Politieke hartstocht is als een vuur van gemengde brandstoffen; zolang het hoog brandt schijnt het zuiver en nobel. Als de beste stoffen verteerd zijn, gaat het smeulen en stinken. En als het uitgebrand is staart men vol walging naar een verkoolde, verkoekte en misvormde ruïne.

L.A. Rodrigues Lopes

Hoofdstuk 1

Mei 1945

Links, rechts, links, rechts. Langs velden en wegen. Nauwelijks bebouwing, alleen eindeloze zandvlaktes, uitgestrekte heidevelden. Nergens leven. Op ons na.

Links, rechts, links, rechts. Rustig aan. Straks krijg ik weer een geweer op mijn borst gericht omdat ik te ver vooruitloop. Terwijl de opdracht toen we vanochtend vertrokken toch heus ‘marcheren in rotten van drie’ was. Ben ik dan de enige in wie het ritme vastgebakken zit? De enige die blij is dat ze weer kan lopen, na dagen stilzitten in een cel?

Ik kijk half over mijn schouder. Niks geen strakke linies, de mensen sjokken onordelijk voort. Sommigen zien eruit alsof ze vanochtend uit hun bed gesleurd zijn. Die man daar kreeg waarschijnlijk drie tellen om zich aan te kleden: geen hoed, geen das, alleen een scheef dichtgeknoopte overjas. En die vrouw hink-stapt op een klomp en een kartonnen schoen. Zelfs geen genade voor de kinderen: dat jochie loopt op de laatste flarden van zijn sloffen.

Ik krijg een duw. ‘Voor je kijken.’

Ik kijk naar hém. De bewaker met het bolle gezicht. Die ken ik toch? Ook al draagt hij nu een uniform en heeft hij een geweer om zijn nek hangen. Het is Tom, de scharensliep die bij ons aan huis kwam. Nog te dom om voor de duvel te dansen; en die zit nou bij de Binnenlandse Strijdkrachten? Die geven ze een geweer in handen?

‘Voor je kijken,’ snauwt hij weer en hij heft zijn geweer.

Ik kan niet anders dan mijn lippen op elkaar persen en mijn blik afwenden. Gewoon doorlopen. Dóórgaan.

Links, rechts, links, rechts. Mijn benen willen wel. Die willen sneller, harder. Wegrennen. Ik weet alleen niet waarnaartoe. Er is geen plek meer voor mij in mijn vaderland. Voor niemand van dit bijeengeraapte zooitje.

Gehaaste, onregelmatige voetstappen achter me. ‘Stop. Halt. De linies mogen niet worden doorbroken,’ wordt er gesnauwd.

Welke linies?

Twee weilanden verder hoor ik weer die gehaaste pas. Iemand dringt zich steeds verder naar voren. Vluchtig kijk ik om en ik struikel bijna over mijn eigen voeten. Grietje?

Haar brede glimlach zegt genoeg. Het ís Grietje! Ze leeft nog. Het bovenste knoopje van haar blouse zit los, maar dat zegt niets bij Grietje. Als ze op jacht gaat, doet ze soms wel drie knoopjes open.

Voor ons geen jongensjacht meer.

Met een minieme hoofdbeweging gebaart ze dat ik weer voor me moet kijken, maar ik heb haar al zo lang niet gezien!

Terwijl ik keurig meeloop met de mensen in de voorste rij, schuifel ik een klein beetje naar links, zodat er naast mij wat ruimte ontstaat. En ja, dan duikt ze naast me op.

De wilde, donkere haren, nog enigszins in bedwang gehouden door het sjaaltje dat ze om haar hoofd heeft geknoopt. De sproetjes rond haar neus, waar ze zelf zo’n hekel aan heeft. En haar geheime wapen: de glimlach waarmee ze mannenharten laat smelten.

Ik heb ook het gevoel dat ik smelt. Dat ik heel even mijn harnas mag neerleggen. ‘Hoe? Wat? Waa...?’

De geweerkolf in mijn rug zwiept de laatste letter ver de lucht in. ‘Kop dicht, vuile NSB’er.’

Grietje slaat haar lange wimpers neer, alsof ze wil zeggen: doe nou maar. Luister maar.

Ik wrijf over mijn rug. Dat wordt een blauwe plek. En waarom?

Als de bewaker niet meer op mij let, grijp ik Grietjes hand. Ik knijp, gewoon, om me ervan te verzekeren dat ze er is. Dat ze niet meer zal verdwijnen.

Voor het eerst in weken voel ik me geen eenzame meeuw meer die tegen de storm in moet vliegen.

De Stormers volgen hand in hand,

voor Leider, Volk en Vaderland!

Stormersjeugd! Stormersjeugd! Stormersjeugd marcheert.

De woorden dreunen door mijn hoofd. Mijn voeten dreunen erachteraan: links, rechts, links, rechts.

Grietje neemt het ritme over. Waarschijnlijk klinkt de Trommelmars ook in haar hoofd. Hoe vaak hebben we samen niet gezongen? Gemarcheerd? Ons onoverwinnelijk gevoeld?

En nu zijn we niets meer. De vijand.

Mijn blijdschap over het weerzien waaiert net als de wolk boven mijn hoofd uit. Grietje staat hetzelfde lot te wachten als mij. Wat het ook zal zijn, goed is het niet.

Ik frons. Nu lijk ik mijn moeder wel. Zo wil ik niet zijn, vader zou zich voor me schamen.

Hoe zou het met moeder zijn? Zou zij ook opgepakt zijn? Als het goed is, zit zij veilig bij mijn oudtante in Norg. Zij heeft nooit iemand kwaad gedaan. Maar ik ook niet. Grietje net zomin. Die heeft alleen harten gebroken. En toch lopen we hier.

Een legerauto haalt ons in. Ik kan niet zien wie erin zitten. Vast hoge heren, wie anders rijden er in een auto? Alleen... welke hoge heren dan? Als ze Tom de scharensliep al in een uniform hijsen.

Nog een legerauto, gevolgd door twee vrachtwagens. We zijn er bijna, dat kan niet anders. We lopen ook al uren.

Westerbork. Dat zei de gevangenisbewaarder vanochtend toen hij mijn cel binnenkwam en commandeerde: ‘Kleed je aan.’

Gaan ze in Westerbork verder met het stellen van steeds weer dezelfde nutteloze vragen? Alsof ik op een andere plaats andere antwoorden zal geven.

Ach, ik kom er vanzelf achter.

Zo in het lentezonnetje ziet de omgeving er niet verkeerd uit. Het gras in de weilanden groeit al behoorlijk, alsof er nooit Duitse of Engelse soldatenlaarzen overheen getrapt zijn. De bomen strekken hun takken naar alle kanten uit, de bevrijding omarmend.

Maar dan zie ik het prikkeldraad in de verte. Zwarte, stekelige lijnen die het groen grof doorkruisen. Wordt dat mijn nieuwe gevangenis?

Alles in mij verzet zich. ‘Dit is niet eerlijk. Laat me gaan!’ Maar mijn stem weet dat het geen zin heeft. Die houdt zich stil.

Ineens, alsof hij zojuist is neergezet, staan we voor een slagboom. De rood-witte paal gaat omhoog. Wijst naar het heldere lenteblauw aan de hemel. Grimmig kijkende mannen drijven ons het terrein op. Geweren als wegwijzers. Voorbij het wachtershokje. Naar voren, hup rechts om de gebouwen heen, weer naar voren. Als vee.

Ik werp een blik op Grietje, maar zij kijkt strak voor zich uit. Haar gezicht een emotieloos masker, alsof ze zich alvast probeert te harden voor wat er komen gaat.

Ik knijp in haar hand en zij knijpt terug. Ze is nog niet van steen.

Geweerlopen drijven ons naar een veld. Daar staan ook de legerauto’s. Uit de vrachtwagens springen geen fitte soldaten. Smoezelige mensen in smoezelige kleren, die moeizaam uit de laadbak klimmen. Sommigen worden eruit getild en in handkarren gezet. Of op een brancard op wielen gelegd.

Zieken en gewonden! Ook voor hen dus geen genade.

‘Opstellen in rijen van acht,’ brult een commandant.

Ik ga vooraan in de houding staan. Grietje precies op een armslengte naast mij. Meer en meer mensen volgen. Achter ons. Naast ons. Niet heel netjes in het gelid. Onze schaarleidster zou nu foeteren, maar deze bewakers lijken niet veel om orde te geven. Als ik naar sommige uniformen kijk, helemaal niets. Dat hadden ze niet moeten flikken bij vader.

Ik hoor hem al tieren over iedere kreukel die niet gladgestreken is. Hij zou dit haveloze zooitje wel hebben aangepakt. God, wat mis ik hem!

Rechts van mij komen de karren en brancards voorbij. De zieken worden richting het bruine houten gebouw voor ons geduwd. Mijn blik blijft op een van hen hangen. Nee. Ja. Nee, dat is onmogelijk. ‘Moeder?’

Voor ik twee stappen in haar richting heb gezet, krijg ik een geweerkolf in mijn buik. Ik klap dubbel.

‘Terug in de rij.’

Met een grote hap lucht sta ik weer recht en zoek de ogen van mijn moeder. ‘Dat is...’

De tweede klap komt tegen mijn kaak. De pijn voel ik niet. Alleen boosheid. Blijdschap. En angst. Wat doet moeder hier?

