Filosofische
wandelingen

Denken over binnen en buiten door de eeuwen heen

Eric Brinckmann

KNNV UITGEVERIJ

Toelichting routebeschrijvingen

De meeste routes zijn niet gemarkeerd. Enkele routes zijn gedeeltelijk gemarkeerd en dan geven we in de routebeschrijving duidelijk aan op welk traject je die markering kunt volgen.

In alle routebeschrijvingen hanteren we de volgende afkortingen:

LA = linksaf

RA = rechtsaf

RD = rechtdoor

WKNPT = Wandelknooppunt

FKNPT = Fietsknooppunt

© 2015, KNNV Uitgeverij, Zeist

ISBN 978 90 5011 649 7

NUR 730

www.knnvuitgeverij.nl

Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, microfilm, fotokopie of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form by print, photocopy, microfilm or any other means without the written permission from the publisher.

Inhoud

Inleiding

1 De val van de stadsmuren en de uitvinding van het wandelpad

Rondje Amersfoort (6 km)

2 Het woud en de beschaving, de klassieke inrichting van de Lage Landen

Romeins aquaduct in Berg en Dal-Nijmegen (12,5 km)

3 Bakstenen en de scheiding van binnen en buiten

Van de scheve kerktoren van Bedum naar het Reitdiep (27 km en korte variant 15 km)

4 Van binnenmystiek naar tuinempirie

Religieus erfgoed in het Limburgse heuvelland (14,5 km)

5 Alledaags geloof van het Zoniënwoud tot de IJssel

Vanuit Deventer in de voetsporen van de Moderne Devotie (15 km)

6 Het landschap van Van Eyck en de Hollandse schilderkunst

Langs de binnenrand van de Kennemerduinen (16 km)

7 Van symmetrie naar onzichtbaarheid

Langs de Oude Hollandse Waterlinie (20,5 km)

8 De psychometrie van de romantiek

Op pad langs de Wodanseiken (8,5 km)

9 Het landschap en de moderne organisatie

Stromend landschap op Het Lankheet (11,5 km)

10 Belichaamd landschap

In de stuifduinen van het Kootwijkerzand (vrij)

Epiloog

Inleiding

Ooit draaiden de zon en alle andere sterren om de aarde en was het tempo van de tijd gelijk aan dat van lopen. Mensen liepen dagen, weken, maanden. Jaar in, jaar uit. Nog lang na de introductie van rijdieren, karren en koetsen ging nagenoeg iedereen te voet naar zijn of haar bestemming. De leefwereld was cyclisch en deinde met de seizoenen mee. Generaties verschilden nauwelijks van elkaar, zaten onder dezelfde boom, aan hetzelfde ven, woonden op dezelfde plek en trokken langs dezelfde routes door het landschap. De tijd van het menselijk leven en die van de omringende wereld waren vervlochten.

Toen in de negentiende eeuw lopen wandelen werd, van ernst in spel veranderde en van noodzaak in ontspanning, waren de wereld en het tempo van het dagelijkse leven fundamenteel veranderd. Massavervoer, op land, ter zee en, flink wat later, in de lucht, was inmiddels een feit.

De leefwereld van toen is nooit helemaal verdwenen. Lopen, hoewel geen noodzaak meer en als wandelen een vrijetijdsbezigheid bij uitstek, geeft ons nog enigszins toegang tot die vroegere leefwereld. Dan bewegen we ons immers weer in het tempo van weleer, waarin onze zintuigen evolutionair het meest optimaal op de omgeving zijn afgestemd.

Er zijn meerdere manieren om het ‘oerritme’ te ervaren, door meditatie bijvoorbeeld. Ook tuinliefhebbers, natuurbeheerders, vogelaars, biologen, imkers, kortweg gezegd: iedereen die zich bewust in het landschap onderdompelt, ervaart er aspecten van. Of, op specifieke momenten in het jaar, als je na een paar dagen vakantie bijvoorbeeld, dat vroegere ritme weer oppakt. De wereld van hot-naar-her-afspraken en sociale verplichtingen glijdt langzaam van je af. Zoals op zo’n lommerrijke plek aan de oever van een Frans riviertje, waar je op dag drie verwonderd denkt: waar maakte ik me vorige week toch druk over?

Hetzelfde gevoel overkwam mij in sterke mate toen ik – vooral lopend – betrokken was bij landschapsprojecten gericht op het herstel van oude watersystemen. Mijn aandeel was het in kaart brengen van historische landschapselementen, zoals wallen, beken, sloten, bronbossen, dijkjes, grachten, vloeiweiden en waterbekkens. Ooit hadden ze samenhangende gehelen gevormd ter optimaal gebruik van bron- en beekwater voor landbouw. In oude luister hersteld, zijn ze uitermate geschikt voor moderne wateropgaven, zoals waterberging en waterzuivering. Maar daaraan gaat vooraf: eindeloos landschappen afstruinen, veldinventarisaties doen en vooral de historische ruimte leren begrijpen door er langere tijd te verblijven.

Daar, in het Nederlandse landschap, leek het alsof ik op de grens leefde van twee werelden: eentje van tijdschema’s, e-mails en onderzoeksprogramma’s en eentje waarop dat alles weinig invloed had. In die tweede wereld golden andere regels, de tijd besloeg langere termijnen. De mensen die er woonden, ontdekte ik, dachten oorsprongsgericht; dat wil zeggen dat de geschiedenis van ouders, grootouders, huizen, erven en landschapselementen in hun denken een belangrijke rol speelde. Relaties leken explicieter en meer dan alleen functioneel, ook zonder familiebasis: ‘noaberschap’, een ingewortelde plicht tot burenhulp. De dood was door jacht en slacht dichtbij en daardoor vertrouwd. Ik zag een liefde voor details die anders nooit opvielen. Plekken hadden er betekenis, een naam, en water en bomen een persoonlijkheid, althans in de beleving van de families die er al generaties woonden. Was dit als in de vroegere leefwereld, vroeg ik me af. Want met hetzelfde gemak ruimden de bewoners van de grenszone historisch landschap zonder pardon ‘op’. Een kostbare houtwal werd met een graafmachine zo opzij gezet omdat hij even niet paste, met het eenvoudig commentaar: ‘We doon het niet veur het mooi ...’

Het was niet beter, mooier of idealer, maar anders dan het leven dat ik in de stad gewend was. Veel lichamelijker bovendien. Landschap noopt tot lopen, struinen, dralen. Niet gericht in een kantoorgebouw met de lift van B2-94 naar A1-03, maar van de Wilde Moat naar het Krakeelsveld, onderwijl kijkend, ruikend, bukkend, voelend, speurend. Met als gevolg dat de voorgenomen koers zich zomaar verlegt. Een vondst van een verdwaald kalf, of resten van een lang verdwenen hond, sporen van een groot solitair zwijn of een nieuwe migratie dassen … iets gooit het programma om. Altijd is er wisselend licht en ben je aanwezig in zon, schaduw, nevel, schemer.

