FRANK SCHAAKE

24 VAN DE
100.000

GESPREKKEN MET OVERLEVERS
VAN SUÏCIDALE PERIODEN

Uitgeverij Van Praag
Amsterdam

© 2020 Frank Schaake / Uitgeverij Van Praag, Amsterdam

Foto cover iStock

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

ISBN 978 90 490 2620 2

NUR 740, 770

www.uvp.nl

ter nagedachtenis aan

Jan Mokkenstorm (1962-2019)
oprichter van de stichting 113 Zelfmoordpreventie, grondlegger en gedreven pionier van een landelijke aanpak van suïcidepreventie in Nederland

Viktor Staudt (1969-2019)
bevlogen pleitbezorger in binnen- en buitenland van een grotere openheid over eigen suïcidale gedachten en gevoelens

Inhoud

Voorwoord: Een deskundige met eigen ervaring
prof. dr. J.A. Swinkels

Inleiding: Doorbreken van een maatschappelijk taboe

In memoriam Viktor Staudt

CONTEXT

Een uitnodiging tot openheid en openhartigheid

Suïcide, zelfmoord, zelfdoding, of…?

De paradox van leven en dood

Suïcidale gedachten, voorbereiding, uitvoering

Landelijke agenda suïcidepreventie

GESPREKKEN

24 Momentopnamen

Illustratief, niet representatief

Overzicht van de geïnterviewden

Gesprekken leeftijdscategorie: tussen 21 en 35

Eva, Jessica, Marvin, Milan, Paul, Robin, Ruby, Sanne, Zoraya

Gesprekken leeftijdscategorie: tussen 35 en 50

Alex, David, Jos, Karin, Lies, Lucia, Michiel, Viktor

Gesprekken leeftijdscategorie: 50 en ouder

Alice, Frank, Herman, Jan, Judith, Koos, Mirjam

SIGNALEN

Welke vragen roepen de gesprekken op?

Wat weten wij wel/niet van suïcidepogingen?

Waarom doen mensen suïcidepogingen?

Waarom mislukken de meeste suïcidepogingen?

Is er een verband tussen suïcidaliteit en leeftijd?

Is er een verband tussen suïcidaliteit en psychische stoornissen en/of verslaving?

Wat weten hulpverleners over suïcidaliteit?

Is echte aandacht beter dan pillen en protocollen?

Willen mensen die suïcidaal zijn werkelijk dood?

Waar loopt de grens tussen suïcide en euthanasie?

Houden suïcidale mensen geen rekening met hun naasten?

Is er een leven na de dood, en maakt dat wat uit?

Kennen wij de maatschappelijke kosten van suïcidaliteit?

Kun je na suïcidale perioden nog gelukkig worden?

WAT IS ER NODIG?

Wat beter kan

Hoe kunnen wij elkaar als gewone mensen helpen?

Het belang van lotgenotencontact

Capaciteitsproblemen en wachtlijsten

Nieuwe vormen van aandacht en hulp

Gemengd lotgenotencontact, een (te) gedurfde benadering?

Ten slotte

Woorden van dank

Boeken, rapporten en artikelen

Overzicht van organisaties

Lijst van afkortingen en begrippen

Noten

Over de auteur

Een deskundige met eigen ervaring

[VOORWOORD]

Per dag slagen in ons land vijf à zes mensen erin zich van het leven te beroven. Vaak een impulsieve daad met een lange voorgeschiedenis. In 2008 schreven Monique Janssens en ik een boekje getiteld Een tweede leven. Ware verhalen over zelfmoordpogingen.¹ Het ging over mensen die hun poging door een toeval overleefden. Zelfdodingen hadden zich ook in ons persoonlijk leven voorgedaan, we voelden ons machteloos en merkten dat er een taboe op het onderwerp rustte. Er valt uit ons boekje onder andere te leren dat vrijwel niemand dood wil, het is strijdig met onze natuur. Toch gaan we allemaal dood, en sommigen willen daarop vooruitlopen om meer of minder valide redenen of om angsten of sombere gevoelens van het moment. We hebben deze mensen een stem gegeven. Maar een beangstigend feit is dat zo’n 260 keer per dag iemand in Nederland een vergeefse zelfmoordpoging doet.² Frank Schaake, een ervaringsdeskundige en nabestaande, geeft deze veel grotere groep – die voor het overgrote deel niet binnen de gezondheidszorg bekend is – een stem met de vraag: ‘Is er een leven vóór de dood?’

In mijn spreekkamer was het praten over zelfmoordgedachtes dagelijkse kost. Dat liep van vluchtige gedachtes tot een zeer krachtige wens. Wanneer je geconfronteerd wordt met leed van anderen is er de neiging om weg te kijken. Wegkijken van leed is invoelbaar maar volgens mij een hoofdzonde, waar mensen in geoefend moeten worden om het niet te doen. ‘Wat u niet wilt dat u geschiedt doe dat ook een ander niet’, luidt het spreekwoord. Je ontwikkelt daardoor uit ervaring een fundamentele menselijke houding van begrip, compassie en levensmoed.

Vanuit deze grondhouding laat Frank Schaake drieëntwintig andere mensen en zichzelf aan het woord. Het belang van het levensverhaal is groot, het helpt om te begrijpen hoe iemand tot een dergelijke daad komt. Na het lezen van deze verhalen zal je anders gaan reageren als iemand je, op de vraag ‘hoe het gaat met je?’ antwoordt dat het ‘slecht’ gaat. Dan worden ook de vragen over suïcidepogingen die de verhalen oproepen in het laatste deel van het boek relevant. Bijvoorbeeld: waarom doen mensen pogingen om een einde aan hun eigen leven te maken? Wat is de relatie met psychische stoornissen? Houden suïcidale mensen geen rekening met anderen?

Uit de verhalen wordt duidelijk dat het vaak om veerkrachtige mensen gaat en wat een poging allemaal teweeg kan brengen. Vaak zijn mensen zich aanvankelijk onbewust van hun motieven/gedrag uit het leven vóór de poging. Daarom is de menselijke maat voor hulpverlening essentieel. Dat betekent: de ander bloedserieus nemen door goed te luisteren, durven voor te lichten in beslissingen, compassie te tonen, maar ook rekening te houden met het bevattingsvermogen en de emotionele toestand van mensen. Het leven is voor veel mensen zeer complex en veeleisend geworden waardoor het voor hen vaak niet goed meer te bevatten is. Zo kan bij hen ineens twijfel toeslaan of ze het leven nog wel aankunnen.

Ik kan u het lezen van dit boek van harte aanbevelen, het verrijkt uw leven en mensenkennis.

prof. dr. Jan Swinkels

psychiater en psychotherapeut (niet meer praktiserend)

emeritus hoogleraar Universiteit van Amsterdam

Doorbreken van een maatschappelijk taboe

[INLEIDING]

Met dit boek lever ik graag een bijdrage aan de emancipatie van mensen die ooit de behoefte hadden om een eind aan hun eigen leven te maken, maar die daarin – om uiteenlopende redenen – niet slaagden. Ik doe dat door in dit boek, naast mijzelf, vooral anderen aan het woord te laten. Mensen die weten waar ze het over hebben, omdat zij behoren tot de categorie overlevers van een of meer suïcidale perioden in hun leven. Kortere of langere tijd waren zij er in gedachten mee bezig hoe zij uit het leven konden stappen. Zij namen vaak ook daadwerkelijk het besluit om dit leven op een zelfgekozen manier via de nooduitgang te verlaten. Maar die nooduitgang bleef voor hen uiteindelijk toch gesloten.

Zowel om hun keuze als om het feit dat zij niet succesvol waren in de uitvoering hangt in onze samenleving een sfeer van stilzwijgen en schaamte. Praten over je eigen doodswens en/of niet-geslaagde suïcidepoging(en) is een maatschappelijk taboe. Dat geldt eigenlijk ook al voor het in gezelschap praten over sombere perioden in je leven of depressiviteit in bredere zin.

Probeer het maar eens op een feestje of receptie, of zelfs op een familiebijeenkomst, als mensen je vragen ‘hoe gaat het met je?’ Antwoord je dan consequent ‘slecht’, dan weet je zeker dat je de rest van de bijeenkomst zonder al te veel aanspraak in een hoekje zit of staat.

