‘It is not enough for me to succeed, my best friend also has to fail.’

—William Goldman,

The Season: A Candid Look at Broadway

vrij naar en toegeschreven aan

David Merrrick,

François de la Rochefoucauld,

Iris Murdoch, Wilfrid Sheed,

Dzjengis Khan, Larry Ellison,

William Somerset Maugham en Gore Vidal

Inhoud

Meer dan dertig jaar geleden

Een aantal jaren later

Decennia later, een woensdag in het voorjaar

De volgende dag

Die middag en avond

Die maandag

De volgende dag

Een dinsdag in de zomer

Een paar dagen later

De volgende dag

De volgende dag

Later die dag

Drie dagen later

Twee dagen later

Later die dag

De volgende dag

Twee weken later

De volgende dag

Die middag

Zes dagen later

Vier dagen later

De volgende dag

Twee dagen later

Drie weken later

Zes dagen later

De volgende dag

Twee dagen later

Vier dagen later

Acht dagen later

De volgende dag

Twee weken later

De volgende dag

Een week later

Die zomer

De ochtend van de première

Die avond

Die nacht

Vier weken later

Een gewone grijze dag in de herfst

Die nacht

Meer dan dertig jaar geleden

Prachtig klink ik, echt prachtig: ‘Wie nooit gewond werd, lacht om littekens. Maar stil, welk licht schijnt daar op het balkon? Het is de dageraad en de zon is Julia! Zij is het mooiste licht. Zou ze weten dat ik hier sta? Ze zegt niets. Wat zou het ook? Haar ogen spreken. Twee allermooiste hemelsterren fonkelen met helder ochtendlicht, door vogels zelfs begroet als de morgengloed. Zie hoe die kin leunt op haar hand. Ach, was ik maar haar handschoen.’

‘Ai.’

‘Die stem. Toe, zeg nog iets, alsjeblieft.’

‘O, Romeo, Romeo, waar ben je, Romeo? Verloochen je geslacht, weiger je naam. Als je dat niet kunt, zweer dan dat je van me houdt en ik wil geen Capuletti meer heten.’

‘Wat nu? Moet ik zwijgen of spreken?’

De zaal is onrustig, ik voel het. En ik verdien dat niet. Mijn stem klinkt mooi en intens, laag maar jeugdig, ik sta er prachtig bij, de blouse die ik draag valt open, maar niet te nadrukkelijk, en ik neem mijn rust, ik heb zo de controle over het spanningsveld tussen kalmte en opwinding, dit is acteren van het allerhoogste niveau, waarom is de zaal zo onrustig?

‘Niet wie je bent, maar je naam slechts, maakt je tot vijand van mijn familie. Zonder die naam kun je gewoon zijn wie je bent. Wat is Montecchi nu? Het is geen voet, geen arm, geen aangezicht of welk deel ook van een mens. Wees een andere naam. Wat zegt een naam? Zou een roos anders ruiken als ze anders heette? O, Romeo, gooi weg je naam en je krijgt mij ervoor terug, mij helemaal.’

Het is anderhalf jaar na mijn doorbraak met De bittere toekomst, het stuk dat een ware sensatie veroorzaakte en dat mij van een belofte naar gevestigd talent bracht. Van alle kanten kwamen ze kijken, iedereen uit het vak, en hun bekken vielen open. Hier had Nederland zijn eigen Burton, Olivier, Gielgud gevonden. Bij mij, in mij, ik was het. Zelf wist ik het al natuurlijk, dat ik een door God gegeven talent had, en dat ik het geluk had dat zich dat combineerde met een mannelijk maar sensitief voorkomen, een mooie kop, een schitterend lijf en een waanzinnige stem. Opeens kwam alles bij elkaar en ik was het. Dolgelukkig aanvaardde ik deze positieve speling van de natuur, ik zou er zuinig op zijn, beloofde ik de bomen en de wolken, als ik wandelde door het bos, om tot rust te komen van mijn opwindende maar hectische leven.

Op de toneelschool was het er nog niet geweest. Niet dat ik een slechte leerling was, zeker niet, maar het weergaloze kwam er daar nog niet uit. Terugkijkend denk ik dat ik me expres inhield, omdat ik intuïtief aanvoelde dat ik niet te vroeg moest pieken, dat ik daarmee het gevaar liep alles kapot te maken. Ik experimenteerde, blunderde zelfs bijna expres, om ook dat te ervaren, alles als voorbereiding op het ultieme dat in het verschiet lag.