Soms was ik maanden achtereen bezig, zonder veel in de stad te komen of te vergaderen binnen een bebouwde kom. Na een van die intensieve periodes in het landschap, werkte een wandeling in de spits door Hoog Catharijne hoogst vervreemdend. Ik ging bewust stil staan, zoals ik dat buiten regelmatig deed, en alles en iedereen bewoog langs me heen, zonder me aan te kijken, regelrecht op een of andere bestemming af. Ik bestond niet, hooguit als obstakel.

Dat was des te meer een bijzondere ervaring, omdat ik als geboren en getogen Rotterdammer wel wat grootsteedse drukte gewend ben. Maar juist pas door langdurig verblijf in het ‘buitengebied’, deed de stad zich als stad aan mij voor. Het was als in de film Koyaanisqatsi uit 1982 van Godfrey Reggio (1940), waar landschapsbeelden geleidelijk overgaan in weergaven van de gewelddadige exploitatie van natuurlijk landschap en daarna in een veelheid aan vluchtige stadsimpressies. Mensen op roltrappen in metrostations, versneld weergegeven, die vervloeien met beelden van een worstjesfabriek. Zwaarmoedig en moralistisch, maar zonder commentaar en met muziek van Philip Glass, overtuigend. Het film motto ervoer ik nu zelf: ‘Until now you’ve never really seen the world you live in’.

Staand in dat drukke winkelcomplex, leek voor mij iedereen in een gesloten ruimte te leven, in iets wat de Duitse filosoof Peter Sloterdijk (1947) in zijn Sferen-trilogie een ‘sfeer’, een ‘bel’ noemt. Ook het winkelcomplex zelf, of liever gezegd de stad als geheel, deed zich voor als een ‘superbel’, een bio-sfeer afgesloten van de wereld erbuiten. Dat ‘buiten’, zegt Sloterdijk, verwordt dan, door de wetmatigheden en daarmee samenhangende snelheden van het ‘binnen’, tot een andere, vooral tragere ruimtelijkheid.

‘Naar een bos? Daar gebeurt toch niets?’, zei een van de studenten Personeel en Arbeid van Hogeschool De Horst – waar ik arbeidsfilosofie doceerde – toen ik met hen een natuurproject wilde bezoeken. Het is als met die reclame: een stuivend woestijnlandschap, dan de zin ‘Nature can be dull …’ totdat een sportieve vierwielaangedreven auto het beeld in scheurt en in een wolk van spetterend grind vlak voor de camera tot stilstand komt.

Het gaat er niet per se langzamer aan toe buiten, er gebeuren andere dingen. Alomvattende maar uiterst dynamische omvormingsprocessen op en in de bosbodem, waar schimmels het dode materiaal ‘opeten’; bomen- en plantengemeenschappen die fijnzinnig communiceren; daar doorheen geweven een heelal aan insectenvolken, vogels, vissen en zoogdieren; zovele zaken die in een wereld met een bombarie van beeld en geluid wegvallen, waar je moeite voor moet doen om ze te zien of te horen. Een ogenschijnlijke leegte, waar veel mensen kennelijk weinig meer mee kunnen.

De vermijding van het buiten is mogelijk ook ingegeven door wat in binnenruimten, in de ‘superbel’ stad, wordt weggewerkt. Namelijk dat wat in die comfortloze ‘leegte’ zomaar kan opdoemen: insectenbeten, verdwalen, scherpe dingen, bloed, stank, kou, hitte, nattigheid, aarde, blubber, vieze handen, verrotting, schel licht, infecties, duisternis; bij uitstek aspecten van landschap die je binnen denkt te kunnen ontlopen. Vandaar de populaire drang om het buiten als een veilig binnen te organiseren: met themaroutes, audioprogramma’s, gps-data en wervelend geanimeerde uitvergrotingen van de vlinders en mossen die er zouden moeten zitten.

Het gebruik en de inrichting van het buiten is daarmee inmiddels veel meer onderhevig aan de wetten van de organisatie dan op het eerste gezicht lijkt. Ons buiten is steeds meer een verlengstuk van ons binnen geworden. Een tuin met tafels, ligstoelen en een verwarmd buitenbad noemen we tegenwoordig al buiten. Om oorlogsfilosoof Carl von Clausewitz (1780–1831) te parafraseren: ‘Het buiten is de voortzetting van het binnen met andere middelen.’

Ergens is dus toch een grens waar, voorbij onze organisatie, de menselijke systemen ophouden. Organisatiefilosofen noemen dat ‘the Beyond’: de ongedefinieerde ruimte voorbij de door mensen bedachte en gemaakte structuren – die we, doordat we er geen controle op kunnen uitoefenen, zo vaak willen vermijden.

In die brede en tegelijkertijd precieze betekenis wil ik het begrip ‘buiten’ in dit wandelboek duiden: dat wat zich aan onze doelstellingen onttrekt en zichzelf spontaan ordent en handhaaft. Het kan in aansluiting of in overeenstemming zijn met ons handelen, waardoor het deels al meer of minder tot de binnenruimte gaat behoren: een getrimde raaigrasvlakte of iets dat spontaner, maar nog steeds onder ‘controle’ is: meanderende beken in natuurbossen die ‘hun gang kunnen gaan’. Of net zo goed niet in overeenstemming met onze bedoelingen: muggen in huis, schimmels in de badkamer, virussen in ons medisch gecontroleerde en getrainde lichaam. Op grotere schaal, juist als effect van een zeer kunstmatig, onnatuurlijk binnen: de Q-koorts, gekkekoeienziekte en vogelgriep die binnendringen in het domein van megastallen.

De woorden ‘natuur’ en ‘landschap’ worden vaak door elkaar heen of als synoniem gebruikt. Ook in dit boek. Die vermenging is niet zo verwonderlijk, de termen hebben veel met elkaar van doen. Gevoelsmatig verwijst natuur naar iets dat ‘echt’ en ongerept is, zoals in ons begrip ‘natuurlijk’, en landschap verwijst naar iets dat ‘van mensenhand’ is. Naar gelang er meer door mensen is ‘gemaakt’ zou er sprake zijn van ‘minder’ dan wel ‘eenzijdige natuur’, of dat natuur minder wordt ‘toegelaten’.

De jaarlijkse Natuurbalans van het – sic! – Planbureau van de Leefomgeving hanteert een helder onderscheid. Onder landschap verstaat het de cultuurlandschappen zoals die door de bewoners van ons land in de loop van de eeuwen zijn gevormd, meestal een vormgevolg van het agrarische gebruik van de grond, zoals het slagenlandschap, een historische verkaveling in smalle banen oftewel slagen. Natuur betreft de al dan niet uitgebreidheid van biodiversiteit van flora en fauna die zich in die typen landschap voordoet, dan wel in potentie mogelijk is. Deze ‘natuur’ is daarmee voor sommigen de ultieme functie van landschap en voor anderen die het landschap meer industrieel willen gebruiken, als gras tussen de tegels.

