Zo kan het ook

© 2020, KNNV Uitgeverij, Zeist

Tekst: Jaco Appelman, Mireille Langendijk, Anoek van der Leest

Redactie: Anoek van der Leest

Bureauredactie: Lineke Eerdmans Beeldredactie, concept vormgeving & inspiratiepagina’s: Mireille Langendijk

Opmaak: Sander Pinkse Boekproductie

Omslag: Bart van den Tooren (BVDT)

Beeldverantwoording

Marcel Bonte 84, 106, 126, 148, 196, 200, 206; Annelien Nijland 194; Maaike Poelen 104; Offekt 120-121; Oceanix/BIX 122-123; Pixabay 8, 12, 25, 26, 28, 31, 35, 42, 45, 46, 51, 58, 60, 63, 64, 69, 74, 76, 80, 90, 94, 98, 102, 110, 114, 134, 137, 140, 145, 162, 165, 171, 178, 180, 185, 191; Richard Beckett 19; Rikkert Harink 6; Shutterstock: onair 37, Doubravka Pozarova 52, yamaoyaji 83, Sentelia 125, Dmytro Ostapenko 147, Martin Pelanek 172

ISBN 978 90 5011 743 2

NUR 410, 450, 400

knnvuitgeverij.nl

Natuur ontdekken en beleven

KNNV Uitgeverij is gespecialiseerd in unieke publicaties over natuur en landschap. Daarmee geeft de uitgeverij waardevolle kennis door van wetenschappers en amateurs aan een breed publiek. Zo draagt KNNV Uitgeverij bij aan de bescherming van de Nederlandse natuur en aan het plezier dat mensen eraan beleven.

Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, microfilm, fotokopie of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form by print, photocopy, microfilm or any other means without the written permission from the publisher.

Inhoudsopgave

Voorwoord

Inleiding

Wat is biomimicry?

Wat is biophilia?

Wat is een circulaire economie?

Water

Energie

Voedsel

Infrastructuur

Werken

Wonen

Producten

Recreëren

Leefstijl

Bronnen en verwijzingen

Over de auteurs

Dankwoord

Voorwoord

De aarde is geen supermarkt. We doen momenteel wel alsof, maar we staan allesbehalve los van de natuur. De mens hoort in symbiose met de rest van de natuur te leven, alleen zijn we dat al producerend en consumerend totaal vergeten. Onder de noemer van economische vooruitgang hebben we onszelf getransformeerd tot meedogenloze parasitoïden die de aarde plunderen om de consumptiemaatschappij levend te houden. Want zonder zijn we zogenaamd verloren. We verkiezen rijkdom boven een gezonde aarde en dat is, genuanceerd gezegd, opmerkelijk. Vooruitgang gaat namelijk niet over economische groei, maar over de aarde beter achterlaten dan we haar gekregen hebben. Vooruitgang gaat over tevredenheid, gezondheid en simpel geluk.

Als we de consumptiemaatschappij als het probleem erkennen, dan is minimalisme het antwoord. Niet het enige, maar wel een belangrijk antwoord. Een collectief doel ligt voor het oprapen: de groene revolutie. En dit boek laat mede zien hoe we daaraan bij kunnen dragen: ieder op eigen wijze.

De natuur is niet afhankelijk van ons, wij zijn afhankelijk van haar. Waar het op neerkomt is dat we onze intelligentie moeten gebruiken om de balans in ere te houden. Pas als de natuur gezond is, zullen wij gezond zijn.

We betalen grof geld om te kijken naar door de mens gemaakte schilderijen. Vaak zijn dit slechts nabootsingen van de natuur. Het is knap gedaan, maar geen echte schoonheid. Het is talent, geen kunst. Echte kunst zijn de bomen, ara’s, zeeschildpadden, jungles en koraalriffen van deze wereld: van de kleinste organismen tot de grootste zoogdieren. Als je je ogen ervoor opent, kun je niet anders dan toegeven dat wij, ondanks onze intelligentie, niets meer zijn dan gezegende toeschouwers die al het moois van de natuur mogen bewonderen.