Ze gebaart dat ik moet kalmeren. Dat handje, dat gebaar, hoe vaak heb ik dat niet gezien? Als ik vol enthousiasme thuiskwam, terwijl zij met hoofdpijn op de bank lag. Of als ze zo misselijk was, dat mijn geestdrift haar het zuur bezorgde.

Haar huid is grauw, haar wangen zijn ingevallen, ik ken haar niet anders, maar haar haar... Hoe ziek ze ook was, ze zorgde altijd dat het keurig in de krul zat. En nu heeft ze een pluizenbos op haar hoofd. Daar is in weken geen krulspeld bij in de buurt geweest. Hebben ze haar ook gevangengenomen? Ondervraagd? Stelletje lafbekken! Mijn moeder is ziek!

Hoelang heb ik haar niet gezien? Na mijn vlucht uit Assen warrelen de herinneringen als een roerige wervelwind door elkaar heen. Zo te zien heeft moeder ook veel meegemaakt. Het zonlicht schijnt ongenadig op alle diepe lijnen in haar gezicht.

Oud.

Op.

En dan verdwijnt ze in het houten gebouw. Ik probeer door de planken heen te kijken. Wat gaan ze daar met haar doen?

De planken weigeren ieder antwoord, dus ik laat ze los. Dwaal rond met mijn ogen. Overal stampen bewakers met geweren. Maar er gebeurt verder niets. We staan hier maar te staan.

Mijn benen worden onrustig. In wachten ben ik nooit goed geweest. Ik moet iets te doen hebben. Een doel. Net als vader.

Een gebiedende hand wijst naar voren. ‘Jij, jij, jij en jij, naar binnen en snel.’

Vier mensen schuifelen onzeker naar voren. Een geweerloop wijst naar het bruine gebouw en de vier verdwijnen erin.

Ik zoek antwoorden op het gezicht van Grietje, maar zij weet net zo weinig als ik. Waar zou háár moeder zijn? Haar vader? Gewoon weer aan het werk op de boerderij? Nederland is bevrijd, maar er is niets meer gewoon.

Weer gaat de gebiedende hand omhoog. Nu wijst hij mij aan, Grietje, en de twee vrouwen naast ons. Met grote passen stamp ik het gebouw binnen waarin mijn moeder is verdwenen. Ik zie haar niet. Alleen meer bewakers. Het ruikt naar nat hout. Naar angstzweet. Maar niet dat van mij! Ze kunnen allemaal de pip krijgen!

‘Handen omhoog. Benen wijd.’

Lomp word ik gefouilleerd. Stakerige vingers priemen in mijn vel, alsof ik daaronder nog schatten verstopt heb. Alles is me al afgenomen op het politiebureau, zelfs mijn haarstrik. Die heb ik vanochtend bij vertrek niet teruggekregen, mijn veters en riem wel. Maar daarin zijn ze hier niet geïnteresseerd. Fijn om te weten dat ik me nu wél mag ophangen.

Naast me maakt Grietje een verkrampt geluid. De vent die haar fouilleert, houdt zijn handen op haar borsten. Vuile rattenkop! Ik zou die grijns van zijn gezicht willen slaan, maar mijn bewaker duwt me vooruit. ‘Grietje?’

De gummiknuppel wordt achteloos op mijn schouder gelegd. Nog één kik en mijn schouder is moes.

Ik word een kamertje in geleid. Voor mij zit een vrouw aan een tafel. Ze neemt niet de moeite om me aan te kijken. ‘Naam?’

Ik recht mijn rug. ‘Antje Buursma.’

Ze schrijft mijn naam op een vodje geelbruin papier. ‘Geboortedatum en -plaats?’ Het zijn neutrale woorden, maar uit haar mond klinken ze vijandig.

‘29 mei 1927 te Assen.’ Over vier dagen word ik achttien. Ze zullen hier vast geen taart uitdelen.

Ze graait een stoffen band uit een kist en schrijft weer wat op het vodje. ‘Vanaf nu ben je nummer 4328. Draag deze band altijd om je arm.’

Ik pak hem aan en doe hem om. Hij is licht, knelt niet en toch voelt hij als een ijzeren keten.

‘Was je lid van de Jeugdstorm?’ Nu kijkt ze me wel aan. Haar bovenlip minachtend opgetrokken.

‘Ja.’

‘Heb jij opdrachten uitgevoerd voor de WA?’

‘Nee!’

‘Ben jij op razzia geweest met de Landwacht?’

‘Nee!’

‘Heb jij goud gestolen van onschuldige boeren?’

‘Nee-heeh!’ Waarom vragen ze dat toch steeds? Op het politiebureau ook al. Keer op keer, al die dagen dezelfde onzin. ‘Ik heb niets misdaan.’ Waarom geloven ze dat toch niet?

‘Barak 83,’ zegt de vrouw en daarmee is het verhoor blijkbaar ten einde. Ze jaagt me met haar blik terug de gang op, waar weer een gummiknuppeldraaiende schoft klaarstaat. Hebben ze alle goten van Nederland soms leeggevist?

Met de gummiknuppel tegen mijn billen word ik via een gangetje naar buiten gedreven.

‘Hier wachten.’

Bijna snauw ik terug dat hij niet hoeft te snauwen. Alsof die vent zo’n hele volzin zou begrijpen.

Ik kijk uit naar moeder, maar zie alleen een laag gebouw. Het hangt van ellende aan elkaar. Er komt een vrouw met een kaal hoofd uit. Ze krimpt in elkaar als ze me ziet kijken, dus ik probeer mijn blik af te wenden, maar het lukt niet. Wat een afschuwelijk kale knis!

Als de vrouw wordt weggeleid, kan ik weer niets anders doen dan wachten. Terwijl de gummiknuppeldraaier me uitdagend aankijkt. Ik ben niet gek, ik ga hem geen excuus geven. Gedwee richt ik mijn blik op het zand voor mijn voeten.

Voetstappen. Het is Grietje. Ook zij draagt een band om haar arm. Van haar oogverblindende glimlach is niets meer over. Ze lijkt ineens zo jong, ook al schelen we slechts een paar maanden.

‘Hetkomtwelgoed,’ fluister ik met mijn lippen op elkaar. Onze bewakers horen het niet, ze worden afgeleid door een handkar die over de drempel van het lage gebouw stuitert. Er zit een tenger vrouwtje in dat heen en weer wordt geschud als een lappenpop. Een wanstaltige lappenpop, zo met die kale schedel.

Naast me stokt Grietjes adem. ‘Och, mevrouw Buursma toch!’

Bij het horen van mijn moeders naam schiet mijn blik naar de vrouw in de kar. Moeder! Dat is gewoon mijn moeder! Helemaal kaalgeschoren. Ik herkende haar niet!

‘Hier.’ Grietje knoopt het sjaaltje over haar hoofd los, reikt het mijn moeder aan en krijgt een tik op haar hand met een gummiknuppel. Ze slaakt een kreet en laat het sjaaltje los, maar moeder heeft hem al te pakken.

Ik vang de ogen van de bewaker die haar voortduwt. ‘Mag ik haar helpen die om te knopen?’

Zowaar, hij knikt. Toch nog iemand met een greintje menselijkheid hier.

Ik strijk met een trillende vinger over haar kaalgeschoren hoofdhuid. Zo glad, zo zacht en tegelijkertijd huiveringwekkend. Alsof ik de gruwel ermee kan verhullen, bedek ik haar kale hoofd met Grietjes sjaal. Mijn vingers trillen zo dat ik geen knoop in de punten gelegd krijg.

Rug recht, Antje, hoor ik vader zeggen. Zou hij dat werkelijk gezegd hebben als hij moeder zó had gezien?

Maar ik dwing mijn handen om de sjaal vast te knopen, voordat de menselijkheid van die bewaker op is.

‘Hij staat u mooi,’ zegt Grietje in een dappere poging mijn moeder op te beuren.

‘Dank je, Grietje.’

‘Genoeg!’ De bewaker zet de kar weer in beweging.

‘Waar brengt u mijn moeder naartoe?’

Als de bewaker al antwoordt, dan hoor ik het niet. Mijn oren suizen van de vuistslag die ik van de gummiknuppeldraaier krijg. Zwarte vlekken schieten door mijn blikveld. Als de duizelingen zijn weggetrokken, is ook mijn moeder weg. Wat gaan ze met haar doen?

Wat gaan ze met óns doen?

Hoofdstuk 2

Zodra er nog twee vrouwen uit het bruine gebouw komen, wijst mijn bewaker met zijn gummiknuppel naar het lage gebouw. Mijn voeten lijken in een zuigende modderpoel te staan. Wacht ons daar hetzelfde lot als moeder? Niet mijn haar!

Ik ben geen moffenliefje. Ik... Alle protesten verstommen in mijn hoofd.

Geen genade. Niet voor ons.

Aan Grietjes verschrikte blik te zien heeft ook zij bedacht wat ons daar te wachten staat. Ik wil iets zeggen, haar moed inspreken, maar weet niet hoe.

Ik krijg een duw in mijn rug en dan weten mijn benen weer hoe ze bewegen moeten. Ze lopen naar de openstaande deur en stappen, of ik nou wil of niet, over de drempel.

Binnen verdwijnt het laatste sprankje hoop. Scharen, tondeuses, bossen haar op de grond.

‘Welkom in de kapsalon, dames.’ De kapper knipt demonstratief met zijn schaar in de lucht. ‘Tijd om jullie valse gezichten te onthullen.’