Daarnaast is er de ‘natuur met de grote N’: de natuur, als overstijgend, metafysisch begrip van de theologen en filosofen: de scheppende kracht die áchter en ín alles zit.

Uit de renaissance stamt een handzame definitie, waarin beide begrippen terugkomen en die drie soorten landschap onderscheidt: ongerepte natuur (wildernis), bewerkte natuur (cultuurlandschap) en ontworpen natuur (parken en tuinen). Dit is een heldere verdeling in typen landschap en tegelijkertijd goed te combineren met de gehanteerde definitie van het ‘buiten’: dat wat zich daarin al dan niet in overeenstemming met onze doelstellingen, spontaan ordent en handhaaft.

Als het landschap ‘natuurlijker’ is, verandert ook onze waarneming, want we staan meer open voor de kracht van het aanwezige zonder onze tussenkomst. Buiten is waarnemen, als lichamelijke activiteit, van een heel andere orde dan binnen. Het is een waarneming met een geheel eigen kwaliteit. Volgens de Duitse schrijver Ernst Jünger (1895–1998) regeert buiten het onvoorziene en wordt er druk geschakeld tussen verschillende zintuigen. Buiten gaat het om vergezichten of vluchtige composities die helemaal niet gemaakt zijn om te bekijken en jou toch toevallen, jij ziet het en niet niemand anders: oplichtende ruggen van vee in de nazon, kort oogcontact met een boommarter, een schim van een oehoe boven grondmist, het silhouet en geknor van een nachtzwaluw of een koekoek die een heidehagedis verschalkt. Die beelden zijn niet per se voor jou bedoeld, herhalen zich niet meer in die compositie en op diezelfde plek.

In de stad is het juist wel de bedoeling om beelden te consumeren, te herhalen, ze zijn er speciaal voor gemaakt. De stad is veel meer een (niet-cyclische) repetitie. Er zitten wellicht op verschillende tijdstippen verschillende mensen in de bus of in verschillende auto’s, maar de herhaling domineert. Het zintuiglijk schakelen is anders. Evolutionair zo gevormd kunnen wij hominiden meer dan vierhonderd kleuren groen onderscheiden, van andere kleuren veel minder – een onderscheidingsvermogen dat kennelijk bevorderlijk was toen we door de bomen slingerden. Daardoor wordt buiten een totaal ander deel van ons zintuigsysteem aangesproken, dan de ‘vluchtsensoriek’ die in de stad bijna voortdurend wordt geactiveerd en die we ook voor aanstormende auto’s nodig hebben. In de natuur zijn er wellicht aanstormende zwijnen, maar in de stad is er geen oneindige variëteit aan bomen en planten die ons type lichaam vanaf de Afrikaanse jungles heeft omhuld. Ons spiergeheugen reageert er anders. In de stad is dit afgestemd op kunstlicht, trappen, trottoirs en hoeken; buiten op bochten, kronkels, schaduw en onregelmatigheden. Zintuigen versterken zich doordat zij zich buiten door het onvoorziene splitsen. Volgens Jünger werkt dit bevrijdend.

Zodra het onvoorziene zich heeft voorgedaan, stelt hij, wordt het als beweging – zoals die voorbijflitsende nachtzwaluw – verinnerlijkt en als unieke ervaring een deel van jouzelf en daarom onvervreemdbaar. Jünger typeert dit als openstaan voor het onvoorziene, voor een veelvoudige wereld, dat wil zeggen: een wereld waarin we tal van onverwachte en ongeregisseerde indrukken toelaten, als de ‘onschuld van de macht’, een houding die hij désinvolture noemt. Het betreft volgens hem een bijzondere vorm van opgewektheid, een geweldig wapen waarover de mensheid beschikt, waarmee zelfs de schrik van vernietiging kan worden doorstaan.

Deze opgewektheid is verwant aan de autarkeia van de epicuristen uit de klassieke oudheid: het onafhankelijk zijn van wat de meeste mensen belangrijk of noodzakelijk vinden. Iemand die deze onafhankelijkheid bezit, zit niet verlegen om applaus van anderen, of om zaken die je status verlenen. Ook zet zo iemand zich niet onnodig tegen alles af om op díe manier extra aandacht of een identiteit te krijgen. Omdat het zinloze juist moeilijk te verkrijgen is (status, aanzien, luxe middelen) en het natuurlijke juist makkelijk (een mooie zonsondergang, een boom om onder te liggen, goede gesprekken met vrienden), kun je met een ‘oningevulde openheid’ van geest, een denken dat niet is opgeslokt door tijdrovende en moeilijk te verkrijgen zaken, je de wereld toe laten vallen. Het buiten is een geëigende ruimte om dat te oefenen.

Het buiten is namelijk de ruimte van het eigen oordeel. De Duitse filosoof Friedrich Nietzsche (1844–1900) was graag buiten omdat ‘de natuur niet oordeelt’. Je kijkt er zonder bekeken te worden, althans niet door mensen, je bent er onderdeel van een overrompelende compositie, die niet is gemaakt, maar is ontstaan. Je kunt je buiten ongegeneerd de horizon toe-eigenen zonder toestemming, er zit geen ministerie of bedrijf achter om je het al dan niet toe te staan.

De moderne (stads)mens belichaamt volgens Nietzsche niet meer de bevrijdende kracht van de natuur, maar de tucht van verzonnen regels. En daarom heeft de mens angst voor de chaos van het buiten.

Langs de precaire ervaringslijn van een vertrouwd binnen en de vrees voor een ongeorganiseerd buiten, is de ruimte om ons heen door de eeuwen verbeeld en vormgegeven. Wat zeggen die verbeeldingen en ontwerpen over onze relaties met het buiten, hoe zijn ze ontstaan en kunnen we eraan voorbij denken?

Ik wil in dit boek proberen achter de beelden te kijken die we op het buiten zijn gaan projecteren, op zoek naar een afwijkend perspectief dat kan leiden tot een verbrede ervaring, naar sensibiliteit voor datgene wat niet door mensen is gemaakt, naar sensibiliteit voor ‘the Beyond’. Waarom? Om manieren te vinden waarmee we de scheiding tussen binnen en buiten achter ons kunnen laten en zodoende te komen tot wat de Nederlandse filosoof Eric Bolle (1954) ‘herstel van verstoorde verhoudingen’ noemt.

Die verstoring wortelt volgens Bolle reeds in een ver verleden. Sinds het noodlottige moment waarop een Griekse denker in plaats van aan de menselijke zintuiglijke waarneming meer geloof ging hechten aan een zelfbedachte wereld (we zullen deze Griekse filosoof regelmatig tegenkomen), zijn we in het westen het binnen als reëler gaan beschouwen dan het buiten. De technologische ontwikkelingen en uitvindingen die gaandeweg uit datzelfde denken voortkwamen, hebben dat proces enkel versterkt.