Dennis Storm

Inleiding

_______

‘Learning about the natural world is one thing. Learning from the natural world — that’s the switch. That’s the profound switch.’

— Janine Benyus, Biomimicry Institute

Dit is een realistisch, optimistisch boek. Het is realistisch, omdat het een feit is dat we structureel de basis van onze welvaart, gezonde ecosystemen, verkleinen om voor onszelf groei te bewerkstelligen. De optimistische boodschap is dat dat helemaal niet nodig is. Er zijn veel mensen en ondernemingen bezig met oplossingen die meer gezondheid, een beter verdeelde welvaart en schoonheid creëren. Voorbeelden te over. Zoek maar eens ‘The Happy Activist’ op. De focus in dit boek ligt op initiatieven die één blik en houding delen: we kunnen leren van de natuur.

Als je leert van de natuur, vind je oplossingen die bijdragen aan een gezonde leefomgeving. Een ‘switch’ naar bio-inspiratie herstelt niet alleen leven, maar creëert ook werk, en ‘produceert’ gezondheid en schoonheid. Dat laten we je zien in dit boek.

‘Huh? Bio-inspiratie? Wat is dat?’ vraag je je misschien af. ‘En wat voor ontwerp(en), producten, gebouwen, landschappen en welvaart levert dat dan op?’ Bio-inspiratie omvat alle ideeën en filosofieën die bijdragen aan het regenereren van natuurlijke systemen. Dat is niet onbelangrijk, want we zijn onderdeel van natuurlijke systemen. Sterker nog, we zijn er compleet afhankelijk van. Alleen zijn we dat vergeten.

DUURZAAMHEID, EEN OMSLAG

De afgelopen veertig à vijftig jaar was de belangrijkste boodschap: duurzaamheid is nodig omdat we als mensen verspillen, we zijn een belasting voor de natuur. Als we niet duurzamer worden, dan komen er rampen op ons af. Als we niet bezuinigen en rantsoeneren, dan gaat het helemaal mis.

Die boodschap is helemaal waar en realistisch, maar voor de meeste mensen is deze niet te dragen of te verteren. Ze voelen zich erdoor bedreigd en vastgezet. Zulk heftig nieuws geeft mensen de neiging om te vluchten, te ontkennen, te negeren, te bevriezen of ertegenin te gaan en te vechten. Er zijn maar weinig mensen die na een doembericht als dit vrolijk de uitdaging aangaan om de voorspelde trends te keren.

Dat verklaart misschien waarom het duurzaamheidsbeleid de afgelopen vijftig jaar totaal niet succesvol is geweest. We draaiden aan de verkeerde knoppen, kwamen met een negatief verhaal, keken met een schaarste blik: wat moeten we minder of efficiënter doen? En creëerden in de praktijk nog meer schaarste. Dat kan anders en beter. Want op de keper beschouwd zijn wij natuur, niet meer en niet minder. Daar zit de switch.

BIO-INSPIRATIE

Die switch is in de jaren tachtig in gang gezet. Er kwamen steeds meer duurzaamheidsbenaderingen die benadrukten dat we kunnen leren van de natuur en dat dat welvaart oplevert. Biomimicry, biodesign, biomimetica, permacultuur, agroforestry, biognosis, bionica, nature inspired design, circulaire economie, biophilia en natuurlijk kapitalisme zijn voorbeelden van zulke benaderingen. De centrale vraag is: wat heeft de natuur nodig om te bloeien, om meer leven te creëren? Door dit soort vragen als uitgangspunt te nemen bij ontwerpen en innoveren wordt er meer welvaart en meer biologisch leven van een betere kwaliteit geproduceerd.

Op de volgende pagina’s lichten we drie richtingen uit die op dit moment veel in het nieuws zijn en die steeds meer gebruikt worden om producten, processen en systemen te vernieuwen: biomimicry, biophilia en circulaire economie.

Dit realistische, optimistische boek is vooral ook een boek van indrukken. Tijdens het schrijven zijn we zo veel mooie innovaties, initiatieven, mensen en verhalen tegengekomen dat de wereld voelde als een grote grabbelbak met allemaal geweldige prijzen. We hopen dat je dit boek ook zo ervaart.