Als er iemand een vals gezicht heeft... Zal ik die schaar in zijn oog steken? En dan meteen dat pedante snorretje afknippen. Het idee helpt, een beetje. Tot ik naar een van de krukjes word gedwongen. Moet gaan zitten. En de kapper me bestudeert alsof ik een prijshengst ben.

Kijk maar uit, dit paardje bijt, waarschuw ik hem met mijn ogen.

Waarschijnlijk ziet hij mijn verzet niet eens; hij zet de tondeuse aan.

Zzzzzzzz zzzzzzzzzz zzzzzzzzzzzz.

Ik schud mijn hoofd, breng mijn handen beschermend omhoog.

‘Stilzitten,’ en dan komt de tondeuse op me af.

Alsjeblieft! Niet mijn haar!

Nee, ik ga niet smeken. Dat genoegen gun ik ze niet.

De tondeuse grijpt in mijn haar. De eerste lok valt op de grond. Blond. Steil. Zonder krulspelden niets mee te beginnen. Maar wel míjn haar. Míjn haar!

Ik wil niet huilen. Ik weiger. Toch drupt er een traan uit mijn oog. Het gezoem, de lokken die naar beneden glijden. Ik knijp mijn ogen stijf dicht, tot de tondeuse zich vastbijt in mijn hoofdhuid. ‘A...’ Ik slik mijn pijnkreet in. Ze mogen niet denken dat ze me hiermee hebben. Ik ben sterker dan zij.

Ik voel de lucht over mijn kale schedel stromen. Vernederend naakt. Zo kan ik toch niet naar buiten? De vertoning!

Met een klik wordt de tondeuse uitgezet. Wat een bos rond mijn voeten. Ze hebben me alles afgenomen.

Nee! Het is maar haar. Het groeit weer aan. Ik wéét dat ik geen moffenliefje ben. Geen vijand. Dat de hele wereld nou gek geworden is...

Wat als de Duitsers niet verloren hadden? Dan zou ik hier nu niet gezeten hebben met een kale knis. Maar dat mag ik niet denken.

Het komt goed. Ze zullen vanzelf inzien dat ik niets misdaan heb.

‘Jurk uit,’ meesmuilt de kapper.

‘Wat?’ De vraag is er al uit voordat ik hem kan tegenhouden.

Hij gebaart met zijn schaar naar de andere bewakers. ‘Moeten zij je soms helpen?’ Hij knipt nog een keer in de lucht. ‘Of ik?’

Die jurk is alles wat ik heb. Ik trek hem over mijn hoofd uit en kruis mijn armen voor mijn borsten. Als mijn vader dit zou zien... ik in mijn ondergoed, terwijl vijf volwassen mannen zich staan te verlekkeren. Gelukkig is mijn ondergoed redelijk schoon, ook al draag ik het al dagen. In de politiecel kon ik het iedere avond wassen, dus ik hoef me niet te schamen. Zij! Zij moeten zich schamen. Hun ogen zijn net zoeklichten. Heen en weer over mijn lichaam.

Ik zoek steun in Grietjes ogen. Groot en rond zijn ze, alsof ze ieder moment uit haar gezicht kunnen vallen. Zij heeft ervaring met mannen die naar je kijken, zij heeft zelfs met een jongen gevreeën. ‘Zijn hand in mijn broekje,’ giechelde ze nog. Wat die hand daar dan deed, wilde ze niet vertellen, maar het moet fijn geweest zijn, als ik haar rode wangen mocht geloven. Nu kijkt ze alsof ze nog nooit iemand in zijn onderbroek gezien heeft.

‘Armen omhoog,’ commandeert de kapper.

Wát wil die vent?

Blijkbaar duurt het te lang, want hij rukt mijn linkerarm omhoog en mijn lichaam erachteraan. Ik wankel op mijn benen, mijn jurk glijdt op de grond.

‘W... wat gaat u doen?’ Mijn stem trilt mee met de rest van mijn lichaam.

‘Wij gaan dit land schoonvegen van al het NSB-vuil.’ Hij ademt gewoon haat uit. ‘En we beginnen met jullie, smerige sletten.’

Hij knijpt gemeen in mijn pols, terwijl hij mijn arm omhooghoudt. Met zijn andere hand brengt hij de tondeuse naar mijn oksel. Zzzzzzzzzzzz. Gaat hij mij dáár ontharen?

Kleine plukjes haar vallen naar beneden. Al snel komt er niets meer, maar hij blijft met de tondeuse over mijn huid schrapen. Moet mijn vel er soms ook af?

Onverwacht laat hij mijn arm los en dan hapt de tondeuse alsnog toe. Au! Ik probeer mijn gezicht niet te vertrekken. Ze verdienen die lol niet.

Zonder protest hef ik mijn rechterarm. Als ik ook daar kaal ben, gris ik mijn jurk van de grond.

‘Dat dacht ik niet.’

Ik klem de jurk tegen mijn borst.

Hij wijst naar mijn onderbroek. ‘Uit.’

‘Uit?’ Ik stik bijna in het woord. Schud mijn hoofd. Ik trek mijn onderbroek níét uit.

‘We zullen wel even helpen,’ zegt mijn bewaker en hij legt zijn gummiknuppel op de vensterbank. Dreigend gaan zijn handen richting mijn heupen.

‘Doe maar uit,’ fluistert Grietje. Dan zie ik pas dat de tranen over haar wangen lopen.

Nee, schud ik weer. Die mannen mogen me niet naakt zien. Vader zou ze vermoorden. En mij erbij.

De gummiknuppeldraaier likt met zijn tong over zijn lippen. Mijn buik trekt zich samen. Angst en schaamte draaien in mij rond. Vader!

Niemand kan me helpen. Ik ben overgeleverd aan deze smeerlappen.

Mijn bewaker pakt de rand van mijn onderbroek en trekt hem naar beneden. Zijn hand glijdt over mijn dij. Het voelt alsof hij mijn huid eraf raspt.

Ik duw mijn benen tegen elkaar, maar dat belet ze niet te kijken. Niemand heeft me daar ooit aangeraakt. Al wilde ik het wel. Stomme Ab. Als hij niet zo’n fatsoensrakker was geweest...

Boos zijn op Ab slaat nergens op. Hier zijn de klootzakken, recht voor mijn neus.

‘Benen wijd.’

Ik doe het niet. Ik kán het niet.

Voor ik het weet, is mijn bewaker door zijn hurken gezakt. Ruw duwt hij mijn benen uit elkaar. Kijkt recht bij me naar binnen.

Ik kokhals en schreeuw met heel mijn wezen.

Een andere bewaker grijpt me bij mijn schouders. Staat met zijn gore lijf tegen me aan. Ik krijg geen adem meer.

‘Aan de kant,’ zegt de kapper. ‘Zo kan ik niet werken.’

Even is er weer lucht. Als mijn bewaker afstand neemt. Maar dan komt de kapper. Ook hij hurkt en komt walgelijk dichtbij. Zijn warme adem schuurt tegen de binnenkant van mijn dij.

Wanhopig knijp ik mijn ogen dicht. Ik ben hier niet. Dit gebeurt niet. Ik trek me diep in mezelf terug. Ik voel het wel, de tondeuse tussen mijn benen, de vingers van de kapper, maar het is niet echt. Een nare droom.

‘Vakwerk, al zeg ik het zelf,’ mompelt de kapper. ‘Volgende.’

Ik open mijn ogen. Is het voorbij?

Alle aandacht is nu op Grietje gericht. Snel hijs ik mijn onderbroek op en trek mijn jurk aan. Ik ben weer aangekleed, maar voel me naakter dan ooit.

Mijn bewaker heeft zijn gummiknuppel alweer opgepakt en wijst ermee richting de deur. Ik kan Grietje toch niet alleen laten? Zij zit nu op de kruk. De eerste happen al uit haar haardos.

Voor Grietje wil ik wél smeken. ‘Mag ik alstublieft wachten tot mijn vriendin klaar is?’

‘Wat denk je nou?’ schertst mijn bewaker. ‘Samen gezellig naar de kapper?’ Hij slaat zijn gummiknuppel tegen mijn onderrug. ‘En nou tempo!’

Ik kijk Grietje nog even aan. Probeer al mijn kracht via mijn blik aan haar over te dragen. Niet dat het veel is, maar ze knikt. Ook zij zal dit doorstaan. Toch voel ik me bezwaard als ik wegloop. Je laat een vriendin niet alleen achter. Dus ik neem kleine stapjes. Probeer er zo lang mogelijk voor haar te zijn.

Buiten is het niet koud en toch voelt het fris vanboven. De lucht is ineens tastbaar. Steeds in beweging.

Er staan meer vrouwen te wachten. Allemaal kijken ze naar mij.

Ik ben niet langer Antje, ik ben een kaal hoofd.

Hoofdstuk 3

Aan de leiband van de gummiknuppel loop ik over het terrein. Het is haast een stad. Bijna alles is van hout: de grote gebouwen, de kleinere huisjes en de barakken. Ontelbaar veel barakken.

Hier en daar staan groepjes mensen. Ze hebben geen uniform aan, maar lijken geen gevangenen, ook al hebben ze kortgeknipt haar, want er is niemand die hen bewaakt.

Misschien is dat niet nodig. Overal prikkeldraad, controleposten, hoge wachttorens met bewapende mannen. Westerbork was toch een kamp voor Joden? Vanuit hier gingen ze toch in Duitsland aan het werk? Hele gezinnen. Zoals de familie Ter Berg.