De vraag is nu, kunnen we de scheiding tussen binnen en buiten te boven komen, opdat we actuele vraagstukken als het klimaat en de leefbaarheid van de wereld op een andere manier kunnen benaderen dan we tot nu toe hebben gedaan? Kunnen we een hernieuwde relatie met het buiten aangaan, om de ons omvattende realiteit – noem het systeem aarde, of biodiversiteit – intrinsiek te betrekken bij de verhoudingen van morgen? Daarvoor is een oefening in désinvolture van belang, een opgewekt openstaan voor een veelvoudige wereld – en hem niet alleen versimpelen tot de problemen zelf, tot een eenvoudige wereld.

Een makkelijke manier om daar mee te beginnen en het niet tot een moeilijk te verkrijgen zaak te laten worden, is wandelen. Wandelen, door het weldadige tempo, stelt in staat om onze huidige relatie met het landschap, de natuur, kortom: datgene wat we als het ‘buiten’ zijn gaan beschouwen, met inzet van het eigen lichaam, op een kritische manier te bevragen. Door te wandelen, kun je je in zekere mate onttrekken aan de versnelling die de scheiding van binnen en buiten heeft versterkt. Omdat we wandelend vragen stellen over de manier waarop er over het landschap en de natuur is nagedacht, omdat we dus nadenken over het denken zélf, worden het filosofische wandelingen.

Wandelen en filosoferen vormen een vertrouwde combinatie. Thomas Hobbes (1588–1679), met inktpot op zijn wandelstok onderweg om zijn gedachten te kunnen ordenen; Jean Jacques Rousseau (1712–1778) met zijn Overpeinzingen van een eenzame wandelaar; Immanuel Kant (1724–1804), die iedere dag nauwgezet zijn rondjes liep; de romantische filosofen die al helemaal niet binnen konden blijven; allen omhelsden het wandelend denken. Voor Nietzsche was wandelen de fundamentele manier om tot kennis te komen. Zijn bergwandelingen die hem alomvattende theorieën opleverden, brachten de filosofie tot ongekende hoogte. Ludwig Wittgenstein (1889–1951) overpeinsde in de ruige fjorden van Noorwegen zijn logische onderzoekingen en ook de Nederlandse landschapsfilosoof Ton Lemaire (1941) doet buiten veel inspiratie op. De combinatie kent oude wortels: epicuristen en stoïcijnen waren al buiten te vinden om hun ‘fysische theorieën’ te ontwikkelen, in de middeleeuwen doordachten monniken hun teksten meditatief stappend en bezonnen gewone stervelingen hun leven tijdens en door middel van pelgrimstochten.

Op een bescheiden manier wil ik met de lezer in Filosofische wandelingen proberen in deze traditie te stappen, en de menselijke relaties met enkele kenmerkende landschappen in Nederland al wandelend te volgen en te doordenken. We struinen door de tijd van de Germaanse wildernis naar het middeleeuws cultuurlandschap en flaneren door Franse geometrische tuinen en Engelse landschapsparken om bij het kantelpunt in de relatie met het landschap uit te komen. Van daaruit schreiden we verder naar de heide, velden en bossen van de romantiek en vervolgens naar de nieuwe wildernis van nu.

Onze eerste filosofische wandeling begint bij het kantelpunt, in Amersfoort. Daar herdenken we de val van de muur. Niet die van Berlijn, maar van de stadsmuren, omdat hun afbraak, letterlijk, de fysieke binnenruimte van de stad opende en samenviel met de overgang van lopen in wandelen, de aanleg van de eerste wandellandschappen en wandelpaden.

De tweede voettocht reist terug naar de voorloop. Waar begon in ons land de scheiding tussen binnen en buiten? In Berg en Dal, waar Romeinse legioenen hebben staan graven en waternimfen zijn geëerd, ervaren we een van de eerste grootscheepse ingrepen in het landschap. Daarna kuieren we in Groningen langs middeleeuwse kerkjes, die op een eigen manier de Romeinse scheiding van binnen en buiten voortzetten en Germaanse goden resoluut buitensloten. In het uiterste zuiden van ons land vervolgens, pelgrimeren we rond het klooster Sint-Benedictusberg, met de waarneming van het landschap in de middeleeuwen als thema. Weer naar boven, leren we slenterend langs de IJssel tussen Deventer en Zwolle hoe de veertiende- en vijftiende-eeuwse blik op de wereld bij mystici als Jan van Ruusbroec en moderne devoten als Geert Grote en Thomas van Kempen veranderde. Zo’n omslag is ook in het werk van kunstschilders vanaf Jan van Eyck te zien. Met hen zwerven we door de Kennemerduinen, waar zoveel bekende schilders van de Lage Landen hun inspiratie opdeden. Hoe vervolgens het buiten gaandeweg steeds maakbaarder werd en door nieuwe constructietechnieken werden toegeëigend, zien we als we met geoefende pas vernuftige inundatiestructuren van de Oude Hollandse Waterlinie uit de zeventiende eeuw verkennen.

Omdat juist die techniek en schaalvergroting aanleiding gaven tot het verdwijnen van de stadsmuren en het aanleggen van parklandschappen, zijn we dan in de geschiedenis weer op het kantelpunt beland. Vanaf hier zet de binnen/buiten-scheiding waarin we nu nog leven, echt de pas erin, terwijl wij bij Wolfheze langs een beek slenteren om bij een aantal oude eiken te komen die door romantische schilders op ludieke wijze in een romantisch terugverlangen naar een ‘onbestemd vroeger’ zijn toegezongen. Landgoed Het Lankheet in Twente kadert vervolgens de transitie naar de negentiende-eeuwse industrialisatie en naar twintigste-eeuwse natuuropvattingen. Op het Kootwijkerzand ten slotte wandelen we intentieloos, terugblikkend, om actuele, alternatieve natuuropvattingen te oefenen.

Ik heb deze tochten met familie, vrienden en belangstellenden of alleen gelopen. Onderweg liet ik opvattingen en observaties van klassieke filosofen, mystici en moderne, eigentijdse denkers voorbij komen, om samen te achterhalen wat wij onder ‘natuur’, ‘landschap’ en allerlei filosofie daaromheen verstaan. Dit boek is daar een weerslag van. Het is nadrukkelijk géén ‘filosofie van het wandelen’, daar gaan andere boeken al over, maar een filosofie van het landschap, met tien historische landschappen in Nederland als uitgangspunt en wandelen als medium om tot andere inzichten te komen.