Tegenslag en gevoelens van mislukking zijn in gezelschap geen populaire onderwerpen. Dat is niet alleen in ons land het geval, dat is bijna overal ter wereld zo. Onmacht van anderen confronteert mensen met hun eigen onmacht. Daar houden de meeste mensen niet van. Dat heeft ook te maken met een onbewuste angst voor besmetting.

Veruit het grootste deel van alle suïcidepogingen ‘slaagt’ niet. Het aantal suïcidepogingen met dodelijke afloop beslaat maar een heel klein deel van het totaal aantal ondernomen suïcidepogingen. Toch gaat het gemiddeld per jaar om forse aantallen, die bijvoorbeeld veel hoger liggen dan het aantal verkeersdoden per jaar. In de tien jaren van 2008-2017 is het aantal suïcides in ons land gestegen van 1435 in 2008 naar 1917 in 2017, een stijging van 34 procent. In 2018 blijkt, voor het eerst sinds jaren, sprake van een daling (van 1917 naar 1829, een daling van 4,6 procent). Vertaal je dit aantal naar dagen per jaar, dan komt voor het jaar 2018 het aantal dodelijk aflopende suïcidepogingen in ons land neer op gemiddeld vijf per kalenderdag.

Het aantal suïcidepogingen zonder dodelijke afloop is vele malen omvangrijker. Over suïcidepogingen zonder dodelijke afloop zijn geen betrouwbare cijfers beschikbaar. Dat komt onder meer doordat in de statistieken alleen die pogingen verschijnen die bekend zijn bij een arts en/of de politie. Gevallen waarin mensen door vrienden en/of familie worden gevonden zonder dat hierbij een medicus of politie/justitie wordt ingeschakeld komen niet in beeld. De schattingen van het totaal aantal jaarlijkse suïcidepogingen in ons land lopen uiteen van 94.000 tot 100.000 tot misschien zelfs nog veel meer. Als deze aantallen kloppen dan zou dit betekenen dat in ons land ten minste tussen de 255 en 270 mensen gemiddeld per kalenderdag een vergeefse poging doen om een einde te maken aan hun leven. Dit zijn verontrustend hoge aantallen.

Alleen al in Nederland moet het dus in de praktijk gaan om vele honderdduizenden mensen die zo’n persoonlijke achtergrond hebben. Zij leven gewoon te midden van ons, en blijkbaar in veel groteren getale dan we beseffen: de mensen die behoren tot die categorie overlevers van suïcidale perioden in hun leven, de grote groep mannen en vrouwen in ons land die ooit de behoefte hadden om zelf hun leven te beëindigen.

Wie zijn de mensen die schuilgaan achter deze cijfers? Hoe gaat het met ze? Hoe pakten ze de draad van hun leven weer op? Durfden ze met anderen over het waarom van hun poging te praten? Deden ze hernieuwde pogingen? We weten het niet. Zelfs van mensen uit onze directe omgeving weten we vaak niet dat zij tot deze groep behoren.

In dit boek wordt het stilzwijgen over dit gevoelige onderwerp doorbroken. Zelf ben ik ook zo’n overlever van een suïcidepoging, zij het dat mijn poging al heel lang geleden plaatsvond. Mijn eigen levensverhaal is ook opgenomen in dit boek. Ik sprak de afgelopen tweeënhalf jaar met anderen die eveneens behoren tot deze categorie van ‘overlevers’. Ik nodigde ze uit om mij hun levensverhaal te vertellen. Dat werden heel bijzondere ontmoetingen en indringende gesprekken. Het ging in onze gesprekken steeds om de eigen belevingswereld van de betrokkenen. Hoe bezien zij, zelf terugkijkend op hun leven tot dusver, de vaak zeer ingrijpende suïcidale perioden waar ze doorheen gingen? Beschouwen zij hun poging(en) achteraf gezien nog steeds als mislukt of als gelukkig goed afgelopen? Hoe hebben zij de reacties van familie en vrienden ervaren? Hebben ze professionele hulp gezocht en hielp dat? Hoe heeft de mislukte poging hun leven beïnvloed?

Het gaat in dit boek uitdrukkelijk om de belevings- en ervaringswereld van de verhalenvertellers zelf. En niet om wat mensen in hun omgeving vonden en ook niet om de psychologische of psychiatrische labels van de ziektebeelden die eventueel door hulpverleners aan hen zijn toegekend. De belevingen van mensen die over hun eigen ervaringen vertellen staan in dit boek centraal.

Het was voor mij een groot voorrecht om te hebben mogen spreken met de diverse mannen en vrouwen die in dit boek aan het woord komen. Ik ben jullie heel dankbaar voor onze bijzondere gesprekken en ik vertrouw erop dat de mensen die dit boek lezen dat ook zullen zijn. Dank jullie wel voor jullie moed en openhartigheid. En voor jullie bereidheid om jullie kwetsbaarheid te delen, eerst met mij, en nu met de lezers van dit boek.

Dit boektraject was een indringende ontdekkingstocht. Onderweg kwam bij mij regelmatig de vraag boven: ‘Is er een leven vóór de dood?’ Die vraag stond ook boven de informatie die ik mijn gesprekspartners toestuurde en zij fungeerde lange tijd als werktitel voor het boek. Nu mijn ontdekkingstocht, in ieder geval voorlopig, ten einde loopt wordt het mij steeds duidelijker dat de echte vraag moet luiden: ‘Is er een leven na suïcidaliteit?’

Dit boek geeft vierentwintig antwoorden op die vraag. Wanneer je er middenin zit lijkt een suïcidale periode onherroepelijk het einde in te luiden. Maar als je er doorheen komt blijkt zo’n periode eigenlijk altijd de aanzet te zijn tot een nieuw begin. De meeste levensverhalen in dit boek illustreren dit. Hoe mooi zou het zijn wanneer hieruit hoop geput kan worden door die 100.000 mensen die naar alle waarschijnlijkheid in ons land jaarlijks een vergeefse poging doen om hun eigen leven te beëindigen. Daarvoor moeten we natuurlijk wel met z’n allen het praten over suïcidaliteit uit de taboesfeer halen. En dat is precies het oogmerk van dit boek.

Frank Schaake

Oegstgeest, december 2019

In memoriam Viktor Staudt

Op 8 september 2019 maakte een van de geïnterviewden, Viktor Staudt, een einde aan zijn leven. In 2012 had hij een boek gepubliceerd over de vergeefse suïcidepoging die hij in 1999 had ondernomen, waarbij hij zijn beide onderbenen verloor en in een rolstoel terechtkwam. Sinds de publicatie van zijn boek hield Viktor in diverse Europese landen lezingen over het belang van openheid rond suïcidaliteit. Een uitgesproken voorvechter van grotere openheid over suïcide die uiteindelijk ook zelf het besluit heeft genomen om uit het leven te stappen.

De verbijstering was groot in alle landen waar Viktors boek was uitgegeven, waar hij zijn lezingen had gegeven en waar hij ook regelmatig in de media verscheen. In diverse krantenartikelen waarin over Viktors overlijden werd bericht stonden zinnen als ‘Niemand zag het aankomen’. Viktor had zelf wel voorgevoelens. Hij vroeg zich in ons interview af: ‘Als ik mijzelf de vraag stel: hoe lang ga ik hier nog mee door? dan komt er ook een andere zorg boven. Dat is de zorg: ga ik het uiteindelijk redden?’ Hij zag het bij collegaleeftijdgenoten om zich heen, die zich ook actief inzetten voor suïcidepreventie. Hij voorvoelde dat het ook hem allemaal wel eens te veel kon gaan worden, dat hij langzamerhand misschien letterlijk uitgesproken raakte.

Vanaf onze eerste contacten was Viktor enthousiast over het idee van een boek waarin mensen die suïcidale perioden hadden overleefd hun verhaal zouden kunnen vertellen. We hadden er, naast ons interview, twee gesprekken over. Hij dacht met me mee en bezorgde mij introducties.

