeer handelt over wat er niet gebeurde als wat er wel gebeurde. Met andere woorden, de meesten van ons geloven dat we zijn wie we zijn door de beslissingen die we genomen hebben, door de gebeurtenissen die ons vormden, door de keuzes van hen die ons omringen. We overwegen maar zelden dat we ook zijn gevormd door de beslissingen die we niet namen, door gebeurtenissen die konden zijn voorgevallen maar dat niet deden, of door ons gebrek aan keuzemogelijkheden, als het erop aankomt.

Meer dan vijftig jaar geleden, op een sombere dag toen hoop mijn garnaal van een ex-echtgenoot de deur uit volgde, of zo dacht ik toen, leidde mijn vriendin Hannah me bij de hand naar een boekwinkel die een van haar familieleden bezat. Het familielid, een achterachterneef, had voor de grap een boekwinkel geopend, een zaak op de begane grond van een uitgewoond perceel met een etalage die die naam niet verdiende, in een zijstraat zonder voetgangers. Er waren meer suffe, afgedankte stukken speelgoed te vinden dan boeken en alles was bedekt met een laag stof. De boekwinkel had net zoveel kans van slagen als ik.

Maar naast dit alles bestond de vuursteen die een vlam in mijn ziel ontstak uit het enorme, donkergebeitste bureau waaraan de eigenaar zat. In de ogen van een praktisch straatarme twintig jaar oude gescheiden vrouw leek achter zo’n bureau zitten zo imposant, zo luxueus – werkelijk iets om na te jagen. Ik had behoefte aan grandeur in mijn leven.

Hannah zei haar neef dat hij mij moest aannemen en hij deelde haar mee dat hij iemand wilde aannemen met meer ervaring en, zeker zo belangrijk, met meer klasse. Hij sprak alsof ik er niet stond, alsof ik onzichtbaar was, alsof zijn gezicht schuilging achter een geperforeerde uitdraai. Hannah, mijn heldin, liet zich niet uit het veld slaan. Ze legde uit dat ik wild was van boeken en onafgebroken las, dat ik er meer van wist dan hij ooit zou kunnen, en, zeker zo belangrijk, dat ik kon stoffen en schoonmaken en schrobben en dweilen. Hij zou de schoonste boekwinkel van de stad hebben, begon ik, de meest fonkelende, een diamant. Ik zou korte metten maken met de penetrante en muffe geur. Hij deed even alsof hij het aanbod overwoog en zei vervolgens dat hij me tijdelijk aan zou nemen (hij wendde zich nog altijd tot Hannah en niet tot mij), totdat hij iemand anders vond om het gezicht van de boekwinkel te worden.

Wat ik op dat moment niet wist was dat het eerste gezicht dat hij de baan aanbood behoorde aan een knap meisje wier familie zo deftig was dat ze naar Brazilië emigreerden en een van hun telgen kortelings gouverneur van São Paulo was geworden. Het meisje vertrok zonder ooit haar gelaat in de winkel te hebben vertoond. De tweede kwam eveneens niet opdagen – ze trouwde en hoefde noch wenste langer een baan te betrekken.

Als een van deze vrouwen haar opwachting zou hebben gemaakt zou mijn leven er volkomen anders hebben uitgezien. Ik besefte niet hoe het lot van beide dames het mijne had beinvloed tot de eigenaar me er een paar jaar geleden terloops van vertelde. Hij had geen moment gedacht dat ik geschikt was voor de baan. Hij schreef mijn succes toe aan zijn toegewijde scholing.

Ik werkte vijftig jaar voor de pocket-amateur, en het mijne was het enige gezicht dat iedereen associeerde met de boekhandel.

Het enorme, donkergebeitste eiken bureau waar ik ooit zo naar verlangde staat nu gerieflijk in mijn leeskamer, met daarachter een raam dat de vroege avondschemer binnenlaat en ernaast mijn stampvolle boekenkasten. Toen de eigenaar, mijn baas, vier jaar geleden overleed, sloot diens familie de boekwinkel, en werden de boeken en inventaris voor een schijntje verkocht. Ik bleef achter met het bureau.