Waar ik nu middenin zit.

De zaal is onrustig en ik weet opeens hoe dat komt. Het is zij, zij is het, het komt door haar. Natuurlijk. Het meisje dat Julia speelt en dat door de regisseur met wellust in de ogen is uitgekozen, hij zal vast met haar naar bed gaan, ik wil het niet weten. Ik zag het meteen al, op de eerste repetitie, ik voelde het in ons eerste moment samen: ze heeft geen aanwezigheid, geen concentratie, geen persoonlijkheid, geen gevoeligheid en geen kracht. Ze heeft billen en borsten en een licht hese stem, dat is wat ze heeft en verder niets.

Ik moet eerlijk bekennen dat ik tijdens het repetitieproces dacht dat het in mijn voordeel zou kunnen werken dat iedereen nog beter zou zien hoe weergaloos ik ben naast haar, omdat er toch altijd vergeleken wordt. Nu ben ik daar wat onzeker over.

Zij schuttert, hakkelt, vergist zich, neemt foute pauzes en laat lege stiltes vallen en zorgt er daarmee voor dat deze première niet gaat worden wat we er ons van hadden voorgesteld, dat is inmiddels wel duidelijk. Kan ik het niet alleen? Nee dus.

In de pauze denk ik daarover na, alleen in mijn kleedkamer, weg van alles en iedereen en vooral weg van haar, en ik moet besluiten dat ik goede tegenspelers nodig heb, niet zozeer voor mezelf, voor mijn spel, maar wel voor een goede voorstelling als geheel.

Een lichte onzekerheid slaat toe en na de pauze ben ik minder goed, nog steeds prachtig natuurlijk, maar toch iets minder en het geheel gaat een beetje als een nachtkaars uit. Bij het slotapplaus voel ik aan weerszijden klamme handjes in de mijne en stel vast dat het algemeen gevoeld wordt: een groot succes gaat het niet worden, onze Romeo en Julia.

Toch ben ik redelijk ontspannen op de nazit, het kan tenslotte niet altijd feest zijn en de kenners vertellen me wat ik al weet: Julia is mooi en dat is wat ze is. Ze moet maar presentatrice bij de televisie worden, daar zal ze op haar plek zijn. Ik was goed, natuurlijk, echt goed, uiteraard, maar kon niet zo schitteren als had gekund, omdat alles doodsloeg op haar.

‘Je was erg goed, Andreas, maar het sloeg dood, het kwam niet aan, het had geen effect op je tegenspeelster.’

Ik knik, ik weet het, maar zwijg verder. Ik wil haar niet afvallen.

Echt zorgen maakte ik me niet, zelfs niet toen de recensies kwamen, die bijna allemaal negatief waren, hoewel niet eens dramatisch. De critici bewezen met hun onbeduidende stukjes hoe weinig ze van het vak begrepen, de prestaties van de stuntelende amateur naast mij werden niet veel slechter beoordeeld dan de mijne, de beheerste professional met het grote talent, en de voorstelling ging de boeken in als redelijk mislukt, zoals verwacht.

‘… en als er iets verwacht mag worden van een Romeo en Julia is het wel dat die twee stapelverliefd op elkaar zijn. Daar hebben we helaas niets van kunnen zien. Er was geen lust en er was geen liefde, er was alleen tekst.’

Och, dat komt voor, dacht ik. Er zit er wel eens eentje tussen die wat minder is, dat hou je toch.

Terugkijkend zie ik dat er meer aan de hand was toen en dat er meer gebeurd is die avond, veel meer. Vanaf die krakkemikkige voorstelling werd ik niet meer op handen gedragen, maar doodgezwegen en gemeden, steeds heftiger en steeds wreder. Waarom dat was, wist ik niet, jarenlang wist ik het niet, tot het mij ineens verteld werd, door een dronken collega in een dronken nacht.

‘Je bent te goed,’ zei hij. ‘Mensen willen niet naast jou staan, dan vallen ze door de mand. Wie te dicht bij de zon komt, verbleekt en verbrandt tegelijk.’