Zodra ik het bericht over Viktors overlijden vernam was het voor mij meteen duidelijk: ik wilde mijn boek mede aan Viktor opdragen, als eerbetoon aan het levenswerk van een bijzonder moedig mens. Zo werd dit boek een nagedachtenis aan twee mannen die allebei in 2019 overleden en die, ieder op zijn eigen wijze, een belangrijke bijdrage leverden aan het bespreekbaar maken van suïcidaliteit en suïcidepogingen.

Het interview met Viktor is te vinden op pagina 191.

Context

Er zijn duizenden wetenschappelijke werken over

zelfmoord voorhanden (…) Het is leerzaam om

van al die boeken kennis te nemen, maar

over het wezenlijke van zelfmoord komt men niets te weten.

—Jeroen Brouwers, De laatste deur

Een uitnodiging tot openheid en openhartigheid

De vierentwintig levensverhalen in dit boek zijn een uitnodiging. Een uitnodiging tot grotere openheid en openhartigheid over hoe wij omgaan met het grensgebied tussen leven en dood in onszelf. Daar hebben we het in onze samenleving liever niet over, over de perioden in het leven waarin wij als mensen ineens de behoefte kunnen hebben om dood te zijn, de wens kunnen hebben om niet meer te (hoeven) leven, de drang kunnen voelen om er zo nodig zelf een einde aan te maken. Bij sommige mensen is die behoefte, die wens, die drang er zelden of nooit. Bij andere mensen zijn ze er af en toe. Bij weer anderen zijn ze er vaker. En bij nog weer anderen zijn ze er bijna altijd.

De wens om dood te willen zijn is een extreme vorm van het moeilijk hebben met het leven. Die wens komt bij veel meer mensen voor dan wij beseffen. En echt niet alleen bij mensen bij wie officieel een psychische stoornis is vastgesteld. Je kunt waarschijnlijk wel zeggen dat bijna iedereen ooit wel eens een of meer momenten heeft gekend waarop hij dacht: waarom ben ik hier? Ik wil hier niet meer zijn. Mag ik hier weg?! Bij de meeste mensen blijft het bij een enkele gedachte. Bij anderen keren die gedachten en gevoelens terug en kunnen zij een patroon worden. En dan komt voor hen geleidelijk een glijdende schaal in beeld: 1) laat ik het bij deze gedachten en gevoelens, 2) ga ik serieus op onderzoek naar mogelijkheden, 3) ga ik ook daadwerkelijk een poging doen om er een einde aan te maken?

Dit boek geeft een uniek inzicht in die glijdende schaal: vierentwintig mensen vertellen hoe zij daar in de praktijk van hun leven mee zijn omgegaan. Uit alle levensverhalen die in dit boek verteld worden komt een eenduidig signaal naar voren: praat erover, stop je moeilijkheden niet weg. Alle verhalen zijn een uitnodiging en een oproep tot grotere openheid. Met als onmisbare tegenhanger: luister naar mensen die jou iets over hun moeilijkheden met het leven durven te vertellen. Met een open oor en vooral ook met een open hart. Praat met elkaar niet alleen over de successen in het leven en over de dingen waar je goed in bent. Durf ook, net als de verhalenvertellers in dit boek, te praten over je eigen kwetsbaarheden en over de moeilijke perioden in je leven. En geef als luisteraar niet meteen een oordeel of een advies, maar luister vooral met echte belangstelling.

Met een open oor en hart luisteren naar mensen die de moed hebben om je iets te vertellen over wat ze moeilijk vinden. Dat is niet erg gebruikelijk in onze samenleving. Dat laten we liever over aan mensen die daarvoor zijn opgeleid: de professionals in de geestelijke gezondheidszorg. Onze sociale contacten draaien meestal om succesverhalen. En dat geldt vooral, maar zeker niet alleen, voor de informatie die mensen via de sociale media delen.

Successen zijn natuurlijk fijn en moeten zeker gevierd worden. Maar waar leer je het meest van in het leven? Je leert het meest van alles wat niet lukt. Waarom is dat zo? Omdat je daardoor gedwongen wordt om naar mogelijkheden te zoeken hoe het anders kan. Maar op openlijk praten over je mislukkingen rust in onze samenleving een taboe. Zeker wanneer die mislukkingen ook inhielden dat er perioden waren waarin je het leven niet meer zag zitten, perioden waarin je soms ook echt geprobeerd hebt om een einde aan je leven te maken. Daar kan je het in onze samenleving maar beter niet over hebben. Voor je eigen bestwil. Het zou mooi zijn als dat gaat veranderen.

De vierentwintig mensen die in dit boek aan het woord komen hebben besloten om het taboe te doorbreken. Ze vertellen ons over de moeilijke kanten van hun leven en hoe ze daarmee zijn omgegaan. En ze vertellen ons openlijk over hun perioden van suïcidaliteit. Over hoe ze daarin terecht zijn gekomen, en over hoe ze daar ook weer, geheel of grotendeels, uit zijn gekomen en over wat ze van deze zware perioden in hun leven hebben geleerd.

Alle gespreksweergaven in dit boek bevatten, stuk voor stuk, bijzondere verhalen. Je wordt als lezer uitgenodigd om je eraan over te geven en je bij de hand te laten nemen. Je hoort de mensen praten alsof ze hun verhaal speciaal aan jou vertellen. De mensen die hun levensverhaal vertellen leiden je, in grote openheid en openhartigheid, door hun eigen leven. En dat zijn geen gewone levens. In alle levens waarover in dit boek verteld wordt zijn ingrijpende dingen gebeurd. Soms schrikken de gesprekspartners zelf van wat ze allemaal vertellen. Bijna allemaal zijn ze tegelijk ook blij en trots dat ze hun leven weer op de rails hebben gekregen, of bezig zijn om het op de rails te krijgen.

De boodschap die uit alle levensverhalen naar voren komt is een hoopvolle boodschap. Tevreden zijn met het leven, en zelfs gelukkig worden, na een niet-gelukte suïcidepoging, kan dat? Ja, dat kan. En het kan zelfs ook nog na meer dan één niet-gelukte suïcidepoging. Vrijwel alle verhalen in dit boek eindigen met een positief perspectief. De kwetsbaarheden die het de vertellers vaak zo moeilijk hebben gemaakt zijn er vaak nog wel. Maar de meesten hebben geleerd om er beter mee om te gaan. Er zijn maar een paar mensen bij wie de doodswens eigenlijk nog steeds aanwezig is. Maar ook daar durven ze in grote openheid over te praten.

Dit boek bevat levensverhalen van mensen die aan de rand van de dood hebben gestaan en die de grens tussen dood en leven actief hebben verkend. Ze zijn daar rijker en met meer zelfinzicht en mensenkennis uit tevoorschijn gekomen. Vaak met professionele hulp en/of met hulp van familie, vrienden en kennissen. Maar uiteindelijk gebeurde het op eigen kracht. Hun openheid en openhartigheid verdienen groot respect en vooral ook navolging.

Waarom zou er een taboe moeten blijven rusten op gedachten en gevoelens die bij heel veel mensen in de loop van hun leven wel eens langskomen? Het besef dat er momenten of perioden kunnen zijn waarin je het leven eigenlijk niet meer de moeite waard vindt. Waarom zou er een taboe moeten blijven rusten op het praten over deze moeilijke perioden en over de belangrijke lessen die we op dit gebied van elkaar kunnen leren? Neem die vraag als lezer mee, wanneer je de levensverhalen uit dit boek tot je laat komen.

Suïcide, zelfmoord, zelfdoding, of …?

De woorden suïcide, zelfmoord, zelfdoding betekenen ongeveer hetzelfde, maar zij hebben voor veel mensen een totaal verschillende emotionele lading.

Het woord suïcide klinkt het meest neutraal. Het komt uit het Latijn en bestaat uit de bestanddelen eigen (sui) en doding, doden (cide). Letterlijk vertaald betekent suïcide dus zelfdoding, ‘het jezelf doodmaken’. Maar, zoek je het woord suïcide op in een woordenboek dan staat daar behalve ‘zelfdoding’ ook altijd ‘zelfmoord’. Dat heeft vooral een juridische achtergrond. Moord is een juridisch begrip en vereist twee dingen: dat je iemand wederrechtelijk doodmaakt en dat je dat doet met voorbedachten rade. Ja, en als er iets is dat met voorbedachte rade gebeurt dan is het wel suïcide. Voordat iemand daar een poging toe doet is er meestal veel over nagedacht en zijn er altijd noodzakelijke voorbereidingen getroffen. Heel soms is er sprake van een impuls-suïcide, maar ook daar is de gedachte om het een keer te doen bijna altijd al langer aanwezig en heeft het impulskarakter vooral te maken met het moment en/of de manier waarop.