Om die grabbelbak een beetje structuur te geven hebben we het boek in thema’s opgedeeld. Ruwweg van groot naar klein. Van water voor alles en iedereen tot leefstijl: hoe geef je zelf invulling aan je leven? Daartussen gaan we van energie en voedsel naar infrastructuren, werk en wonen, wat voor producten je gebruikt en hoe je invulling geeft aan je vrije tijd. We hopen dat ondernemers geïnspireerd raken om op nieuwe manieren waarde te creëren en dat consumenten genieten van die nieuwe diensten en producten. En we hopen dat bestuurders of planners zien dat het anders kan. Verander de regels van het spel en particuliere initiatieven maken het af.

Aan het eind van het boek ben je vertrouwd met een nieuwe wereld die aan het ontluiken is. We hopen dat je enthousiast gaat meedoen. Dat je zonder de realiteit uit het oog te verliezen optimistisch bent over dat we het kunnen als mens: samenleven en floreren.

Jaco Appelman, Mireille Langendijk en Anoek van der Leest Mei 2020

Wat is biomimicry?

Na 3,8 miljard jaar evolutie en miljoenen mislukkingen weet de natuur heel goed wat wel en niet werkt. Dit idee ligt ten grondslag aan biomimicry. De huidige biologische ‘ontwerpen’ — dieren, organismen, ecosystemen, microben, processen (bijv. fotosynthese) — hebben in 3,8 miljard jaar evolutie geleerd te floreren op aarde. Als wij die lessen leren en toepassen op onze systemen hebben we geen milieuproblemen meer, want dan produceren we schoner water en schonere lucht en zorgen we dat de bodem vol leven zit.

Biomimicry rust op drie pijlers: imiteren (emulatie), herverbinden (re-connect) en ethos. Imiteren is de designpijler van biomimicry: je kopieert ontwerpen uit de natuur. Re-connect benadrukt dat we stil moeten staan bij het feit dat menselijke oplossingen vaak de (veerkracht van de) natuur beschadigen, omdat we er geen relatie meer mee hebben. We doen net alsof of we er niet mee verbonden zijn, er geen onderdeel van uitmaken, en daarom hebben we ook een op de natuur gebaseerde ethos nodig (want wij zijn ook natuur).

Ooit betekende ethos de plek van het wonen. Nu betekent het iets als een samenhangende set van waarden en normen. Als je je afvraagt wat een bodem of rivier nodig heeft om te floreren, dan is dat een uiting van op natuur gebaseerde ethos. Zo’n nieuwe blik levert meteen innovatie op.

Biomimicry maakt bij innovaties onderscheid tussen producten, processen en systemen. Een voorbeeld: een technische universiteit in Zwitserland (ETH Zürich) stelt voor dat we 0,9 miljard hectare grond die nog vrij beschikbaar is op onze planeet, volplanten met bomen. Hiermee kan twee derde van de extra CO₂-uitstoot die wij mensen hebben geproduceerd, opgevangen worden en wordt de opwarming van de aarde uitgesteld. Wat ons meer tijd geeft om te veranderen. De uitvoering van dit plan kost 27 à 30 cent per boom.¹ De bomen zijn in dit voorbeeld de producten, het kweken en planten van de bomen is het proces. Het resultaat is een natuurlijk (eco)systeem dat ons helpt. Als we die aangeplante bossen gezond houden, dan komen er baten vrij. Die geeft de natuur voor niets en ze leveren ons elk jaar zo’n 15.000 euro per persoon op aan welvaart.² Die welvaart krijgen we onder meer in de vorm van CO₂-reductie, voedsel, bouwmateriaal, luchtreiniging, afvangen van fijnstof, schoon water, etc. Daarnaast dragen bossen bij aan onze gezondheid, omdat we ons ontspannen voelen in een groene omgeving (zie Wat is biophilia?).