Ineens zie ik Milly voor me: de donkere, golvende lokken, haar breed uitlopende neus en haar scheve glimlach. Ze kon je zo aankijken alsof ze al je geheimen kende. Hoe zou het met haar gaan? Het is jaren geleden dat ik haar gezien heb, een leven geleden dat we vriendinnen waren, dat we samen gymnastiekoefeningen deden. Zou ze nog last hebben van haar rug?

Ik schud de herinneringen van me af. De Duitsers zijn weg, de Joden zijn vrij, Milly is vast weer thuis. Nu ik nog en Grietje. En moeder. Waar hebben ze haar heen gebracht? Zouden ze hier ook een ziekenhuis hebben?

Mijn bewaker stopt bij een barak die eruitziet als alle andere. Binnen is een smalle gang. Zowel links als rechts op de hoek zit een vrouw achter een tafeltje met papieren. Ik word naar links geduwd.

‘Nummer?’

Ik krijg een harde duw van mijn bewaker, waardoor ik met mijn benen tegen de tafelrand stoot. ‘Ze vroeg je iets.’

‘Eh?’

‘Nummer?’ vraagt de vrouw weer, nu met een dikke laag ongeduld in haar stem.

Dan begint het te dagen. Ik spiek op de band om mijn arm. ‘4328. Antje Buursma is de naam.’

De vrouw zet een vinkje op een lijst en wijst. ‘Nummer 4328, je kunt daar je matras halen.’

Ik loop de aangewezen richting op, en zowaar, mijn bewaker blijft achter. Op een grote hoop liggen matrassen. Een dikke vrouw deelt daar de lakens uit. Ik staar naar alle rondingen in haar uniform. Waar heeft zij afgelopen winter het eten vandaan gehaald om dat lijf in stand te houden?

‘Pak aan.’ De dikke vrouw duwt een matras tegen mijn neus. Bah, het stinkt! Moet ik hierop slapen?

Ik krijg een viltige lap in handen geduwd. Die ziet er niet alleen goor uit, die voelt ook goor. ‘Wat is dit?’

‘Je beddengoed. Hup, naar de bedstellen en aansluiten daar.’

Ik sleep het vod en het matras verder de barak in. De ruimte staat vol met ijzeren bedstellen. Stapelbedden van drie hoog, steeds in groepjes van drie tegen elkaar aan geschoven, waardoor ze eilandjes vormen van negen slaapplaatsen bij elkaar. Verder is er niets. Geen opbergkasten, geen stoelen of tafels.

Een vrouw komt op me afgelopen. Haar uniform slobbert om haar lijf. Ze lijkt een beetje op Kaatje, de hulp van de visboer, alleen graatmager. Ze wijst naar een beddeneiland waar iemand net haar matras op het achterste, bovenste bed probeert te krijgen. ‘Die kant op. Het lege bed onderaan in het midden is voor jou.’ Het zijn de eerste vriendelijke woorden die ik vandaag hoor. Het klinkt bijna eng.

Ik zet mijn matras tegen het aangewezen bedstel en vraag aan de jonge vrouw die nog steeds aan het duwen en trekken is met haar matras: ‘Zal ik even helpen?’

‘Graag!’

Ik zet me af op de rand van het middelste bed en wip mezelf naar het bovenste. De vrouw duwt vanaf de grond, ik trek en baf, het matras ligt op zijn plek. Ik spring naar beneden en beland keurig op mijn voeten. Bijna spreid ik mijn armen, om de afsprong compleet te maken.

‘Jij bent lenig, zeg.’

Ik knik. ‘Mijn vader was directeur van de Asser gymnastiekvereniging.’

‘Ben jij de dochter van Buursma?’

Weer knik ik, maar nu voelt mijn hoofd twee keer zo zwaar.

De vrouw knijpt bemoedigend in mijn schouder. Gelukkig zegt ze niets stoms, zoals: ‘Je zult hem wel missen.’

Doorgaan. Voordat ik in janken uitbarst. Ik pak mijn eigen stinkmatras vast.

‘Laat me helpen.’

Samen weegt het ding niks. Vanaf de zijkant jonassen we het op mijn bed. Dan hef ik het vieze vod. ‘Wat moet ik hiermee?’

Ze wijst naar een beddeneiland waar de bedden al zijn opgemaakt. ‘Dat is je deken.’

Geen laken, geen kussen, alleen een smerig matras en dit dus. Uitsluitend het beste voor de dochters en vrouwen van NSB’ers.

De jonge vrouw steekt haar hand uit. ‘Gezina, zeg maar Siena.’

‘Antje.’

‘Ben je hier alleen?’

‘Nee, mijn moeder is hier ook ergens. En een vriendin van mij, Grietje. Die komt hopelijk zo van de kapper.’ Had ze er niet al moeten zijn?

Ik loop terug richting de ingang, maar word bij het laatste bedstel tegengehouden door de magere bewaakster. ‘Je mag niet verder die kant op.’ En ze trekt een denkbeeldige lijn. ‘Alleen als je naar de wc moet, want die is buiten. Dan vraag je toestemming en dan gaat er iemand met je mee.’

Nu ze erover begint, zou ik best kunnen. Straks. ‘Mag ik hier wachten op mijn moeder en vriendin?’

‘Zijn die in dezelfde barak ingedeeld?’

Dat móét! Maar moeder werd vóór mij weggebracht, die had hier al lang moeten zijn. Misschien is zij bij de ingang naar rechts geduwd. Zit zij in de andere helft van deze barak, ergens achter die scheidingswand. ‘Heeft u een zieke vrouw in een kar gezien? Met een pluizebo...’ Prutzooi! Moeder heeft helemaal geen haar meer. ‘Met een lichtblauw sjaaltje om haar hoofd.’ Ineens zie ik de kapper weer, met zijn hoofd zowat tussen mijn benen. Dat hebben ze toch niet bij moeder gedaan?

‘Je mag hier wel op haar wachten,’ zegt Kaatje. ‘Maar geen stap richting de uitgang.’

‘Begrepen.’ Ik salueer er nog net niet bij.

Als Kaatje weg is, verplaats ik mijn gewicht een beetje naar links en naar voren, zodat ik net om het hoekje in de gang kan kijken. Die dikke bewaakster deelt weer een matras uit aan een kaalgeschoren vrouw. Geen Grietje. Waar blijft ze toch? Ik had haar nooit alleen moeten laten.

Ik bevoel mijn kale, gladde schedel. En wil niet weten hoe ik eruitzie. Al hoef ik maar om me heen te kijken om een aardig beeld te krijgen.

Magere, kaalhoofdige monsters.

Er verschijnt er weer een bij de dikke bewaakster. Wacht eens even! Die lichtblauwe jurk, dat is ze. Maar wat ziet ze eruit met die kale knis.

Als ze met haar matras deze kant op komt, zwaai ik, maar ze lijkt me niet te zien. Ach natuurlijk, ik ben ook in een kaalhoofdig monster veranderd. ‘Grietje,’ roep ik niet al te hard. Gelukkig, ze kijkt mijn kant op. Ik wil op haar afrennen, maar de denkbeeldige lijn houdt me tegen. De enige bewaker die tot nu toe vriendelijk is geweest, wil ik niet tegen me in het harnas jagen. Maar zodra Grietje de denkbeeldige lijn over is, leg ik mijn hand op haar schouder. Hoe gaat het? Hebben ze je pijn gedaan? Hebben ze...? Ze wil er vast niet over praten. Ik durf ook niet al te diep in haar ogen te kijken. We kunnen de verschrikkingen beter laten waar ze zijn.

‘Ik help je met je matras. Kom, snel, dan kun je nog bij mij in het beddeneiland.’ Er liggen al matrassen op de twee bedden boven dat van mij, maar het laatste stapelbed is nog leeg.

We vorderen het onderste bed voor haar, zodat we naast elkaar kunnen liggen. Bijna alsof we op kamp zijn met de Jeugdstorm. Mijn gedachten vliegen terug naar de jeugdherberg in Scheveningen, waar zij mij gezelschap hield tijdens mijn strafcorvee. Toen dachten we nog dat de oorlog meeviel.

Ik wil weten hoe het haar en haar ouders is vergaan sinds hun vertrek naar Duitsland, maar eerst moeder vinden. ‘Pas jij op onze bedden? Dan ga ik uitkijken naar mijn moeder.’

Ik sta net aan de rand van de denkbeeldige lijn, als er een vrouw met een lichtblauwe sjaal om haar hoofd naar de matrassenstapel schuifelt. Ze is het echt! En ze krijgt een matras in handen geduwd.

Daar kan ze helemaal niet mee slepen. Ze kan nauwelijks lopen. Toch staat ze daar met redelijk rechte rug. Vader zou trots op haar zijn.

Ik kijk rond, zoekend naar Kaatje. Die wijst net weer iemand richting ons beddeneiland, dat daarmee vol is. Ik hol erheen. ‘Mijn moeder is er. Mag ze alstublieft bij mij liggen? Ze heeft een zwakke gezondheid, dan kan ik haar helpen.’

Kaatje tikt de vrouw die ze net op weg gestuurd heeft op de schouder en wijst naar het volgende beddeneiland.

‘Zou u mijn moeder heel even willen helpen met het matras? Alleen tot de lijn, daarna doe ik het natuurlijk.’