Toen ik later alleen door de stad en de nacht ging, kwam het besef dat hij gelijk had. Het was een intens bittere constatering: een te groot talent is geen zegen, het is een kwelling, een straf.

Een aantal jaren later

Ik weet dat ik het echt heb meegemaakt, toch zit het in mijn hoofd als een filmscène, als iets wat ik ooit gespeeld heb, zoals zoveel dat ik heb meegemaakt. De werkelijkheden van het dagelijks leven en van mijn werk lopen in mijn hoofd soms wat door elkaar. Ik weet dan bijvoorbeeld even niet meer of ik echt verliefd op iemand ben geweest of dat ik dat ooit gespeeld heb. Godzijdank ben ik me daar nog bewust van. Er zijn ook collega’s die echt geen idee hebben wat echt is en wat niet.

Het is een zondagmiddag. Ik zit op het moment in een vrije productie die matig verkocht is en ik heb vrij vandaag, geen matinee, geen avondvoorstelling. Dinsdag weer op pad, naar Helmond, geloof ik.

Het is een aardig stuk, een Ayckbourn, die dan nog geen naam en faam heeft in de kunstkringen, maar de voorstelling is bepaald minder dan die ik gezien heb in Scarborough, waar het oorspronkelijk gespeeld is en de grote schrijver zijn eigen stukken uitbrengt. Onze Nederlandse maatschappij is nou eenmaal anders dan de Britse, waar de rangen en standen nog zo’n grote rol spelen. Bij ons komt dat allemaal minder hard aan, dus is het minder schrijnend en daardoor minder grappig.

We hebben natuurlijk geprobeerd er nog iets van te maken, we willen het publiek waar voor zijn geld geven, we laten ze lachen, want dat is wat we moeten doen.

De recensenten vonden over het algemeen dat we dat iets te nadrukkelijk doen en een van hen, Henk Pietersen, zit op dit moment in een vanuit De Balie live uitgezonden talkshow en bespreekt het aanbod van het theater van dit seizoen.

Ik heb geen goeie dag vandaag. Er was interesse vanuit het buitenland voor een rol in een film, een SS-officier natuurlijk, daar willen ze ons Nederlanders nou eenmaal graag voor hebben, maar ik heb net gehoord dat de rol naar iemand anders gegaan is, naar een ‘echte Duitser’ en ik heb daar de pest over in. Daarbij is het net uit met mijn beide minnaressen, ze hebben ontdekt dat ik ze dezelfde liefdesbrief heb gestuurd, wat ik wel eens vaker heb gedaan. Ik voel me erg op mijn gemak bij polygamie, van de man dan, maar deze twee bleken vriendinnen te zijn, wat ik niet wist. Bovendien heb ik al een week niet gepoept. Maak ik me daar zorgen over? Daar denk ik maar niet over na. Hoe dan ook, ik voel me niet lekker, bepaald niet.

Ik wil weg uit dit verstikkende landje, uit dit wereldje van me, met zijn bekrompen kleinburgerlijke moraal, maar dat kan nog even niet, ik moet de tournee afmaken en voor volgend seizoen staat er weer eenzelfde stuk op het programma. Een Frans blijspel.

Pietersen praat en praat en hij irriteert me mateloos. Hij heeft het uitvoerig en omstandig over een piepkleine voorstelling ergens in dat pretentieuze kutzaaltje in Haarlem, waar geen mens naartoe gaat, hij is daar volkomen hysterisch-lyrisch over, daarna raakt hij niet uitgejubeld over een prestatie van mijn collega en oud-klasgenoot van de toneelschool, Piet de Kuyper, die een serie Shakespeares doet, om dan tot slot nog even op arrogante toon en met groot dedain in een paar woordjes het aanbod van de vrije producties door te nemen. Onze voorstelling komt als laatste aan de beurt en tot mijn verbijstering begint hij over mij. ‘… en die staat daar dan met een lampenkap op zijn hoofd misplaatst lollig te doen en dan weet ik van plaatsvervangende schaamte gewoon niet waar ik moet kijken, ook al zit ik in het donker,’ smaalt hij.

Even staar ik naar het scherm, vervolgens kom in beweging en gaat alles vanzelf. Mijn lichaam doet het. Ik pak mijn fietssleutels, loop naar buiten, ontsluit de drie sloten en zet met flinke vaart koers richting De Balie.

