Naar meer natuur

in tuin, park en landschap

Praktische handleiding

Ger Londo

KNNV Uitgeverij

Aan Iet

Colofon

Tekst

Ger Londo

Foto’s

De meeste foto’s zijn van de auteur. Daarnaast werden foto’s ter beschikking gesteld door:

Hans Dekker, Saxifraga (80), Bas van Delft (25rb), Jasper Helmantel (67),

Jelger Herder, Digital Nature (2, 110rb, 129), Luc Hoogenstein (132b),

Rolf Kemmers (25lb), Willem van Kruijsbergen, Saxifraga (109),

Hans van der Lans (134, 138, 139rb), Marianne van Lier (157),

Ronald Messemaker, Buiten-beeld (97), Eppo Mulder (72rb, 100, 110lb),

Ron Poot, Buiten-beeld (108), Dirk Prins (159), Harry Schokkenbroek

(13o, 85, 94lb, 121, 126), Jan van der Straaten, Saxifraga (115rb), Ton Tobé (75, 91lo),

Ben Verboom (150b), Marijke Verhagen, Saxifraga (106),

Mark Zekhuis, Saxifraga (132o)

Illustraties

Ger Londo en Erik de Bruin

Redactie

Iet Londo-Eeken

Bureauredactie

MK Teksten

Vormgeving en opmaak

Varwig Design, Erik de Bruin

Druk

DZS Grafik

Een aantal personen heeft bijgedragen aan de totstandkoming van dit boek. Hen wil ik daarvoor hartelijk danken. In het bijzonder wil ik bedanken: Rolf Kemmers, Hans van der Lans, Iet Londo-Eeken, Harry Schokkenbroek, Maureen Kemperink, Marcel Ehrencron en Rijnvis van Wirdum-Cranenbroek.

Natuur ontdekken en beleven

De KNNV Uitgeverij is gespecialiseerd in unieke publicaties over natuur en landschap: toegankelijke veldgidsen, handleidingen voor beheer, verspreidingsatlassen en nog veel meer. Daarnaast maakt de KNNV Uitgeverij kronieken over natuurbescherming, prachtige bladerboeken over natuur-, cultuur- en landschapshistorie, reisgidsen, kinderboeken en natuurlijk het tijdschrift Natura. Daarmee wordt waardevolle kennis van wetenschappers en amateurs beschikbaar gemaakt voor een breed publiek. Zo draagt de KNNV Uitgeverij bij aan de bescherming van de Nederlandse natuur én aan het plezier dat mensen eraan beleven!

© 2010 KNNV Uitgeverij, Zeist

ISBN 978 90 5011 306 9

NUR: 424

www.knnvuitgeverij.nl

Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, microfilm, fotokopie of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. No part of this book may be reproduced in any form by print, photocopy, microfilm or any other means without the written permission from the publisher.

Woord vooraf

Met de aankoop van het Naardermeer als natuurreservaat begon in 1906 het natuurbeheer in Nederland: men had zorg te dragen voor het behoud van de verworven gebieden. In de eerste halve eeuw was het beheer geheel gericht op de natuur die al aanwezig was en had het natuurbehoud een sterk defensief karakter. Een meer offensieve strategie werd ingezet door Ger Londo midden jaren ’60 op het RIVON met het onderzoek en de advisering over ontwikkeling van natuur op voormalige cultuurgrond. De term natuurontwikkeling kwam pas later in zwang. In 1966 startte Ger Londo de eerste kleinschalige natuurontwikkelingsexperimenten in zijn eigen tuin in Scherpenzeel. Zijn proefschrift uit 1971, Patroon en proces in duinvalleivegetaties langs een gegraven meer in de Kennemerduinen leert hoe men via uitgraving geschikte milieus kan maken voor duinvalleibegroeiingen in verdroogde duingebieden. Een jaar na de vestiging van het Rijksinstituut voor Natuurbeheer op landgoed Broekhuizen te Leersum, dus in 1972, werden uitgebreidere natuurontwikkelingsexperimenten op kleine schaal gerealiseerd in Proeftuin Broekhuizen. In 1977 verscheen Londo’s Natuurtuinen en -parken, de eerste praktische handleiding voor natuurontwikkeling. Geleidelijk aan gingen natuurontwikkeling en natuurherstel een steeds belangrijker rol spelen naast het conventionele natuurbeheer. Bestaande natuurreservaten werden steeds meer uitgebreid met aanliggende landbouwgronden. Een sterke impuls kreeg dit proces bij het verschijnen van het Natuurbeleidsplan in 1990. Dit beleidsstuk, waarin het concept van de Ecologische Hoofdstructuur (EHS) werd gelanceerd, betekende een ommezwaai in het denken van de overheid omtrent natuurbehoud. Ook van overheidswege werd nu een een meer offensieve strategie gepropageerd, waarbij aan natuurontwikkeling en natuurherstel een belangrijke plaats werd toegekend. In 1997 verscheen Londo’s handboek Natuurontwikkeling. Wegens het ontbreken van een eenvoudige praktische handleiding voor natuurontwikkeling en omdat veel nieuwe kennis gegenereerd is, heeft de auteur nu een nieuw handboek geschreven. Voor zowel de kleinschalige natuurontwikkeling in de bebouwde omgeving als voor de natuurontwikkeling op landschapsschaal is het boek Naar meer natuur in tuin, park en landschap een uitstekende leidraad. Ik wens een ieder veel leesplezier toe en hoop bovenal dat de lezer door het boek zal worden aangezet daadwerkelijk aan de slag te gaan om zo de natuur in eigen omgeving nieuwe kansen te bieden.