Alsof het vanzelfsprekend is, loopt Kaatje met me mee terug. Hoe weet ik niet, maar moeder heeft het matras op zijn kant gekregen en zeker vijftig centimeter voortgesleept. Nu kijkt ze ernaar alsof het een berg is die ze moet verplaatsen.

‘Kom maar mee,’ zegt Kaatje als ik voor de denkbeeldige lijn blijf stilstaan. Als een dolle ren ik naar moeder toe. Ik zie haar gewoon schrikken. ‘Ik ben het, moeder. Antje.’ Na al die weken wil ik als een klein kind mijn armen om haar heen slaan, maar in plaats daarvan pak ik de voorste punt van het matras. ‘Gaat u mee? We regelen een bed voor u, zodat u kunt gaan liggen.’

Kaatje heeft de achterkant van het matras vast en in een wip staan we bij het beddeneiland. ‘Dankuwel,’ zeg ik snel als ze weer wegloopt.

Met een zetje van Grietje ligt het matras zo op het bovenste bed, maar mijn moeder kan die klim nooit maken. Alsof Grietje mijn gedachten kan raden, zegt ze: ‘Ik ga daar wel liggen.’

Ze is niet zo lenig als ik, maar fit genoeg om makkelijk naar boven te klauteren. Ze stoot haar hoofd nog net niet tegen de schuine dakbalken van de barak.

Ik sla de deken open en klop op het onderste matras. ‘Kom liggen, moeder.’ Ik ondersteun haar als ze zich met een diepe zucht neervlijt en ga erbij zitten. Het matras is zo dun, dat ik het ijzeren frame erdoorheen voel. Ik sla de deken over haar heen en laat mijn hand op haar bovenarm rusten.

Hoe vaak heb ik zo niet bij haar gezeten? Zij op de divan in de woonkamer, terwijl ik voor het huishouden kon zorgen. Ik heb haar erom vervloekt. Die keer dat ik met Roelie, Tiny en Milly zou gaan kamperen en ik thuis moest blijven omdat moeder zo ziek was. En nu... Ik weet gewoon niet wat ik moet zeggen. Waar we moeten beginnen. We hebben elkaar bijna drie maanden niet gezien. ‘Ik had gehoopt dat u veilig in Norg zat.’

‘Daar had ik moeten blijven,’ verzucht ze. ‘Maar de oorlog was voorbij, ik wilde terug naar huis. Kijken hoe het met jou was. Ik had nooit weg moeten gaan, jou nooit alleen achter moeten laten, al weet ik dat je voor jezelf kan zorgen. Mijn meiske.’ Liefdevol kijkt ze me aan. ‘Toen ik thuiskwam, was het huis leeg. Ik had geen idee waar je was en kon niets anders doen dan hopen dat je terug zou komen.’

Dat was ik ook van plan!

‘Dus ik wachtte op jou, tot ze me kwamen halen.’

‘En toen?’

‘Ze hebben het hele huis overhoopgehaald! Mijn serviesgoed in scherven op de grond.’

Dat ze zich daar druk om maakt. ‘Maar wat is er met ú gebeurd?’

‘Ze hebben me in het gevang gepropt. Met talloze anderen op een kluitje. We lagen zo strak tegen elkaar aan dat ik nauwelijks adem kon halen. Maar toen kwam de directrice van het ziekenhuis. Die engel zorgde zoals altijd voor mij. Ze zei meteen: “Dit is geen plek voor een zieke vrouw.” Aan welke touwtjes ze getrokken heeft, weet ik niet, maar ik werd overgeplaatst naar een andere cel, met minder mensen en meer ruimte. Vanochtend werd ik ineens in een vrachtwagen vol zieken geladen en hierheen gebracht. Wat doen we hier, Antje?’

Dat weet ik ook niet precies. ‘De mensen zoeken een zondebok. Iemand op wie ze alle ellende van de oorlog kunnen afschuiven.’

‘Het is goed dat ze SS’ers en andere foute Nederlanders aan gaan pakken. Maar heulen met de vijand hebben wij nooit gedaan. Je vader was altijd tegen Duitsland. Die wilde een groot Diets rijk. Géén Duits rijk.’ Onverwacht krachtig grijpt ze mijn hand. ‘Ze zeggen dat ik ook bij de NSB zat. Hoe kan dat nou, Antje? Ik heb daar nooit iets mee van doen gehad.’

Dus vader heeft háár nooit verteld wat hij gedaan heeft...

Ik zie hem nog de keuken binnenkomen en de VoVa voor mij op tafel leggen. ‘Ik heb hem uit.’

‘Fijn, vader, dan hebben we weer papier voor op de wc.’

‘Waarom lees je niet eerst een paar artikelen voordat je hem verscheurt?’

Politiek interesseerde me niet. Ik kon het niet in de pan stoppen en het huishouden deed het ook al niet. ‘Ik ben blij dat u erop geabonneerd bent.’ Anders hadden we niets om onze billen mee af te vegen.

‘Nou...’ Vader glimlachte zijn jongensachtige lach. Die had ik al een tijdje niet meer gezien. Sinds hij voor de WA werkte, keek hij vooral streng. Dat hoorde bij zijn uniform, nam ik aan. ‘Eigenlijk is Volk en Vaderland van je moeder. Als ambtenaar mocht ik jaren geleden al geen lid meer zijn van de NSB. Maar ik had zo’n mooi laag stamboeknummer, dat ik gevraagd heb of mijn lidmaatschap overgeschreven kon worden op naam van je moeder. En dus is zij al jaren lid, en niet ik.’

Ik lachte, want toen vond ik het slim bedacht. Maar door die truc van vader zit moeder nu hier! Moet ik het haar vertellen?

‘Meiske, ik heb je zo gemist.’ Ze reikt met haar hand richting mijn hoofd. ‘Je mooie haar...’

‘Het is niet erg, moeder.’ De leugen komt er afgeknepen uit.

‘Jij bent altijd zo sterk. Je vader zou trots op je zijn.’

Mijn tranen stromen.

Harkerig klopt ze met haar hand op de mijne. ‘Het is al goed.’

Alles is verre van goed!

Hoofdstuk 4

Grietje en ik zitten zij aan zij op het randje van mijn moeders bed en houden elkaars hand vast. Wat is het lang geleden. Wat heb ik mijn vriendin gemist.

Grietjes maag rommelt. ‘We kregen een paar happen havermoutpap per dag,’ gaat ze verder met haar verhaal. ‘En we moesten staand slapen, hangend tegen elkaar aan, omdat er geen plek was om te liggen. We zaten met zeker dertig man in die cel.’

Wat een luxe behandeling heb ik dan gehad op het politiebureau. Ik had mijn cel helemaal voor mij alleen en kreeg iedere dag ontbijt én ’s middags een warme maaltijd. ‘Maar even terug. Jouw moeder werd dus niet ingehaald toen jullie terugkwamen uit Duitsland en jij en je vader wel?’

‘Er moest iemand op de boerderij blijven. Iemand die er verstand van had.’

Ach, natuurlijk, vanwege de voedselvoorziening. ‘Zit je vader hier ook?’

Grietje haalt haar schouders op. ‘Ik heb hem niet meer gezien sinds we vorige week in het huis van bewaring werden gestopt.’

‘En je broers?’

‘Ik neem aan dat de arbeidsdienst is opgeheven, dus ze zullen vast snel terugkomen. Dan kunnen ze moeder helpen op de boerderij.’

Of ze worden ook gevangengenomen. Misschien is het slimmer voor ze om in Duitsland te blijven.

‘Wat denk je, zouden we iets te eten krijgen?’ Grietje duwt haar hand tegen haar buik.

‘Ik kan het aan Kaatje vragen.’

‘Aan wie?’

Ik kijk de barak rond en wijs naar de magere bewaakster, die de nog steeds binnenkomende nieuwelingen een bed toewijst. De laatste bedden inmiddels. ‘Kaatje Graatje, zij is best aardig.’

Grietje grinnikt. ‘Hoe verzin je het. En die ander?’

Met gefronste wenkbrauwen kijk ik haar aan.

‘Die dikke. Heb je daar ook al een naam voor bedacht? Als we niet uitkijken, pikt zij straks al ons eten in.’

‘Zij heeft vast ergens een geheime voorraad taart.’

Grietje likt haar lippen af. Ziet zij nu ook een toonbank met taarten voor zich? Ik kan me niet herinneren hoelang het geleden is dat er nog gebak verkocht werd. Mijn laatste poging tot een taart bakken kan ik me wél herinneren. Ik had weken zuinig aan gedaan en zo beschuit, aardbeienjam en kookpudding gespaard. Nauwgezet volgde ik het recept uit de krant, maar het werd een pruttaart. Vader was er nog blij mee ook.

Ik krijg een elleboogpor van Grietje. Haar ogen glimmen vrolijk.

‘Wat?’

‘Mientje Bakgraag! Zo noemen we die dikke.’ Ze slaat haar handen voor haar mond en duikt weg, hikkend van de lach.

Dan borrelt hij bij mij ook omhoog. Zo vanuit mijn buik, recht mijn mond uit. Ik lach zoals ik in geen weken gedaan heb. En voel me een heel stuk lichter. Ik was vergeten hoe fijn het is om te lachen. Dat mag ik nooit meer vergeten.

‘Meiden, niet zo schudden op mijn bed. Straks vlieg ik er nog af.’

Kijk nou, zelfs een glimlach op het gezicht van moeder. Ze ziet er jaren jonger uit, maar we kunnen háár beter Kaatje Graatje noemen.