En de woede bouwt zich op. Met het toenemen van mijn snelheid, ik raas als een dolle over de grachten, neemt mijn woede toe tot orkaankracht. Dit is mijn eigen grootse drama waar ik nu in speel, het is een schitterende maar overweldigende woede, die bezit van me neemt, ik ben een mens van passie, het gaat vanzelf, ik laat me meeslepen.

Bij De Balie laat ik de fiets gewoon naast me neervallen en ik storm naar binnen. De talkshow is net afgelopen en het gezelschap staat in het café wat na te praten. Pietersen staat met zijn rug naar me toe en kijkt om als hij de verschrikte gezichten van de mensen om hem heen ziet.

Met een schreeuw grijp ik hem bij zijn rossige haar en trek hem omlaag. Hij struikelt en valt, ik hou hem stevig vast en trek hem naar me toe, tot zijn van angst vertrokken gezicht half op mijn schoenen ligt.

‘Daar hoor je thuis, addergebroed,’ roep ik, ‘op de grond en op mijn schoenen! Dat is waar je thuishoort!’

Addergebroed? Waar haal ik dat vandaan? Geen geweldige tekst, nee, ik geef het toe, maar het is ook improvisatie.

Het duurt maar kort. Mensen beginnen te roepen en aan me te sjorren, ik laat Pietersen weer los, wat moet ik, kijk even wat verdwaasd om me heen en been vervolgens weer naar buiten. Mijn fiets ligt er nog, ik raap ’m op, langzaam, in mezelf gekeerd, verward en gluur ondertussen om me heen of iemand het ziet. Want dit is wel erg mooi, dit gedoe met de fiets.

Was ik echt boos of speelde ik het? Allebei, denk ik. Ook goede acteurs weten niet altijd precies waar het een begint en het ander ophoudt.

Soms speel je gewoon té goed. Dan wordt het echt.

Het wordt een behoorlijke rel. Alle media berichten erover, het is het gesprek van de dag, in het vak en daarbuiten, de recensent daagt me voor het gerecht, een collega doet een inzameling voor me om de kosten te betalen, een paar andere collega’s storten iets, anoniem natuurlijk, iets anders kunnen ze zich niet veroorloven. De waarheid van het leven in het algemeen en die van mijn wereld in het bijzonder dient zich aan: het is ieder voor zich en God voor ons allen.

De recensent besluit na overleg met zijn krant nooit meer een voorstelling te recenseren waar ik in speel.

Het voorval zal geen positieve bijdrage aan mijn carrière zijn geweest, vrees ik. Toch heb ik er nooit spijt van gehad. In de hypocriete klasseloze maatschappij mag soms best eens de waarheid worden gezegd: een recensent is van een lagere kaste dan een acteur en daar heeft hij zich naar te gedragen.

Ik eis respect voor mijn moeilijke vak.

En hoe dan ook, ik ben niet vergeten, ik ben gezien.

Decennia later, een woensdag in het voorjaar

Ik kijk naar de Oscars, die godvergeten aanstellerige commerciële oneerlijke kut-Oscars, en vloek tegen het scherm. Waarom ben ik in dit zompige land van mist en mest geboren? Wat hebben die flapdrollen met hun opgespoten lippen en bizar blikkerende sneeuwtanden meer dan ik? Niets, ik weet het. Ik ben een betere acteur, ik heb een fantastische kop, een waanzinnig lijf ook, nog steeds, dat ik dagelijks verzorg en onderhoud, met natuurlijke huidproducten en veel door de stad lopen, wat beter is dan sport, ik ben dus meer waard dan die zogenaamde sterren. Ik zou al zes Oscars hebben als ik geboren was in Hollywood, Santa Barbara of San Francisco. Wie is die wrede God die mij als foetus in de onbetekende schoot van Annie ter Velde propte en me daaruit heeft laten kruipen in een huurhuisje aan de Van Teylingenstraat te Heerhugowaard? God is de komiek met de slechtste grappen ooit. Een komiek is het en een sadist, want er zijn er ook, met evenveel talent, die geboren worden in een plaggenhut in de binnenlanden van Afrika. Zij groeien op in armoede, honger en ziekte en dat is pijnlijk, zielig, verschrikkelijk zelfs, toch heb ik het gevoel dat ik nog slechter af ben dan zij. Ik meen het. Mij wordt de kans geboden de mogelijkheden te ruiken, ik ben eerst lekker gemaakt met een wereld van onbegrensde mogelijkheden en ultieme roem, voor wat het waard is natuurlijk, niets, ik weet het, maar toch. Ik word uiteindelijk afgescheept met vier keer in de week door de file naar Schubbenhuizen en Sint-Kuttelikkersveen, om daar voor een stelletje hoestende en rochelende burgertrutten in de nu zoveelste productie van dat lege en totaal overschatte klotestuk van Albee, de mislukte komiek tevens sadist hebbe zijn ziel, mijn talent te verkwanselen, mijn dagen te vullen met niets meer dan overbodig vulsel, and then you die. Was ik in de binnenlanden in Afrika geboren, ik zou blij zijn geweest met overleving, een maaltijd, een plaggenhut voor mijzelf. Maar nu…?