Bij de werkwijze heb ik me laten inspireren door de Duitse cultuurfilosoof Walter Benjamin (1892–1940). Hij is vooral bekend van het zogeheten Passagen-werk, een eindeloze verzameling indrukken (knipsels, foto’s, citaten, waarnemingen, beschrijvingen) van Europese winkelpromenades, de voorlopers van het moderne warenhuis. Hoofdstukken heten bij hem convoluten (bundel, pak, rol): overlappende teksten die zijn bedoeld om complexe maatschappelijke structuren inzichtelijk te krijgen. In het mozaïek kunnen volgens Benjamin patronen en correspondenties ontstaan die nieuwe inzichten opleveren. Door te wandelen, waarnemingen te doen, te verwijlen op specifieke plekken, tal van wetenswaardigheden over een bepaalde tijd of een type landschap te achterhalen, teksten uit verschillende tijden over hetzelfde thema te rangschikken, met bewoners te spreken, met medewandelaars te discussiëren, heb ik geprobeerd op zijn ‘benjaminiaans’ het cultuurmechanisme van de scheiding tussen binnen en buiten te leren begrijpen.

De wandelingen, en daarmee de hoofdstukken, zijn zodanig gerangschikt dat ze ook afzonderlijk te genieten zijn, bijvoorbeeld omdat sommige wandelingen dichter bij huis liggen, of bepaalde jaargetijden of thema’s de voorkeur hebben. Tegelijkertijd vormen ze samen een doorlopend verhaal. De verschillende periodes en verhalen overlappen elkaar, zijn over elkaar heen gelegd en lopen ook door elkaar heen, à la Benjamin. Als collage in combinatie met wandelen, wil ik er een eigen werkelijkheid mee oproepen.

LITERATUUR

Bolle, E. (1985), Afscheid van wat nooit geweest is, Groningen.

Coverley, M. (2012), The Art of Wandering, The Writer as Walker, Harpenden.

Jünger, E. (1934), Blätter und Steine, Hamburg.

Kleinrensink, G.J., Vandevoorde, H. (red.) (1992/3), Ernst Jünger, Yang, jg. 28/154–155, Gent.

Kolen, J., Lemaire, T. (red.) (1999), Landschap in meervoud, Perspectieven op het Nederlandse landschap in de 20ste/21ste eeuw, Utrecht.

König, J.G. (2013), Zu Fuss, Eine Geschichte des Gehens, Stuttgart.

Macfarlane, R. (2012), De oude wegen, een voetreis, Amsterdam.

Roothaan, A. (2005), Terugkeer van de natuur, De betekenis van natuurervaring voor een nieuwe ethiek, Kampen.

Schouten, M. (2005), Spiegel van de natuur, Het natuurbeeld in cultuurhistorisch perspectief, Utrecht

HOOFDSTUK 1

De val van de stadsmuren en de uitvinding van het wandelpad

WANDELING  Rondje Amersfoort (6 km)

.

De roze bakstenen van de Koppelpoort, het middeleeuwse verdedigingscomplex waar het water het oude Amersfoort uitstroomt en de Eem vormt, zijn warm van de middagzon. Leilindes staan langs de gracht in het gelid en bewegen zo nu en dan loom in een zomerzuchtje. Verderop klinkt watergeruis van een sluis en wat rumoer uit de stadsbrouwerij, de laatste van haar soort. Dankzij de vele bronnen in de stad, die zuiver kwelwater uit de Utrechtse Heuvelrug leverden, telde Amersfoort er ooit tientallen. Bier was een belangrijk exportproduct.

De Koppelpoort vind ik een van de mooiste middeleeuwse relicten van ons land. Het had weinig gescheeld of ze was in 1844 gesloopt, ware het niet dat koning Willem II er op het allerlaatste moment een stokje voor stak, kennelijk begaan met middeleeuws erfgoed. Het zuidelijk deel van het aanzienlijk geslonken koninkrijk was daar redelijk mee vergeven, het noordelijk slechts schaars bedeeld.

De vorst was zijn tijd vooruit, of eigenlijk, net te laat: de stadsmuren van nagenoeg alle steden zijn dan al weg, op wat fraaie stadspoorten her en der na. Pas eind negentiende eeuw leidt het romantische ideaal tot een algemene herwaardering van (laat)middeleeuwse gebouwen. De Koppelpoort wordt dan ‘herontdekt’, gerestaureerd en verfraaid met onzinnige sierelementen door de katholieke architect Pierre Cuypers (1827–1921) – die het liefst heel Nederland had volgebouwd met een geïdealiseerd verleden van vóór de reformatie.

.

Vanaf 1801 halen in Duitsland, Frankfurt, Bremen, Hamburg en Düsseldorf hun stadsmuren neer. Arnhem volgt in Nederland als eerste in 1808, Brussel als eerste in de zuidelijke Nederlanden in 1810. Een demografische reden is er niet: de bevolkingsgroei, hoewel er in Europa in zijn algemeenheid sprake is van een sterke toename, noopt in deze steden nog lang niet tot excessieve stadsuitbreiding en ook de industriële ontwikkeling laat nog op zich wachten. Veel steden staan juist deels ‘leeg’ na diverse oorlogen en een aanhoudende economische crisis. De directe aanleiding voor de afbraak van de scherpe barrière tussen stad en platteland is militair-strategisch. Vorming van de natiestaat en de napoleontische oorlogsvoering hebben de nog middeleeuwse kijk op stadsverdediging radicaal veranderd. Omdat oorlogen grootschaliger zijn geworden, met een logistiek, vuurkracht en mobiliteit van een heel andere orde, krijgt de verdediging een nationale opzet en architectuur. Lokale muren en wallen, met hoge onderhoudskosten, zijn achterhaald – al verordonneert Napoleon in zijn vredesverdragen, het zekere voor het onzekere nemend, dat de verdedigingswerken dienen te worden afgebroken. Ze kunnen zijn opmars immers op zijn minst nog steeds vertragen.

.

Ik wil graag het hijsmechaniek bekijken dat zich binnen in het vestinggebouw moet bevinden. Met een groot houten rad – een tredmolen – kon het hoge gepunte valhek van de Koppelpoort bewogen worden, om de stad af te sluiten. Raddraaiers werden tegen de avond voor dit gevaarlijke werk uit de kroeg of van de straat opgepikt. Een kwestie van doorlopen en je aandacht niet verliezen, want als je viel, draaide het gevaarte gewoon door en dat kostte je al snel een paar gebroken botten. Justitiële jeugdzorg en de Arbeidsomstandighedenwet zouden nog even op zich laten wachten.

De toegang tot het gewelf is dicht, maar de deur ernaast nodigt uit om vooral aan te kloppen. Een beeldend kunstenaar, die in het gebouw dood hout tot leven wekt in vrolijke kleuren, heet me enthousiast welkom. Zijn atelier is de ruimte waar ooit de kapitein zijn wachtpost en logies had. We lopen over een kleine galerij, waarlangs de bevelhebber zijn manschappen op verschillende plaatsen kon bereiken om ze te instrueren. Schietgaten zijn nog duidelijk zichtbaar, maar een doorgang naar de hijsinstallatie is er niet meer, het rad blijft helaas verborgen.