De letterlijke betekenis van suïcide is dus zelfdoding. Toch wordt er veel vaker gesproken over zelfmoord en niet alleen in de media. Het woord zelfmoord is bijvoorbeeld ook onderdeel van de naam van de bekendste suïcidepreventie-organisatie in ons land: de stichting 113 Zelfmoordpreventie. Dat komt omdat blijkt dat mensen online eerder op ‘zelfmoord’ zoeken dan op ‘zelfdoding’. Maatschappelijk gezien is dat jammer, want naast de juridische lading en de zoektermkracht van een begrip is – zeker in dit geval – de emotionele lading van gebruikte woorden voor de direct betrokkenen natuurlijk veel belangrijker. Het zijn vooral nabestaanden die vaak grote moeite hebben met het woord zelfmoord. De partner, broer, zus, vriend of vriendin, of het kind dat zij door suïcide verloren, is voor hen geen ‘moordenaar’, maar iemand die het heel moeilijk had met het leven. Het zou dan ook beter zijn om het woord zelfmoord zoveel mogelijk te vervangen door minder emotioneel beladen woorden, zoals zelfdoding, zelfgekozen dood, of misschien wel vrijwillig levenseinde.

Die bezwaren tegen gebruik van het woord zelfmoord zijn recent in actie omgezet. In juli 2019 heeft psycholoog en auteur René Diekstra, mede uit naam van nabestaanden, een petitie gestart waarin de minister van Volksgezondheid Welzijn en Sport (VWS) verzocht wordt om het gebruik van de term zelfmoord niet langer toe te staan bij hulporganisaties en activiteiten die gefinancierd worden door de overheid.

In de levensverhalen in dit boek is steeds het woordgebruik opgenomen zoals dat door betrokkenen zelf gehanteerd werd.

De paradox van leven en dood

Er is in een mensenleven maar één gebeurtenis waar we honderd procent zeker van kunnen zijn: we gaan allemaal een keer dood. Iedereen is uiteindelijk terminaal. De vraag is alleen wanneer en hoe het einde zich zal aandienen.

Overal in de wereld wordt in ziekenhuizen en onderzoeksinstellingen gewerkt aan mogelijkheden om het leven te verlengen. Sommige onderzoekers menen zelfs dat fysieke onsterfelijkheid binnen handbereik komt en dat het binnen enkele decennia mogelijk zal zijn om daarvoor als individu te kiezen. Tegelijkertijd zijn er, ook overal in de wereld, mensen die het liefst zo snel mogelijk dood willen. Of die in ieder geval niet langer het leven willen leiden dat zij op dat moment leven en die daarvoor de dood als de enige oplossing zien.

Hoe paradoxaal is dat? Waarom wil de een het liefst zo lang mogelijk blijven leven en waarom wil een ander het liefst zo snel mogelijk stoppen met leven? De mensen die in dit boek hun verhaal vertellen bieden ieder voor zich een persoonlijk inzicht in de situaties en de gebeurtenissen waardoor bij iemand de behoefte kan ontstaan om niet verder te willen leven.

Rondom suïcide is ook sprake van een andere paradox, de zogenaamde ‘happiness-suicide paradox’. In Het Financieele Dagblad van 1 december 2018 verscheen hierover een interessante column. Enkele citaten: ‘Nederland is een van de gelukkigste landen van de wereld. Toch stijgt het aantal zelfdodingen. (…) Zelfdoding is geen Nederlands probleem. Wereldwijd maken jaarlijks 800.000 mensen een eind aan hun leven. Evenmin is het een modern probleem. Ook de Carthaagse generaal Hannibal, de Egyptische Cleopatra en de schilder Vincent van Gogh beëindigden hun levens.

Opmerkelijk is dat de zelfmoordcijfers in het arme Afrika en zelfs in het ellendige Syrië een stuk lager liggen dan in Nederland. De vraag waarom net in gelukkige landen als het onze zoveel mensen hun leven beëindigen, beantwoorden sommige psychologen met de “happiness-suicide-paradox”. Wanneer je je ellendig voelt, sta je er juist in een gelukkig land alleen voor. In een land waarin velen ongelukkig zijn, deel je je ellende gemakkelijk met anderen.’¹

Suïcidale gedachten, voorbereiding, uitvoering

Suïcidale gedachten en gevoelens, voorbereiding en uitvoering. Dat zijn de drie stadia die in de praktijk nodig zijn om daadwerkelijk tot zelfdoding te komen. Zit er ergens in deze cyclus een hapering, dan komt het er niet van of mislukt een voorgenomen suïcidepoging.

Sommige mensen hebben regelmatig suïcidale gedachten en gevoelens, maar komen niet of nauwelijks toe aan concrete voorbereidingshandelingen. Er zit kennelijk ergens in henzelf een rem ingebouwd waardoor ze niet tot concreet handelen overgaan.

Andere mensen treffen wel degelijk concrete voorbereidingen, maar stoppen daarmee voordat ze tot uitvoering overgaan of worden daarin door anderen gestoord.

Ten slotte is er een groep mensen die ook daadwerkelijk de stap zet naar uitvoeringshandelingen, maar die handelingen hebben uiteindelijk niet het beoogde resultaat. Dat kan zijn omdat de handelingen van buitenaf worden onderbroken of omdat het gekozen middel achteraf niet effectief genoeg blijkt te zijn.

Wanneer is er nu sprake van een ‘echte’ suïcidepoging? Dat is eigenlijk vooral van belang voor het bijhouden van betrouwbare statistieken, maar voor de beleving van direct betrokkenen maakt het weinig verschil. Mensen die zich ergens bevinden in de cyclus van suïcidale gedachten en gevoelens, voorbereiding, uitvoering, ervaren zichzelf allemaal als suïcidaal. Hun leven wordt er, vaak dagelijks, door beïnvloed.

De gesprekken die voor dit boek zijn gevoerd vonden grotendeels plaats met mensen die op een of andere manier ook tot handelen overgingen, hetzij ter voorbereiding, hetzij ter uitvoering van hun poging(en). Er zijn in dit boek ook enkele gesprekken opgenomen met mensen die vooral suïcidale gedachten en gevoelens hadden maar waarbij de voorbereidingshandelingen beperkt bleven, bijvoorbeeld tot het zoeken op internet naar middelen om er een eind aan te kunnen maken.

Omdat in dit boek de beleving van de betrokkenen centraal staat, is er wat dit betreft geen strak onderscheid gemaakt. Alle mensen die aan het woord komen hebben zichzelf op een of meer momenten in hun leven ervaren als suïcidaal: ze wilden een eind aan hun leven maken, ze vonden hun leven niet langer de moeite waard.

Landelijke agenda suïcidepreventie

Sinds 2014 wordt in ons land gewerkt met een Landelijke agenda suïcidepreventie. Na de agenda 2014-2017 is sinds 2018 de Landelijke agenda suïcidepreventie 2018-2021 in uitvoering. Deze meerjarige beleidsagenda wordt gefaciliteerd en beleidsmatig gecoördineerd door het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (vws).

Het omvangrijke programma is tot stand gekomen in overleg met een groot aantal organisaties die in onze samenleving in aanraking (kunnen) komen met suïcidale mensen en/of de gevolgen van suïcidepogingen. Het gaat om organisaties van zeer uiteenlopende aard, waaronder: vijf ministeries, diverse gemeenten, organisaties uit de wereld van de (geestelijke) gezondheidszorg, beroepsverenigingen van huisartsen, psychiaters en psychologen, opleidings- en onderzoeksinstellingen, politie en justitie, stichtingen die zich richten op suïcidepreventie en/of de begeleiding van nabestaanden en naasten. Bij elkaar gaat het om meer dan vijfentwintig organisaties. Deze worden aan het eind van dit boek genoemd in het Overzicht van organisaties (naast diverse andere organisaties die ook in dit veld actief zijn).