‘And the Oscar goes to…’

Hoe laat is het? Ik moet even iets eten nu. Ik moet stoppen met de whisky, iets eten en dan vanavond voor het slapengaan mijn tekst doorkijken, dat is wat ik moet. Al is het een klotestuk, ik zal het toch feilloos moeten doen morgen, na die pauze van twee weken, waarvan niemand weet waarom die er was. Ik moet het goed doen in het zaaltje in Zaltbommel met nog geen honderd bezoekers, zo heb ik begrepen, want hoe treurig en ellendig mijn bestaan ook is, als ik het bijltje erbij neergooi en mijn kwaliteit verloochen, heb ik helemaal niks meer, want ook geen zelfrespect en dan kan ik net zo goed een wandelingetje gaan maken op het spoor van een hogesnelheidslijn. Kan mij die kutmachinist schelen, hij wist toch waar hij aan begon? Word dan geen machinist.

‘And here he is, the legend, the one and only, mister Al Pacino…’

O, god, Al Pacino, ijdeltuit der ijdeltuiten. Ik staar naar de man die zichzelf grappig vindt omdat hij een autocue kan lezen, wat wordt bevestigd door hard gelach uit de zaal, dwaal door tot het hysterische dankwoord van een Amerikaanse actrice die denkt dat ze geschiedenis heeft geschreven en blik vervolgens voor de negenduizendste keer op naar schuin boven de televisie waar het ingelijste affiche hangt van De bittere toekomst, mijn overdonderende en weergaloze debuut. Ik heb daarna veel mooiere dingen gedaan, ik weet het, maar ik had nog geen vijanden toen: mijn collega’s waren nog geen collega’s en de recensenten kenden me nog niet. Die laatsten, dat weet ik nu, konden mijn talent niet zien, hoogstens ruiken, maar waren op zoek naar een jonge belofte waarmee ze de oudere garde die ze zo haatten omdat ze er zo door geminacht werden, konden afserveren en dus schreven ze me de lucht in, tot ik in de wolken was, waarbij ze zich bij voorbaat al verkneukelden over mijn lange val omlaag, te beginnen bij de bewuste productie van Romeo en Julia.

Waarom heb ik het affiche toen eigenlijk ingelijst? Waarom dat glas ervoor? Was ik zo trots? Had ik de bevestiging van dat succes nodig? Ik kan me er niks van herinneren. Ik herinner me geen verbazing of blijdschap, ik herinner me dat ik misschien wat overdonderd werd door alle aandacht, die heerlijk was natuurlijk, maar ook wel beangstigend, omdat het een soort hysterie was. Maar het meest herinner ik me de rust die toen over me kwam: nu zien zij het ook, nu weet de wereld het.

De bittere toekomst ging door het dak destijds. Ach ja, het lijkt honderd jaar geleden.

‘Het is een succès fou, hè?’ De pijnlijk verwrongen glimlach van de toen zeer populaire collega, inmiddels verdwenen, misschien zelfs wel dood, introduceerde me in de wereld waar ik nu nog steeds in verkeer. Een wereld van roofdieren die behalve hun prooien ook elkaar verslinden, hoe bloederiger hoe beter.

Klink ik cynisch? Natuurlijk klink ik cynisch. Kan ik anders klinken?