Prof.dr. Joop H.J. Schaminée

Nijmegen-Wageningen, 25 januari 2010

Inhoud

1  Meer natuur dringend nodig

1.1  Nieuwe natuur

1.2  Wat is natuur?

1.3  Een gevarieerd milieu als basis voor een gevarieerde natuur

2  Grondsoorten, voedselrijkdom en begroeiing

2.1  Grondsoorten en hun eigenschappen

2.2  Grond en begroeiing

2.3  Voedselrijkdom van grond, bemesting en verschraling

2.4  Over voedselrijkdom, soortenrijkdom en de behoefte aan verschraling

3  Het maken van geschikte milieus

3.1  Eerst kijken, dan doen

3.2  Verschraling of het verlagen van de voedselrijkdom

3.2.1  Verschraling door afvoer van maaisel

3.2.2  Verschraling door afplaggen en/of afgraven van de bovengrond

3.2.3  Afgraven van de bovengrond ten behoeve van heischrale milieus op zand en leem

3.2.4  Omkering van het bodemprofiel door diepploegen

3.2.5  Verschralingsmethoden voor toepassing op kleine schaal

3.3  Het aanbrengen van reliëf

3.4  Het werken met verschillende grondsoorten

3.5  Geleidelijke overgangen of gradiënten

3.6  Aanleg van natte milieus

3.6.1  Aanleg van moerasmilieus en open wateren die in verbinding staan met het grondwater

3.6.2  Aanleg van moerasmilieus en open wateren die geïsoleerd zijn van het grondwater

3.7  Het maken van muren en schanskorven

3.8  Tracering en aanleg van paden

4  Aanleg en beheer van begroeiingen

4.1  Over uitzaaien en aanplanten

4.2  Het verkrijgen van zaden, planten, bomen en struiken

4.3  Bloemrijke graslanden

4.3.1  Aanleg

4.3.2  Beheer

4.3.3  Mos in grasland

4.3.4  Hooigazon of voorjaarsweide en stinzengrasland

4.3.5  Bloemrijke gazons

4.4  Bloemrijke ruigten en zomen

4.4.1  Aanleg, ontstaan en beheer

4.5  Begroeiingen van moeras en water

4.5.1  Moerasbegroeiingen en natte graslanden

4.5.2  Oeverbegroeiingen en verlandingsvegetaties

4.5.3  Begroeiingen in het water

4.6  Heide

4.6.1  Aanleg

4.6.2  Beheer

4.7  Bos en struweel

4.7.1  Omvorming en aanleg van boom- en struiklaag

4.7.2  Beheer van boom- en struiklaag

4.7.3  Ontstaan en beheer van de kruidlaag

4.7.4  Stinzenbos

4.7.5  Struweel, hakhout, griend en middenbos

4.8  Muurbegroeiingen

4.9  Onkruidakkers

4.9.1  Aanleg en beheer

4.9.2  Laat onkruidakkers niet aan bloemrijk grasland grenzen

5  Meer natuur in tuin, park en landschap

5.1  Naar een gevarieerde natuur

5.2  Ontwikkeling van een gevarieerde natuur door begrazing

5.2.1  Effecten van begrazing

5.2.2  Hoe vermijden we minder goede resultaten bij begrazing?

5.2.3  Welke grazers kiezen we?

5.2.4  Begrazingsregime en gewenste begroeiing

5.2.5  Voorzieningen voor begrazing

5.2.6  Het laten begrazen van al bestaand natuurgebied of park

5.2.7  Het ontwikkelen van nieuwe gebieden door begrazing

5.2.8  Het volgen van de ontwikkelingen en het begeleiden van begrazing

5.3  Natuurtuinen

5.3.1  Enkele richtlijnen en voorbeelden van aanleg

5.3.2  Educatieve heem- en natuurtuinen

5.3.3  Schoolnatuurtuinen

5.4  Meer natuur in stad en dorp

5.4.1  Natuurparken

5.4.2  Natuurlijk groen voor kinderen

5.4.3  Bermen

5.4.4  Groene daken

5.4.5  Groene muren

5.5  Natuurlijk groen op bedrijventerreinen, bij kantoren en openbare gebouwen

5.6  Nieuwe landgoederen en andere terreinen in het landelijk gebied

5.7  Erfscheidingen en geluidswallen

Geschiktheidslijsten van plantensoorten voor begroeiingstypen en grondsoorten

Aanbevolen literatuur

Register van plantensoorten

Zaken- en termenregister

1 Meer natuur dringend nodig

Wanneer we vroeger stad of dorp verlieten, kwamen we in een rijke natuur terecht. In een kleinschalig landschap wisselden bloemrijke graslanden af met hagen, houtwallen en bosjes. Klaprozen en korenbloemen gaven fleur aan de akkers. Buiten het vroegere agrarische landschap lagen de ‘woeste gronden’ waar de ontginningen van de mens nog niet hadden plaatsgevonden. Het vroegere zeer gevarieerde Nederlandse landschap herbergde een grote soortenrijkdom aan planten en dieren.

Dat is niet meer zo. Vooral door de intensivering van de agrarische cultuur is onze natuur sterk verarmd. Schaalvergroting, intensieve bemesting en ontwatering hebben het agrarische landschap eenvormiger en ongeschikt gemaakt voor veel planten- en diersoorten. Bloemrijke graslanden en andere levensgemeenschappen zijn verdwenen of beperkt tot natuurreservaten.

Uitbreiding van onze natuur is dringend nodig om verdere achteruitgang van flora en fauna tegen te gaan. Maar ook om voor de mens een aantrekkelijker leefmilieu te scheppen. Daar kunnen we allemaal aan bijdragen, onder andere door instellingen te steunen die zich beijveren voor meer natuur. En door in tuinen, parken en in woonwijken nieuwe natuur te ontwikkelen. In het buitengebied door agrarisch land, bijvoorbeeld bij tweede woningen of nieuwe landgoederen gelegen, tot natuurgebied om te vormen.