Het motto van de Landelijke agenda 2018-2021 is ‘starten, continueren, verdiepen, verbreden’. Er is een groot aantal actiegebieden gedefinieerd, in vier domeinen: Zorg, Onderwijs, Media en het Sociaal-economisch domein. Er zijn ook zes proeftuinregio’s geïdentificeerd waarin op lokaal-regionaal niveau wordt nagegaan wat er nodig is om het aantal suïcides terug te dringen. Daarnaast is er speciale aandacht voor spoorsuïcides en is een breed onderzoeksprogramma gestart ter vergroting van de kennis en kennisoverdracht over suïcide en suïcide preventie.

Een sleutelrol in het hele proces is toegekend aan de stichting 113 Zelfmoordpreventie. In de officiële stukken staat hierover: ‘VWS zal met een projectsubsidie Stichting 113 Zelfmoordpreventie in staat stellen een aanjagende en coördinerende rol te vervullen bij de uitvoering van de Landelijke agenda en de bewaking van de voortgang daarvan. 113 Zelfmoordpreventie is vanuit haar rol betrokken bij alle activiteiten die genoemd staan in de Landelijke agenda, bij de ene activiteit intensiever dan bij de andere. Dit is mede afhankelijk van de fase waarin de activiteit zich bevindt.’

In politiek en ambtelijk Den Haag is zoals gezegd het ministerie van VWS het eerste aanspreekpunt, maar ook de ministeries van Infrastructuur en Milieu (I&M), Justitie en Veiligheid (J&V), Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) en Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OC&W) zijn projectmatig betrokken. De rol van VWS wordt in de Landelijke agenda als volgt omschreven: ‘Evenals dat bij de uitvoering van de vorige agenda het geval was, vervult VWS in dit dossier merendeels een faciliterende rol. De verantwoordelijkheid voor de uitvoering van de agenda ligt bij de betrokken partijen. VWS wil het belang van het onderwerp suïcidepreventie actief uitdragen en agenderen en heeft de regie genomen om te komen tot een formulering van een vervolg van de Landelijke agenda en zal zo nodig ook de regie nemen om veldpartijen bijeen te brengen om te komen tot (betere) samenwerking op dit dossier.’

Het programma van de Landelijke agenda suïcidepreventie 2018-2021 is te omvangrijk om hier weer te geven. Het basisdocument kan eenvoudig worden gedownload. Informatie over de voortgang is onder andere te vinden op de website 113.nl onder Landelijke agenda

De stichting 113 Zelfmoordpreventie, de belangrijkste uitvoeringsorganisatie van de Landelijke agenda, biedt mensen met suïcidale gedachten en gevoelens directe hulpmogelijkheden in de vorm van een telefonische crisislijn (0900-0113), een chatfunctie en de optie voor een online-therapie. De stichting werkt verder met een regionale aanpak via zogenaamde Supranet Communities. Die regionale aanpak rust op vier pijlers:

• publiekscampagnes

• trainen van gatekeepers

• aandacht voor risicogroepen

• samenwerking in de zorgketen

Gatekeepers zijn personen die beroepsmatig relatief veel in aanraking komen met mensen die suïcidale gedachten hebben, zoals medewerkers in het onderwijs, de zorg en de sociaal-economische sector. Zij worden door de stichting getraind in het herkennen, opvangen en doorverwijzen van mensen die hulp nodig hebben.

Eerste ingang voor (samenwerking in) de zorgketen is de huisartsenpraktijk.

De website www.113.nl biedt veel meer informatie over deze vier pijlers, het werk van de regionale Supranet Communities, de telefonische hulplijn, de chatfunctie en de online-therapie.

In de zomermaanden van 2019 ontstond maatschappelijke en politieke onrust rondom de telefonische hulplijn van de stichting 113. Binnen enkele maanden maakten twee mensen een eind aan hun leven nadat zij vergeefs 113 hadden proberen te bellen. Ze kregen geen contact. Het nummer 113 bestaat namelijk niet. Het telefoonnummer dat je moet bellen is 0900-0113. Zo staat het ook aangegeven op de website van de stichting 113, maar er blijft in de praktijk verwarring over bestaan. Zelfs artsen en andere hulpverleners schijnen zich wel eens te vergissen.

Telecomprovider KPN regelde onmiddellijk een directe doorschakelijking voor KPN-klanten. Enkele andere providers volgden. Maar daarmee was het probleem slechts tijdelijk en ten dele opgelost.

In het najaar van 2019 kondigde de verantwoordelijke staatssecretaris van VWS (Blokhuis, ChristenUnie) aan dat hij zich er sterk voor gaat maken dat het nummer 113 daadwerkelijk het telefoonnummer wordt voor de landelijke suïcidehulplijn. Ook verklaarde hij zich bereid om al in 2020 te beginnen met de aanzet tot een nieuwe landelijke meerjarenaanpak, als opvolger van de Landelijke agenda suïcidepreventie 2018-2021.

Bij het lezen van de vierentwintig levensverhalen, die hierna aan de orde komen, is het goed om te beseffen dat sommige delen van de beschreven levens zich hebben afgespeeld in jaren waarin er nog geen sprake was van een Landelijke agenda suïcidepreventie.

Gesprekken

‘Het ter sprake brengen van suïcidale

gedachten is niet gevaarlijk,

het er niet naar vragen is dat helaas wel.’

—World Health Organisation (WHO), 2014

24 Momentopnamen

Alle mensen die aan de gesprekken voor dit boek hebben deelgenomen deden dat vanuit hetzelfde motief: actief bijdragen aan het doorbreken van het maatschappelijk taboe en de stigmatisering die in onze samenleving bestaan jegens mensen die suïcidale gedachten en gevoelens hebben of hebben gehad en/of die suïcidepogingen hebben gedaan.

De gesprekken, waarvan de resultaten hierna zijn weergegeven, werden gevoerd van het derde kwartaal van 2017 tot en met het eerste kwartaal van 2019: een periode van ruim anderhalf jaar.

De vierentwintig levensverhalen zijn dus allemaal momentopnamen. Sommige verhalen zijn van betrekkelijk recente datum, andere dateren al van twee tot tweeënhalf jaar geleden.

De mensen die aan het woord komen zijn op verschillende manieren benaderd. Dat gebeurde onder andere via organisaties als 113 Zelfmoordpreventie, Samen Sterk zonder Stigma en Aurora kennisnetwerk voor Zelfdodingspreventie. Het gebeurde ook via contacten die met de auteur ontstonden tijdens bijzondere bijeenkomsten, zoals het Anti Stigma Café. Verder werden sommige gesprekspartners getipt door eerdere gesprekspartners. En ten slotte kwamen ook enkele contacten tot stand via het eigen persoonlijke netwerk van de auteur.

Bij de keuze van de mensen die in dit boek aan het woord komen is zo goed mogelijk gezorgd voor een spreiding over:

• mannen en vrouwen

• mensen uit verschillende leeftijdscategorieën

• regio’s in het land

Het bleek in de praktijk veel moeite te kosten om mannen te vinden die bereid waren hun verhaal te vertellen. Het aantal vrouwen dat zich aanmeldde lag aanvankelijk twee- tot driemaal hoger. Met extra oproepen voor mannen via diverse sociale-mediakanalen is het uiteindelijk gelukt om ook voldoende mannen te vinden.

Aan het woord komen twaalf vrouwen en twaalf mannen. Ze zijn verdeeld over drie leeftijdscategorieën: 21 tot 35 jaar, 25 tot 50 jaar, 50 jaar en ouder. Deze leeftijdscategorieën verwijzen naar leeftijden die de geïnterviewden hadden ten tijde van het gesprek. Er zijn geen minderjarigen geïnterviewd, hoewel die zich wel hadden aangemeld. De sterkste groei van het aantal suïcides met dodelijke afloop vond in 2017 plaats in de leeftijdscategorie 10-20-jarigen. Er was dus zeker iets voor te zeggen geweest om wel minderjarigen te interviewen. Maar vanwege de bijzondere kwetsbaarheid van deze groep en eventuele complicaties rond ouderlijke toestemming is hiervan afgezien.