Acteur. Wat is dat eigenlijk, acteur zijn? Ik weet het en een paar collega’s van me weten het en daar blijft het bij. De anderen, de mensen, ze weten het niet, begrijpen het niet. Sommigen kijken erop neer, denken dat het om een paar trucjes gaat en dat je je tekst moet leren en moet weten waar je moet staan, meer niet, anderen kijken ertegenop, verheffen het tot iets heiligs en magisch, iets goddelijks bijna. Het is allebei onzin. Acteren is techniek, intelligentie, stem, motoriek, inspiratie, gevoeligheid en dat alles in precies de juiste verhoudingen. Ik kan het, ik beheers het, dat is een feit, ik doe er niet heilig over.

‘And off course my mother and father, who are the best, and Mike Nichols, who gave me the opportunity and trust and supported me to be who I am…’

Op het moment hou ik alleen even niet zo van mijn vak, mijn ambacht, mijn inspiratie. En die liefde wordt eigenlijk steeds minder. Wat ooit een passie was, een roeping, een kunst, iets om voor te sterven, lijkt nu al een tijdje niet meer dan een tobberige en zweterige plicht om mijn dagelijks brood mee te verdienen. En dat dat zo is, is niet het ergste, het ergste is dat het ook zo voelt, dat dat gevoel in me kruipt, het cynisme, de bitterheid. Het is alsof ik er definitief achter ben gekomen dat het leven een boterham met stront is, zoals Carmiggelt ooit zei. En ik eet ’m helemaal op, met de korstjes erbij, hoe hard en droog ze ook zijn.

‘For the best motion picture in a foreign language…’

Die avond, na het doorkijken van de tekst, huil ik in bed, met het licht nog aan. Gewoon, omdat ik het goed kan en omdat het gezond is de emoties te laten stromen. Ik begin met de techniek, puur fysiek, maar dan komt het op gang en gaat het vanzelf. Ik huil omdat Carmiggelt gelijk had, omdat ik alleen ben, omdat ik eenzaam was toen ik een kleine jongen was en omdat ik eenzaam ben nu ik een grote jongen ben, omdat ik geen kinderen heb, god ja, omdat ik geen kinderen heb, dat heb ik niet meegemaakt en zal ik nooit meemaken, zo erg is dat, zo erg.

En ik huil omdat het me ontroert hoe goed ik kan huilen. Ik zie het in de spiegel die tegenover het bed hangt, of nee, hij hangt er niet echt tegenover, natuurlijk niet, het is de passpiegel in de deur van de kast die een stukje openstaat, zodat ik mijzelf er net in kan zien liggen. God, wat kan ik mooi huilen. Niet te groot, niet te klein, niet te huilerig, niet te veel vanbinnen, precies goed.

De volgende dag

Ik ben nog niet geschoren, gekapt en gekleed of ik word gebeld. Een auditie voor een film. Mijn protesten tegen audities, uit de tijd dat ik nog hoog op de ladder stond te wiebelen, slik ik tegenwoordig wijselijk in. Ja, er is zelfs een tijd geweest dat ik me ervoor wilde laten betalen. Waarom niet, ik ben een artiest, men verlangt een prestatie van me, ik word voor mijn uitvoerend kunstenaarschap toch betaald? De loodgieter rekent toch ook voorrijkosten als het euvel niet verholpen kan worden? Of niet?

Toch is het aangenaam, het is gewoon heel prettig gevraagd te worden. Het geeft het gevoel er nog bij te horen, in het leven te staan, onderdeel van de wereld te zijn. Het zal ook de adrenaline zijn, die me meteen energie geeft. Competitieve energie. Ik kan ook nog winnen namelijk, de rol krijgen, weer in een productie terechtkomen waarin ik kan laten zien wie ik ben en wat ik kan, waarin alles klopt, waarin alles op zijn plek valt, die groot succes heeft, zelfs naar Hollywood wordt gezonden, daar beste buitenlandse film wordt, waardoor ik opval, gebeld word door Nichols of Spielberg of weet ik wie. Die Duitser is toch ook doorgebroken? Of is het een Oostenrijker? Waltz, heet-ie, Christopher Waltz, als ik het wel heb. Kan mij ook gebeuren, zelfs op deze leeftijd. Ik heb er goddomme het talent voor en de kop en het lijf. Het zou kunnen allemaal. Er gebeuren de gekste dingen.

