DAT BELOOF IK

Van Tamera Alexander zijn de volgende boeken verschenen:

Fountain Creek Kronieken in drie delen

Ontvlamd – Onthuld – Onthouden

De erfenis

Timber Ridge Reeks, drie delen

Uit de verte – Verder langs de weg – Diep in mijn hart

Belmont Reeks, drie delen

Een blijvende indruk

Van blijvende schoonheid

Op liefelijke tonen

Bell Meade Reeks, drie delen

Fluister zacht haar naam

Op weg naar haar hart

Het hart als inzet

Carnton-reeks

Kerst op Carnton

Dat beloof ik

Tamera Alexander

Dat beloof ik

Roman

© 2019 Tamera Alexander

Oorspronkelijke titel With This Pledge – The Carnton Novels

Uitgegeven met toestemming van de oorspronkelijke uitgever: Thomas Nelson, een divisie van HarperCollins Christian Publishing Incl., USA

© 2019 Nederlandse editie Uitgeverij Van Wijnen, Postbus 172, 8800 AD Franeker

Vertaling Margriet Visser-Slofstra

Omslagontwerp James W. Hall, omslagfotografie Steve Gardner, Shutterstock, iStock

Omslagbelettering Garage-bno, Kampen

www.uitgeverijvanwijnen.nl

ISBN 9789051945744 / NUR 302

ISBN e-book 9789051947144

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever

Ter nagedachtenis aan alle gesneuvelden

bij de Slag bij Franklin,

en aan allen die de gewonden hebben verzorgd

of hen hebben begeleid naar hun Vaderhuis.

Liggend op mijn bed denk ik aan u,

wakend in de nacht prevel ik uw naam.

U bent altijd mijn hulp geweest,

ik juichte in de schaduw van uw vleugels.

Ik ben aan u gehecht, met heel mijn ziel,

uw rechterhand houdt mij vast.

Psalm 63:7-9

Besef dus goed: alleen de HEER, uw God, is God en hij houdt woord; hij komt zijn beloften na en is trouw aan ieder die hem liefheeft en die doet wat hij gebiedt, tot in het duizendste geslacht.

Deuteronomium 7:9

Beste lezers,

De reis die u gaat ondernemen is in sterke mate ontleend aan de geschiedenisboeken en aan het leven van de mensen die de gebeurtenissen in deze roman aan den lijve hebben ondergaan. Het is mij een grote eer dat ik hierover mag schrijven. Die eer gaat echter gepaard met een zware verantwoordelijkheid om die gebeurtenissen juist over te brengen. Het verhaal vertelt over het gebeurde op de avond van 30 november 1864, op Carnton in Franklin, Tennessee, na de tragische vijf uur durende Slag bij Franklin, waarbij bijna tienduizend soldaten werden gedood, gewond of gevangengenomen, en over hoe de mensen op Carnton omgingen met de naweeën ervan.

Ik heb deze roman geschreven, de geschiedenis zorgvuldig in acht nemend – met vaak onrustbarende beschrijvingen van de strijd – met een groot verlangen om een overtuigend hoopvol verhaal te vertellen. Want dat ervaarde ik tijdens het lezen over deze gebeurtenissen telkens weer: hoop. Ik heb letterlijk duizenden bladzijden historische en persoonlijke verslagen gelezen waardoor wij niet anders dan ontzag en bewondering kunnen hebben voor de moed en de kracht van al deze mannen en vrouwen.

Mijn dank gaat uit naar de staf op Carnton die mij toegang heeft verschaft tot hun uitgebreide historische materiaal, met een speciaal woord van dank voor Joanna Stephens en Elizabeth Trescott voor het geduldig beantwoorden van talloze vragen. Ook spreek ik mijn dank uit aan David Doty, de achter-achter-achter-achterkleinzoon van kapitein Roland Ward Jones, de laatste gewonde geconfedereerde soldaat die na zijn herstel Carnton verliet – en een van de hoofdpersonages in deze roman – voor het delen van de persoonlijke geschiedenis van zijn familie, waaronder de liefdesbrieven tussen Roland en Lizzie. Deze roman is des te rijker dankzij onze telefoongesprekken en e-mails, David, en dankzij de vele foto’s die je hebt gedeeld. Dank je wel.

Als laatste dank aan u, beste lezers, voor de tijd die u mij toevertrouwt. Een geschenk dat ik koester en nooit vanzelfsprekend vind. Ik hoop dat onze wegen elkaar op een dag op Carnton kruisen. Wanneer u dan de gewijde grond van het slagveld betreedt, en de kamers en gangen van Carnton bezoekt en de plankenvloer bekijkt die – anderhalve eeuw later – nog steeds de bloedvlekken van die noodlottige novemberavond draagt, vertrouw ik erop dat u, net als ik, meer waardering krijgt voor de offers van al die mannen en vrouwen daar – die grotendeels onbekend zullen blijven voor ons.