Onze natuur was vroeger zeer rijk en bloemrijke graslanden kwamen algemeen voor Hier ziet u een bloemrijk grasland met veel moerasstreepzaad op natte voedselarme bodem in het natuurreservaat De Bruuk bij Groesbeek.

Op zeer voedselrijke grond leidt een spontane plantengroei tot veel grote brandnetel.

Om natuurontwikkeling in het landelijk gebied te stimuleren, zijn subsidieregelingen ingesteld. Daarover kunt u bij het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit nadere informatie verkrijgen.

1.1 Nieuwe natuur

Hoe verkrijgen we nieuwe natuur? Natuur kunnen we niet maken. Die ontwikkelt zich spontaan. Dat kan in principe overal waar de mens daartoe gelegenheid geeft. Maar krijgen we dan altijd wel de natuur die we zouden willen of die waardevol is voor bedreigde planten- en diersoorten?

In de jaren ’60 en ’70 van de vorige eeuw begon er belangstelling te komen voor nieuwe natuur. Op dat gebied was nog weinig ervaring en kennis voorhanden. Het is regelmatig voorgekomen dat mensen die ergens natuur wilden laten ontstaan, de beschikking kregen over een perceel voormalige landbouwgrond. Sommigen adviseerden om geheel niets te doen om natuur te krijgen. Dit had een ruige, soortenarme begroeiing van brandnetels en distels als gevolg, hetgeen tot teleurstelling leidde. Men had een mooiere natuur verwacht met meer bijzondere soorten en aantrekkelijke bloemen! Door het landbouwkundige gebruik met jarenlange bemesting was de bodem ongeschikt geworden voor een soortenrijke natuur en juist uitermate geschikt voor soorten die van voedselrijkdom houden zoals brandnetels en distels. Dat had men zich niet gerealiseerd.

Hadden zij dan de gewenste plantensoorten moeten uitzaaien? Dat had gekund en bij onbegroeide grond had dat in het eerste jaar een ander beeld opgeleverd. En misschien ook nog wel in het tweede jaar.

In de natuur ordent de plantengroei zichzelf zoals in dit soortenrijke grasland met onder andere veldsalie, margriet, harige ratelaar; rode klaver en brede ereprijs. Handelingen als wieden en aanplanten zijn niet nodig en werken zelfs verstorend op deze begroeiing.

Maar daarna zouden toch de soorten gaan overheersen die passen bij een zeer voedselrijk milieu zoals brandnetels. De meeste uitgezaaide soorten zouden binnen korte tijd zijn verdwenen.

Maar brandnetels en distels kunnen we toch wieden? Dat is inderdaad mogelijk. We kunnen ongewenste soorten weghalen en door uitzaaien en aanplanten het gewenste sortiment bereiken. Wieden is als onderhoudsmaatregel op kleine oppervlakten zoals een border nog wel te doen. Maar op grotere oppervlakten is wieden erg arbeidsintensief. Bovendien krijgen we op deze manier geen natuur, ook niet als we alleen maar wilde planten toepassen.

1.2 Wat is natuur?

Bij natuur gaat het om spontane processen, om begroeiingen die zichzelf ordenen en om een fauna die zich spontaan in die begroeiingen vestigt. Het gaat om het ontstaan en voortbestaan van levensgemeenschappen. Zo is een bos met wilde ondergroei natuur. Weliswaar zijn de bomen meestal door de mens geplant en hebben zich dus niet spontaan gevestigd, maar de ondergroei heeft zich wel spontaan ontwikkeld evenals de dierenwereld. Ook wilde graslanden zijn natuur. Wel worden die door de mens beïnvloed via maaien of door begrazing met vee, maar de soortensamenstelling en de ordening van de soorten zijn spontaan tot stand gekomen. Hetzelfde geldt voor heidevelden, rietlanden en tal van andere begroeiingen. Meestal zijn daar menselijke invloeden aanwezig, maar de begroeiingen zijn uit zichzelf ontstaan.

In een akker of maïsveld is zowel de soortensamenstelling als de ordening van de planten door de mens bepaald. Dat beschouwen we niet meer als natuur. Maar er is wel een natuurlijke component aanwezig in de vorm van zich spontaan vestigende onkruiden en dieren. Die natuurlijke component was vroeger veel rijker ontwikkeld, vooral in graanakkers met kleurige akkeronkruiden. Ook intensief bemeste cultuurgraslanden rekenen we niet tot natuur. De soortensamenstelling is door de mens bepaald. En wanneer zich spontane ontwikkelingen gaan afspelen, bijvoorbeeld dat er boterbloemen en dergelijke gaan groeien, dan worden deze graslanden omgeploegd en opnieuw ingezaaid met alleen hoogproductieve grassoorten. Of het grasland wordt een tijdje maïsakker.

Een border in een tuin noemen we eveneens geen natuur, ook al staan er alleen maar wilde planten in. De mens heeft ze in de border geordend en zal ook regelmatig spontaan optredende soorten zoals grassen wegwieden. Door niet meer te wieden kan in een tuin vanzelf natuur ontstaan. Dat noemen we dan een natuurtuin (§ 5.3). Bebouwing en bestrating rekenen we ook niet tot natuur. Vaak is daar wel een natuurlijke component aanwezig in de vorm van een spontane muurbegroeiing of vegetatie in de voegen tussen de straatstenen. Een weelderige muurbegroeiing op een oude stadsmuur noemen we wel natuur.