.

Historisch gebeurt er dan iets wonderlijks. In deze zelfde tijd ontstaan overal in Europa nieuwe, veranderde ideeën, theorieën en kunstuitingen over de verhouding tussen mens en natuur, de relatie met het landschap, met het platteland rond de stad. Zo veroorzaken in Nederland gelijk met de slechting van de Arnhemse wal de eerste wandeldagboeken een hausse, met Jacob van Lenneps’ verslag van zijn voetreis met Karel van Hogendorp in de zomer van 1823, als meest bekende. Het lijkt alsof mensen bevrijd en opgeruimd over de laatste resten stadsmuur met nieuw elan de grote, open ruimte instappen.

Natuurlijk vormen de val van de stadsmuur zelf en een nieuwe verhouding tot de natuur geen een-op-eenrelatie, de causaliteit is vooral symbolisch. Feit is wel dat de stad als civitas concluses, letterlijk: besloten gemeenschap, verandert. Stadsmuren vormden tot dat moment voor de stadse leefgemeenschap de manifeste scheiding met het buiten. Ze waren de grens van binnen en buiten, maar ook van dag en nacht, veiligheid en beroving, vriend en vijand, rechtszekerheid en vogelvrijheid, geloof en ongeloof. Het buiten-de-stad was eeuwenlang wild en ontoegankelijk. Dat gold niet voor de directe agrarische omgeving rondom de stad, maar verderop was al gauw ‘ver weg’, waar het zaak was om zo snel mogelijk een volgende halte – de volgende omheining – te bereiken. Gemeenschappen zonder stadsrechten, zoals muurloze boerendorpen, hadden hun eigen vluchtroutes, verdedigbare plekken, heggen, hagen of waterscheidingen als grens en bescherming. Huizen buiten de stad, als het al geen kastelen waren, konden hermetisch worden afgesloten. De heer des huizes had de voorname taak eventuele berovingen of aanvallen af te slaan en voor zijn omgeving onderdak te bieden.

Het lijkt alsof er met de val van de stadsmuur méér dan een fysieke, letterlijke barrière verdween, en dat het bewustzijn en daarmee het wereldbeeld mee veranderden.

.

Weer buiten loop ik naar de noordzijde van de poort, waar het water de binnenstad uitstroomt. Haaks op de Koppelpoort, aan het Grote Spui, draagt een woonhuis een felgekleurde gevelsteen met een getuigde platbodem erop. Eeuwenlang voer dit scheepje volgepakt met vis, graan, gagel, spurrie, hout, turf en nog veel meer door de poort om zijn lading bij pakhuizen of markten af te leveren.

Een videoscherm aan de spoorlijn lepelt geluidloos drukke reclame op, de kabels van hijskranen op het nieuwe Eemplein hangen door de bouwvak lusteloos in de lucht. Historisch fabrieksglas aan de kade verderop weerkaatst het licht op de Eem. De Eem, een van de weinige rivieren die in Nederland zowel ontspringen als eindigen, begint hier, bij de Koppelpoort, waar de beken uit de Gelderse vallei zich om en door de stad verzamelen.

.

Hoewel er in de eeuwen ervoor ook over de natuur geschreven werd – in botaniseeraantekeningen, tuin- en parkgedichten, reisverslagen van beroemde schippers, Grand Tours-egodocumenten, verhalen over expedities en stichtelijke leerboeken – is het wandelboek een echt negentiende-eeuws verschijnsel. De Friese predikant Hebelius Potter (1768–1824) heeft de eer van het eerste volwaardige wandelboek in Nederland. Zijn tweedelig Wandelingen en kleine reizen door sommige gedeelten van het vaderland verschijnt in 1808, het jaar waarin de Arnhemse stadsmuren vallen. Potter had eerder opzien gebaard met boeken over een napoleontische veldslag in Duitsland waar hij ongewild in verzeilde en over zijn reis naar Zuid-Afrika – waar hij overigens nooit aankwam, omdat Engelsen hem onderweg krijgsgevangen maakten, wat vervolgens weer een bestseller over zijn Londens verblijf opleverde.

Potters goedverkopende wandelboeken geven een impressie van het platteland vanuit de ogen van een wandelaar, die zich voortbeweegt om landschapsplezier te beleven. Hoewel Potter in de calvinistische traditie staat van Gods’ Hand en Plan overal in het grootse ontwerp van de natuur te zien, klinken duidelijk verlichte opvattingen door over de regisserende rol van de mens, bijvoorbeeld als het gaat om ‘broeibakken’ oftewel eigentijdse kassen:

‘De schranderheid en het vernuft van den mensch, die ook de Natuur weet te dwingen ons hare edelen voortbrengselen voor den bestemden tijd, en wanneer wij zulks maar willen, te leveren, of dezulke aan onzen smaak te verschaffen, welke zij aan deze koude gewesten geweigerd heeft.’

Uiteraard prijst hij vervolgens de grootsheid van de onnavolgbare Maker van alles, om verderop in een ernstige overpeinzing zijn wetenschappelijke verwondering te uiten als hij, vanaf een terp uitkijkt over een weidse vlakte, die is ‘gestoffeerd met dorpen, landhuizen en groepjes boomen, terwijl de vrolijke stralen der alles bezielende morgenzon dit tafereel op het luisterrijkst verlichtten’:

‘Hoe vele millioenen schepselen, dacht ik, leven op die ruimte, van het diertje, voor welk de bijkans onzichtbare zandkorrel een paleis is, tot den mensch, die de aarde beheerscht: en deze moeten allen van die moederlijke aarde gevoed worden! – En wat is die geheele ruimte dan een klein gedeelte van het vaderland? – Wat is het vaderland een klein, naauwlijks noemenswaardig stukje van Europa? – Europa maar een klein deel van de bekende wereld? En hoe vele gewesten zijn ons mogelijk geheel onbekend? – Geen plekje nogtans op deze gansche aarde is ledig; – overal woonen schepselen!. – Hoe vele oneindig verdubbelde millioenen van wezens leven er dan! – Hoe vele liggen reeds onder haren bodem, of zijn verstrooid in de elementen! – Welk een bedwelmende oneindigheid! – En deze geheele aarde is slechts een niet bij het geheelal!’

In Potters beschrijving van zijn ervaring in het platte Friese landschap van het verhevene, het grootse of het sublieme, zit een echo van het in zijn tijd zeer populaire Kritik der Urteilskraft uit 1790 van Immanuel Kant (1724–1804). Kant beschrijft daarin de erkenning door de mens van het moment van duizeling vanwege het schouwspel van de natuur, en hoe dit uiteindelijk weer leidt tot de verheffing van de mens. Want door het feit dat de mens zich vragen over die natuur weet te stellen en beseft dat hij er daardoor op een bepaalde manier buiten, misschien wel boven staat, realiseert hij zich zijn unieke positie. Kant benadrukt de superioriteit van het menselijke denken boven de natuurkrachten: hoe immens indrukwekkend bijvoorbeeld bergen ook zijn, de mens is uitstekend in staat om ze te bestuderen en te analyseren.