Mijn vrolijkheid wordt weggestampt door naderende legerlaarzen. Daar, bij de tussenwand, staat mijn gummiknuppeldraaiende bewaker. En hij heeft vrienden meegenomen. Ze kijken de barak rond, duidelijk op zoek naar problemen. Ik verstop me achter de ijzeren stang van ons bedstel.

De mannen verspreiden zich en wijzen vrouwen aan. Hier, daar, schijnbaar willekeurig worden ze van hun bed geplukt.

Naar beneden kijken, dwing ik mijn ogen. Maar hoe ik ook probeer die mannen met mijn gedachten weg te duwen, eentje komt toch mijn kant op. Zijn laarzen staan recht voor het bedstel.

Een ruk aan mijn arm. ‘Meekomen.’

Ik sta op, probeer me tussen hém en Grietje en moeder in te positioneren.

‘Jij ook!’

Prutzooi. Ik trek Grietje mee, hoop zo de aandacht van moeder af te leiden. In haar lijkt hij niet geïnteresseerd, zie ik als ik over mijn schouder kijk. Hij staat al bij een ander bedstel.

Ik sluit me aan bij de groep. Siena is er ook. Allemaal jonge vrouwen. Wat moeten ze van ons? En waarom houdt Kaatje die lui niet tegen? Ik zie haar nergens meer.

‘Meekomen,’ wordt er geblaft.

We hobbelen achter hem aan, over de denkbeeldige lijn, zo de barak uit, langs twee andere barakken. Aan de andere kant van het prikkeldraad ligt een niemandsland. We lopen er vlak langs, slaan dan af, tussen wat kleine houten huisjes door, en komen weer op het veld waar we ons eerder vandaag in rijen van acht moesten opstellen.

‘Opstellen in rijen van vier,’ blaft de leider van het stel.

Grietje en ik staan weer vooraan, terwijl ik dat niet eens wil. Maar je kunt beter zien wat er op je afkomt, toch?

De Blaffer inspecteert de groep met zijn armen op zijn rug. ‘Ga rechtop staan. Neus vooruit. Handen strak naast je zij.’ Zo nu en dan snuift hij minachtend. En deelt tikken uit met zijn gummiknuppel.

Kom op, dames, geef hem geen kans. Zo moeilijk is het niet om in het gelid te staan.

Nee, dat is te makkelijk gedacht. Als zij het net zo zwaar hebben gehad als Grietje in het huis van bewaring, is het een wonder dat ze überhaupt nog rechtop staan.

‘Weten jullie waarom jullie hier zijn?’

Eindelijk antwoorden. Al ga ik ervan uit dat ze me niet zullen bevallen.

‘Dan gaan jullie daar maar eens over nadenken. En wee degene die beweegt.’

Mijn ogen draaien richting Grietje, ik zie haar alleen vaag. Vooruitkijken dan maar. En wachten tot de Blaffer zijn lol heeft gehad.

De bewakers lopen als aasgieren om ons heen. Ik kan deze houding uren volhouden, maar achter me hoor ik iemand steeds moeizamer ademen. Niet doen, laat de angst niet je borst beklemmen.

Geruis. Iemand beweegt.

De bewakers werpen zich als hongerige wolven in de groep en halen een vrouw naar voren. Tranen trekken zwarte lijnen in haar smoezelige gezicht.

De Blaffer geeft haar een duw, zodat ze op de grond belandt. ‘Weet je wat jij bent? Een laffe hond.’ Hij schopt in haar zij. ‘Op handen en voeten, jij. Laat maar eens zien dat je een brave hond bent.’

Wat?

De vrouw ligt daar maar. En krijgt weer een schop. ‘Honden die niet luisteren, worden afgemaakt.’

We happen met de hele groep naar lucht die er niet lijkt te zijn. Dit meent hij niet, toch? Maar de Blaffer lacht niet. Hij kijkt bloedserieus.

‘Doe wat hij zegt,’ fluister ik.

Ai, nu kijkt hij naar mij. ‘Goed zo, een braaf hondje. Doe jij het maar eens voor.’

Ik met mijn grote mond. Maar de aandacht is even van die arme vrouw afgeleid.

De Blaffer wijst met zijn gummiknuppel voor zijn voeten. Ik krijg de neiging om mijn lippen op te trekken en te grommen, maar ik laat me op handen en voeten zakken. Hou mijn hoofd schuw naar beneden. En krijg een klopje op mijn schouder. ‘Brave hond. Blaf eens naar het baasje.’

Bijten naar het baasje, dat zal ik!

Maar die klootzak draait voor mijn ogen veelbetekenend rondjes met zijn gummiknuppel. Hij hurkt, houdt zijn hand achter zijn oor. ‘Ik hoor niets.’

De mannen om hem heen beginnen te lachen. ‘Woef,’ roept er een, en dan blaffen ze door elkaar heen. ‘Woef.’ ‘Woef.’ ‘Woef.’ ‘Woef.’

De Blaffer gaat weer staan en geeft me een schop. Recht in mijn maag. Alle lucht schiet uit mijn lijf, waardoor ik een geluid voortbreng dat lijkt op een kef.

‘Brave hond. Terug naar je plaats.’

Tranen van woede branden in mijn ogen, maar ik kruip achteruit. Pas als ik terug op mijn plek in de rij ben, ga ik weer staan.

De vrouw op de grond krijgt ook een schop. ‘Scheer je weg.’ Ze kruipt bij de Blaffer vandaan. Niet terug naar haar plek, maar dat kan blijkbaar niemand iets schelen.

Met een handgebaar geeft hij aan dat we moeten verdwijnen. Dat doen we! We lopen terug naar de barak, alsof er niets gebeurd is. Maar ik voel me een ondier. En ondieren, die roei je uit.

Als er een bel klingelt, haal ik mijn gezicht uit het matras waarin ik het begraven had. Het geluid komt uit het midden van de barak. Alle blikken gaan die kant op, alle gesprekken verstommen.

Onder de bel, duidelijk herkenbaar aan haar ronde vormen, staat Mientje Bakgraag. ‘Deze bel bepaalt vanaf nu jullie leven. Hij geeft aan wanneer jullie slapen en wanneer jullie opstaan. Als de bel gaat en je nummer wordt afgeroepen, kom je je als de bliksem hier melden.’

Ze kijkt de hele barak rond, alsof ze zich ervan wil verzekeren dat iedereen haar gehoord heeft. ‘Dit was de bel voor het slapengaan. Jullie krijgen na het luiden twee minuten om in je bed te verdwijnen. Wie na de bel nog een woord spreekt, moet zich verantwoorden bij mij.’ En dat wil niemand.

‘Alvast voor morgenochtend: nadat de bel heeft geluid, heb je twee minuten om je bed op te maken en aangekleed voor je bedstel te verschijnen. In het gelid, vanzelfsprekend.’ Ze kijkt op haar horloge. ‘Nog anderhalve minuut voor de lampen uitgaan.’

In de barak zitten vaal vieze ramen. Het schemert nog niet eens buiten en wij moeten gaan slapen. Zonder een hap eten.

Moeder ligt al en ik trek de deken nog iets hoger over haar schouder. Geen idee hoe koud het wordt in zo’n barak.

Grietje komt aangerend. Die was ergens aan het kletsen. Half Assen zit hier opgesloten, maar ik had geen zin om bekenden te spreken. Ik heb helemaal nergens zin in. Behalve in eten.

Grietje duwt haar gezicht door de spijlen aan mijn voeteneind. ‘Welterusten.’

Het klinkt zo gewoon. Alsof hier zijn normaal is. Voor haar en de anderen die uit het huis van bewaring komen, is het een verbetering, dat snap ik wel, maar ik wil terug naar de politiecel. Daar werd ik tenminste als een mens behandeld.

Hoofdstuk 5

Mei 1940

Met open ogen lig ik in bed. Boven mijn hoofd klinkt het geronk van vliegmachines. Ze vliegen wel vaker over de laatste tijd, maar nooit zo veel. Of zo lang achter elkaar. Het zoemt, ronkt en bromt maar door.

Vanonder de gordijnen komt nog geen sprankje licht. Het moet midden in de nacht zijn. Wat doen ze daarboven?

Ik sta op en spiek tussen de gordijnen door. Niets. Waarschijnlijk vliegen ze boven de wolken. Maar waarheen? Waarom? En wie zijn het?

Zal ik het moeder vragen? Ik kan haar beter laten slapen, zij heeft vast ook geen antwoorden.

Ik ga op mijn zij in bed liggen, met mijn hand over mijn oor. Het geronk gaat maar door. Moet dit nou, midden in de nacht?

Ik probeer mijn gedachten met de vliegmachines mee te sturen. Hup, vlieg weg, ver weg, laat me slapen...

Van een knal schrik ik op. Rechtop in bed. Ik trek het gordijn open, het begint al licht te worden. Ben ik dus toch in slaap gevallen.

In de lucht zie ik niets. Schuin tegenover bij de Snippes bewegen de gordijnen. Daar zijn ze dus ook wakker geschrokken. Was het een explosie? Of een bom? Toch niet de Duitsers?

Die rukken op in Noorwegen, zeiden ze op school, maar daar wordt zoveel gezegd. Dat ze komen. Dat ze niet komen. Dat wij op hun weg naar Engeland liggen. Dat het zo’n vaart niet zal lopen.