De grens tussen natuur en geen natuur is niet altijd scherp. Dat komt doordat de invloed van de mens op zijn omgeving veel gradaties vertoont, van sterk naar zwak. Als die zeer groot is en alle spontane processen worden uitgebannen, is de invloed van de mens verarmend en negatief. Waar spontane processen voldoende kans krijgen, kan de mens een verrijkende en positieve invloed op de natuur uitoefenen zoals door het jaarlijks maaien van wilde graslanden.

Tot nog toe hebben we het over de levende natuur gehad. Maar er is ook een levenloze natuur. Daarbij gaat het onder meer om atmosferische, geologische en hydrologische processen. Bij de levende natuur gaat het om biotische processen, om de ontwikkeling van levensgemeenschappen. Voornoemde abiotische processen bepalen in sterke mate de biotische processen. Denk maar aan klimaat, bodem en grondwater.

1.3 Een gevarieerd milieu als basis voor een gevarieerde natuur

Een zich spontaan ontwikkelende levensgemeenschap wordt in sterke mate bepaald door de aard van de bodem en door de invloed en samenstelling van het grond- of oppervlaktewater (fig. 1). Op voedselrijke bodem zullen soorten gaan groeien die van voedselrijkdom houden zoals grote brandnetel en ridderzuring. Op voedselarme bodem zien we soorten verschijnen als struikhei en schapengras. Tussen zeer voedselrijke en zeer voedselarme bodems zitten vele gradaties, elk met haar specifieke vegetatieontwikkeling.

Waar het grondwater zich op grotere diepte bevindt en onbereikbaar is voor de plantengroei, zullen vegetaties ontstaan die aan droge milieus zijn aangepast. Hoge grondwaterstanden zullen leiden tot moerasbegroeiingen. Tussen droog en kletsnat komen tal van tussensituaties voor, ook weer elk met haar eigen vegetatieontwikkeling.

Op plaatsen waar veel variatie in het milieu is, zal dus veel variatie in de vegetatie ontstaan (fig. 2). Bijvoorbeeld in situaties met reliëf en een niet te laag grondwaterpeil waardoor er veel overgangen tussen droog en nat zijn. Of op plaatsen met variatie in bodemgesteldheid waar bijvoorbeeld voedselarme zandgrond grenst aan voedselrijkere klei.

Figuur 1
Vereenvoudigd rangordemodel van wederzijdse beïnvloedingen in de natuur. Die zijn van ongelijke grootte. Zo wordt de vegetatie sterker door het milieu beïnvloed (hier weergegeven met dikke pijlen) dan het milieu door de vegetatie beïnvloed wordt (met dunne pijlen weergegeven). Evenzo wordt de fauna sterker beïnvloed door de vegetatie dan omgekeerd.

Figuur 2
Rangordemodel bij natuurontwikkeling. Op grond van het rangordemodel van wederzijdse beïnvloedingen in de natuur is een gevarieerd milieu de basis voor een gevarieerde natuur.

Ook op kleine oppervlakten als tuinen leidt een gevarieerd milieu tot een gevarieerde begroeiing zoals in de experimentele natuurtuin van de auteur (Proeftuin Scherpenzeel).

Gehakkelde aurelia. Een rijke vlinderfauna is afhankelijk van gevarieerde soortenrijke begroeiingen. Die zijn op hun beurt weer afhankelijk van een gevarieerd milieu dat niet te voedselrijk mag zijn.

Dergelijke gevarieerde situaties als hiervoor vermeld treffen we in de regel niet aan op plaatsen waar natuur ontwikkeld moet worden. Dat zijn vaak geëgaliseerde, bemeste landbouwgronden. Als gevolg van het ontbreken van variatie in het milieu zal daar een uniforme begroeiing ontstaan. Door de hoge voedselrijkdom zal dat een begroeiing zijn van algemene soorten zoals grote brandnetel, ridderzuring en kweek. Het zal ook een soortenarme begroeiing zijn, want verreweg de meeste plantensoorten zijn aan (vrij) voedselarme omstandigheden gebonden. Willen we voedselrijke landbouwgronden omvormen tot een gevarieerde natuur met een grote soortenrijkdom, dan is het duidelijk dat er twee dingen moeten gebeuren:

1.

De voedselrijkdom moet verminderd worden.

2.

Er moet variatie in het milieu worden aangebracht.

Meer variatie in natuur mogelijk door variatie in beheer

Als natuur tot ontwikkeling komt, hebben we de mogelijkheid om die ontwikkeling verschillende richtingen op te sturen. Als we helemaal niet ingrijpen, zal zich op de meeste gronden bos ontwikkelen, meestal via ruigte en struikgewas. Plaatselijk maaien of begrazing met vee voorkomt dat overal bos ontstaat en zo krijgen ook andere levensgemeenschappen, zoals graslanden en zoomvegetaties, kans zich te ontwikkelen. Door de aanwezigheid van meer levensgemeenschappen zal de totale soortenrijkdom aan planten en dieren toenemen. Niet alleen heeft iedere levensgemeenschap haar eigen soortensamenstelling, ook hebben veel soorten voor hun levenscyclus meer dan één levensgemeenschap nodig. Denk maar aan vogels die in bos of struikgewas broeden en in grasland voedsel zoeken.

Handleiding voor natuurontwikkeling

Dit boek is een praktische handleiding voor diegene die zelf aan de slag wil met natuurontwikkeling. Dat kan al in eigen tuin, maar ook op grotere schaal in parken, op bedrijventerreinen of in het buitengebied.

Het boek geeft in hoofdstuk 3 algemene richtlijnen voor het creëren van geschikte milieus voor natuurontwikkeling. Als basis voor deze zogeheten milieubouw, komen grondsoorten en voedselrijkdom aan de orde (hoofdstuk 2).