Het laatste kwart van de achttiende eeuw kenmerkt zich in heel Europa door een verspreiding van wetenschappelijke literatuur onder brede lagen van de bevolking. De debatten zijn scherp en er ontstaat een maatschappelijk gevoel van ‘vat krijgen’ op de wereld. Meer dan ooit daarvoor komt wetenschappelijke informatie, in de landstaal en voor een breder publiek, beschikbaar, middels populaire inleidingen op allerlei onderwerpen, ook voor kinderen. Potters Zutphense collega-predikant en enthousiast wetenschapper, Jan Floris Martinet (1729–1795) struint dan al enige jaren stad en land af om de laatste stand van wetenschap te verkondigen. Zijn vierdelige Katechismus der Natuur is een eeuw lang een standaardwerk in het onderwijs.

Waardering van het landschap – gevoelsmatig en wetenschappelijk – en het openen van de stad zijn opvallende coïncidenties, maar er zijn er meer. Ook in het landschap vallen fysieke barrières weg. Op talloze buitenplaatsen verdwijnen de strakke grenzen tussen nutstuinen, siertuinen en de directe omgeving van boomgaarden, bossen, weilanden en hooilanden. Huizen en tuinen gaan in toenemende mate een geïntegreerd onderdeel vormen van hun omgeving. De blik wordt letterlijk naar buiten gericht. Een populaire ingreep om een optimale visuele verbinding te krijgen, is de uit Engeland overgewaaide haha. Deze – meestal droge – greppel vervangt heggen en schuttingen als manier om te voorkomen dat koeien de bloementuin plunderen, terwijl ze tegelijkertijd zorgen dat de koeien al grazend, vanuit huis en tuin, zichtbaar blijven. Het weiland verandert ermee in een verlengd gazon.

In het agrarische landschap houden heggen en hagen iets langer stand, maar met de uitvinding van het Texaanse puntdraad en het accent op de melkveehouderij, verdwijnen ze in de tweede helft van de negentiende eeuw alsnog in een rap tempo. Het aangezicht van het landschap verandert ingrijpend.

In de zeventiende en achttiende eeuw zijn lokale gewapende conflicten, roversbenden en wolven nagenoeg tot het verleden gaan behoren. De provinciale wegverbindingen nemen toe, hoe slecht ze ook zijn omdat het onderhoud niet onder een overkoepelend gezag valt. Het wereldberoemde en goed functionerende vervoerssysteem van trekschuiten in het westen van het land daarentegen is een particulier initiatief, Europabreed geprezen om zijn comfort en accuratesse.

.

Over de brug langs het spoor fietsen toeristen. Ze zijn stil gaan staan om het monument te fotograferen. Ik wandel in hun richting en maak een rondje om de Koppelpoort terug naar het Grote Spui. Vanaf de voormalige volmolen, waar wol tot vilt werd verwerkt, loop ik via het pispoortje, waar urine werd ingeleverd voor het viltproces, het Plantsoen Noord op. Rechts geeft de tuin van de Sint-Aegtenkapel een mooi beeld van de groene ruimten die er vroeger volop in de stad aanwezig waren. Het kloostergebouw zelf is weg, maar het blijft een goede impressie van de traditionele stadsruimte. Vaak beelden we ons een dichte, volgepakte stad in, maar dat was vooral aan de straatzijdes. Achter de huizen waren er de nodige nutstuinen voor eigen gebruik, waar fruit, groenten en medicinale kruiden werden gekweekt. Zelfvoorziening was net als eigen waterputten in tijden van oorlog en belegering van levensbelang.

De andere kant ziet uit over het water naar een twintigste-eeuwse stadsuitbreiding. Anderhalve eeuw geleden waren het hier polders zover het oog reikte.

.

In schril contrast met voorafgaande eeuwen, krijgt ook de stedelijke overgang naar het landschap een opvallende natuurlijke vorm. De stenen van de stadsmuren verdwijnen naar nieuwbouwprojecten, of de verharding van straten, wegen en pleinen. Op het resterende reliëf worden slingerende paden aangelegd en bomen en struiken geplant. Langs de grachten evenzeer, zodra die van functioneel symmetrische patronen zijn omgevormd in esthetische, grillige waterpartijen. De voor Nederlandse begrippen relatief grote hoogteverschillen worden benut voor grootse visuele effecten, gericht op de blik naar buiten.

Hoewel er voorheen ook wel op de wallen gelopen werd om naar het buiten te kijken, was dat dankzij de militaire gerichtheid van het uitzicht, de hoeken, punten, beschuttingen en bastions eerder bedoeld om de harde scheiding tussen stad en omgeving te bevestigen. Met de wijking van de zo stugge verdedigingslinies voor glooiende parkzones ontstaat een groene overgang naar het omringende land, die bedoeld is om de wandelaar voor te bereiden, te oefenen in het ondergaan van ‘natuurlijk’ landschap. De ontwerpers proberen in het uitzicht de mooiste omgevingselementen in afwisselende panorama’s te laten verschijnen.

Het wijdere landschap komt als herboren in het zicht en is zonder barrière, zonder fysieke scheiding te betreden. Stadswandelen in het groen wordt een algemene activiteit.

.

In zo’n volgebouwde omgeving vereist het enig wegdenken om voor te kunnen stellen wat ooit het effect moet zijn geweest op de wandelaar. De stadswandeling van Arnhem ging door voor de mooiste: een singelweg met prachtige uitzichten om de hele stad heen, dan zuidelijk over de Rijn naar de Betuwe, en aan de noordzijde de welvingen van de Veluwezoom, waar de grote buitens lagen van de Gelderse adel. De Arnhemse stadswandeling is niet meer; voor fraaie restanten moeten we nu naar andere steden, waar de meeste wandeldreven nog steeds liggen – met soms nog bomen van het eerste uur – en bewandeld kunnen worden.

De Amersfoortse stadswandeling heeft voldoende visuele kwaliteiten overgehouden om de oorspronkelijke bedoeling nog enigszins te kunnen beleven. De westelijke en noordelijke gedeelten zijn ontworpen door Hendrik van Lunteren (1780–1848), de eerste Engels-georiënteerde landschapsarchitect, begin negentiende eeuw. Hij had een geheel andere, meer natuurlijke stijl dan hoofdontwerper Jan David Zocher jr. (1791–1870). Wat ze nog aan restanten van de stadsmuur tegenkwamen, namen ze allebei heel bewust in hun ontwerp op.

Ik loop richting oosten verder op de stadswal. Een opgeknapt stuk oorspronkelijke muur geeft een goede indruk hoe absoluut de grens tussen stad en platteland ooit was. In de namiddag zijn de schaduwen massief en krijgt het stenen front de kerende uitstraling die het ooit moest hebben om potentiële indringers te ontmoedigen.