Ik hou me vast aan wat vader zei, toen hij vorig jaar augustus werd opgeroepen: ‘Wees niet bang, ik hoef niet te vechten. Het mobiliseren van het leger is slechts een voorzorgsmaatregel. Nederland is neutraal en Hitler heeft beloofd dat hij ons land met rust zal laten.’

Elke keer als hij thuiskwam met verlof stelde hij mij gerust: er wordt niet gevochten, alleen getraind, Nederland zal buiten de oorlog blijven.

Maar wat was die knal dan? En al die vliegmachines vannacht?

Ik speur onze straat af, er is echt niets te zien. Wacht, was dat beweging bij Roelies slaapkamerraam? Het zou wel grappig zijn als we nu tegelijk aan elkaar denken. Zoals echte vriendinnen horen te doen. Misschien heeft zij ook slecht geslapen, dan kunnen we elkaar vandaag wakker houden in de klas.

Ik zwaai, maar zie geen beweging aan haar kant. Misschien heb ik het me verbeeld. Maar die knal, die heb ik me niet verbeeld.

Als ik op mijn sloffen de voorkamer binnenloop, is het volgens de staande klok half zeven. Wel een beetje vroeg, maar ik kan toch niet meer slapen. En ik ben niet de enige: moeder zit in haar nachtjapon op de divan, de gehaakte sprei over haar benen getrokken. In tegenstelling tot mij, heeft zij haar haren wel gekamd.

‘Goedemorgen moeder, bent u ook wakker geworden van al die herrie?’

‘Ik heb er geen goed gevoel over.’

Niet negatief denken, zou vader zeggen. Was hij maar hier om ons te verzekeren dat er geen gevaar dreigt. Dat die knal niets te betekenen had.

Mijn blik schiet naar mijn favoriete foto op het dressoir: vader in uniform. Hij heeft geen hoge rang – daar blijft hij boos om –, maar voor mij is hij de kolonel-generaal, of hoe de leider van ons leger ook mag heten. Hij zorgt ervoor dat de Duitsers hier wegblijven.

Ik maak havermoutpap, ook al heb ik geen honger, en neem net zulke muizenhapjes als moeder.

Na een halfuur maant ze: ‘Meiske, eet eens door.’

Nog een paar happen dan. Maar de pap is al maanden niet lekker meer. Sinds de suiker op de bon ging en we heel zuinig moeten zijn. En die vliegmachines en knal van vannacht maken het niet beter.

Vanaf de straat klinken lachende kinderstemmen. Het hoge geluid wordt onderbroken door een diepe brom. Vaders motor? Ik spring op en druk mijn neus tegen het erkerraam. Nee, het geluid klinkt dieper. Indringender. Van een veel zwaardere motor.

En dan zie ik een soldaat. Hij wordt omringd door kinderen. Met zijn handen wuift hij ze weg. ‘Zurück, zurück!’

‘Toeruuk! Toeruuk!’ roepen de kinderen hem na. Maar ze gaan niet achteruit, ze springen vrolijk om hem heen. Waarschijnlijk begrijpen ze niet wat die man zegt.

Dan dringt het tot me door: een Duitse militair! Gewapend. In onze straat. Achter hem volgt een pantservoertuig. En daar weer achter nog meer soldaten.

De kinderen lachen en wijzen. Misschien denken ze dat het een spelletje is.

‘Moeder! De Duitsers. Ze lopen daar. Vlak voor ons huis.’ Het kan niet, het mag niet, maar ik zie ze met eigen ogen.

‘Zitten ze hier?’ vraagt moeder vol ongeloof. Ze glijdt naar het puntje van de divan, zodat ze uit het raam kan kijken. ‘Meiske, snel, zet de radio aan.’

Mijn vingers trillen, waardoor ik de grote ronde draaiknop bijna niet te pakken krijg. Maar dan klinkt het vertrouwde geruis. ‘Hier volgen nieuwsberichten van het ANP.’

Ik hou mijn adem in.

‘Het algemeen hoofdkwartier deelde ons hedenochtend om kwart over vijf het volgende mede: van drie uur af hebben Duitse troepen de grens overschreden.’

Waren het Duitse vliegmachines vannacht? Hier, boven mijn hoofd?

‘Vliegaanvallen zijn geprobeerd op enkele vliegvelden. Weermacht en afweer zijn paraat bevonden.’

Vader. Die is ook paraat. Heeft hij vannacht tegen de Duitsers gevochten? Dan waren ze de grens niet over gekomen. Ze zijn vast ergens anders het land binnengevallen.

‘Inundaties voltrekken volgens plan.’

Inun-wat? Maakt niet uit. Het gaat volgens plan en dat is goed. Al zijn die Duitsers hier in de straat allesbehalve goed.

‘Voor zover bekend zijn ten minste zes Duitse vliegtuigen neergehaald.’

Ik juich en mijn moeder sist dat ik stil moet zijn. Kalm, gebaart ze met haar hand. Maar ik kan niet kalm zijn. Dit betekent oorlog. De oorlog die er niet zou komen. De oorlog waarin vader niet zou vechten.

De radio piept en kraakt. Dan klinkt de blikken stem weer. ‘Mijn volk.’ Het is nog steeds die man, maar alleen de koningin spreekt ons op die manier aan. De nieuwslezer zal wel een bericht van haar voorlezen. Mijn blik gaat naar het schilderij van koningin Wilhelmina dat boven de piano hangt. Ze staat er statig op. Niet door de gouden kroon of haar bontmantel, het is haar koninklijke houding, haar onverzettelijke blik. Zij zal niet wijken voor de Duitsers, en wij dus ook niet.

‘Nadat ons land met angstvallige nauwgezetheid al deze maanden een stipte neutraliteit in acht had genomen, en terwijl het geen ander voornemen had dan deze houding streng en consequent vol te houden, is in de afgelopen nacht door de Duitse weermacht, zonder de minste waarschuwing, een plotselinge aanval op ons gebied gedaan. Dit niettegenstaande de plechtige toezegging dat de neutraliteit van ons land zou worden ontzien, zolang wij haar zelf handhaafden.’

Poeh, wat zegt ze nou eigenlijk met die dure woorden?

‘Ik richt hierbij een vlammend protest tegen deze schending van de goede trouw en de aantasting van wat tussen beschaafde staten behoorlijk is.’

De toespraak gaat verder, over plicht en waakzaamheid, maar de woorden glijden langs me heen. De Duitsers zijn hier! Dat betekent dat ons leger heeft verloren.

Ik huiver. Verloren. Wat betekent dat voor vader?

De radio ruist en dan klinkt er opnieuw: ‘Het algemeen hoofdkwartier deelde ons hedenochtend om kwart over vijf...’

Dat is het dus. Meer nieuws is er niet. Ik kijk naar moeder, maar haar blik haakt nog aan de radio vast, alsof ze het apparaat wil dwingen om meer informatie te geven.

Als zij haar ogen neerslaat, loop ik op haar af.

‘Ik heb hier geen goed gevoel bij,’ zegt ze. ‘Ik ga naar de kazerne in Hoogeveen bellen. Kijken of ik je vader kan spreken.’

Dat mochten we eigenlijk niet weten, dat hij in Hoogeveen gelegerd zat, want alle details van de mobilisatie waren geheim, maar vader vond dat onzin.

‘Maak jij je klaar voor school.’

‘School?’ Ik behoor haar niet tegen te spreken, maar ik ga nu toch niet naar school?

‘De koningin heeft ons opgedragen om onze plicht te doen, rustig te blijven en waakzaam te zijn. Dus jij gaat gewoon naar school en ik ga kijken of ik nieuws over je vader kan krijgen.’

Ik wil ook weten hoe het met hem is! Maar hij zou willen dat ik naar school ga. Ook al lopen er Duitse soldaten door de stad.

Oorlog. We hebben het er op school al vaak over gehad. Hoe de Duitsers hun buren opslokten: eerst Oostenrijk, vervolgens een deel van Tsjecho-Slovakije en toen de opmars naar Polen. Denemarken, Noorwegen, het leek zo ver weg. Het kon me weinig schelen wat de Duitsers daar deden. Maar nu zijn ze hier. Marcheren ze door míjn straat.

Nu voel ik het ook: dit is niet goed.

Met mijn fiets aan de hand loop ik naar de overkant. Voor ik kan aankloppen, stuift Roelie al naar buiten. ‘Heb je ze gezien?’

Ik rol met mijn ogen en Roelie ratelt verder: ‘Ze zagen er wel stoer uit, hè? Met al die geweren. Al heb ik dat niet hardop gezegd. Mijn moeder was bang, ik zag het in haar ogen, ook al probeerde ze niets te laten merken. En mijn vader was akelig stil vanochtend. Wat denk jij, gaat alles nu veranderen?’

‘Ik weet het niet. Volgens mijn moeder moeten we gewoon normaal doen.’ En al zie ik nu geen soldaten meer, het voelt ongemakkelijk. Net als die keren dat moeder naar het ziekenhuis moest: je weet dat het een rottijd wordt, je weet alleen nog niet hoe erg het zal zijn of hoelang het gaat duren.

‘O, wat ben ik harteloos. Jij maakt je natuurlijk zorgen om je vader.’ Ze wrijft over mijn arm. ‘Hebben jullie iets gehoord? Heeft hij gebeld?’

Ik schud mijn hoofd en mijn haarlint zwiert voor mijn gezicht.

‘Je moeder zit nu natuurlijk vastgeplakt aan de telefoon.’ Ze klopt bemoedigend op mijn schouder. ‘Jouw vader is de beste. Ik weet zeker dat hij veilig is. En misschien valt het mee. Waren die Duitsers verdwaald of zo.’

