Botanische revolutie

De plantenleer van Charles Darwin

NORBERT PEETERS

KNNV Uitgeverij

Aan G.A. Geerts

Tekst: Norbert Peeters

Redactie: Alexander Reeuwijk

Bureauredactie: Jeannette van Leeuwen, secopini.nl

Vormgeving en opmaak: Sander Pinkse Boekproductie

Beeld omslag: Gaby D’Alessandro

Foto auteur achterzijde: Nina Voets

© 2016, KNNV Uitgeverij, Zeist

2e druk, 2017

ISBN 978 90 5011 578 0

NUR 410, 949, 922, 730

www.knnvuitgeverij.nl

Natuur ontdekken en beleven

De KNNV Uitgeverij is gespecialiseerd in unieke publicaties over natuur en landschap: toegankelijke veldgidsen, handleidingen voor beheer, verspreidingsatlassen en nog veel meer. Daarnaast maakt de KNNV Uitgeverij kronieken over natuurbescherming, prachtige bladerboeken over natuur-, cultuur- en landschapshistorie, reisgidsen, kinderboeken en natuurlijk het tijdschrift Natura. Daarmee wordt waardevolle kennis van wetenschappers en amateurs beschikbaar gemaakt voor een breed publiek. Zo draagt de KNNV Uitgeverij bij aan de bescherming van de Nederlandse natuur én aan het plezier dat mensen eraan beleven!

Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, microfilm, fotokopie of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form by print, photocopy, microfilm or any other means without the written permission from the publisher.

Voorwoord

Ik heb een ceder in mijn tuin geplant,
gij kunt hem zien, gij schijnt het niet te willen.
Een binnenplaats meesmuilt ge, sintels, schillen,
en schimmel die een blinde muur aanrandt,
er is geen boom, alleen een grauwe wand.
Hij is er, zeg ik en mijn stem gaat trillen,
Ik heb een ceder in mijn tuin geplant,
gij kunt hem zien, gij schijnt het niet te willen.

Ik wijs naar buiten, waar zijn ranke, prille
stam in het herfstlicht staat, onaangerand,
niet te benaderen voor noodlots grillen,
geen macht ter wereld kan het droombeeld drillen.
Ik heb een ceder in mijn tuin geplant.

(Han Hoekstra, Panopticum, 1946)¹

Wij mensen wuiven loof te weinig lof toe. Kijk voor je verder leest eens uit het raam. Tenzij je vastzit in een cel of op een booreiland in de Noordzee, zie je overal groen. Van de plukken klaver tussen de tegels in je tuin, tot de moskussens op de muur van je schuur, het park waar je ’s ochtends doorheen fietst en de cactus op kantoor. Vaak ga je er slechts achteloos aan voorbij.

Deze onachtzaamheid staat in scherp contrast met onze omgang met dieren. Ieder van ons voelt een zekere dwang om dieren en mensen voorrang te geven boven planten. Dieren springen voor ons in het oog tussen al het groen. Zij eisen onze aandacht op doordat zij in staat zijn om zich te bewegen — op zoek naar voedsel, een slaapplek, of het andere geslacht. Met planten is dat anders. Planten lijken een saai en geworteld bestaan te leiden, roerloos vastgenageld aan de grond. Een bevroren decor waartegen dieren- en mensenlevens zich afspelen.²

Ondanks onze aangeboren onverschilligheid jegens planten zijn we niet volkomen vervreemd van de plantenwereld. In het ontluiken van bladeren en bloemen in de lente zien we een duidelijk teken van nieuw leven. Ook herkennen we in planten, net als bij mensen, een geleidelijke ontwikkeling, die enkel wordt bereikt door verschillende groeistadia te doorlopen. Tot slot kunnen planten symbool staan voor onze eigen sterfelijkheid. Een plant kan net als de mens in ieder stadium van zijn leven plots geconfronteerd worden met ziekte, ongevallen of vijandige invloeden van buiten. Op elk willekeurig moment kan de plant vroegtijdig zijn einde vinden tussen de malende kiezen van grazend vee of door de ronkende motor van een kettingzaag.

Maar daar stokt de gelijkenis tussen onszelf en de plant. De lijst van verschillen tussen planten en mensen is veel langer. Als je kijkt naar hoe planten leven, is het moeilijk om je voor te stellen dat zij en wij een gemeenschappelijke voorouder delen. Bezien vanuit ons vluchtige leven bezitten veel plantensoorten een monumentaal karakter; vooral bomen verschijnen als standvastige bolwerken in een veranderend landschap.³ Vanwege hun plaatsgebondenheid lijken zij, in tegenstelling tot dieren en mensen, de veranderingen in hun omgeving lijdzaam te ondergaan. Daarnaast beschikken planten niet over vitale organen of een centraal zenuwstelsel. Ook zijn zij niet voorzien van ledematen, maar van wortels, stengels en bladeren. Bovendien zijn zij in tegenstelling tot dieren in staat om zonlicht als energiebron te gebruiken. Hun grillige en koraalachtige groei en de vreemde manieren van generatieve en vegetatieve voortplanting vergroten de kloof tussen onszelf en de plant.

Zoöcentrisme

Hoewel filosofen en geleerden eeuwenlang de mens op een speciaal voetstuk hebben geplaatst, sprak de gelijkenis tussen dieren en mensen altijd tot onze verbeelding. Zeker met de groeiende invloed van de biologie in de laatste twee eeuwen wint de vereenzelviging met de dierenwereld steeds meer terrein. Zoals primatoloog Frans de Waal (1948) benadrukt in zijn boek Chimpanseepolitiek — Macht en seks bij mensapen (1982): ‘Een hele reeks feiten heeft de kloof tussen mens en dier tot een greppel teruggebracht.’⁴ Tegenwoordig bestaan er talloze voorbeelden van intelligent, moreel en sociaal gedrag in het dierenrijk. Zelfs begrippen als ouderlijke zorg, taal, gereedschap en esthetiek hebben een dierlijke tegenhanger. De gedachte ‘de mens als kroon op de schepping’ is inmiddels achterhaald. De mens is teruggevallen tussen de dieren, en is net als alle andere schepselen opgekomen uit een evolutionair proces van variatie en selectie.

Hoewel de kloof tussen mens en dier inmiddels dus bijna is gedicht, gaapt er nog wel steeds een diepe kloof tussen mens/dier enerzijds en de plant anderzijds. We beschouwen planten nog steeds als tweederangsburgers. Dit zogeheten ‘zoöcentrisme’ of ‘zoöchauvinisme’ heeft bijvoorbeeld zijn doorwerking in scholing, voorlichting en natuurbescherming.⁵ Dit wordt eenvoudig aanschouwelijk gemaakt in natuurdocumentaires. Neem bijvoorbeeld de pas verschenen natuurdocumentaire Natuur in de Delta (2015). Alleen al de trailer van deze film laat duidelijk zien waar de filmmakers vooral oog voor hebben. Het verhaal van de Nederlandse natuur wordt voornamelijk vanuit een dierlijk perspectief verteld. Hierbij zijn hoofdrollen weggelegd voor de zeearend, bever, haas, stekelbaars en het pimpernelblauwtje. De documentaire verspringt van spectaculaire beelden van zwenkende zwermen spreeuwen bij zonsondergang naar duellerende hazen en snavelende lepelaars, maar het plantenperspectief blijft buiten beeld. Dit gebrek aan aandacht voor flora bij de filmmakers is niet vreemd, het is immers vrij eenvoudig om dieren menselijke eigenschappen toe te dichten. Bij planten heb je al snel te maken met een vertaalprobleem: het leven van de plant staat te ver van onze belevingswereld af.

Het voert te ver om te zeggen dat natuurdocumentaires (alsook lesboeken en populaire wetenschap) ons bewust misleiden door alleen oog te hebben voor het leven van dieren. Zij voeren geen gemeenschappelijke campagne om de plant in diskrediet te brengen of weg te cijferen. De neiging om vooral op mensen en dieren te letten, nestelt veel dieper in ons denken. Ook een term als ‘zoöcentrisme’ slaat de plank mis. Dit woord wekt de indruk dat het hier gaat om een opzettelijke verwaarlozing van het plantenrijk. Onze kijk op de plantenwereld is geen bril die je simpelweg kunt afzetten.

Kijk bijvoorbeeld eens naar de foto op de volgende bladzijde. Als je iemand zou vragen wat zij op deze foto zien, krijg je onherroepelijk als antwoord ‘een luipaard’. Heb je te maken met een natuurfanaat, dan krijg je misschien zelfs het antwoord ‘de Afrikaanse luipaard’ (Panthera pardus). Wat je in ieder geval niet zult horen, is ‘een volwassen haak-en-steekacacia (Vachellia tortilis)’.⁶ Dat in deze foto het accent bij het roofdier ligt, is niet vreemd. Om evidente, evolutionaire redenen eist de luipaard direct onze aandacht op. Soortgenoten van onze Afrikaanse voorouders, die zich niet bekommerden om deze katachtige, hebben het onderspit gedolven. Maar wat voor ons geldt, hoeft niet op te gaan voor andere dieren. Ook een teek richt zijn aandacht op het luipaard, maar om andere redenen, terwijl een rups juist verlekkerd naar de groene blaadjes tussen de doorns kijkt en een kever uit de familie Bruchidae (bonenkevers) tussen de bladeren naar de kronkelige peulvruchten zoekt.