De kerngedachte is: leer van de natuur en probeer deze zo goed mogelijk te imiteren. Dat is de switch die we moeten maken. Daarvoor moeten volgens de biomimicry al onze menselijke systemen aan een aantal voorwaarden gaan voldoen. Voorwaarden die leven creëren:

De natuur gebruikt alleen de energie van de zon, de zwaartekracht, water en wind.

Alles in de natuur is in een dynamisch niet-evenwicht. Er is alleen het continue streven naar evenwicht. In de natuur kan een evenwicht niet lang bestaan, want biologische systemen zijn dissipatieve systemen. Dat betekent dat er iets doorheen moet stromen om te kunnen functioneren. Bijvoorbeeld: wij hebben eten, lucht en water nodig. Dat moet door ons heen gaan, want we halen er energie en bouwstoffen uit. Onze ‘bijproducten’ zijn nieuw voedsel voor andere (micro-)organismen. Gebruik leidt tot een tijdelijke onevenwichtigheid, maar dat wordt op allerlei manieren aangevuld, waardoor een nieuw tijdelijk evenwicht ontstaat dat zich weer aanpast aan de volgende verandering, enzovoort.

Alles in de natuur gebeurt in cycli, er zijn geen lineaire biologische processen. Die les beginnen we steeds beter te snappen. Het betekent ook dat je niet oneindig kunt groeien. Wél opbouwen, afbreken en regenereren, elke keer weer: oneindig circulair.

Alles in de natuur heeft limieten en grenzen (zie het voorgaande punt). Dat vinden we lastig, omdat dit klinkt alsof er geen groei meer mogelijk is. Met technologie rekken we de grenzen een beetje op, maar de basis voor alle welvaart blijft een ecologisch gezonde aarde. Als we bijvoorbeeld de 40% uitgeputte landbouwgronden wereldwijd zouden herstellen, dan zou dit leiden tot heel veel groei in de vorm van ecosysteembaten: voedselproductie, water- en luchtreiniging, klimaatstabilisering, zuurstofproductie, enzovoort. Het zou voedselveiligheid creëren als we het goed beheren en verdelen en daarmee ook veel werk. Noem dat maar eens ‘geen groei’. Als we andere dingen gaan meten, dan zie je dat er heel veel moois groeit, ondanks de misschien lage of negatieve klassieke, economische groeicijfers.

LEVENSPRINCIPES

Biomimicry werkt met een soort checklist van levensprincipes (zie afbeelding). De levensprincipes beantwoorden de vraag: Wat doet de natuur om meer leven te creëren? Met de levensprincipes kun je een ontwerp of innovatie evalueren en verbeteren.

In de groene ring staan de levensprincipes. Deze bevatten een aantal strategieën (grijze binnenring), die uitleggen hoe de natuur voorwaarden voor meer leven creëert. Bij het levensprincipe ‘Ga efficiënt om met grondstoffen’ zie je bijvoorbeeld dat in de biologie de vorm van iets wordt bepaald door de functie. In het water zie je veel gestroomlijnde vormen, omdat water zwaarder is om doorheen te bewegen dan lucht. Een voorbeeld van een multifunctioneel ontwerp is een huid. Deze kan isoleren in de winter en koelen in de zomer door zweten en tijdelijk verlies van korte, dicht bij elkaar geplante haren.

Klittenband, in zijn huidige vorm, is een eerste stap in de richting van een goed ontwerp. Het imiteert de vorm van een onderdeel van een plant. Die strategie valt onder het levensprincipe ‘Ga efficiënt om met grondstoffen’. Het productieproces van klittenband is echter nog schadelijk door het gebruik van fossiele brandstoffen. Ook is het nog geen goed afvalproduct: Het is geen voeding voor de bodem of planten en het is ook geen onderdeel van een technische cyclus (zie Circulaire economie). De volgende stap in het verbeteren van klittenband is bijvoorbeeld het toepassen van de strategieën: ‘Breek af in goedaardige bestanddelen’ of ‘Recycle alle materialen’. Daarna kun je nog een stapje verdergaan door te onderzoeken hoe de tweejarige plant, de grote klis, zijn plakkerige structuren creëert. Als je dat proces kunt nabootsen, en klittenband als het ware kweekt, dan krijg je een nog natuurlijker product.