Hoe veilig zal ik me voelen als ik met mijn vertaling begin, hoe beschut, achter dit bureau gezeten in de donkere nacht, zoals Sebald als Jacques Austerlitz het beschreef, hoe hij achter zijn bureau zat ‘toe te kijken hoe de punt van het potlood in het lamplicht als het ware vanzelf en met volmaakte trouw zijn schaduwbeeld volgde dat gelijkmatig van links naar rechts’ – van rechts naar links, in mijn geval – ‘en regel voor regel over het gelinieerde papier gleed’.⁶

Op deze eiken pracht leg ik de nieuwe blocnote neer, naast de potloden, naast de pennen. Ik draai de belangrijkste pen open, een oude Parker, en inspecteer de inkt. De walnootvormige inktpot, een nepantieke van porselein en koper, tot overlopens vol. Het is altijd een heerlijke sensatie wanneer ik me installeer voor een volgend project. Ik voel me thuis bij mijn rituelen.

Het echte stuk antiek op het bureau is een stripverhaal, een geïllustreerde versie van A Tale of Two Cities in het Arabisch, verpakt in rood cellofaan. De waarde is van louter sentimentele aard. Het was jammerlijk beschadigd – vier ontbrekende pagina’s, twee gescheurd, andere met waterschade – toen ik het zo’n zestig jaar geleden kreeg.

Het was zomer, ik was tien. Mijn moeder nam haar kinderen mee naar het openbare park van Beiroet. Ik had toen nog maar drie halfbroers, geloof ik, de jongste nog in de kinderwagen. Ik herinner me mijn halfbroers dan wel niet goed meer, maar de dag wel, en de jurk die ik droeg, mijn mooiste, van blauwe tafzijde afgezet met een wit randje. Erbij geleverd werd een witte plastic handtas die niet open kon en sowieso te klein was om iets te bevatten behalve een eenzaam stukje vlakgum. Ik herinner me dat ik hem constant stevig tegen mijn rechterheup hield. Ik herinner me de lucht als helder en fris, de bleke zon loom en onverschillig, niet te warm of te fel. Mijn moeder – voorovergebogen, haar knieën tegen elkaar, beide voeten op de grond – zat op een houten bank waarvan de bruine verf was afgesleten en die een plank miste in de rugleuning. Mijn halfbroers en ik troepten om haar heen, planeten wentelend rond onze vermoeide ster. Ksj, ksj! Ze wilde ons weg hebben. We waren niet gewend ons onder vreemden te begeven.

Met weifelende pasjes van mijn kleine voeten verwijderde ik me, traag en aarzelend, maar toch.

Een jongen met kastanjebruin haar, mollig en bleek, met ogen in de kleur van versgeperste olijfolie, zat in zijn uppie op een bank, verlangend te kijken naar het gesnater van duizelingwekkend luidruchtige kinderen die rondreden op fietsen, driewielers en van die dakloze, vloerloze rode trapauto’s. De eenzame jongen oogde een paar jaar jonger dan ik. Opgerold in zijn hand bevond zich het stripboek dat nu op mijn bureau ligt.

Ik benijdde hem. Ik wilde dat stripboek meer dan wat ook hebben.

Ik vroeg hem of hij wilde spelen. Ik gebruikte het woord ‘spelen’, dat weet ik nog, waarmee ik hem de keuze liet welk spel hij zou willen spelen. Hij vrolijkte op, blozend alsof hij een glas bordeaux gedronken had. Hij wilde spelen, zeker wilde hij dat. Hij knikte en knikte en knikte. Ik vroeg of hij me zijn stripboek wilde laten zien. Hij vond het helemaal geen punt, en gaf het me. Mijn jurk had geen zakken omdat die geleverd werd met een tas die niet open kon. Ik gaf hem aan hem, mijn tas. Eerlijke ruil, toch? Hij legde hem op de bank en geen van ons zag of kon het schelen dat die verdween. We speelden krijgertje. Mijn halfbroers deden mee, en nog wat anderen. Hij had het naar zijn zin. Hij ging weg aan zijn moeders hand en zwaaide enthousiast gedag, een brede lach veranderde zijn onderkin in een dubbele. Ik herinner me zijn vrolijke gezicht en ontwapenende lach tot op de dag van vandaag. Er moet een reden zijn dat dit me nog altijd zo helder voor de geest staat.