Luipaard (Panthera pardus) in een haak-en-steekacacia (Vachellia tortilis)

Plantenblindheid

In het voorjaar van 2015 was ik te gast bij het Belgische radioprogramma Interne Keuken, naar aanleiding van de publicatie van Plantaardig — vegetatie filosofie (2014). Na afloop van de show leverde een van de luisteraars op de website het volgende commentaar: ‘Ik citeer graag Gert Ausloos, de onlangs overleden medewerker van de Nationale Plantentuin in Meise. Hij had het over plant[en]blindheid. Wij lopen planten zomaar voorbij.’ Het woord ‘plantenblindheid’ intrigeerde mij direct. De botanici James Wandersee (1946–2014) en Elisabeth Schussler (1970) opperen voor het eerst de term ‘plantenblindheid’ als vervanging voor de term ‘zoöcentrisme’.⁷ Hiermee bedoelen zij niet dat het tapijt van groentinten en de bonte kleuren van bloemen en vruchten volledig aan ons voorbijgaan. Het woord ‘blind’ hoeft niet te wijzen op totale afwezigheid van zicht; denk bijvoorbeeld aan woorden als ‘kleurenblind’ of blind date. Blind wijst hier op het gemis aan bepaalde visuele informatie. Plantenblindheid wil enkel zeggen dat de menselijke waarneming van planten niet objectief en onbevooroordeeld is. Zonder dat wij er erg in lijken te hebben, is onze waarneming al beïnvloed door een bepaalde manier van kijken.⁸ In Towards a Theory of Plant Blindness (2001) geven Wandersee en Schussler een flinke lijst met diagnostische kenmerken.⁹ Laat ik hier de drie belangrijkste noemen: (1) het onvermogen om het belang van planten voor de mens en voor de biosfeer te zien; (2) het onvermogen om de tijdschaal waarop planten leven en bewegen waar te nemen; en (3), de misplaatste, antropocentrische ordening waarbij planten minderwaardig zijn aan dieren. Ik zal hier alleen het derde symptoom van dit ziektebeeld nader omschrijven.

Het derde symptoom van plantenblindheid betreft onze bedenkelijke neiging om onszelf samen met dieren boven planten te plaatsen. De voornaamste pleitbezorger van deze rangorde van de levende natuur is niemand minder dan de Griekse filosoof Aristoteles (384–322 v.Chr.).¹⁰ In De Anima onderscheidt Aristoteles de plant van de levenloze natuur op basis van zijn voedende of vegetatieve ziel (psyche threptike). Deze ziel is bestemd voor de voortplanting en het opnemen van voedsel. Dieren bezitten naast een vegetatieve ziel ook een sensitieve ziel (psyche aisthetike), die waarneming, begeerte en beweging mogelijk maakt. De mens beschikt bovendien nog over een rationele ziel (psyche dianoetike).

Aristoteles’ indeling van de levende natuur werpt een lange schaduw voor zich uit, ver voorbij de verlichting. Het einde van de 16de en het begin van de 17de eeuw zijn de boeken ingegaan als de dageraad van de moderne natuurwetenschappen. Naast het floreren van deze wetenschappen, wordt deze periode vooral gekenmerkt door de bevrijding van de ketenen van de klassieke filosofie. De scholastiek in de middeleeuwen en de renaissance was volledig in de ban van de klassieke werken van filosofen, zoals Plato en Aristoteles. Tijdens de verlichting wordt de autoriteit van deze denkers ondermijnd. Bekende wetenschappers en filosofen, zoals Francis Bacon (1561–1626), Galileo Galilei (1564–1642) en René Descartes (1596–1650) keerden zich als eersten tegen de overgeleverde filosofie. Het feit dat iets in een boek staat, betekent nog niet dat we het voor waar moeten aannemen, hoeveel autoriteit de auteur ook geniet. Boekenwijsheid en autoriteitsgeloof maakten in die tijd plaats voor een nieuwe wetenschappelijke methode, gekenmerkt door empirie, experiment en toetsing. Een van de eerste verhandelingen over de nieuwe methode is Novum Organum Scientiarum (1620), geschreven door Bacon. Hierin waarschuwt hij de lezer voor vier soorten idolen die in de zoektocht naar wetenschappelijke kennis op de loer liggen. Het woord ‘idool’ betekent hier een valse veronderstelling van het denken: iets wat je zonder verdere toetsing voor waar houdt. Eén type dwalingen van de geest noemt hij ‘de idolen van het theater’ (idola theatri).¹¹ De idolen van het theater zijn door sofisten en filosofen overgeleverde dogma’s, vooroordelen en vanzelfsprekendheden. Ons autoriteitsgeloof in deze auteurs is volgens Bacon een zeer kwalijke zaak, vooral omdat we hierdoor het risico lopen te gaan geloven in fictieve werelden (theaters).¹²

De afzwering van de klassieke filosofie en de opleving van de natuurwetenschappen lijkt ook de voorwaardes te scheppen voor een herwaardering van de plant. Maar ondanks Bacons waarschuwing voor autoriteitsgeloof, blijft hij ten aanzien van planten volledig in de ban van Aristoteles. Zonder blikken of blozen beschrijft hij hoe planten onmogelijk kunnen beschikken over waarneming, begeerte en beweging.¹³ En de blindelingse aanvaarding van de aristotelische hiërarchie van het leven beperkt zich niet tot de werken van Bacon. Vele andere invloedrijke botanici en filosofen blijven schatplichtig aan de aristotelische rangorde.¹⁴ De Duitse botanicus Julius Sachs (1832–1879) laat de reikwijdte van deze vooringenomen blik op planten zien: ‘Via ontelbare herhalingen is de geschiedenis van de plantkunde doordesemt van dit idee. Vooral de anatomen en fysiologen van de 18de eeuw zijn onvermoeibaar in het benadrukken van de eenvoud van de opbouw en de plantaardige functies van de plant.’¹⁵

Herwaardering van de plant

De gedoodverfde gedachte dat mensen en dieren zich wezenlijk onderscheiden van planten heeft sterke wortels in het westerse denken. Pas in het botanische werk van Charles Darwin (1809–1882) begint deze rangorde zijn vanzelfsprekendheid te verliezen. Planten blijken een veel complexer leven te leiden dan natuurvorsers en filosofen aanvankelijk dachten. Daarmee legt Darwin als een van de eersten de bijl aan de wortels van onze aristotelische erfenis. Veel mensen vergeten dat hij niet alleen de kloof tussen mensen en dieren dichtte, maar ook de kloof tussen dieren en planten. Het belang van zijn bijdrage aan de botanie is niet louter wetenschappelijk. Hoewel Darwin talrijke nieuwe feiten en hypothesen aanlevert, gaat het hem ook om een nieuwe kijk op planten. De Oostenrijkse filosoof Ludwig Wittgenstein (1889–1951) illustreert dit aan de hand van het ‘Hasen-Enten-Kopf’-voorbeeld van de psycholoog Joseph Jastrow (1863–1944).¹⁶ Deze tekening kun je op twee verschillende wijzen bekijken. De ene waarnemer ziet duidelijk de kop van een haas; een ander ziet toch echt de kop van een eend. Als je een tijdlang kijkt, merk je dat in een onmerkbare flits de ene blik in de andere over-gaat. Dit is een omslag in aanblik. Wittgenstein spreekt van een wisseling van aspect (Aspektwechsel): je ziet dezelfde tekening anders.

Eend-haaskop

Filosofen en biologen hebben eeuwenlang vruchteloos energie besteed aan het rangschikken van de levende natuur. Darwin ziet in dat het einde van een principieel rangverschil tussen mensen en dieren ook het einde van een rangverschil tussen dieren en planten inluidt. Hierbij wijkt hij af van denkpaden die in onze taal verzonken liggen. Van seksualiteit, waarneming, beweging, gedrag, en in zekere zin zelfs intelligentie, bestaat ook een plantaardige pendant. Hierdoor wordt het steeds moeilijker om mensen en dieren te zien als ‘hoger’ of ‘complexer’ dan planten. Planten verschijnen niet langer als passieve wezens in een vanzelfsprekende oppositie met dieren en mensen. In zijn autobiografie schrijft Darwin: ‘Het heeft mij altijd genoegen gedaan dat ik planten heb kunnen verheffen tot het niveau van georganiseerde wezens (the scale of organised beings) […].’¹⁷ Planten zijn geen tweede- of derderangs burgers, inferieur aan dier en mens, maar zijn op hun eigen manier complex. Zo paren planten zonder van hun plek te komen, werken zij samen met insecten zonder vooruitziendheid, en vangen en verteren zij prooien zonder mond of maag. Zij bewegen zonder spieren en gewrichten, nemen de wereld waar zonder zintuigen en vertonen zelfs intelligentie zonder centraal zenuwstelsel.