In totaal werden achtentwintig gesprekken gevoerd. Om uiteenlopende persoonlijke redenen, en op verschillende momenten in het proces, hebben twee mannen en twee vrouwen zich uit het traject teruggetrokken. Het aantal van vierentwintig levensverhalen, de fifty-fifty-verdeling over mannen en vrouwen en de beoogde gelijkmatige verdeling over regio’s konden uiteindelijk gehandhaafd blijven.

Om privacy-redenen worden de regio’s waar mensen in het land wonen en/of werken niet expliciet genoemd, zij worden alleen in algemene termen aangeduid, zoals: grote stad, kleine stad, dorp, in het noorden, oosten, zuiden, westen van het land.

Ter bescherming van de persoonlijke levenssfeer van anderen in de omgeving van de mensen die hun levensverhaal vertellen, worden de verhalen alleen gepubliceerd onder een voornaam. Er worden geen familienamen gebruikt, evenmin als namen van woonplaatsen, scholen, werkgevers, en dergelijke.

De meeste mensen die in dit boek hun levensverhaal vertellen hebben ervoor gekozen om dat onder hun eigen voornaam te doen. Ze hebben er geen bezwaar tegen dat hun identiteit bekend wordt. Ongeveer een derde van de gesprekspartners koos voor een gefingeerde voornaam, met als belangrijkste argument dat ze zelf wilden kunnen beslissen of en wanneer ze hun familieleden en vrienden zouden informeren over het feit dat hun levensverhaal in dit boek is opgenomen.

Aan iedere potentiële gesprekspartner werd de keuze voorgelegd waar hij/zij het gesprek het liefst zou willen voeren. Bijna alle betrokkenen kozen voor bij hen thuis. Kennelijk was dit toch de plek waar men zich het veiligst voelde om het verhaal te vertellen. Slechts in twee gevallen werd het gesprek op een andere locatie gevoerd. Dat had vooral agenda-technische redenen, omdat op die manier een afspraak makkelijker in de agenda’s was in te passen.

De ‘werkwijze’ tijdens de gesprekken was eigenlijk steeds hetzelfde. Gesprekspartners werden uitgenodigd om hun levensverhaal te vertellen en daarbij vooral aan te geven hoe suïcidale gedachten en/of concrete suïcidepogingen in hun leven een rol hebben gespeeld, of misschien nog steeds spelen. Van tevoren ontving iedere gesprekspartner een toelichting op de bedoeling van het gesprek alsmede een weergave van mijn eigen levensverhaal. Dit gaf de mensen met wie ik ging spreken niet alleen een indruk hoe een gespreksweergave eruit kon zien, het verschafte hun ook direct informatie over mijn eigen ervaringsachtergrond met suïcidaliteit. Daardoor konden de gesprekken starten op een basis van vertrouwen. Ik heb dat als heel bijzonder ervaren. De mensen met wie ik sprak kenden mij niet en ik kende hen niet. Wij hadden vóór het gesprek alleen mailcontact gehad. En dan druk je ergens in het land op een deurbel en doet er iemand open die je nog nooit gezien hebt. Toch zit je vijf minuten later met diezelfde persoon te praten over de meest essentiële gebeurtenissen in zijn of haar leven. Er zijn weinig situaties in ons leven waarin dat het geval is. Het grote vertrouwen van mijn gesprekspartners heb ik iedere keer weer als een bijzonder voorrecht ervaren.

Waar mensen hun levensverhaal wilden beginnen (in het nu en van daaruit terugkijkend, of in hun vroege jeugd, of op de meest spannende momenten in hun leven), was geheel hun eigen keuze. Er werden vanzelfsprekend ook vragen gesteld, maar de vertellers werden zo min mogelijk onderbroken, zodat het verhaal kon blijven ‘stromen’. Van ieder gesprek werden aantekeningen gemaakt en ook een audio-opname, om op die manier in de gespreksweergave zo dicht mogelijk bij het woordgebruik van de betrokkene te kunnen blijven. De conceptweergaven van de gesprekken zijn waar nodig in onderling overleg aangepast. De levensverhalen zoals in dit boek opgenomen zijn vanzelfsprekend gefiatteerd door de betrokkenen.

Door de keuze voor regionale spreiding van de gesprekspartners is voor het voeren van alle gesprekken een flink aantal kilometers afgelegd. Bij elkaar ging het om ruim meer dan zesduizend OV- en/of autokilometers.

In de gespreksweergaven wordt spaarzaam gebruikgemaakt van psychologisch en/of psychiatrisch jargon (behalve wanneer dit voor de betrokkene zelf een issue is). Evenmin worden namen van geneesmiddelen genoemd, mede om te voorkomen dat hieruit door lezers concrete aanwijzingen zouden kunnen worden afgeleid voor een eventuele suïcidepoging.

Aan het begin van ieder levensverhaal is een kort overzicht opgenomen, waarin steeds de volgende feitelijke informatie wordt weergegeven:

• leeftijdscategorie ten tijde van het gesprek

• leeftijd(en) van de belangrijkste suïcidale periode(n)

• gezinssituatie in de jeugd

• familiesituatie ten tijde van het gesprek

• kwartaal waarin het gesprek plaatsvond

Illustratief, niet representatief

Dit boek is geen wetenschappelijke verhandeling, het is een boek waarin de belevings- en ervaringswereld van mensen centraal staat. De vierentwintig in dit boek opgenomen levensverhalen zijn illustratief. Ze zijn uitdrukkelijk niet statistisch representatief.

Voor een representatief beeld van de levens van mensen uit de categorie die in dit boek aan het woord komt zou een veel omvangrijker steekproef nodig zijn. In dit boek staan ‘slechts’ vierentwintig verhalen van mensen die in hun leven een of meer suïcidale perioden hebben overleefd. Dat is nog geen 10 procent van het aantal mensen dat in ons land gemiddeld per kalenderdag tevergeefs een poging doet om een einde aan zijn of haar eigen leven te maken.

De twaalf mannen en twaalf vrouwen in dit boek vormen evenmin een aselecte steekproef. De gesprekspartners zijn niet random geselecteerd, zij hebben zich allemaal zelf voor deelname aangemeld.

Overzicht van de geïnterviewden

Hieronder zijn enkele cruciale passages uit de vierentwintig levensverhalen bijeengebracht met een verwijzing naar de pagina waar het desbetreffende interview begint. Ze geven een indringend beeld van de grote variëteit aan inzichten en ervaringen van mensen die in hun leven te maken hebben gehad met suïcidale perioden.

Leeftijdscategorie: tussen 21 en 35

Eva

leeftijd suïcidale periode: 22

pagina: 47

‘Het is nog geen halfjaar geleden dat ik mijn suïcidepoging deed. Het is dus allemaal nog heel vers. Ik vind het belangrijk om er over te kunnen praten. Maar er zijn maar weinig mensen met wie dat kan. Buiten het behandelcircuit heb ik een paar studievrienden die op de hoogte zijn, de meeste andere mensen met wie ik omga weten het niet. Mensen die ik er wel iets over vertelde, ook nog voordat ik mijn poging deed, schrikken of gaan vaak over hun eigen problemen praten. Dat is de realiteit. Maar ik mis het wel.’

Jessica

leeftijd suïcidale perioden: 14, 17, 21

pagina: 57

‘Een week na mijn op het laatst verijdelde poging, besefte ik het ineens: vandaag had mijn begrafenis moeten zijn. Tijdens het gesprek met mijn therapeute stortte ik volledig in. Toen zij mij in een hoekje op de grond zag zitten, kwam ze naast mij zitten en nam mij in haar armen. We hebben daar toen samen een tijd zitten huilen.’

Marvin

leeftijd suïcidale perioden: 15, 16, 18

pagina: 66

‘Zou ik nog een keer een suïcidepoging doen? Nee, dat gebeurt niet meer! Ik heb geen spijt van mijn suïcidepogingen. Wel van wat ik mijn omgeving daarmee heb aangedaan. Maar voor mij was er op die momenten geen andere weg. Zelfs met de kennis van nu zou ik niet weten hoe ik mezelf toen had kunnen helpen.’