Bij het Plantsoen Oost zijn de negentiende-eeuwse wandelpaden weer op te pakken. Ze zijn fraai beboomd, wat afleidt van het drukke verkeer op de Stadsring. Ik loop naar het Monnikendam, de andere verdedigbare waterpoort van Amersfoort. Deze is uit het begin van de vijftiende eeuw en leidt onder meer het water van de Heiligenbergerbeek de stad in. Die wil ik dadelijk stroomopwaarts gaan volgen.

.

De beschermende omhulling van de stadsmuren betekende niet dat er buiten de stad helemaal geen recreatie bestond. Kunsthistoricus Henk van Os (1938) heeft voor de Italiaanse stadstaat Siena beschreven hoe de ommelanden al in de veertiende eeuw een recreatief gebruik kennen, voor bijvoorbeeld visvangst en buitenplezier zoals picknicken, muziek maken en dichten in de open lucht. Maar feitelijk is vooral de jacht op groot wild met paarden en meutes, en op klein wild met roofvogels, de enige grootschalige ‘recreatieve’ uitwisseling met de wijdere omgeving. Italiaanse landgoederen met grootse tuinen, zoals bekend uit de Decamerone, volgden in de eeuwen daarna. Net als de formele Franse tuinen en de Nederlandse buitenplaatsen zijn het voorbeelden van luxe buitenverblijven, die echter wel als afgesloten, begrensde eenheden in het landschap waren aangelegd.

Er is weinig literatuur uit de (late) middeleeuwen en renaissance bekend die over het natuurlijk landschap uitbundig en in esthetische termen schrijft. Net zoals in het zestiende-eeuwse reisverslag van de koopman Thomas Platter (1499–1582) beperkt het zich tot meestal functionele beschrijvingen, als in: goede overnachtingsplekken, aanwezigheid van brandhout, bejaagbaar wild of beken om de paarden te laven. Ook de vroege wereldliteratuur, zoals de roman Don Quichote uit 1605 van Miguel de Cervantes (1547–1616), kent geen lyrische beschrijvingen van het landschap als zodanig. Het ‘buiten’ was eenvoudigweg geen plaats om te recreëren.

Nederland lijkt als eerste op een wat bredere schaal met deze functionele buitenbeleving te breken. De bekendste uitingen daarvan zijn zestiende- en zeventiende-eeuwse wintertaferelen, het buiten-carnaval van de Nederlanden. Op het ijs is iedereen aan elkaar gelijk en bestaat regelgeving niet. Op de schaats, zo snel als op een paard, kunnen door veel mensen grotere afstanden worden overbrugd. In de winter is er meer vrije tijd, ruimte voor ontmoetingen en komen mensen toe aan het uitgebreid uitwisselen van ideeën en ervaringen.

Begin zeventiende eeuw roept Karel van Mander (1548–1606) in zijn schilderboek collega’s op om eropuit te trekken en het landschap naar zichzelf te schilderen. Haarlem kent in die tijd al paden om de stad veraf vanuit de duinen te kunnen zien liggen. Landschapsschilders kwamen overal en nergens vandaan om Hollandse einders vast te leggen, zoals we in hoofdstuk 6 nog zullen zien.

Rond diezelfde tijd ontwerpt Constantijn Huygens (1596–1687) de beroemde Zee-Straet, als brede toegangsweg via het strand naar de residentie op de wegverbinding Rotterdam-Den Haag. Huygens zelf wijst erop dat zijn weg ook omgekeerd naar het strand leidt om te wandelen en wat meer was: om zeelucht in te ademen, zogeheten ‘verversingh van Locht’. Elders in Europa verfoeien de betere kringen zeelucht nog omdat het ongezond zou zijn. Een bescheiden begin van recreatief landschapsgebruik dat pas in de negentiende eeuw een algemene activiteit zou worden.

.

De golvende westzijde gaf ooit een fraai uitzicht op de stuwwal, de ophoping van wat de gletsjers in de laatste ijstijd voor zich uit of opzij hadden geduwd. De Utrechtse Heuvelrug bestond nog uit kale heide; onderlangs kon je de valleibeken zien stromen en voor de stuwwal lagen landerijen met een bosgebied: de al in de dertiende eeuw gevestigde buitenplaats Randenbroek.

Langs de Heiligenbergerbeek voert een pad door een nieuwbouwwijk naar het inmiddels tot stadspark geworden Randenbroek. Het voormalig landgoed is vooral bekend van de zeventiende-eeuwse eigenaar Jacob van Campen (1596–1657), kunstenaar en architect van onder meer het Paleis op de Dam. Het oorspronkelijk middeleeuwse huis is in de zeventiende en negentiende eeuw ingrijpend verbouwd.

Bij het huis vervolg ik het pad evenwijdig aan de beek, langs de huisvijver. De slingering van het pad zorgt voor een veelheid aan uitzichten en verrassende ‘nieuwtjes’, zodanig dat ik het huis vergeet. Tot ik het ineens weer zie liggen, spiegelend over de lengte van de vijver wanneer het pad naar links buigt.

.

In de achttiende eeuw krijgt een nieuw soort park vorm: het landschapspark. Waar de stadswandeling feitelijk vooral een soort waslijn van uitzichten is, zoekt het landschapspark zijn dynamiek binnen zijn terreinbegrenzing. Het landschapspark heeft niet de bedoeling om naar ‘buiten het park’ te kijken dan wel een blik naar buiten te werpen, maar is erop gericht om binnen het eigen ontwerp, de eigen ruimte, het visuele effect op te wekken en ‘aandoeningen’ oftewel gevoelens, bij de wandelaar op te wekken. Om met de achttiende-eeuwse dichteres Elisabeth Maria Post (1755–1812) te spreken: ‘Bij deez’ stille landtoonelen groeit gevoel en denkkracht aan.’

De wandelaar moet het park als totaal, als een eigen wereld ervaren en de stad als het ware vergeten – waarbij het geheel zeer wijds kan zijn, omdat ook landerijen deel van de compositie uit kunnen maken. Naarmate de eeuw vordert, wordt deze overtuiging steeds explicieter. Het toonaangevende literair-culturele tijdschrift De Nieuwe Vaderlandsche Letteroeffeningen van 1770 haalt al vertaalde teksten aan van William Shenstone (1714–1763), een van de eerste Engelse landschapsarchitecten. Variatie staat bij hem centraal, vooral in contrasten van ‘grootsch, wild, vrolyk, droevig, akelig of schoon’, waarbij hij wel stelt dat ‘het Grootsche (the Sublime), egter doorgaans een dieper indruk [maakt] dan het louter Schoone (the Beautiful)’. Nu is ‘het grootsche’ in de Nederlandse context wat moeilijk, maar met watervallen, zwerfkeien en geaccidenteerd terrein kom je een heel eind.

.