Dit boek

Hoewel ik van jongs af aan al over Charles Darwin lees, leek het mij tot twee jaar terug uitgesloten dat ik nog iets kon toevoegen aan de vloed van Darwinliteratuur. Vrijwel elk aspect van zijn wetenschappelijk, maatschappelijk en persoonlijk leven is uitvoerig uit de doeken gedaan. Pas toen ik kennis nam van Darwins botanische studies ontdekte ik een kleine sparing in deze boekenmuur. Tijdens het lezen van zijn botanische werk, merkte ik plots dat er geen passender voorbeeld van plantenblindheid bestond dan de merkwaardige onbekendheid van Darwins botanische werk. Hoewel zijn nalatenschap steeds meer aan populariteit wint, hebben velen van ons geen weet van de pennenstrijd die Darwin heeft gevoerd voor een herwaardering van het plantenleven.

Tot voor kort was ik zelf ook een botanical ignoramus. Ik wist minder van planten dan de gemiddelde gorilla. Waar ik moeite had om een beuk van een linde te onderscheiden, herkent en plukt mijn evolutionaire achterneef met het grootste gemak zo’n tweehonderd verschillende plantensoorten. Al die groene pracht ging aan mij voorbij. Als student Wijsbegeerte stak ik altijd binnendoor, langs het Academiegebouw en door de Hortus botanicus, op mijn route naar de faculteit. Twee jaar geleden zag ik tot mijn verbazing plots de uitgestrekte groene takken van een libanonceder, bedekt met sneeuw. Ik moet er tientallen keren voorbij zijn gelopen, zonder de boom te hebben opgemerkt. Dit was de eerste barst in mijn dogmatische denkdwang om planten te negeren. In zeven hoofdstukken volg ik in dit boek de breuklijn die voortkwam uit deze barst, in de hoop dat jij met hetzelfde genoegen als Darwin de plant in een ander licht leert te zien.

Libanonceder (Cedrus libani) in de Hortus botanicus Leiden

Darwin applied his theory [of evolution] to a wide range of organisms,
from barnacles to human beings. Yet one branch of the tree of life, the plant
kingdom, was the most enduring focus of Darwin’s attention and the most
persistent source of his delight. Whether we think of the young Darwin who
turned the voyage of the HMS Beagle (1831–1836) into a legendary journey,
or the mature scientist who crafted his momentous theory of evolution in
On the Origin of Species (1859), Darwin’s special talents as a naturalist were
most fully deployed in the study of plants.

David Kohn, Darwin’s Garden: An Evolutionary Adventure¹

Kassen van Down House

INLEIDING

Newton van de grasspriet

Bijna zeventig jaar voor de publicatie van On the Origin of Species (1859) lijkt de Duitse filosoof Immanuel Kant (1724–1804) het gras voor de voeten van Charles Darwin weg te maaien. In het aanhangsel bij zijn Kritik der Urteilskraft² (1790) prijst hij terloops het onderzoek van naturalisten naar de gelijkenissen en verschillen in de anatomie van organismen.³ Uit dit onderzoek komt een opmerkelijk gegeven naar voren. Als je bijvoorbeeld de skeletten van diverse zoogdieren naast elkaar legt, zie je dat zij volgens min of meer hetzelfde schema zijn opgebouwd. Hoewel de lengte en breedte van de afzonderlijke botten overduidelijk verschillen, zijn het aantal botten en de opbouw van het skelet nauwelijks anders. Deze gelijkenissen zijn volgens Kant van groot belang. Er lijkt een basispatroon ten grondslag te liggen aan levensvormen. Hij schrijft: ‘Deze analogie van vormen, die ondanks alle verschillen overeenkomstig een gemeenschappelijke oervorm lijken te zijn ontstaan, versterkt het vermoeden dat ze werkelijk verwant zijn en zijn ontstaan uit een gemeenschappelijke oermoeder [...].’⁴ Dit impliceert dat de verschillende soorten op aarde één grote familie vormen. Deze familie vertoont volgens Kant een trapsgewijze ontwikkeling. Op de hoogste trede staat de mens, bijna onderaan staan de poliepen en mossen, en uiteindelijk op de laagste trede de ruwe levenloze materie.⁵

De gelijkenis tussen de soorten biedt naar de mening van Kant een glimp van hoop, hoe zwak ook, dat de mens in staat zou zijn om de blauwdruk bloot te leggen, die ten grondslag ligt aan de levende natuur. Tegelijkertijd is deze glimp volgens hem niet veel meer dan een vuurvlieg in een donker moeras. Gezien de primitieve toestand van de biologie in de 18de eeuw, is het ijdele hoop te denken dat er ooit een natuurvorser komt die de levende natuur weet op te nemen in een overkoepelende wetenschappelijke visie. Kant wijt dit probleem niet alleen aan een tekort aan bewijsmateriaal. Ook onze kenvermogens stellen ons niet in staat om de levende natuur in al haar diversiteit in een wetenschappelijk ontwerp onder te brengen. Bij de niet-levende natuur doet deze belemmering zich volgens Kant niet voor. Zo lukt het de Engelse natuurkundige Isaac Newton (1643–1727) om op basis van zwaartekracht en zijn bewegingswetten vallende appels en de banen van hemellichamen samen te brengen in één ontwerp.⁶ Zelfs de fraaie structuren van sneeuwvlokken laten zich herleiden tot fysische wetmatigheden. Hoewel het lijkt alsof sneeuwkristallen met een enorme precisie zijn samengesteld, is hier geen machine of architect aan te pas gekomen.⁷ Bekijk je een kristal onder een loep, dan zie je dat de vorm telkens hetzelfde is.

Bronzen beeld ‘Isis, Goddess of Life’ van de kunstenaar Auguste Puttemans

Zo’n kristal is opgebouwd uit platte plaatjes bevroren water en is altijd zeshoekig (hexagonaal). Alle kristallen in de natuur kennen een zekere regelmaat. Sterker nog, de structuur van een kristal is zozeer wetmatig dat alle kristalvormen tot een beperkt aantal basisvormen kunnen worden herleid. De eenvoud van kristallen staat in schril contrast met de opbouw van levende materie. Zelfs een ‘simpele’ grasspriet vertoont in vorm en functie een verbluffende complexiteit. Deze complexiteit laat zich volgens Kant onmogelijk herleiden uit het samenspel van materie en natuurwetten.

Kant acht het simpelweg absurd om te hopen dat er ooit een Newton des Grashalms komt.⁸ De levende natuur bedekt haar ware gezicht, zoals het omsluierde beeld van de godin Isis. In een voetnoot van zijn Kritik der Urteilskraft schrijft Kant: ‘Er is misschien nooit iets verheveners gezegd of een gedachte verhevener uitgedrukt dan in deze inscriptie boven de tempel van Isis (moeder natuur): “Ik ben alles wat er is, wat er was en wat er zal zijn, en geen sterveling heeft mijn sluier opgelicht.’’’⁹ Hoewel Kant zelf een tipje van de sluier oplicht door te wijzen op de gelijkenissen tussen organismen, keert hij hiermee op zijn schreden terug. De natuuronderzoeker zal nooit in staat zijn de geheimen van de levende natuur te ontsluieren — zelfs het eenvoudige groene blad van een grashalm blijft voor altijd in nevelen gehuld.

Ook na Kant blijft de jacht op een wetenschappelijke verklaring voor de diversiteit aan en complexiteit van leven nog decennialang een hopeloze zoektocht naar de steen der wijzen. Op 1 juli 1858 komt daar verandering in. Zeventig jaar na Kants voorspelling trekt plots de mist op en verschijnen er tegen alle verwachtingen in niet één, maar twee Newtons van de grasspriet ten tonele. Op deze datum presenteert een woordvoerder van de Linnean Society of London de zogenoemde Darwin & Wallace Theory.¹⁰ Hoewel van deze ‘evolutietheorie’ al verschillende bètaversies bekend waren, publiceren Charles Darwin en Alfred Russel Wallace (1823–1913) de eerste volledig coherente verklaring voor de bonte baaierd van soorten die over het aardoppervlak verspreid is. Soorten zouden zich langs natuurlijke weg, via het mechanisme van de natuurlijke selectie in de strijd om het bestaan, ontwikkeld hebben uit een gemeenschappelijke voorouder.¹¹

Darwins odyssee

Waar de naam Wallace in de vergetelheid raakt, verovert de naam Darwin al snel een ereplaats in de canon van de wetenschap. En niet zomaar een plaats. De appel van Isaac Newton, het bad van Archimedes, de vlieger van Benjamin Franklin: van de meeste wetenschappers uit de canon is maar één anekdote uit hun leven algemeen bekend. Maar bij de naam Charles Darwin ligt dat anders. Wat hem overkomt, namelijk de geschiedenis ingaan als een ‘-isme’, is voor een wetenschapper heel uitzonderlijk; het is meestal voorbehouden aan filosofen en politici. Zijn co-ontdekking van het principe van natuurlijke selectie en de daaruit voortvloeiende mechanica van de levende natuur is de grootste wetenschappelijke prestatie van zijn eeuw.