Vervolgens staat in hoofdstuk 4 de ontwikkeling van de diverse levensgemeenschappen beschreven, evenals hun beheermaatregelen. In het laatste hoofdstuk 5 komt de ontwikkeling van een complexe natuur aan de orde die uit meer levensgemeenschappen bestaat. Verder wordt aandacht besteed aan de specifieke aspecten van de diverse groenvoorzieningen op natuurlijke basis. Daarbij wordt ook ingegaan op de invloed van natuur en groenvoorzieningen op het milieu.

2 Grondsoorten, voedselrijkdom en begroeiing

2.1 Grondsoorten en hun eigenschappen

Als voorbereiding op het volgende hoofdstuk over het maken van geschikte milieus, worden hier enkele aspecten van grondsoorten behandeld.
We beginnen met de minerale grondsoorten zand, leem, zavel en klei (fig. 3). Deze bevinden zich in zuivere vorm alleen in de ondergrond want de bovengrond is door begroeiing humeus geworden.

Zand

In zijn pure vorm is zand meestal lichtgeel of witachtig. In droge toestand is het heel los materiaal dat zo tussen de vingers doorloopt. Van alle grondsoorten is zand het best doorlatend voor water. Omdat het weinig water vast kan houden drogen zandgronden bij droog weer snel uit. Het pure gele zand is voedselarm, maar kan zowel kalkrijk als kalkarm zijn. Het laatste komt het meest voor, vooral in het binnenland (onder andere Veluwe en Utrechtse Heuvelrug) en in de duinen ten noorden van Bergen. De duinen ten zuiden van Bergen zijn overwegend kalkrijk. Ook het rivierzand in en langs de Rijn, de Waal en de IJssel is kalkrijk. Om te onderzoeken of grond kalkarm of kalkrijk is, wordt zoutzuur (HCl) gebruikt. Als het bij het druppelen bruist, zit er kalk in. Hoe sterker het bruist, hoe meer kalk.

Figuur 3 Enkele aspecten van grondsoorten

Leem

Leem is een meer samenhangende grondsoort die uit veel kleinere bodemdeeltjes bestaat dan zand. De grens tussen zand en leem is echter niet scherp. Boven een leemgehalte van 50% spreken we van leem, daaronder van zand. Beide grondsoorten worden op basis van een hoger of lager zand- respectievelijk leemgehalte, verder onderverdeeld. Zo spreken we bijvoorbeeld van zandige leem en van sterk of zwak lemig zand.

Leem neemt een soort tussenpositie in tussen zand en klei, zowel wat plasticiteit en korrelgrootte als wat voedselrijkdom betreft. Het is donkergeel, okerkleurig of bruinachtig en meestal kalkarm. Leem komt op veel plaatsen in het land voor, maar weinig in het westen. Nauw verwant aan leem is löss of lössleem dat vooral in Limburg voorkomt.

Klei en zavel

Pure klei is bijna het tegengestelde van zand. In vochtige toestand is het kneedbaar materiaal, bekend bij iedereen die wel eens heeft geboetseerd. Klei is meestal grijs of bruingrijs. In droge toestand is het hard en krimpt het. Kleideeltjes zijn nog weer een stuk kleiner dan leemdeeltjes. Zavel is een grond die grotendeels uit zand bestaat met tussen 8 en 25% kleideeltjes.

Klei laat slecht water door en bij regen vormen zich spoedig plassen, iets wat we op zandgrond zelden zien. Hoe zwaarder de klei is (hoe meer kleideeltjes het bevat), des te moeilijker doorlatend deze grondsoort is voor water. Klei houdt wel veel beter water vast dan zand en zal dus minder snel uitdrogen. Klei is van nature (dus afgezien van extra bemesting) betrekkelijk voedselrijk en kan zowel kalkarm als kalkrijk zijn. De kleigronden langs de Rijn, de Waal en de IJssel zijn kalkrijk; die langs de Maas kalkarm.

Tussen de bovenvermelde grondsoorten komen allerlei overgangen voor waardoor het herkennen van een grondsoort soms niet zo eenvoudig is. Nog moeilijker is het onderscheiden van minerale grondsoorten als ze onder invloed van begroeiing gaan veranderen. De bovenste laag grond is sterk doorworteld. Afgestorven plantendelen verteren en via ingewikkelde processen ontstaat hieruit humus. In de loop der tijd neemt het humusgehalte toe waardoor de kleur van de bovenste bodemlaag donkerder wordt, donkerbruin of zwartachtig. In het algemeen is de humeuze bovenlaag voedselrijker dan de minerale onderlaag. Als grond humeus wordt, wordt hij zuurder en neemt het waterhoudende vermogen toe. Dat laatste is vooral bij zandgrond goed te merken. Ook vergroot humus het vermogen van grond om voedingsstoffen te binden.

Veen

Veen is de enige grondsoort die geheel door plantengroei wordt gevormd. Naar gelang de plantensoorten die het veen gevormd hebben, onderscheiden we onder meer mosveen, zeggeveen en rietveen. In deze volgorde neemt de voedselrijkdom toe. Het mosveen, grotendeels gevormd door veenmossen, is de meest voedselarme. Veen is bruinachtig en de structuren van plantenresten zijn er nog duidelijk in te zien. Veen wordt altijd in natte omstandigheden gevormd. Bij natuurontwikkeling op veengronden moeten we dan ook voor voldoend natte omstandigheden zorgen zodat veengroei weer kan plaatsvinden. In droge situaties gaat het veen namelijk verteren en veraarden. Het slinkt dan sterk. Wie in een veengebied woont en een tuin met veengrond bezit, kan dat beamen: door het verterende veen komt de tuin steeds lager te liggen en zal periodiek opgehoogd moeten worden. Veen kan goed water vasthouden en reageert zuur. Oud mosveen is in de handel verkrijgbaar als tuinturf. Dat is prima materiaal om op kleine schaal, bijvoorbeeld in heemtuinen, veenmoerasjes aan te leggen.