Milan

leeftijd suïcidale periode: 24

pagina: 76

‘Soms denk ik wel eens dat ik al dood ben en dat de stemmen die ik hoor uit een andere dimensie komen. Ik voel me gevangen in een vicieuze cirkel. Aan de ene kant heb ik al die medicatie nodig om mijn problemen af te zwakken, aan de andere kant maakt diezelfde medicatie mij iedere dag heel erg moe, en dat verhindert mij dan om initiatief te nemen om er op een andere manier uit te komen.’

Paul

leeftijd suïcidale periode: 24

pagina: 84

‘Er zijn twee redenen waarom ik er vertrouwen in heb dat ik het niet nog een keer ga doen. Allereerst wil ik anderen geen pijn meer doen, ik wil het mijn ouders, familie en vrienden niet meer aandoen. Zoals mijn ouders mij de laatste keer aantroffen dat mag nooit meer gebeuren. De tweede reden heeft met mijzelf te maken: ik heb al die jaren zo hard aan mijzelf gewerkt, dat ik met die nieuwe inzichten en ervaringen nu echt iets wil gaan doen.’

Robin

leeftijd suïcidale periode: 21

pagina: 93

‘Ik hoor stemmen en ik heb drie deelpersoonlijkheden: het kind, de tiener en de volwassene. Zij spreken mij ieder op hun eigen manier toe. De kind en de volwassene zijn oké. De tiener is heel boos. Hij laat mij negatieve dingen doen. Later weet ik niet dat ik ze gedaan heb. Meestal gaat het om mezelf snijden. Soms zijn dat halve suïcidepogingen. Laatst was ik bij de huisarts en daar zei de assistente: “Je bent dit jaar ook al heel vaak langs geweest voor hechtingen.” Daar weet ik dan niks van.’

Ruby

leeftijd suïcidale perioden: 16, 18, 19

pagina: 101

‘Die poging slaagde bijna. Ik kreeg een bijna-doodervaring, ik zag wit licht en een hand die naar mij uitreikte. Ik was er heel dichtbij. Maar ik leef nog steeds, dus het was opnieuw geen geslaagde poging. Hierna werd ik meteen voor vijf dagen in de separeer gestopt. Het personeel was zelf getraumatiseerd geraakt, omdat het vrijwel onmogelijk was om mij effectief in de gaten te houden. Ze wisten niet wat ze met mij aan moesten. Eigenlijk had iedereen mij al opgegeven. Het zou een kwestie van tijd zijn voordat ik dood was.’

Sanne

leeftijd suïcidale perioden: 16, 19, 22, 25, 27

pagina: 111

‘Proberen om jezelf dood te maken is een hele eenzame handeling. Het kan angstig zijn en het is in veel gevallen een traumatische ervaring. Voor niet-geslaagde suïcidepogingen is weinig aandacht. Wanneer je gevonden wordt, word je vaak meteen op een bepaald behandelspoor gezet, maar er wordt meestal niet stilgestaan bij de poging zelf. Hulpverleners lijken dat heel moeilijk te vinden. Dat is een tekortkoming, want als patiënt moet je dan zelf zien te dealen met de impact van de poging en de gevoelens van schaamte omdat deze mislukt is.’

Zoraya

leeftijd suïcidale perioden: 11, 16, 22

pagina: 121

‘Als deze laatste drie behandelmogelijkheden ook niks opleveren dan wil ik eigenlijk het liefst euthanasie. In ieder geval ga ik die mogelijkheid dan serieus verkennen. Want waarom zou je het leven op een onaangename manier moeten verlaten via de achterdeur van suïcide, wanneer het ook op een veel mensvriendelijker manier kan via de voordeur van euthanasie?’

Leeftijdscategorie: tussen 35 en 50

Alex

leeftijd suïcidale perioden: 47, 48

pagina: 128

‘Ik verbleef een maand in deze kliniek. Ik ontdekte er een groot verschil in de benadering van patiënten. In de reguliere zorg proberen ze een patiënt van een probleem af te helpen. In deze kliniek keken ze naar de patiënt als mens. Bij de zorg die ik tot dusver had ontvangen kreeg ik het gevoel dat mijn ziekte werd behandeld, hier voelde ik dat ik als mens werd benaderd en dat de behandeling op mij als mens werd afgestemd.’

David

leeftijd suïcidale periode: 29

pagina: 137

‘Ik heb zowel de reguliere ggz als de verslavingszorg vanbinnen en vanbuiten gezien. Hoe meer ik zie, des te minder ik begrijp waarom deze twee werelden gescheiden zijn. In de verslavingszorg zou de helft van de patiënten net zo goed opgenomen kunnen zijn in de reguliere ggz en andersom geldt hetzelfde. Dubbele diagnose-afdelingen zijn er veel te weinig. Verslaving is echt een kip-ei-raadsel.’

Jos

leeftijd suïcidale perioden: 20, 39

pagina: 147

‘Ik kreeg het extra moeilijk toen een goede vriend mij vroeg: “Hoe gaat het nu met jou? Jij hebt vroeger toch ook een keer een poging gedaan?” Ja, dat is zo, en ik heb er toen ook met niemand over gesproken, over hoe moeilijk ik het toen had. Door wat ik zelf heb meegemaakt begrijp ik heel goed hoe mensen zo ver kunnen komen. Ik kies er nu voor om te proberen er over te praten, hoe lastig dat ook is. Ik zou het anderen beslist niet meer willen aandoen dat ik zomaar ineens van de aardbodem verdwenen zou zijn.’

Karin

leeftijd suïcidale perioden: 28, 39, 48

pagina: 155

‘Ik ben altijd heel open over mijn eigen ervaringen met mijn doorgemaakte psychose, depressies en suïcidale gedachten. Ik vind het belangrijk om de gevoelens die ik in een crisis krijg te doorleven en om het daar met mijn naasten over te hebben. Je kan beter open zijn over wat er in je rugzak zit dan proberen om je rugzak voor jezelf en voor anderen verborgen te houden.’

Lies

leeftijd suïcidale periode: 29

pagina: 162

‘Jarenlang wilde ik dood, toen wilde ik wel blijven leven omdat dit voor anderen beter was. Nu wil ik blijven leven voor mijzelf. (…) Ik ben nu meer op zoek naar de puurheid in mijzelf. In ontmoetingen ben ik ook steeds meer op zoek naar de puurheid in de ander en naar de puurheid van de ontmoeting.’

Lucia

leeftijd suïcidale perioden: 27 t/m 31

pagina: 170

‘Meestal wilde ik niet echt dood, maar ik wilde op deze manier niet verder leven. Ik zat muurvast in een vicieuze cirkel, ik had geen idee hoe ik op een voor mijzelf aanvaardbare manier kon leven. Maar tijdens al mijn pogingen was er kennelijk toch een soort levensvonk die mij overeind hield, ondanks dat ik er steeds een einde aan probeerde te maken. Op die levensvonk ben ik steeds meer gaan vertrouwen. Het was een lange en tragische weg. Terwijl ik dit allemaal vertel, moet ik weer huilen.’

Michiel

leeftijd suïcidale periode: 34

pagina: 183

‘Sinds mijn niet-geslaagde suïcidepoging ben ik steeds heel open geweest over mijn problemen, niet alleen tegenover mijn therapeuten, maar ook tegenover familie en vrienden. Ik ben er van overtuigd dat die openheid mijn redding is geweest. Ik heb daardoor veel zorgzaamheid om me heen gehad. Mijn openheid heeft mij veel opgeleverd, maar het heeft mij natuurlijk ook mensen gekost die het contact verbraken.’

Viktor

leeftijd suïcidale periode: 34

pagina: 191

‘Mijn boodschap aan iedereen is: neem het voornemen van iemand die er een eind aan wil maken serieus. Luister ernaar, zonder te oordelen, en zonder te proberen om iemand uit alle macht te laten vasthouden aan het leven, terwijl hij of zij dat zelf niet wil.’