‘Kan je volgende week dinsdag om half twee?’ klinkt het bleu en bête en te hard.

‘Ik zal eens even kijken, schat. Volgende week dinsdag om halftwee, zeg je?’ Ik wacht even, maak wat brommende geluidjes, gebruik de onderste regionen van het beroemde stemgeluid en zeg dan: ‘Mja. Ik moet wat verzetten. Tenzij je nog een andere tijd hebt.’

Die heeft ze niet, ik weet het, ze hebben nooit een andere tijd, het moet op het moment dat zij het willen en anders zak je maar in de blubber.

‘Het is dus een film over een man die wraak neemt op allerlei mensen en voor die rol willen we jou laten komen.’ Er wordt me door de kleuter met de te harde en daardoor nogal irritant overkomende stem ook nog even snel uitgelegd waar het allemaal over gaat, er wordt me verteld wie de regisseur is, ik ken ’m niet, waar het zich afspeelt en meer van dat alles, maar ik luister nauwelijks. Expres niet. Het wordt me niet aardig en gevoelig verteld en bovendien, daar ga ik me pas in verdiepen als ik de rol ook echt krijg.

‘Dan zien we je dan dan.’

‘Ja hoor,’ zing ik.

Opgeruimd stap ik even later de stad binnen en tram mezelf naar het tehuis waar Annie ter Velde, de vrouw die destijds zo vriendelijk is geweest voor me uit te scheuren, versleten en beginnend dement ligt te wezen. Ik schaam me dat ik haar niets beters kan bieden dan dat groezelige instituut waar ze nu ligt, waar ze niet eens een eigen kamer heeft, maar ze klaagt er niet over en beseft waarschijnlijk niet dat ze haar laatste jaren door moet brengen in de armoedigheid van goedkope bejaardenzorg. Interessant is dat ik, nu ze zo ziek en zwak is, veel beter en aangenamer met haar omga dan vroeger. Ze stelt geen eisen meer aan me, zoals ze altijd deed, is niet meer zo egocentrisch en jaloers als ze was, verlangt alleen maar dat ik zo nu en dan bij haar langskom om een hand vast te houden. Voor het eerst schiet ik eens niet tekort, integendeel zelfs, als ze in de war is schakel ik met het grootste gemak, wat te maken heeft met mijn inlevingsvermogen, naar een ander abstractieniveau, naar een andere realiteit, naar een belevingswereld die vaak eigenlijk echter en oprechter is dan die die als normaal wordt beschouwd. We gaan dan van de hak op de tak, zoals de menselijke geest nou eenmaal functioneert, praten over wat we om ons heen zien, over het tehuis, de mensen daar, de natuur buiten, en we praten veel over mij, omdat ze soms even niet meer precies weet wat ik doe en hoe mijn leven is. Ik leg haar dan weer uit dat ik acteur ben en dat vindt ze altijd interessant, omdat ze het zelf had willen zijn. De aandacht, ze wou de aandacht. Heel soms is ze echt ver weg, zegt ze dat ze een zoon heeft die ook acteur is en spreekt ze het vermoeden uit dat ik dat ben, maar dat is maar heel zelden en dat heeft dan te maken met de medicatie die ze krijgt, neem ik aan. Ze geven haar van alles en nog wat, wat ze hebben liggen, geloof ik, het maakt ook niet uit, want Annie ter Velde heeft ongeveer alles wat je maar hebben kan, van beginnend parkinson en reuma tot long- en hartproblemen. Regelmatig leek het begin van het einde zich aan te dienen, maar altijd krabbelde ze weer op en begon ze aan een nieuw hoofdstuk.

‘Hoe gaat het?’

‘Heel slecht. Ik denk dat ik binnenkort doodga.’ Ze zegt het zonder emotie, zoals ik dat ken van haar. Een oude truc is het, ik ken ’m en hij werkt. Wie achteloos over ingrijpende zaken doet krijgt meteen alle ontstelde aandacht.

‘En waarom denk je dat?’ Ik trap er niet in en reageer rustig en nuchter.

‘Er was vannacht iemand die me dat kwam vertellen. Hij kwam met de boot en is ook met de boot weer weggegaan.’