Veel bodems zijn niet opgebouwd uit één, maar uit twee of soms nog meer grondsoorten. Klei op veen komt veel voor, evenals veen op zand. In ons land treffen we vrijwel overal in de bodem dikke pakketten klei, leem, zand of veen aan. Dergelijke dikke lagen zijn kenmerkend voor een land waar meer sedimentatie dan erosie plaatsvindt. Slechts in Zuid-Limburg treffen we plaatselijk ook ondiepe bodems aan: na een dunne laag grond stuit men al op gesteente (mergel). In bergstreken komen ondiepe bodems veel meer voor. Veel variatie in de plantengroei wordt daar veroorzaakt door variatie in bodemdiepte.

Mergel of kalksteen is lichtgeel, voedselarm, basisch en goed doorlatend voor water. Er bestaat harde mergel die voor de bouw geschikt is en zachte mergel die gemakkelijk te verpulveren is en die we kunnen gebruiken om kalkarme grond kalkrijk te maken.

2.2 Grond en begroeiing

In deze paragraaf wordt een zeer globaal overzicht gegeven van de begroeiingen op de diverse grondsoorten. Geselecteerd zijn de begroeiingen die met succes door natuurontwikkeling kunnen ontstaan. Een veel uitgebreidere beschrijving over de spontane plantengroei in relatie tot de bodem kunt u vinden in de drie delen van ‘Wilde Planten’ en in de pas verschenen boeken over de Natura 2000-gebieden: ‘Zee en Kust’, ‘Laag Nederland’ en ‘Hoog Nederland’. Lezers met vegetatiekundige interesse kunnen het vijfdelige standaardwerk ‘De Vegetatie van Nederland’ en de vierdelige ‘Atlas van Plantengemeenschappen in Nederland’ (zie literatuurlijst) raadplegen.

De lettercodes in de hierna volgende tekst en in de bijschriften van de plantenfoto’s verwijzen naar de begroeiingstypen achter in dit boek. Per type staan daar geschikte soorten vermeld.

Bermvegetatie op voedselarme zandgrond met grasklokje en gewoon biggenkruid, kenmerkende plantensoorten van begroeiingstype Ga.

Op de droge, voedselarme en kalkarme zand en leemgronden horen heide en heischrale graslanden thuis met bijvoorbeeld struikhei, kruipbrem, muizenoor en zandblauwtje (Ga), alsmede jeneverbesstruweel en bossen met ruwe berk en zomereik (Ba). Op lemige gronden zijn dergelijke begroeiingen vaak soortenrijker dan op puur zand en kunnen we ook diverse onder Gk genoemde soorten aantreffen, waaronder gewone vleugeltjesbloem, geel walstro en grote tijm. Bij hoge grondwaterstanden zien we op voornoemde grondsoorten alsmede op veen veenmosvegetaties, dopheidebegroeiingen en natte schraallanden (waaronder blauwgrasland) met onder meer vele zeggesoorten, blauwe knoop en pijpenstrootje (Ma). Verder treffen we daar moerasstruwelen en -bossen aan, onder andere berken- en elzenbroek en struweel van gagel en geoorde wilg (Bma).

Op van nature voedselrijke, maar onbemeste gronden, zoals klei, kan de soortenrijkdom betrekkelijk groot zijn, zowel in graslanden met glanshaver, gele morgenster en beemdkroon (Gr) als in bossen met iep, es en gewone vogelkers (Br). In natte, voedselrijke milieus treffen we moerasvegetaties aan met forse zeggesoorten, riet en dotterbloem (Mr) alsmede ruigten met harig wilgenroosje, echte valeriaan en koninginnekruid (Rmr).

Bermvegetatie op voedselrijke kleigrond met groot streepzaad, rode klaver scherpe boterbloem en paardenbloem, kenmerkende soorten van begroeiingstype Gr.

Links kleine ratelaar en rechts grote ratelaar Beide soorten groeien vooral op overgangen tussen voedselrijk en voedselarm en vaak op kalkrijke bodem (begroeiingstypen Gk en Mk).

De soortenrijkste begroeiingen, zowel in droge graslanden en moerassen als in bossen en struwelen, treffen we aan op gronden die min of meer een tussenpositie innemen tussen de voedselarme en de voedselrijke gronden. En dan vooral op geleidelijke overgangen of gradiënten tussen deze uitersten. Een speciale positie nemen de kalkrijke gronden daarbij in. Op deze gronden kunnen zeer soortenrijke graslanden voorkomen met onder meer kruipend stalkruid, bevertjes, kleine bevernel en zachte haver (Gk). Een groep soorten waartoe gewone agrimonie, bochtige klaver en marjolein behoren (Rk), groeit behalve in grasland bij voorkeur op overgangen van grasland naar struweel of bos. Ook de struwelen en bossen op voornoemde gronden zijn soortenrijk, zowel wat de houtige gewassen als de kruidlaag betreft (Br).

Op natte, kalkrijke en niet te voedselrijke bodems horen moerasbegroeiingen thuis met onder meer paddenrus, parnassia en diverse orchideeënsoorten (Mk).

De vegetaties op (zeer) voedselrijke gronden, die we ten gevolge van de bemesting op alle grondsoorten kunnen aantreffen, wijken sterk af van de bovenvermelde vegetaties. De verschillen in plantengroei op de diverse grondsoorten zijn door de bemesting weggevaagd.

De soortenrijkdom is in de regel gering, denk aan soortenarme raaigrasweiden en brandnetelruigten.