Onze producten zijn aan vernieuwing toe en de omgeving waarin we leven ook. Een gezonde omgeving geeft gezonde mensen. Dat is waar biophilia zich op richt.

Wat is biophilia?

De mens is natuur en reageert daarom positief op een natuurlijke omgeving. Niet geheel verrassend betekent biophilia: liefde voor het leven. Voor onze menselijke gezondheid is het belangrijk in een zo natuurlijk mogelijke omgeving te functioneren. We worden er vrolijker, productiever en gezonder door en dat is nodig als we willen veranderen en innoveren. De kerngedachte is daarom dat we de natuur dichterbij moeten brengen.

Biophilia gaat uit van veertien patronen, waarmee je de natuur dichter bij kunt halen in je huis, buurt of werkomgeving. De patronen zijn – vanzelfsprekend – ontleend aan de natuur en ingedeeld in drie categorieën. Hieronder nemen we ze kort en bondig met je door.

NATUUR IN DE OMGEVING

Dit gaat over de directe en fysieke aanwezigheid van de natuur in een ruimte of plaats: planten, water en dieren, maar ook wind, geluiden, geuren en andere natuurlijke elementen.

1. Visuele verbinding met de natuur

Uitzicht op groen, dierlijk leven en natuurlijke processen zoals het weer doen ontzettend veel met je. Gewoon ernaar kijken is al genoeg.

2. Niet-directe verbinding met de natuur

Geluiden, geuren en beelden die een verwijzing maken naar de natuur veroorzaken ook al een positief effect. Denk hierbij aan een poster, behang, muziek of architectuur die natuurlijke vormen of verhoudingen daartussen nabootsen, zoals een afbeelding van een bos, tjirpende vogels, de gulden snede en fibonaccireeksen.

3. Niet-ritmische, sensorische prikkels

De natuur laat veel onvoorspelbare bewegingen zien en produceert geluiden die we als rustgevend ervaren. Zoals de beweging van riet, het geluid van de wind of golven die breken op het strand.

4. Temperatuur- en luchtstroomvariaties

Door temperaturen, luchtvochtigheid, stromen en ook licht te varieren kun je subtiele veranderingen ervaren, alsof je buiten loopt. Mensen die binnen zijn, ervaren op die manier ‘buiten’. Natuurlijke materialen en planten zijn zelfregulerend en passen zichzelf aan op veranderingen of zijn een indicator van fijne of onprettige omstandigheden.

5. Aanwezigheid van water

Dit patroon heeft overlap met patroon 3 en 4: het geluid van een fontein of vijvers in en rond gebouwen leidt tot het ervaren van die niet-ritmische, sensorische prikkels en tot variaties in temperatuur en luchtstromen. Dat leidt tot ontspanning bij de meeste mensen.

6. Dynamisch en diffuus licht

Biodynamische verlichting imiteert dat je onder een boom ligt, op een zonnige dag met een licht briesje. Je kunt je voorstellen dat het nabootsen van zo’n lichtpatroon ons fijne en ontspannen momenten in de natuur laat herinneren.

7. Contact met natuurlijke systemen

Fysiek contact met de natuur kun je op elk moment van de dag opzoeken. Zowel in je vrije tijd als tijdens je werk. Bijvoorbeeld met een buitensport, op de fiets naar je werk, een sneeuwballengevecht in de winter of een gezamenlijke picknick in de lente. Je kunt zelf vast fijne, informele momenten van overleg en opladen bedenken, die ook nog eens de onderlinge band versterken.

NATUURLIJKE ANALOGIEËN

Dit gaat over de natuur nabootsen met behulp van voorwerpen, materialen, kleuren, vormen, patronen en/of verlichting. Dit kan zich manifesteren als kunstwerk, versiering, meubilair, interieur of textiel in de gebouwde omgeving.