Ik zwijg en bestudeer haar gezicht en motoriek, hoe ze kijkt, hoe ze praat. Oude mensen zijn, net als peuters en kleuters, de meesters van het komedie spelen. Vooral hun after thoughts en double takes zijn onovertroffen.

‘Ik moet vanavond naar Zaltbommel,’ zeg ik, met een brutaalharde overgang.

‘Wat ga je daar doen?’

‘Ik speel in een toneelstuk. Who’s Afraid of Virginia Woolf?’

‘Echt waar? Wat leuk. Dus je bent acteur?’

‘Ja, ik ben acteur. Dat weet je toch wel?’

‘Is dat zo? O ja. Ja ja. Acteur. Lijkt me een eerlijk vak.’

‘Dat is het ook. Heerlijk.’

Even staart ze naar me. Is het weer zover? Wat hebben ze haar gegeven? Is ze alles weer kwijt nu en kom ik haar opeens bekend voor? Geeft niet, ik ken het, dat hebben meer mensen met acteurs die in het theater spelen. Echt beroemd zijn we niet, maar toch kennen mensen het gezicht, de uitstraling, de stem soms.

‘Ik ging naar Bommel om de brug te zien, twee overzijden die elkaar vroeger schenen te vermijden…’

‘Ja, mam, je langetermijngeheugen is nog prima.’

‘Wat is er mis met mijn geheugen?’ Ze kijkt me scherp aan.

‘Niks. Dat zeg ik toch?’

Ze kijkt me zwijgend aan, beweegt een beetje met haar kunstgebit, met de mond gesloten, en kijkt dan weg. ‘Geeft niet. We maken allemaal fouten.’

Als ik een paar minuten later de ruimte verlaat, zit ze alweer vol interesse naar buiten te kijken, zacht maar zeer verstaanbaar murmelend. ‘Een minuut of tien dat ik daar lag, in ’t gras, mijn thee gedronken.’

Mijn dictie heb ik van haar. Heb ik nooit iets voor hoeven doen. Was een cadeautje. Bedankt, mam.

Die middag en avond

We verzamelen niet meer op het Stadionplein zelf, dat kan niet meer, dat was vroeger, nu worden we opgepikt bij het benzinestation aan de overkant en ik ben de laatste die instapt. Uiteraard. Want zo hoort dat.

‘Sorry.’

Ik krijg geen commentaar, slechts wat beleefde glimlachjes, blikken van gemaakte vriendschap, gespeelde rust en wijsheid. Acteurs acteren, poseren en zien zichzelf de gehele dag. Dat soort acteurs, bedoel ik, die van de wat minder intelligente soort. Ik kijk daar dwars doorheen en ga op mijn plek voor in het personenbusje zitten.

‘Zaltbommel, here we come,’ zegt onze nog op de valreep nieuwe chauffeuse voor de laatste reeks, die pas sinds een week bij ons is. Ze start de motor en rijdt weg. Ik kijk naar haar en dat merkt ze. Heel even blikt ze naar opzij, glimlacht lief en richt vervolgens haar aandacht op het verkeer. Ze heeft een kostbare lading tenslotte. Het lieve meisje heet Merel en is bepaald een aanwinst. Een stevige meid, gezond en vrolijk. Zo eentje moet ik erbij hebben, als ik met allemaal over het paard getilde ego’s op stap ben, dat weet ik uit ervaring. Goed lijf heeft ze ook, had ik al gezien, alles heeft ze, leuk, lief, lekker en het belangrijkste: ze is een fan van mij. Waarom ze dat is mag God weten, het kan toch niet zijn dat ze echt verstand van zaken heeft, maar ze is het en dat is verrukkelijk. Ik denk dat ik haar nog wel in bed zou kunnen krijgen, als ik dat wil. Wil ik dat? Kan ik het nog? Het is alweer even geleden. Niet aan denken nu, geen onrust, vanavond spelen. Hoe dan ook, ze is heel wat beter dan wat we hadden het hele seizoen, die zure homo met zijn rare petjes.

Bij Diemen begint het al. Collega Els, die Martha speelt, haalt gretig een paar kranten uit haar tas. ‘Hebben jullie het gelezen? Echt te erg.’