2.3 Voedselrijkdom van grond, bemesting en verschraling

Als we humeuze en bemeste gronden buiten beschouwing laten, kunnen we stellen dat in de volgorde van grof zand - fijn zand - leem - zavel - klei de voedselrijkdom toeneemt. De voedselrijkdom hangt verder af van de minerale samenstelling van deze gronden. In voornoemde volgorde neemt de adsorptie van de grond toe, dat is het vermogen van de grond om stoffen aan het oppervlak van bodemdeeltjes te binden en weer af te staan. De adsorptie wordt vooral bepaald door het kleiige en humeuze bestanddeel van de grond: het adsorptiecomplex. Wanneer onder invloed van de begroeiing het humusgehalte toeneemt, wordt het adsorptiecomplex dus groter.

Rechts een soortenrijk rivierduin in de Sliedrechtse Biesbos. Ook links was vroeger een dergelijke begroeiing aanwezig, maar die is door bemesting verdwenen en veranderd in hoogproductief soortenarm grasland. Door verschralingsmaatregelen kan de vroegere situatie weer zoveel mogelijk teruggewonnen worden.

Rode en witte klaver gaan zich vaak massaal uitbreiden waar voldoende kalium en fosfaat in de bodem aanwezig zijn en stikstof de beperkende factor voor de plantengroei is. Deze soorten alsook andere vlinderbloemigen verhogen het stikstofgehalte van de bodem door middel van de binding van atmosferische stikstof in de wortelknolletjes.

Ten behoeve van een zo hoog mogelijke agrarische productie is een behoorlijke bemesting noodzakelijk. Slechts een deel hiervan wordt door de begroeiing opgenomen. De rest wordt aan het adsorptiecomplex gebonden of spoelt uit. Langdurige bemesting leidt tot verzadiging van het adsorptiecomplex en tot uitspoeling van meststoffen naar dieper gelegen lagen. Wanneer bemesting stopt, vindt nog lange tijd daarna nalevering van meststoffen plaats vanuit het adsorptiecomplex. Het zal duidelijk zijn dat het voedselarmer maken of verschralen van bemeste gronden met een groot adsorptiecomplex aanzienlijk moeilijker is en langer duurt dan van gronden met een klein adsorptiecomplex.

Om welke meststoffen gaat het vooral bij verschraling?

Het zijn vooral de zogenoemde macronutriënten stikstof, fosfaat en kalium die de productie van begroeiingen bepalen. Onder stikstof worden stikstofverbindingen verstaan, vooral nitraat. Daarnaast hebben planten veel andere stoffen in geringere concentraties nodig. Deze stoffen zijn meestal voldoende in de bodem aanwezig. Voor een hoge agrarische productie wordt in de regel NPK-bemesting toegepast.

In onbemeste natuurlijke situaties is fosfaat meestal de beperkende factor voor de plantengroei. Dat is onder meer uit bemestingsproeven in schraalland gebleken. In het algemeen heeft fosfaatbemesting een veel sterker effect dan wanneer alleen stikstof of kalium wordt toegediend. Kalium blijkt in natuurlijke situaties meestal voldoende in de bodem aanwezig te zijn en komt ook regelmatig beschikbaar door verwering van bodemdeeltjes. Door bemesting in het verleden kan de kaliumvoorraad echter wel eens uitgeput zijn. De vegetatie kan zelf stikstof maken als er een tekort is, namelijk door middel van wortelknolletjes van vlinderbloemigen. Door bacteriën in de knolletjes wordt atmosferische stikstof gebonden en neemt het stikstofgehalte van de bodem toe. Bij toediening van alleen fosfaat, waardoor een stikstoftekort ontstaat, zien we dan ook meteen een sterke toename van vlinderbloemigen in de vegetatie en als gevolg daarvan een verhoging van de vegetatieproductie.

Fosfaat wordt goed aan het adsorptiecomplex gebonden en kan daaruit geleidelijk weer vrijkomen en beschikbaar zijn voor de plantengroei. Ten gevolge van intensieve en langdurige bemesting met NPK is veel fosfaat in de bodem opgeslagen en kan daaruit weer vrijkomen. Een dergelijke bodem is lange tijd ongeschikt voor vegetaties die aan lage fosfaatgehaltes gebonden zijn. Een overmaat van stikstof verdwijnt daarentegen spoedig. Nitraat kan uitspoelen naar het grondwater of via nitriet in ammoniak omgezet worden dat in de lucht terechtkomt. Verschraling is vooral een fosfaatprobleem!

2.4 Over voedselrijkdom, soortenrijkdom en de behoefte aan verschraling

Graslanden

In droge graslanden (boven de invloed van het grondwater gelegen) leidt een hoge voedselrijkdom door bemesting tot een lage soortenrijkdom aan planten. Door verschraling kan de soortenrijkdom weer toenemen. Het is echter niet zo dat de hoogste soortenrijkdom (mossen en korstmossen worden buiten beschouwing gelaten) op de schraalste gronden bereikt kan worden. Op de armste (zand)gronden bestaat de begroeiing uit heide die arm aan soorten is. Ook heischraal grasland is meestal vrij soortenarm.

De hoogste soortenrijkdom wordt in grasland op iets voedselrijkere, maar nog altijd vrij voedselarme gronden bereikt. Voor soortenrijke graslanden hoeven we dus niet altijd van totaal onbemeste grond uit te gaan. Wanneer de oorspronkelijke grond (en ook de ondergrond) uit voedselarm en kalkarm zand bestaat, kan een vroeger bemeste en humeuze bovengrond tot bevredigende resultaten leiden zoals onder meer in mijn eigen natuurtuin gebleken is. Tijdens een geleidelijk verschralingsproces als gevolg van een maaibeheer kunnen zich interessante vegetatieontwikkelingen voordoen zoals een fase met veel ratelaars.