Ik kwam thuis met mijn stripboek, mijn moeder gaf me een stevige uitbrander omdat ik de plastic handtas kwijt was – hoe zou ik ooit kunnen opgroeien tot een fatsoenlijke dame?

Er ligt nog een relikwie op het bureau, zij het niet zo oud, een aandenken aan de oorlogsjaren in Beiroet: een exemplaar van Calvino’s Onzichtbare steden, met een schroeiplek in de rechteronderhoek, maar alleen aan de achterkant en de laatste tweeëntwintig pagina’s. De voorkant is nog intact. Ik las het boek bij kaarslicht terwijl mensen elkaar vermoordden aan de andere kant van het raam. Terwijl mijn stad in brand stond, overkwam mij een brandgevaarlijk ongelukje, iets wat Joseph Conrad regelmatig schijnt te zijn overkomen – de brandgevaarlijke ongelukjes, niet de brandende steden.

De brandende stad, wat een tijd … Ik moet hier wel opmerken dat het feit dat ik tijdens de oorlog met een kalasjnikov 47 sliep in plaats van met een echtgenoot, nog niet wil zeggen dat ik krankzinnig was. Het bezit van een aanvalswapen was geen bewijs van gekte. Je moest de situatie in ogenschouw nemen. In de begindagen van de burgeroorlog ging ik naar de garage onder het pand naast ons wanneer het bombarderen begon – ons pand had er geen, het was tien jaar ouder. Ik haatte die nachten. Bewoners van de wijk, nerveus en uit hun slaap gerukt, zaten in de garage tussen de feestvierende knaagdieren, ontoereikend gekleed: pyjama’s, boxershorts, onderhemden, sokken met gaten. Ik bracht er heel wat nachten door in het begin van de oorlog, tot op een dag in 1977, terwijl ik ondergronds was, een groep Palestijnen bij mij inbrak, ze haalden mijn spullen overhoop, en een van hen ontlastte zich op de vloer van het dienstbodetoilet. Dat was de eerste inbraak.

Je zou kunnen denken dat de Palestijn besloot niet het toilet te gebruiken omdat ik geen stromend water had. Hij zou het gevoel kunnen hebben gehad dat het beneden zijn waardigheid was om de emmer met blauw water te gebruiken – ik had er toiletreinigingsmiddel in gehangen – om te spoelen. Maar nee: het was niet ongebruikelijk dat mannen zulke dingen deden. Israëli’s lieten hun stront achter in de huizen waar zij inbraken, Palestijnen lieten hun stront achter, de Libanezen, de Iraniërs, de Syriërs … christenen, joden, moslims. De mannen zouden deze aandrang, die in hun cellen is geplant tijdens de schepping, constant beestachtig uitleven tijdens de oorlog. Het wilde zeggen: ik was hier, of je het nu leuk vindt of niet. Er is mij verteld dat peuters in China geen luiers dragen: hun broekjes hebben een verticale opening op het zitvlak die het ze gemakkelijker maakt om neer te hurken en zich te ontlasten. Alle soldaten zouden een broek met zo’n spleet moeten dragen.

Iemand poepte in mijn huis. Ik ritselde een kalasjnikov.

Ik wachtte een gevechtspauze af. Na dit voorval deed ik drie dagen aan één stuk geen oog dicht, en ik daalde niet meer af in de ingewanden van het belendende perceel als het bombarderen aan kracht en zwaarte won. Ik zou liever sterven in mijn appartement dan zonder te moeten leven. In de marges van de morgen kroop ik achter mijn raam en zag tiener-thanatofielen met halfautomaten zigzaggend als kakkerlakken rondrennen. Maanlicht op afgedankte geweerlopen. Wanneer nevels opflakkerend licht de indigo hemel kleurden, zag ik sterren ongelovig knipperen naar de aanmatiging beneden. Laaggedraaid murmelt mijn petroleumlamp de hele nacht, en werkt als witte ruis. Ik wachtte en wachtte, in het gezelschap van een tikkende klok, de wijzers gloeiden fosforescerend limoengroen in het duister. Ik zat bij het raam, huishoudelijke karweitjes bleven liggen. Op mijn logge sofa naast de nog loggere televisie keek ik hoe mijn stad, mijn necropolis, brandde en verging.