Met een pantserwagen?

Roelie pakt haar fiets en stuitert de stoep af. ‘Laten we gaan kijken wat de meester ervan zegt.’ Ze trekt een gekke bek. ‘Want meester Peter weet het beter.’

We fietsen langs de kruidenierswinkel van mijn grootvader. Ik zie hem niet, maar zwaai toch, want dat doe ik iedere ochtend.

Op het schoolplein is het druk. De meesten hebben hun fietsen nog in de hand, terwijl die normaal meteen weggezet worden in het fietsenhok. Gaat school dan toch niet door? Ik hoop het. Dan kan ik naar huis, samen met moeder wachten tot vader belt. Misschien heeft hij dat al gedaan, maak ik me nu voor niets zorgen. Want ook hier zie ik geen spoor van oorlog. Al weet ik niet hoe oorlog eruitziet.

Roelie port me met haar elleboog. ‘Daar is Tiny.’ En ze manoeuvreert met haar fiets tussen de groepjes door naar degene die je niet over het hoofd kan zien op het schoolplein. Tiny probeert haar rode haar altijd te bedekken onder een sjaaltje, maar dat lukt nooit helemaal.

‘Het waarschuwingslicht,’ grapt vader vaak. ‘Als ik jou zie, weet ik dat het een drukke boel wordt in huis.’

Ik heb al een paar keer gezegd dat hij haar niet zo moeten plagen. Haar wangen worden dan net zo rood als haar haar. En Tiny is allesbehalve druk. Maar als zij komt, komt Roelie meestal ook, en ja, dan heb je een wervelwind in huis. En daar houdt vader niet van. Orde en netheid, zoals in het leger. En altijd je uiterste best doen. Nou, voor Roelie is een voldoende voldoende. Terwijl voor mijn vader een acht niet genoeg is als het ook een negen had kunnen zijn. Dus ik probeer altijd tienen te halen.

We vallen midden in een gesprek tussen Milly en Tiny. ‘... en toen zei Benno dat we ons niet druk hoeven te maken.’ Maar dat doet Milly wel, aan haar frons te zien. ‘Hij zei dat ze naar Limburg trekken om vanuit daar naar België en Frankrijk te gaan. Ze zijn niet geïnteresseerd in ons kleine landje.’

Dat strookt met wat vader zei, dat Hitler beloofd heeft ons met rust te laten.

‘Die broer van jou kletst uit zijn nek,’ zegt Roelie. ‘Die denkt ook dat Antje leuk is.’

De meiden joelen, ik steek mijn tong uit en Roelie knippert overdreven met haar ogen. ‘We hebben het wel gezien, hoe hij op de kermis naar je lachte.’

Zo gênant. Ik likte net aan een toverbal en had de kleur blauw te pakken. Dus ik durfde niet terug te lachen met mijn blauwe tanden. Een verfomfaaid glimlachje, meer heeft hij niet gekregen. Niet gek dat hij doorliep met zijn vrienden.

‘Ben je bang?’ vraag ik aan Milly. De Duitsers roepen van die akelige dingen over de Joden.

Voor Milly kan antwoorden, gaat de bel. Juffrouw De Boer staat bij de ingang. ‘Iedereen verzamelen in het gymnastieklokaal. De directeur zal jullie toespreken.’

Snel zetten we onze fietsen weg en zoeken een plekje in het overvolle gymnastieklokaal. Daar staat de directeur al te wachten op een kleine verhoging, zijn dunne snorretje keurig in de krul. Hij spreidt zijn armen en de gesprekken doven. ‘Jullie hebben het allemaal gehoord: ons land bevindt zich in moeilijke, zware tijden. Onzekere tijden ook, en daarom zullen de lessen vandaag niet doorgaan. We vervroegen de pinkstervakantie met een dag. Aangezien we niet weten wat er gaat gebeuren, lijkt het me verstandig dat jullie de waardevolle spullen uit jullie schoolbanken halen. Doe dit kalm en ordentelijk en ga daarna rechtstreeks naar huis. Hopelijk zien wij jullie gezond en wel terug na de vakantie en is de oorlog dan voorbij. Leve ons vaderland! Leve het huis van Oranje!’

Wij roepen met hem mee. Dan kijk ik Roelie aan. ‘Hebben we nu vrij?’

‘Mijn volk,’ zegt ze met de deftige stem van de koningin, ‘jullie hebben toestemming om je aan alle schoolse plichten te onttrekken.’

We schieten in de lach en Roelie geeft me een gemoedelijke zet. ‘Kom, we pakken onze spullen en gaan dan kijken of de Asser Courant nieuws heeft.’

Ik wil weten of moeder nieuws heeft, maar even langs de krant kan geen kwaad; we hoeven daar geen uren te blijven.

We drommen door de gangen, klappen in de klas onze schoolbanken open en halen ze leeg. Mijn schriften, tekenblok, potloden en boeken, alles gaat mee.

Op het schoolplein gonst het van de geruchten. Duitsland. Oorlog. Soldaten. Wegen zijn gesperd, hoor ik. We mogen onze woonplaats niet verlaten. Van wie?

Oorlog, oorlog, oorlog. Hij is overal en toch staan we hier gewoon te kletsen op het schoolplein. Maken we ons druk om niets?

‘Ik ga naar huis,’ zegt Milly. ‘Mijn vader zou zo snel mogelijk terugkomen met nieuws.’

‘Doe de groeten aan Benno,’ fluister ik haar toe. ‘En niet bang zijn voor de Duitsers.’

Ik fiets met Roelie en Tiny richting de stad. Voor de Asser Courant staat half Assen naar de openbare bekendmakingen te kijken. Wij wringen ons door de mensenmenigte heen tot we de krantenkoppen kunnen lezen.

OOK BELGIË IN OORLOG.

LUCHTAANVALLEN OP DE BRITSCHE KUST.

DUITSCHE WEERMACHT VALT ONS LAND BINNEN.

Daar staat het, zwart-op-wit: het is oorlog.

‘Mensen, ga naar huis,’ klinkt een gebiedende mannenstem. ‘De burgemeester zal u vanmiddag toespreken via de radiocentrale. Blijf kalm en houd u rustig.’ Het is een politieagent, zie ik nu. ‘Blijf zo veel mogelijk binnen en wacht de nieuwsberichten af.’

‘Wat doen we morgen?’ vraagt Tiny.

O ja, we hadden afgesproken om samen muziek te maken. Ik weet niet of moeder daar nu op zit te wachten. ‘Alles hangt af van...’

‘Als het niet bij Antje thuis kan, doen we het bij ons,’ stelt Roelie voor. ‘We laten onze vakantie toch niet verpesten door de Duitsers? We gaan gezellig muziek maken morgen,’ zegt ze zelfverzekerd.

Morgen klinkt nog heel ver weg. Ik wil naar huis, weten of vader veilig is.

Hoofdstuk 6

Ik heb mijn stoel half in de deuropening naar de hal gezet. Mocht de telefoon gaan, dan ben ik er in een wip bij. Maar hoe ik ook naar het bakeliet kijk – smekend, boos, lief –, het ding rinkelt niet.

Ik voel een bemoedigende hand op mijn schouder. ‘Neem een biscuitje.’ Het is lief dat opoe er is, maar ook zij kan niets doen behalve hopen en wachten op nieuws. En nee, ik hoef geen biscuitje. Ik heb al zo’n droge mond.

Opoe gaat naast mijn moeder op de divan zitten. ‘Zullen we de radio nog een keer aanzetten?’

We hebben de legerberichten al honderd keer gehoord. Ze zeggen dat er wordt gestreden om de vliegvelden en de bruggen over de grote rivieren. Maar waar is vader? Vecht hij op dit moment voor ons land? Voor zijn leven?

Ik kan het me gewoon niet voorstellen: Nederland in oorlog. Wat moeten de Duitsers met ons? Willen ze voortaan op klompen lopen? Tulpen in de tuin? Of zijn ze jaloers op onze duinen?

Het is zo stil in de voorkamer, dat ik de deur in de keuken hoor opengaan. Ik verlaat mijn post om te kijken wie er achterom komt. ‘Opa.’ Er staan diepe groeven in zijn voorhoofd.

‘Antjepantje.’ Het komt er lang niet zo vrolijk uit als normaal.

‘Wie past er nu op de winkel?’

‘Die is gesloten. Ik ben vanochtend helemaal leeggekocht. De ingeblikte groenten, bouillonblokjes, alle koffie en meel... Hebben jullie voldoende voorraad? Ik heb iets achtergehouden voor noodgevallen.’

En oorlog ís een noodgeval. Ik heb er geen seconde bij nagedacht, ik wilde morgen boodschappen doen, zoals normaal, maar er is geen normaal meer.

We lopen samen naar de voorkamer en opa ploft in de luxe fauteuil. Waar vader hoort te zitten.

‘Al nieuws van Tunnis?’

Moeder schudt haar hoofd. ‘De lijnen zijn dood. Ik kreeg vanochtend heel even de basis in Hoogeveen te pakken, maar die man wist niets, alleen dat er geen troepen meer waren. Ik geloof dat alles nogal chaotisch is verlopen.’

‘Oorlog is chaos,’ bromt opa, ‘maar volgens mij verloopt het redelijk volgens plan.’

‘Wat was het plan dan, opa? Toch niet dat de Duitsers hier door de stad lopen?’