Moerasbegroeiingen

Dezelfde grond waarop in droge omstandigheden een mooi en vrij soortenrijk grasland kan ontstaan (zoals op bemeste, maar van oorsprong voedselarme en kalkarme zandgrond), levert in natte omstandigheden meestal een minder goed resultaat op. Een ruige, soortenarme moerasbegroeiing die een veel voedselrijkere indruk maakt dan het droge grasland, kan zich gaan ontwikkelen. Dat komt door het vrijkomen van fosfaat in natte omstandigheden. Bij vernatting wordt fosfaat namelijk slechter in de bodem gebonden. Voor het laten ontstaan van relatief soortenrijke moerasbegroeiingen kunnen we bij alle grondsoorten het beste uitgaan van onbemeste en niet-humeuze grond!

Bossen

Op droge (boven de invloed van het grondwater gelegen), vrij voedselarme en kalkarme grond waarop een betrekkelijk soortenrijk schraalland kan ontstaan, leidt bosontwikkeling vaak naar een soortenarme ondergroei met bochtige smele en bosbes. Als een dergelijke grond vroeger bemest is geweest, kan een soortenrijkere ondergroei ontstaan waarin op den duur lelietje-van-dalen, bosanemoon en bosgierstgras kunnen optreden. Dat is onder meer op verschillende plekken op de Veluwe te zien waar bos op vroegere landbouwgrond ontstaan is.

De grootste soortenrijkdom van bos wordt op voedselrijkere grond bereikt dan nodig is voor de grootste soortenrijkdom van grasland. Dit geldt vooral voor kalkarme gronden.

In het algemeen kunnen we bij natuurontwikkeling voor bos goed uitgaan van bemeste gronden. Onder meer bieden die goede mogelijkheden voor de ontwikkeling van stinzenbos, vooral als de bodem enigszins kalkrijk is.

Bij bos is minder noodzaak voor verschraling dan bij de ontwikkeling van grasland en moerasbegroeiingen. Tenzij we het bostype willen laten ontstaan dat bij de oorspronkelijk voedselarmere bodem hoort. Dan dienen we van onbemeste ondergrond uit te gaan.

3 Het maken van geschikte milieus

3.1 Eerst kijken, dan doen

Bekijk het terrein of de tuin eerst goed voordat u met natuurontwikkeling begint. Bepaal wat voor grondsoort er aanwezig is aan de hand van de hiervoor gegeven beschrijvingen (§ 2.1) of met behulp van een bodemkaart van de betreffende streek. Bekijk het bodemprofiel met behulp van een grondboor of door middel van het graven van een gat. Hiermee kunt u ook een aanwijzing krijgen hoe diep het grondwater zit, als dat tenminste niet te diep is.

Vaak treffen we kale of schaarsbegroeide grond aan zoals in tuinen bij pas opgeleverde nieuwbouw of op voormalige akkers. In de regel zal dat een donkergekleurde, voedselrijke en humeuze grond zijn. Dat kunnen we zien aan de spontaan opgekomen plantengroei. Bestaat die uit brandnetel, ganzenvoet en melde, dan is de grond zeker voedselrijk. Als de grond minder snel begroeid raakt met laagblijvende soorten als zandraket, vroegeling en vroege haver, is het een voedselarme zandgrond. Opslag van zeldzame pioniersoorten zoals eironde leeuwenbek of groot spiegelklokje duidt op een bijzonder milieu. De kans op ontwikkeling van een soortenrijk grasland met zeldzame soorten is hier groot. Pionierbegroeiing vertelt dus alvast iets over het milieu.

Ook kan een langer bestaande begroeiing aanwezig zijn zoals in oudere tuinen of parken. Kap niet te gauw exotische bomen en struiken. Als deze op de plaats staan waar u een bosje wilt aanleggen, bestaat er dus al een bosmilieu. Het duurt immers altijd enkele jaren voordat aangeplante bomen en struiken groot genoeg zijn om een dergelijk bosmilieu opnieuw te laten ontstaan. Desgewenst kunt u exotische bomen en struiken later vervangen door inheemse soorten. Het beste is om eerst een inventarisatie te maken van de aanwezige elementen en die in kaart te brengen. Soms kunnen er nog wel eens waardevolle plekjes zijn die goed in een natuurontwikkelingsgebied of natuurtuin op te nemen zijn. Dit is evenzo mogelijk met plekjes in de stad of op voormalige industrieterreinen. Het zijn bijvoorbeeld onbemeste plekken of een voormalig gronddepot. Zo zijn onder meer soortenrijke, duinvalleiachtige begroeiingen bekend te midden van soortenarme ruigten op een plek waar een depot van kalkrijk zand was.

Ongestoord bodemprofiel onder een heischraal grasland op zandgrond. De humeuze bovengrond is circa tien cm dik en door een actief bodemleven (vooral wormen) goed gehomogeniseerd. Daaronder bevindt zich de minerale ondergrond. Dit bodemprofiel is op dezelfde schaal afgebeeld als het bodemprofiel hiernaast waardoor het effect van bodembewerking duidelijk zichtbaar is.

Bodemprofiel dat is ontstaan door bodembewerking door de mens in zwak lemige zandgrond. Door ploegen is de oorspronkelijke humeuze bovengrond (zie vorige foto) met het bovenste deel van de minerale ondergrond gemengd. De humeuze laag is daardoor dikker geworden, hier circa dertig cm. Deze geploegde bovengrond wordt bouwvoor genoemd. Inmiddels is de laatste bodembewerking al meer dan vijf jaar geleden en is grasland ontstaan. Sindsdien is de bovenste acht à tien cm weer sterker humeus geworden door de plantengroei en de activiteit van wormen.

Een goede planning belangrijk!