HMS Beagle in de Straat Magellaan bij Vuurland

Darwins populariteit blijft toenemen in het wetenschappelijke en publieke landschap. In 2009 schitterde zijn ster nog iets helderder aan het zwerk toen met veel bravoure wereldwijd het Darwinjaar werd ingeluid. Dat jaar markeerde naast de 200ste verjaardag van Darwin ook het 150-jarig bestaan van zijn controversiële boek On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life, kortweg Origin (1859). Deze publicatie luidt mogelijk de meest fundamentele wetenschappelijke revolutie uit de historie van de mensheid in. Tussen mijn Darwinboeken, met mijn figuurlijke feestmuts op, keek ik naar het nieuws. Het nos Journaal bracht Darwins leven in herinnering. Een canoniek verhaal, dat velen van ons bekend in de oren klinkt.

Dit verhaal begint in 1831 als de tweeëntwintigjarige Darwin, een ingehuurde naturalist in de dop, vertrekt voor een vijf jaar durende zeereis aan boord van de HMS Beagle. Dit schip voert hem onder leiding van Kapitein Robert FitzRoy (1805–1865) naar de uithoeken van de aarde; van de Argentijnse pampa’s, naar de kuststreek van Patagonië en de rest van Zuid-Amerika, en uiteindelijk naar Nieuw-Zeeland en Australië. Het meest memorabel is echter zijn verblijf op de Galapagoseilanden: een vulkanische eilandengroep iets ten zuiden van de evenaar, meer dan achthonderd kilometer voor de kust van Ecuador.¹² Het hoogtepunt aldaar is zijn vondst van de Darwinvinken. De variatie in vinkensnavels verklapt dat elke vinkensoort uniek is aangepast aan een bepaald eiland. Op een eiland met veel noten en zaden zijn de vinken met iets dikkere, sterkere snavels in het voordeel; waar veel insecten zijn, overleven de vinken met wat dunnere, spitsere snavels. Bij terugkomst in Engeland broedt Darwin meer dan twintig jaar op de publicatie van zijn Origin, de bestseller waarin hij zijn evolutietheorie uiteenzet. Dit boek vormt niet alleen het hoogtepunt van zijn wetenschappelijke carrière maar bewerkstelligt ook een radicale ommezwaai in onze kijk op de natuur en onze plaats daarbinnen. In zuiver proza beschrijft hij hoe de grote diversiteit aan soorten het resultaat is van een miljoenen jaren durend evolutionair proces waarin steeds weer de best aangepaste organismen overleven (survival of the fittest). De drijvende kracht achter dit proces is natuurlijke selectie. Als klap op de vuurpijl kan Darwin via dit proces zijn brutaal-geniale aanslag plegen op de unieke positie van de mens. De mens is geen kroon op de schepping, maar slechts een neef van de chimpansee en een verre achterneef van de amoebe. De kogel was door de kerk. Nadat hij tot dit inzicht was gekomen — een inzicht dat omschreven kan worden als een bekentenis van de moord op God¹³ — sleet hij de rest van zijn levensdagen in en rondom Down House in Kent.¹⁴

Darwinvinken

De man, de mythe, de legende

Maar niets is minder waar! Het verhaal dat het nos Journaal hier voorschotelt, heeft een in hoge mate fictief karakter gekregen. Darwin was geen ingehuurde naturalist maar een zichzelf financierende gentleman-compagnon van kapitein FitzRoy.¹⁵ Sterker nog, zijn neus stond zijn carrière bijna in de weg. FitzRoy was een aanhanger van fysiognomie: de leer dat je aan iemands uiterlijk zijn persoonlijkheid kunt aflezen. De vorm van Darwins neus zou verraden dat hij niet het uithoudingsvermogen zou hebben voor een lange zeereis.¹⁶ Daarnaast bracht Darwin op deze vijf jaar durende reis maar vijf luttele weken op de Galapagosarchipel door, waarbij hij slechts vier van de twaalf eilanden bezocht.¹⁷ Waar hij tijdens zijn bezoek al helemaal geen belangstelling voor had, was het verzamelen van de Darwinvinken.¹⁸ Een belangrijke misvatting is dat Darwin direct de onderlinge relatie tussen de vinkensoorten doorzag op basis van het verschil in snavelvorm en gedrag.¹⁹ In werkelijkheid verzamelde hij slechts zes van de vijftien soorten. En dat niet alleen; zonder enig omkijken, slingerde hij deze exemplaren op één hoop, samen met andere curiositeiten. Hij was zelfs te beroerd om op het kaartje aan elk vogeltje te zetten van welk eiland dit afkomstig was.²⁰ Pas een jaar na zijn terugkeer in Engeland catalogiseerde de beroemde ornitholoog John Gould (1804–1881) de Darwinvinken samen met de exemplaren die andere scheepslui hadden verzameld.²¹ Uiteindelijk was het diezelfde Gould die Darwin later attent maakte op de variatie in snavellengte en grootte en op de onderlinge verwantschap tussen deze verschillende vinkensoorten.²²

De mythevorming rondom Darwins leven stopt niet bij sterke zeemansverhalen. Ook de rest van zijn biografie rammelt van de fictieve elementen. Zo is de uitdrukking survival of the fittest niet van zijn hand, maar overgenomen van de Engelse filosoof Herbert Spencer (1820–1903).²³ Zelfs het gebruik van het woord ‘evolutie’-theorie is misplaatst. Darwin spreekt in de Origin niet van evolutie maar van ‘descent by modification’. De term ‘evolutie’ komt maar in één zin terug, als werkwoord. Hij besluit zijn Origin namelijk als volgt: ‘Er is grandeur in deze visie op het leven, met zijn verschillende krachten die oorspronkelijk zijn ingeblazen in een paar vormen, of in één vorm alleen; en in de visie dat, terwijl deze planeet is blijven rondcirkelen volgens de vaste wet van de zwaartekracht, er uit zo een eenvoudig begin een eindeloze reeks vormen, prachtig mooi en schitterend, is geëvolueerd, en onophoudelijk evolueren.’²⁴ Uit dit citaat blijkt ook dat Darwin zijn nieuwe theorie niet aanmerkt als een bewijs tegen het bestaan van een God. Vooral het woord ‘ingeblazen’ is een verre echo van het Bijbelboek Genesis en God als ontstaansbron.²⁵

Een andere populaire mythe is dat Darwin met de publicatie van zijn meesterwerk de theorie presenteert dat wij allen van apen afkomstig zouden zijn. Sla je de Origin er zelf op na, dan kom je van een koude kermis thuis. De menselijke evolutie komt niet eens aan bod, laat staan onze verwantschap met apen. Je vindt alleen in uiterst voorzichtige bewoordingen de uitspraak dat toekomstig onderzoek licht zal werpen op de ontstaansgeschiedenis van de mens.²⁶ Toch kwam na de publicatie juist hier het zwaartepunt te liggen. Pas in 1871, twaalf jaar later, publiceert Darwin The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex, waarin hij wel ingaat op de menselijke evolutie. Niet de mens maar de zeepok speelt de hoofdrol in de onderbouwing van Darwins evolutietheorie. Acht jaar lang bestudeerde hij zeepokken (Cirripedia), om zijn principe van natuurlijke selectie van een wetenschappelijk fundament te voorzien, tot ergernis van hemzelf en zijn familie. Aan zijn neef William Darwin Fox (1805–1880) ventileert hij zijn ongenoegen: ‘Niemand haat zeepokken, zoals ik ze haat.’²⁷

Newton van de grasspriet

Verreweg het meest invloedrijke misverstand is dat Darwin vooral oog had voor dieren, en met name het menselijk dier: de evolutionaire oorsprong en ontwikkeling van de mensaap Homo sapiens. Maar als je zijn oeuvre bekijkt, merk je dat hij zijn inzichten toepast op een heel scala van organismen, van zeepokken tot paradijsvogels en van duiven tot regenwormen. Niettemin is er één groep organismen die er duidelijk tussenuit springt. Opvallend genoeg betreft dit niet de mens of de geliefde Darwinvinken, maar diezelfde groep die steevast in verhandelingen over Darwins leven achterwege blijft. Zelfs echte Darwinkenners laten deze groep liever achterwege of noemen die slechts terloops. Bedenk je daarbij dat er in de afgelopen decennia meer geschreven is over Darwin dan over welke andere wetenschapper dan ook.²⁸ Inmiddels kun je een aardige bibliotheek vullen met boeken en artikelen over Darwin; van uitvoerige analyses van zijn hoofdwerken tot smeuïge biografische details. Toch wordt Darwin in al deze publicaties zelden gepresenteerd als een Newton van de grasspriet.²⁹ En dat is vreemd.