Leeftijdscategorie: 50 en ouder

Alice

leeftijd suïcidale periode: 54

pagina: 200

‘Als je ziek bent of als je een ongeluk hebt gehad staan mensen met bloemen naast je bed, maar als je een zelfmoordpoging hebt gedaan weten mensen niet wat ze met je aan moeten en laten ze je in feite gewoon in de steek. Terwijl je na een zelfmoordpoging natuurlijk zeker zoveel, en misschien wel meer, steun, aandacht en liefde nodig hebt dan in het geval van ziekte of een ongeluk.’

Frank

leeftijd suïcidale periode: 20

pagina: 209

‘Mijn poging was, achteraf gezien, toch vooral een noodsignaal aan mijzelf. Ik heb na mijn poging een belangrijk deel van mijn innerlijke slachtofferhouding afgelegd. Ik heb leren omgaan met mijn kwetsbaarheid, eerst door die flink weg te stoppen, later door er gewoon mee te dealen. En ik heb vooral geleerd dat ik de enige ben die het stuur van mijn leven in handen heeft.’

Herman

leeftijd suïcidale perioden: 11, 24, 31, 32

pagina: 217

‘Na al die jaren met problemen en na mijn vier suïcidepogingen was ik tevreden hoe het nu met me ging: ik was blij dat ik nog leefde, ik deed vrijwilligerswerk, ik had weer wat vrienden, en ik had een nieuwe lieve vriendin. Mijn leven kabbelde rustig voort en dat had ik nog nooit meegemaakt. Maar er miste natuurlijk wel iets. Dat was zingeving.’

Jan

leeftijd suïcidale perioden: 47, 48

pagina: 225

‘Ik had geen afscheidsbrieven geschreven, ik had alle sporen van mijn suïcidepoging verwijderd, ik wilde gewoon verdwijnen. Om anderen niet onnodig te kwetsen wilde ik doen alsof het een natuurlijke dood was geweest.’

Judith

leeftijd suïcidale perioden: wisselende perioden vanaf 14, dieptepunt: 43

pagina: 233

‘Tegen iedereen die een suïcidepoging wil doen zou ik willen zeggen: het gaat er in het leven om jezelf te bevrijden terwijl je in een lichaam bent, probeer jezelf niet te bevrijden van het lichaam. Ik weet waar ik het over heb, want ik heb het allebei geprobeerd.’

Koos

leeftijd suïcidale perioden: 48, 50, 51

pagina: 242

‘Door gewoon van mijzelf te accepteren dat ik af en toe suïcidale gedachten had, dat ik van een flat wilde springen, dat ik met mijn auto tegen een boom wilde rijden, of dat ik weer een mes wilde pakken, merkte ik dat de drang er af ging. Als ik dit van mezelf mocht denken, gingen die gedachten sneller weer weg en werden ze geen obsessie.’

Mirjam

leeftijd suïcidale periode: 40

pagina: 250

‘Leven, ik vind er nog steeds geen flikker aan, maar ik probeer er wel iets van te maken. (…) Mijn psychologe wilde eerst niet met mij praten over mijn suïcide-behoefte. Toen heb ik tegen haar gezegd: “Als jij daar moeite mee hebt, dan moet je dat maar aan de orde stellen in jullie intervisiegroepje, want het is voor mij van levensbelang dat ik er wel met iemand zoals jij over kan praten!”’

Eva

‘Het is nog geen halfjaar geleden dat ik mijn suïcidepoging deed. Het is dus allemaal nog heel vers. Ik vind het belangrijk om er over te kunnen praten. Maar er zijn maar weinig mensen met wie dat kan. Buiten het behandelcircuit heb ik een paar studievrienden die op de hoogte zijn, de meeste andere mensen met wie ik omga weten het niet. Mensen die ik er wel iets over vertelde, ook nog voordat ik mijn poging deed, schrikken of gaan vaak over hun eigen problemen praten. Dat is de realiteit. Maar ik mis het wel.’

• leeftijd ten tijde van het gesprek: tussen 21 en 35

• leeftijd suïcidale perioden: 8, 16, 20, 22

• gezinssituatie jeugd: vader, moeder, twee jongere broers

• familiesituatie ten tijde van het gesprek: single

• gesprek werd gevoerd in het vierde kwartaal 2018

‘Mijn vroege jeugd was betrekkelijk zorgeloos, totdat mijn ouders uit elkaar gingen en mijn vader kort daarna overleed. Tot mijn zevende was alles oké in ons gezin. Maar, dat leek maar zo, want mijn ouders waren elkaar onderweg kwijtgeraakt en zij besloten uit elkaar te gaan. Zij kregen allebei een nieuwe partner. Mijn vader bleef in “ons” huis, mijn moeder ging ergens anders wonen. Mijn broertjes en ik verbleven afwisselend bij mijn vader of bij mijn moeder. We kregen er bij elkaar vijf stiefbroertjes en -zusjes bij. Dat verliep eigenlijk best harmonieus. Waren wij bij mijn vader of moeder, dan waren die stiefbroers en -zusters er vaak niet, omdat zij al het huis uit waren of bij de andere ouder verbleven. Waren ze er wel, dan had het gezin steeds een andere samenstelling.

Niet lang na het uit elkaar gaan van mijn ouders werd mijn vader ernstig ziek. Hij had een vorm van kanker die niet meer behandelbaar was. Binnen een jaar was hij overleden. Ik was toen acht. Mijn moeder ging, na het overlijden van mijn vader, weer in ons oude huis wonen, samen met mijn broertjes en mij. Later kwam ook de nieuwe vriend van mijn moeder er wonen. Hij werd onze stiefvader. We kregen als kinderen een rouwtherapeut toegewezen, met wie we een serie gesprekken hebben gevoerd. Ondertussen ging het met mij op school veel minder goed. Ik werd agressief naar andere kinderen, zowel verbaal als fysiek, of ik sloot mezelf op in de toiletten. Na een jaar ging het weer beter en ook de rest van het basisonderwijs bleef het wel weer oké met mij gaan.

Op de middelbare school ging het in het begin ook goed, tot ik op mijn dertiende begon te puberen. Ik kreeg thuis steeds grotere problemen met mijn stiefvader, die ik volledig begon te negeren. Ook met mijn moeder kreeg ik steeds vaker ruzie, met veel geschreeuw en slaande deuren. Vanaf mijn vijftiende kreeg ik een vriendje, mijn moeder zag hem niet zitten. Wanneer ik haar in een ruzie daarover aansprak zei ze: “Waarom zou ik jouw vriendje wel accepteren, terwijl jij mijn vriend ook niet accepteert?”

Toen ik zestien was werd mijn moeder ziek, ze had kanker, net als mijn vader. Omdat ze er snel bij was, kon daar nog iets aan gedaan worden. Ze doorliep de hele cyclus van operatie tot en met medicatie. Mijn moeder had altijd fulltime gewerkt en nu was ze ineens langdurig thuis. Dat leidde tot toenemende spanningen. Mijn moeder had stilzwijgende verwachtingen waaraan wij als kinderen niet voldeden, omdat wij niet wisten dat die verwachtingen bestonden. Zij voelde zich beroerd door de chemo. Maar ook met mij ging het snel achteruit. Ik werd met de dag depressiever. Op school had ik het altijd leuk gevonden, maar nu niet meer. Zelfs het naar school fietsen was me te veel en als ik er was zat ik er als een zombie bij. Mijn moeder heeft me toen meegesleept naar de huisarts. Die verwees mij naar een therapeut.

Een jaar lang voerde ik gesprekken met een psychologe. Die gesprekken hielpen mij wel. Ik bleek volgens haar last te hebben van een zogenaamde conversie-stoornis, waarbij psychische problemen zich lichamelijk uiten. Zo kreeg ik bijvoorbeeld ineens epileptische aanvallen, waardoor ik een keer van mijn fiets ben gevallen omdat ik spontaan buiten bewustzijn was geraakt. Ik moest per ambulance worden afgevoerd. Thuis escaleerde de situatie steeds verder. Mijn moeder en mijn stiefvader vonden dat wij als kinderen niet genoeg deden om mijn moeder te ontlasten. Dat ging dan over simpele dingen als stofzuigen. Er was steeds vaker sprake van verwijten en van snel escalerende ruzies. Achteraf gezien waren dat hele nare momenten voor iedereen. We konden elkaar gewoon niet meer bereiken.