8. Biomorfe vormen en patronen

Een voorbeeld van dit soort patronen zie je op de foto op de pagina hiernaast van een kunstwerk³, gemaakt aan de Bartlett School of Architecture in Londen. Met gebruik van natuurlijke verhoudingen is een paneel met mossen gecreëerd dat fijnstof afvangt, water buffert en helpt het hitte-eilandeffect te verminderen. In een kantoor kan het de luchtkwaliteit verbeteren.

9. Materiële verbinding met de natuur

Gebruik natuurlijke materialen als hout, katoen, zijde, wol, vlas, hennep en linnen. Dankzij bio-geïnspireerde innovaties krijgen we ook steeds meer materialen die gemaakt zijn door bacteriën, schimmels, algen en wieren of die als basis fijngemalen mosselschelpen hebben. Die kun je 3D-printen in allerlei vormen, zoals een beker of een vaas. Na verloop van tijd kun je het materiaal zonder bezwaar composteren of kan het weer opnieuw opgelost, gedroogd en hergebruikt worden. Dit heet cyclisch 3D-printen.

10. Complexiteit en ordening

We hebben het al over verhoudingen gehad. De gulden snede, de manier waarop een zonnebloem haar pitten opslaat, fractals, vortexen: het zijn allemaal voorbeelden waarvan we de vorm vaak mooi of ingenieus vinden. Door zulke vormen terug te laten komen in een ontwerp, creëer je iets wat mensen prettig vinden om aan te raken of naar te kijken. Denk maar aan de gebouwen van de Belgische architect Horta of de Sagrada Familia van Gaudí.

DE NATUUR VAN DE RUIMTE

De patronen in deze categorie zijn gerelateerd aan ons aangeboren en aangeleerde verlangen om uit te kunnen kijken op onze directe omgeving. Onze fascinatie voor het gevaarlijke en onbekende in combinatie met vertrouwde elementen van veiligheid.

11. Perspectief

Bied de mogelijkheid om verder te kijken dan je eigen omgeving. In de stedenbouw kun je dit simuleren met brede straten en open plekken of doorkijkjes. In een woning kun je dit bereiken door een vide of balkon, en het toepassen van glas op de juiste plek.

12. Toevluchtsoord

Iedereen heeft het nodig om zich af en toe terug te trekken om weer op te laden en even weg te zijn uit de drukte. Dat kun je doen door naar buiten te gaan, een bos in, of te varen op het water. Je kunt ook een ruimte in een kantoor zodanig inrichten dat je kunt mijmeren bij een vijvertje, liefst met stromend water en waarin begroeiing reflecteert, of bij een plek die met natuurlijke materialen en biomorfe patronen zo’n gevoel losmaakt.

13. Mysterie

Prikkel nieuwsgierigheid: creëer mysterieuze omgevingen die aanzetten tot nadenken en willen ontdekken.

14. Risico/gevaar

Niet iedereen is hetzelfde. Sommige mensen functioneren beter als er sprake is van spanning of een spannende situatie. Hieraan kun je tegemoetkomen door een gevaarlijke situatie na te bootsen, bijvoorbeeld met een hoge loopbrug of een glazen vloer. Je wordt op scherp gezet en dit maakt dat je beter bent voorbereid op een volgende taak.

Veel van bovenstaande oplossingen halen het vaak niet als er gepland wordt, omdat vrije goederen als water en grond tijd, ruimte en geld kosten. Het integreren van natuur in je omgeving en er zorg voor dragen kost in eerste instantie geld. Maar het levert je een prettige, rijke en gezonde leefomgeving op. Gezondheidskosten gaan omlaag, productiviteit omhoog. Dat is misschien niet in geld uit te drukken, maar dat ligt dan aan de economische theorie. Iedereen met gezond verstand snapt dat lager ziekteverzuim en een hogere productiviteit een positief effect hebben op ons welvaren. Het is duidelijk dat we niet alleen onze producten en omgevingen moeten veranderen, we moeten er ook voor zorgen dat meer natuur creëren loont. Dat kan. Een eerste stap hiervoor is een economie circulair maken.

Wat is een circulaire economie?