Er is namelijk alle reden om Darwins gedachten over botanie te belichten. Na de publicatie van zijn magnum opus richt hij zijn aandacht vooral op het plantenrijk. Hij ontwikkelt zich niet alleen als een fervent verzamelaar en kweker van planten, maar ook als een volleerd en geduldig waarnemer, en bovenal als een rigoureuze botanisch experimentalist en theoreticus. In totaal doet hij meer dan twintig jaar onderzoek naar planten. Met acht omvangrijke boeken en meer dan zeventig artikelen brengt hij een ware aardverschuiving teweeg in de botanische wetenschappen.³⁰

Na de Origin rust Darwin dus niet op zijn lauweren. De tuinen en kassen rondom Down House zijn geen retraite voor een oude man maar juist het voornaamste wapen in zijn arsenaal. Hier bouwt hij gestaag aan een verdere uitwerking van de evolutietheorie. Hier vult hij zijn notitieboeken met een reusachtige hoeveelheid experimentele data. Hier doet hij de belangrijkste ontdekkingen van zijn leven: niet op zijn reis met de Beagle. Planten spelen daarbij een onmiskenbare rol.³¹ Om zijn botanische bevindingen te toetsen, plaatst hij zichzelf als een spin midden in het web van de botanische wetenschappen. Zo correspondeert hij met de voornaamste botanici uit Europa en Amerika. Tot zijn inner circle behoren de beroemde Engelsman Joseph Dalton Hooker (1814–1879), de Amerikaanse Asa Gray (1810–1888) en de Nederlandse Hugo de Vries (1848–1935). Hier in Kent ontpopt Darwin zich tot, of liever ontkiemt er, een ware Newton van de grasspriet.

De Darwinkenner David Kohn (1940) is een pleitbezorger voor de botanische kant van Darwins denken.³² In zijn essay Darwin’s Garden: An Evolutionary Adventure betoogt hij dat zijn botanische werk het best doordachte, meest consistente bewijsmateriaal is dat Darwin voor de evolutietheorie heeft verzameld. Evenals dieren en mensen zijn planten uiterst complexe organismen met hun eigen methoden om te overleven in de strijd om het bestaan. Darwins botanische studies beginnen met het blootleggen van de ware aard van bloemen en met een evolutionaire verklaring voor de ingenieuze structuren (contrapties) van orchideeën. De wereld van de bloemplanten laat een bijna oneindige reeks aanpassingen zien om kruisbestuiving te bewerkstelligen. Darwin is de eerste die de verscheidenheid aan geuren, kleuren en vormen in het juiste licht plaatst. Maar de complexiteit van de plantenwereld uit zich niet alleen in bloemen. Samen met zijn zoon Francis Darwin (1848–1925) ontdekt hij dat planten zintuiglijke organismen zijn. Jonge scheuten en bladeren nemen licht waar en reageren hierop. Wortels navigeren door het ondergrondse doordat zij als kompasnaalden de richting van de zwaartekracht waarnemen, terwijl bovengronds groene tentakels van klimplanten via lassobewegingen omhoog klauteren. Darwin geeft zelfs een verklaring voor het bestaan van de vreemdst uitziende groep planten: vleesetende planten die via speciale vallen dieren vangen en verteren.

Groene vingers

Hoewel Darwins eerste boek over botanie pas in 1860 verschijnt, waren zijn groene vingers waarschijnlijk een erfelijke kwaal.³³ Om te beginnen was hij de kleinzoon van de arts en botanicus Erasmus Darwin (1731– 1802).³⁴ Erasmus werkte samen met Sir Brooke Boothby (1744–1824) en John Jackson (1740–1790) aan de eerste Engelse vertaling van de werken van de Zweedse botanicus Carolus Linnaeus (1707–1778). Ook schreef zijn grootvader eigenhandig twee dikke pillen over planten, te weten: The Loves of Plants (1789), een biolyriek over Linnaeus’ botanische inzichten, en Economy of Vegetation (1791) over de vorming van de aarde en de vooruitgang in de wetenschap.³⁵ Hoewel Darwin zijn grootvader niet meer levend heeft gekend, was hij goed op de hoogte van diens werk. In zijn Autobiografie herinnert hij zich hoe hij als kind gefascineerd is door de variabiliteit van planten en hoe hij hun namen trachtte te achterhalen.³⁶ Maar de eerste keer dat Darwin met botanie in aanraking komt, is in de appelgaarde in Shrewsbury. Hier deed Thomas Andrew Knight (1759–1838), voorzitter van de Royal Horticultural Society, onderzoek naar de voortplanting van fruitbomen en de verderfelijke invloed van plantenziektes.³⁷

Links: Kinderportret van Charles Darwin, op negenjarige leeftijd samen met zijn jongste zus Elisabeth

Rechts: Charles Darwins grootvader, Erasmus Darwin

De man die met Henslow wandelt

Darwins botanische belangstelling neemt pas serieuze vormen aan als hij tijdens zijn studie Theologie extra-curriculaire colleges gaat volgen bij de hoogleraar Botanie John Stevens Henslow (1796–1861). In zijn tweede jaar (1829) aan de Cambridge University overtuigt zijn neef William Darwin Fox hem ervan dat hij eens een kijkje moet nemen bij de lessen van Henslow.³⁸ Deze collegereeks was een buitenkans om iets over planten te leren. Al decennialang was er geen aparte leerstoel Botanie geweest in Cambridge, maar de botanische wetenschap had niet stilgezeten. Tijdens zijn colleges liet Henslow zien dat de botanie vooral op het vasteland grote vooruitgang had geboekt. Naast het bespreken van de laatste wetenschappelijke bevindingen in de botanie, voerde Henslow ook veel practica en veldonderzoek uit met zijn studenten. Dit is bekend omdat zijn syllabi in bewerkte vorm zijn gepubliceerd in zijn leerboek The Principles of Descriptive and Physiological Botany (1836).³⁹

John Stevens Henslow

De colleges en veldexcursies van Henslow hebben een zeer grote invloed op de jonge Darwin. Hoewel botanie niet zijn hoofdstudie is, schrijft Darwin later dat Henslow meer dan enig ander invloed had op zijn carrière.⁴⁰ De twee laatste semesters aan Cambridge University trekt hij zoveel tijd met Henslow op dat professoren van de universiteit hem grappend ‘the man who walks with Henslow’ noemen.⁴¹ In zijn autobiografie brengt Darwin de invloed van zijn mentor in herinnering: ‘Al studeerde ik geen plantkunde, ik woonde wel botanische colleges van Henslow bij, die ik zeer goed vond vanwege de helderheid en de prachtige illustraties. Henslow nam zijn leerlingen, inclusief enkele oudere universiteitsleden, vaak mee op veldexcursies te voet of naar afgelegen plaatsen in koetsen, of in een schuit de rivier af. Hij gaf dan college over de zeldzame planten en dieren die we onderweg zagen. Deze excursies waren verrukkelijk.’⁴²

Pudet pigetque mihi

Henslow is niet alleen verantwoordelijk voor Darwins onderricht in de botanische wetenschap, maar is ook degene die hem voordraagt als reisgezelschap voor de Beagle-expeditie. In Henslows opdracht verzamelt Darwin kisten vol geologische monsters en planten, pillendozen vol insecten en flessen met dieren op sterkwater, die hij richting Engeland stuurt. Maar ondanks Henslows lessen voelt de jonge naturalist zich als plantenverzamelaar uiterst onbekwaam. Hoewel de rijkdom en weelde van de tropische vegetatie een overweldigende indruk achterlaten, kan hij zich er niet toe brengen om op grote schaal planten te verzamelen.⁴³ In een brief aan Henslow verontschuldigt hij zich: ‘Als het gaat om planten, pudet pigetque mihi (vert.: schaam ik mij voor mijzelf). Het enige wat ik kan zeggen, is dat ik niet de wilskracht heb om te verzamelen waarvan ik niets weet. Het is haast schrijnend om door de prachtige bossen te lopen, te midden van zulke [botanische] schatten en tegelijk het gevoel te hebben dat het zich allemaal van mij afwendt.’⁴⁴

Dankzij Darwins onbekwaamheid als naturalist vreest hij dat niemand in Engeland zijn waarnemingen serieus neemt. In een brief aan Henslow noemt hij zich grappend ‘de Baron von Münchhausen onder de naturalisten’, wanneer hij twee platwormsoorten (Ocellatus) ontdekt die niet in het water leven, maar op land.⁴⁵ Deze observatie zou volgens Darwin even absurdistisch klinken als de avonturen van deze 18de-eeuwse baron die zichzelf aan zijn eigen haren uit een moeras trekt, en die tijdens een belegering op een afgeschoten kanonskogel springt om een stad te bespioneren (en halverwege omkeert door op een kanonskogel te springen die in tegengestelde richting vliegt).

Darwins zorgen lijken gegrond. Henslow is niet onder de indruk van Darwins ontdekking van de twee platwormsoorten en verwijt hem dat hij een fout in zijn classificatie heeft gemaakt. In diezelfde brief spoort hij Darwin aan om het verzamelen van planten serieus te nemen.⁴⁶ Tijdens zijn rondreis betreurt Darwin het dat hij heeft gekozen voor geologie als major. Aan het einde van zijn Beagle-reisverslag schrijft hij: ‘[…] een reiziger moet een botanicus zijn, want vanuit alle oogpunten vormen planten de voornaamste verfraaiing [van het landschap]. Massa’s kale rotsen kunnen ons zelfs in hun meest woeste vormen slechts enige tijd boeien maar het wordt al snel monotoon. Maar drapeer je het landschap in vegetatie vol kleurige vormen en groenschakeringen, dan biedt het een genoeglijk, zo niet een beeldschoon spektakel.’⁴⁷ Na de terugkomst van de Beagle beseft Darwin dat hij dankzij Henslow inmiddels een bekendheid is op botanisch gebied. Toch voelt hij zich in verlegenheid gebracht als hij vragen van botanici niet direct kan beantwoorden: ‘Ik weet niet meer over de planten die ik heb verzameld, dan het mannetje in de maan.’⁴⁸

Weeseilanden

Ondanks zijn eigen onervarenheid legt Darwin niettemin een aanzienlijke plantencollectie aan tijdens zijn omzwervingen met de Beagle. In zijn expedities in Zuid-Amerika richt hij zich nog vooral op geologische en zoölogische verschijnselen.⁴⁹ Geologie is ook de voornaamste reden dat de Beagle de zeilen hijst en koers zet naar de Galapagoseilanden.⁵⁰

Gelegen op ruim achthonderd kilometer van het vasteland, bevindt deze eilandengroep zich in de ‘halo’ van het Zuid-Amerikaanse continent.⁵¹ Dit verklaart ook de bijnaam voor deze eilanden in het boek Moby Dick; or, The Whale (1851): Los Huérfanos (de weeseilanden).⁵² De Galapagosarchipel ligt zo ver van het vasteland dat het lijkt alsof zij is verlaten door het moedercontinent. Darwin heeft een andere hypothese. Het zwarte gestolde landschap met vulkanische kraters doet hem denken aan de ijzerovens bij Staffordshire.⁵³ Deze eilandengroep is volgens hem niet van het continent losgebroken, maar vrij recent door vulkanische activiteit uit de golven opgerezen.

Op 15 september 1835 gaat de Beagle voor anker in de archipel. Zodra Darwin voet aan land zet, eist niet alleen de unieke geologie van deze archipel zijn aandacht op. Aangekomen op Chatham Island (San Cristóbal) schrijft hij in telegramstijl over zijn eerste indruk. ‘De Thenca zijn erg tam & curieus op deze eilanden. Ik herken Zuid-Amerika in ornithologie maar geldt dat ook voor een botanicus?’⁵⁴ Als je dit cryptische bericht ontcijfert, staat er dat de Galapagos spotlijster (Mimus parvulus) erg tam is en opvallend veel lijkt op de Chileense spotlijster (Mimus thenca). Darwin vraagt zich vervolgens af of iets dergelijks óók geldt voor de plantensoorten op de Galapagos.⁵⁵ Hoewel deze eilandenarchipel op de evenaar ligt, tref je hier geen tropisch paradijs aan.⁵⁶ Integendeel: de flora op deze eilanden is veel minder rijk en uitbundig dan de flora in Zuid-Amerika.⁵⁷ Het valt direct op dat je hier geen opzichtige bloemen vindt, bezocht door een veelheid aan kleurige vlinders, kevers en kolibries. Hier vind je vooral vreemde planten die je nergens anders aantreft, zoals de boomachtige stekelige peercactus (Opuntia galapageia) die te midden van zwarte gestolde lava groeit.

Opuntia galapageia

Tijdens zijn Cambridge-jaren leerde Darwin van Henslow dat je op afgelegen eilanden in de oceaan vaak soorten aantreft die je nergens anders ter wereld vindt, zogeheten ‘endemische soorten’.⁵⁸ Maar of dit ook geldt voor de Galapagosarchipel was destijds onbekend. De flora en fauna op deze eilandengroep waren een zwarte vlek op de biogeografische kaart.⁵⁹ Eenmaal aan land, zag Darwin zijn kans schoon. In een brief aan Henslow schrijft hij dat hij direct na aankomst alle bloeiende planten verzamelt. Hij verliest zijn eerdere scrupules en in vijf weken verzamelt hij 24 procent van de plantensoorten van de archipel.⁶⁰ Van de 1.400 plantenmonsters die hij meeneemt tijdens zijn reis met de Beagle, verzamelt hij er meer dan 200 op de Galapagos.⁶¹ Hij treft ‘een wereld op zich’ aan. Alleen al op James Island (Santiago) verzamelt hij 38 soorten die endemisch zijn voor de archipel. Sterker nog, 30 van de 38 soorten komen alleen voor op dit eiland. Ook op Albemarle Island (Isabela) verzamelt hij 26 endemische soorten; 20 daarvan zijn uniek voor de flora op dit eiland.⁶² Deze monsters voorziet hij van kaartjes waarop hij nauwkeurig de datum en de vindplaats noteert. Classificatie van de soorten laat hij over aan Henslow in Engeland. Darwin gaat zo zorgvuldig te werk dat zijn plantenverzameling het fundament legt voor verdere botanische studies van de Galapagosflora. Tegelijkertijd vind je in Darwins plantenverzameling van de Galapagoseilanden het best gedocumenteerde voorbeeld van evolutie dat hij tijdens zijn Beaglereis verzamelt.⁶³

Madeliefbomen

Eén plantengeslacht in deze collectie steekt er met knop en bladeren bovenuit. Sommige schrijvers noemen dit zelfs de plantaardige variant van de Galapagos-vinken.⁶⁴ Darwin geeft deze soorten de geslachtsnaam Syngynesia, een oude benaming voor een lid uit de composietenfamilie (Asteraceae), waartoe ook de zonnebloem en de madelief behoren (later geeft Joseph Dalton Hooker de huidige geslachtsnaam Scalesia aan deze soorten). Dit geslacht is endemisch en varianten hiervan groeien op alle delen van de eilanden, van de droge laaggelegen kustgebieden tot de toppen van de grote vulkanen. Wat Darwin direct opvalt, is dat de Scalesiasoorten onevenredig verdeeld zijn over de eilanden. Van de vijftien soorten verzamelt hij er zes: ‘één van Chatham, één van Albemarle, één van Charles Island (Floreana) en twee van James Island en de zesde soort groeit op drie kleinere eilanden (maar het is onbekend welke): niet één van deze soorten groeit op twee eilanden tegelijk.’⁶⁵

De verschillende soorten Scalesia die Darwin verzamelt, ondersteunen zijn latere hypothese dat gelijkaardige soorten een gemeenschappelijke voorouder hebben. Wanneer enkele zaden van een soort geografisch geïsoleerd raken, door bijvoorbeeld via het verenkleed of de ontlasting van een vogel op een eiland terecht te komen, raken ze in de loop van de evolutie door natuurlijke selectie steeds meer aangepast aan de specifieke omstandigheden van hun nieuwe habitat.⁶⁶ Uiteindelijk worden de verschillen met de oorspronkelijke soort zo groot dat er ‘nieuwe’ soorten ontstaan. Dit zie je terug in de Scalesiasoorten die je aantreft op de Galapagos. Hoewel dit alles Darwin nog onbekend was, zag hij niettemin dat de verschillende soorten qua bladvorm een duidelijke divergentie laten zien. Dit varieert van de brede ovale bladeren uit de koude hoogvlaktes, tot de fijn uitgesneden vorm van het blad van struikachtige soorten uit de warmere laagvlaktes. Dit verschil is het resultaat van een aanpassing aan de omgeving. Een verdeeld bladoppervlak is beter in warmteafvoer dan een groot bladoppervlak. Tegelijk is een fijn verdeeld blad onhandig in koelere gebieden waar juist een groot blad een voordeel biedt in de opname van zonlicht.⁶⁷

Diversiteit in Scalesia-bladeren op de Galapagoseilanden

Scalesia helleri

Scalesia pedunculata bos

Niet alleen de bladvorm varieert per habitat; ook is er sprake van een aanzienlijke divergentie in de aanblik van de verschillende Scalesiasoorten. Zo zijn drie van de vijftien soorten zelfs tot majestueuze madeliefbomen uitgegroeid. Dat is heel uitzonderlijk voor planten uit de composietenfamilie.⁶⁸ De grootste soort is Scalesia pedunculata, die tot twintig meter hoog wordt.⁶⁹ Veel kleiner is de Scalesia microephala. Deze madeliefboom wordt maar zes meter hoog en groeit vooral langs de mistige bergslopen van het eiland Narborough (Fernandina) en op het noordelijke deel van het eiland Albemarle. De bossen aan de flanken van de vulkanen van het zuidelijke deel van Albemarle bestaan voornamelijk uit een derde boomachtige soort: Scalesia cordata die tot tien meter hoog groeit.⁷⁰

Veel Darwinkenners benadrukken dat de aandacht van Darwin op de Galapagos, naast geologie, vooral uitging naar de bevreemdende dierlijke bewoners van de vulkanische eilanden.⁷¹ En dat terwijl de Scalesia de ware — zij het plantaardige — Darwinvink is.⁷² Planten krijgen tijdens zijn bezoek het eerst zijn aandacht, met een gedeelde tweede plek voor vinken, spotlijsters en schildpadden.⁷³ Niettemin zijn deze dieren, samen met de vinken, de boeken ingegaan als de toonbeelden van evolutie, en niet de madeliefbomen.⁷⁴ Dat is ook niet zo vreemd. Na zijn reis met de Beagle worden de zoölogische en geologische aantekeningen uit zijn reisverslag als eerste in boekvorm uitgegeven.⁷⁵ De publicatie van zijn botanische bevindingen laat veel langer op zich wachten. Henslow had beloofd zich te ontfermen over deze collectie aan plantenmateriaal. Maar om onduidelijke redenen blijven de monsters en aantekeningen welgeteld zeven jaar bij Henslow op zolder liggen. Uiteindelijk besluit Darwin zijn collectie over te dragen aan Hooker.⁷⁶ In 1847, meer dan tien jaar na zijn thuiskomst in Engeland, wijdt Hooker een artikel aan de planten van de Galapagos.⁷⁷ Hij bevestigt Darwins vermoeden dat de Scalesiasoorten endemische soorten zijn, die ondanks hun onderlinge verschillen verwantschap vertonen. In een brief aan Hooker schrijft Darwin: ‘Ik kan je niet vertellen hoe blij en verrast ik ben door de resultaten van jouw onderzoek; hoe prachtig zij mijn bewering over de verschillen in dieren van de verschillende eilanden onderbouwen, een bewering waarover ik altijd bezorgd ben geweest.’⁷⁸

Na de Beaglereis

Niet alleen zijn bezoek aan de Galapagos staat voor een belangrijk deel in het teken van planten. Ook na zijn terugkomst in Engeland blijft Darwin geïntrigeerd door het plantenleven.⁷⁹ Hoewel hij zich vooral op geologie concentreert, verschuift zijn focus steeds meer naar dieren en planten. Als je de Origin leest, dan valt je direct op dat planten geen onbelangrijke bijrol spelen. Drie van de 25 hoofdstukken zijn volledig aan planten gewijd en 16 ervan bevatten plantaardige inzichten. Hoewel zijn beschrijvingen van dieren gedetailleerder zijn dan die over planten, heeft Darwin er geen voorkeur voor. Als hij zich uitdrukt in algemene termen spreekt hij steevast over ‘animals and plants’ en ‘plants and animals’.⁸⁰ Ook zoekt hij telkens een eerlijke verdeling in het geven van voorbeelden. Van Darwins gelijke behandeling is vrijwel geen spoor terug te vinden in het latere darwinisme. Volgelingen van Darwins gedachtegoed geven maar wat graag de voorkeur aan dieren. Deze voorkeursbehandeling verhult hoe Darwin zijn evolutionaire gedachtegoed verduidelijkt en verrijkt aan de hand van plantaardige inzichten.

Yes! Smiling Flora drives her armed car
Through the thick ranks of vegetable war;
Herb, shrub, and tree, with strong emotions rise
For light and air, and battle in the skies;
Whose roots diverging with opposing toil
Contend below for moisture and for soil
Round the tall Elm the flattering Ivies bend,
And strangle, as they clasp, their struggling friend.

Erasmus Darwin, The Temple of Nature¹

Wilde zeekool (Brassica oleracea var. oleracea)

HOOFDSTUK 1

Darwins plantaardige oorsprong der soorten

Natura artis magistra

Vraag bij de groenteboer op de markt eens om bloemkool, boerenkool, rode en witte kool, Chinese kool, broccoli, spruitjes, koolraap en paksoi. Laat de onderlinge verschillen op je inwerken en bedenk vervolgens dat al deze exemplaren familie van elkaar zijn. Al deze groenten stammen af van één ‘wilde’ voorouder.² Deze voorouder is een kleine oneetbaar ogende plant die van oorsprong groeit aan de kusten van West-Europa — de wilde zeekool (Brassica oleracea var. oleracea). Breng je een bezoek aan de White Cliffs of Dover, dan heb je een grote kans dat je deze plant tegen het blad loopt.³ Aan de randen van de hoge kalkrotsen groeit een tweejarige plant met taaie, houtige wortels en lobbige bladeren die variëren in kleur van grijsgroen tot purperrood. Eén ding is zeker, deze wilde koolplant lijkt van geen kanten op de groenten die je aantreft in de supermarkt. En toch is uit dit weinig belovende plantje een overvloed aan groente voortgekomen. Het enige teken van de onderlinge verwantschap is de bloeiwijze van deze planten. Laat je bovengenoemde groenten bloeien of ‘doorschieten’, dan zie je dat zij allemaal gelijkvormige, gele kruisbloemen dragen.⁴

Wilde zeekool is niet alleen voedzaam maar blijkt ook geneeskrachtige eigenschappen te bezitten. Deze plant vormt een belangrijk medicijn in de strijd tegen een virulente geestesziekte die al ruim tweeduizend jaar het westerse denken bezet. Hoewel deze kwaal bekend is onder verschillende noemers, te weten platonisme, aristotelisme, idealisme en essentialisme, zijn de symptomen ervan altijd hetzelfde: de diepe overtuiging dat het onveranderlijke en tijdloze superieur is aan het veranderlijke en tijdelijke. Volgens de Griekse denkers Plato (ca. 427–347 v.Chr.) en Aristoteles (384–322 v.Chr.) is echte kennis (epistêmê) alleen te verwerven van onveranderlijke zaken. Dit onveranderlijke is het ‘wezen’ (eidos) van de dingen. De onveranderlijkheid garandeert de onwrikbaarheid van de kennis hierover.⁵ Charles Darwin stelt vast dat de natuurvorsers uit zijn tijd nog altijd getekend zijn door deze manier van denken.

Ook hun werk lijkt — evenals de filosofie — een voetnoot bij het werk van Plato en Aristoteles.⁶ De 19de-eeuwse geleerden leefden in de overtuiging dat soorten onveranderlijk en tijdloos zijn.

Neem bijvoorbeeld de zomereik (Quercus robur). Er zijn velerlei individuele zomereiken en die variëren onderling toch. Hoewel er wellicht wat overeenkomsten zijn in het silhouet van de boom en in het blad, zijn er duidelijke verschillen. Niettemin kun je in deze uiteenlopende gevallen toch spreken van een ‘eik’. Deze eenheid berust op een gemeenschappelijke vorm die al deze bomen delen. Aristoteles gebruikt hiervoor het woord eidos (‘beeld’ of ‘gestalte’). Zijn leermeester Plato noemt dit idea (aanblik).⁷ Beide filosofen dachten hierbij aan de vorm van een beeld of aan de mal van een metaalgieter (het Griekse woord voor mal, typos, werd de term bij uitstek voor een soort of genre: type). Plato ontleent dit inzicht aan de geometrie. Neem de wiskundige driehoek. Nergens op aarde tref je een perfecte driehoek aan van in totaal exact 180 graden. Niettemin zijn er wel berekeningen te doen op basis van deze wiskundige figuur. Je kunt zelfs uiteenlopende driehoeken, zoals de geodriehoek uit je etui of de gevarendriehoek uit je achterbak, terugbrengen tot deze elementaire vorm.⁸ Hetzelfde geldt voor soorten. Hoewel dé zomereik niet bestaat, kunnen individuele bomen op basis van essentiële kenmerken worden teruggebracht tot één gemeenschappelijke vorm.

Natuurlijke kunstenaars

Darwin begint zijn On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life met een uiteenzetting over kunstmatige selectie. Echter, zoals de titel van zijn boek aangeeft, het zou gaan over het ontstaan van soorten door de werking van natuurlijke selectie. Waarom begint hij dan toch bij fokkerijen en kwekerijen? Wat hebben de kunstgrepen van fokkers en kwekers met dit natuurlijke proces te maken?

Met de onderlinge variatie in koolplanten zet Darwin de eerste zaagsnede in ons platoonse denkmeubilair. Als je over de heide loopt en verschillende grove dennen (Pinus sylvestris) ziet staan, zie je dat deze naaldbomen duidelijke overeenkomsten vertonen. Bij de verschillende koolgroentes ligt dat anders. Hier zijn de verschillen zo significant dat je ze op basis van uiterlijk niet onder één noemer kunt samenbrengen. Volgens Darwin schenken botanici nauwelijks aandacht aan dit gegeven. Zij staren zich liever blind op ‘wilde’ plantensoorten, zonder kennis te nemen van de geboekte successen van plantcultivatie. In een brief aan de botanicus Asa Gray vertelt Darwin dat al zijn opvattingen over hoe soorten veranderen, zijn afgeleid uit een uitvoerige studie naar het werk van fokkers en tuinders.⁹ De geschiedenis van de koolplant is daarbij exemplarisch. Sinds zijn domesticatie heeft de wilde zeekool verschillende gedaanteverwisselingen ondergaan. Zou je deze nieuwe groene gedaantes in het wild aantreffen, dan zou je denken dat het om compleet verschillende soorten gaat…

Rhaphanos

Niemand weet precies wanneer de cultivatie van de wilde koolplant is begonnen. Volgens Darwin hebben de oude Kelten ver voor de verovering door de Romeinen al koolplanten verbouwd.¹⁰ Maar het archeologische bestand bevat geen sporen om deze claim te onderbouwen. De eerste echte aanwijzing is pas te vinden in de klassieke oudheid bij de Griekse filosoof Theophrastus (372–286 v. Chr.), een leerling van Aristoteles en de vader van de hedendaagse botanie. Hij beschrijft drie verschillende cultivars (gecultiveerde varianten) van de koolplant (rhaphanos) die de oude Grieken als groente in hun moestuinen aanplantten.¹¹ Al snel veroveren deze Griekse kolen een belangrijke plek in de Romeinse keuken. Met grote toewijding beginnen de Romeinen zelf hun eigen variaties te kweken, met verrassende resultaten. Plinius de Oude (23–79 n. Chr.) bericht, naast de drie varianten van Theophrastus, over zes nieuwe varianten.¹² Uit middeleeuwse bronnen is bekend dat in de 11de eeuw witte kool in Noord-Europa wordt geïntroduceerd. Twee eeuwen later zitten de eerste kinderen zuur te kijken naar een bord vol spruitjes. In de 14de eeuw verschijnt de savooiekool in de moestuinen van Italië en daarna de bloemkool, de rodekool, de koolraap en verschillende soorten boerenkool. De spitskool is een nakomertje; die verschijnt in de 18de eeuw pas in de groenteschappen.

Savooiekool (Brassica oleracea convar. capitata var. sabauda)

Links: Bloemkool (Brassica oleracea convar. botrytis var. botrytis)

Rechts: Boerenkool (Brassica oleracea convar. acephala var. laciniata)

Rodekool (Brassica oleracea convar. capitata var. rubra)

New Atlantis

Uit deze korte geschiedenis blijkt dat de mens in de loop der eeuwen kans heeft gezien uit één wilde stamvorm, via zorgvuldige selectie, uiteenlopende consumptievormen te laten voortkomen. Als je goed kijkt, zie je dat er verschillende selectiecriteria zijn gehanteerd. Savooie, witte en rode kool hebben alle drie een grote sluitende krop met gladde of gerimpelde bladeren; boerenkool daarentegen heeft een kroon van grote, gekrulde bladeren; bij spruitkool krijg je een hoofdstengel met talrijke zijrozetten (okselknoppen) van blaadjes, die als spruitjes gegeten worden; bij de koolrabi is de voet van de stengel verdikt; en bij de bloemkool is de hele bloeiwijze veranderd in een witte, aaneengesloten massa. En dit is slechts een deel van de waaier aan variatie. Darwin schrijft dat sinds de 16de eeuw vrijwel elke regio van Europa zijn eigen variaties in koolplanten kent.¹³

Gecultiveerde plantensoorten ondergaan belangrijke veranderingen door toedoen van de mens. Hoewel het lijkt alsof soorten in een onveranderlijke mal zijn gegoten, is de mens in staat om soorten te boetseren naar zijn eigen wil. Gek genoeg dringt dit besef pas door, als mensen al duizenden jaren lang bezig zijn met het veredelen van cultuurgewassen. Voorheen dacht men dat verschillen tussen cultuurgewassen en wilde gewassen het resultaat waren van het ontkiemen en opgroeien in een andere omgeving. Zou je een boerenkool terugplaatsen in de natuur, dan zouden de planten snel verwilderen en terugveranderen naar hun oude vorm. Pas aan het begin van de verlichting (in de 17de eeuw) zijn er aanwijzingen dat planten kunnen veranderen door toedoen van mensen. Een belangrijke exponent van deze gedachte is de eerste Britse verlichtingsdenker, Francis Bacon.

In de onvoltooide en postuum gepubliceerde roman New Atlantis (1627) beschrijft Bacon de geschiedenis van een denkbeeldig rijk in de Stille Zuidzee. De kloof die gaapt tussen zijn droombeeld en de werkelijkheid, zou de mens kunnen overbruggen door het volgen van een nieuwe natuurwetenschappelijke methode. Door het opstellen en toetsen van hypotheses en het bestuderen van technologie kan de mensheid met volle zeilen koers zetten naar deze nieuwe utopische wereld. Hoewel Bacon in 1626 komt te overlijden, spreekt hij in zijn boek al over telefoons en airconditioning, en beweert hij dat de inwoners van dit land kunnen vliegen en schepen bezitten die onder water kunnen varen.¹⁴ Ook beschikken zij over bijzondere kunstvaardigheid op het gebied van plantcultivatie. In de tuinen en boomgaarden van het nieuwe Atlantis dienen de planten het leven van de mens. Hier groeien en bloeien zij niet alleen op onnatuurlijke tijdstippen, maar dragen zij ook grotere en zoetere vruchten dan hun natuurlijke voorgangers.¹⁵ Bacon acht het zelfs mogelijk dat er nieuwe soorten zullen ontstaan…¹⁶

Windroos

In de tijd van Darwins Origin lijkt Bacons droom niet langer toekomstmuziek. Darwin leeft in een tijd waarin fokkers, kwekers en duivenmelkers via kruising en herhaaldelijke selectie uitzonderlijke resultaten boeken. Ook in zijn tijd zijn de schappen van de groenteboer al rijkelijk gevuld met het botanische boetseerwerk van generaties tuinders. Tijdens beurzen en veilingen ziet Darwin met eigen ogen hoe kwekers telkens met nieuwe creaties komen. Generatie op generatie selecteren zij op grootte, vorm en kleur met uitzonderlijke resultaten.¹⁷

Het feit dat Darwin zijn Origin begint met een uiteenzetting over cultivars heeft alles te maken met een belangrijk probleem waar hij op stuit. Hij schrijft: ‘Je ziet niets van deze traag vorderende veranderingen bij natuurlijke soorten, totdat de wijzer van de tijd het verloop van eeuwen aangeeft.’¹⁸ Je kunt wel zeggen dat natuurlijke selectie dag in dag uit bezig is om slechte variaties te verwerpen en gunstige te cumuleren, maar dit blijft een stil en onmerkbaar proces voor de mens. Je kunt het vergelijken met de relatieve stabiliteit van sterrenbeelden: een schipper, verdwaald op zee, kan de stabiliteit van sterrenbeelden gebruiken om te navigeren, of een cartograaf kan de stand van de sterren gebruiken bij het maken van kaarten.¹⁹ Want hoewel een sterrenbeeld een vaste constellatie van sterren lijkt te zijn, is dat alleen zo binnen het tijdsbestek van een aantal eeuwen. Op een grotere tijdschaal blijkt deze stabiliteit slechts schijn. Zo komen ook veranderingen in soorten zo langzaam op, dat evolutie, vanwege onze korte levensduur, ongemerkt aan ons voorbijgaat.

De vermeende stabiliteit van soorten, die sinds Plato gemeengoed is, blijkt afhankelijk van de menselijke maat. Maar hoe weet Darwin die maat te overstijgen? Hier komt het kweekproces in beeld. In kwekerijen zie je volgens Darwin evolutie (descent by modification) versneld in actie.²⁰ Het selectieproces van de kweker geeft ons zicht op datgene wat op veel grotere schaal om ons heen gebeurt, maar wat zich aan ons zicht onttrekt door de enorme tijdsspanne waarin het plaatsvindt. Kwekers hebben de mogelijkheid om op kunstmatige wijze, door selectie, een ras beter aan onze wensen aan te passen. Zo bestaat er ook natuurlijke selectie, waardoor die varianten die beter aan hun omgeving zijn aangepast en die beter voor de strijd om het bestaan zijn toegerust, in leven blijven en zich voortplanten.²¹ Het enige verschil is dat bij kunstmatige selectie veranderingen cumuleren ten gunste van ons en bij natuurlijke selectie dit gebeurt ten gunste van overleven in een bepaalde omgeving.

Evolutie in actie

Hoewel de uitkomst van kunstmatige selectie verschilt van die van natuurlijke selectie, is het van belang om te zien dat Darwin de kweker geen speciale status toekent. Een plantensoort is geen marionet in de handen van de kweker. De kweker is namelijk afhankelijk van de variaties die hem door de natuur worden aangereikt. Het is een grote misvatting te denken dat de mens zou kunnen ‘knoeien met de natuur’ en zo variabiliteit zou kunnen veroorzaken ten gunste van zichzelf.²² Dit zou volgens Darwin even belachelijk zijn als veronderstellen dat een man strikt genomen sulfaat zou “maken” als hij een stuk ijzer in zwavelzuur gooit. Hij laat slechts de natuurlijke affiniteiten van de bestanddelen een rol spelen. Als organismen geen onderlinge variatie vertonen, zou de mens niets gedaan krijgen.²³ Kleine verschillen worden steeds opnieuw door de natuur aangedragen.²⁴ Kwekers gaan vervolgens aan de haal met deze variaties via het principe van selectie.