Maar een aantal ervan kennen we wel. Dit is hun verhaal.

Met uitzicht op de eeuwigheid,

Tamera

1

30 november 1864
Carnton
Franklin, Tennessee
30 kilometer ten zuiden van Nashville

‘En dit, kinderen, is een tekening van de Grote Piramide van Gizeh in Egypte. Dat ligt een heel eind bij Franklin, Tennessee, vandaan.’ Lizzie zag hoe gefascineerd Hattie en Sallie, het nichtje uit Nashville dat op bezoek was, keken. De zevenjarige Winder staarde echter nors naar buiten.

Lizzie liet haar stem dalen. ‘In deze piramide liggen een machtige Egyptische farao, of koning, en zijn koningin begraven. En er zijn allemaal geheime kamers.’

Winder keek ineens om. ‘Geheime kamers?’

Ze knikte. ‘Archeologen hebben onlangs in het bovenste deel van de piramide een aantal nieuwe kamers ontdekt. Die zijn eeuwenlang verborgen geweest. Kijk naar deze tekening …’

Terwijl ze verderging, wierp ze een blik op de klok op de zijtafel. Tempy kon elk moment het tussendoortje voor de kinderen komen brengen. De gordijnen van de opengeschoven raamdeur naar het balkon bewogen in een briesje dat haast zomers aanvoelde. De zon en de warmte wenkten hen naar buiten. Misschien maakte ze gebruik van het prachtige weer door de lessen ’s middags voort te zetten onder de oranjeappel voor het huis. Na al die weken regen en kou was het milde weer een welkome verandering. Vooral zo aan het einde van november.

Even later hoorde ze Tempy’s voetstappen op de trap. ‘Dank dat jullie zo goed hebben opgelet, kinderen. En voor jullie goede vragen, meisjes. Tijd om iets te eten!’

Tempy klopte twee keer aan, waarna ze binnenkwam. ‘Goedemorgen, kinderen!’

Winder sprong van zijn stoel. ‘Wat krijgen we voor lekkers vandaag, Tempy?’

Lizzie schraapte haar keel en keek hem veelzeggend aan.

‘Ik bedoel … Dank je wel, Tempy, wat je ook voor ons hebt gemaakt,’ verbeterde hij zichzelf, terwijl hij zich nog steeds uitrekte om te kijken wat er op het blad lag.

Met een knipoog zijn kant op zette Tempy het blad op tafel. ‘Vanmorgen heb ik kaneelbroodjes voor jullie gemaakt, jongeheer Winder. Je mag er één pakken. En neem ook een glas melk.’ Ze knikte ook de meisjes toe, waarna de kinderen hun eten pakten en snel het balkon opzochten dat op de voortuin uitkeek. ‘Miss Clouston, ik heb er ook één voor u meegenomen.’

Lizzie nam het broodje aan en nam een hap, om vervolgens te zuchten en haar ogen dicht te knijpen. Het brood, dat zo uit de oven kwam, smolt bijna in haar mond. Het romige glazuur op het broodje was één en al suikerige heerlijkheid. ‘O, Tempy, ze zijn nog lekkerder dan anders. Dank je wel.’

‘Graag gedaan, miss.’ Hoofdschuddend keek Tempy naar de wereldbol op tafel. ‘Kijk toch eens naar al die plaatsen. Moeilijk te geloven dat dit alles zich daarbuiten ergens bevindt.’

Lizzie hoorde een verlangende toon in de stem van de vrouw. Ze had Tempy eerder naar de wereldbol zien kijken, zonder er iets over te zeggen. Voorzichtig voor het geval er glazuur op haar vingers zat, draaide Lizzie de wereldbol naar Noord-Amerika, om vervolgens Tennessee aan te wijzen. ‘Hier zijn wij nu. En daar’ – ze draaide de bol weer en wees de noordoostelijke hoek van Afrika aan – ‘bevinden zich de piramides.’ Lizzie hield de afbeelding omhoog en gaf een korte versie van de les die ze de kinderen had gegeven. ‘Die liggen in een land genaamd Egypte.’

Tempy nam haar op. ‘U zegt dat een of andere koning daarin begraven ligt?’

Lizzie knikte. ‘Samen met zijn koningin.’

‘Mmmmm … op deze bol is het niet te zien, maar het kost ons vast heel wat tijd om er te komen.’

‘Ja, dat klopt. We moeten er zelfs een oceaan voor oversteken.’ Lizzie trok een onzichtbare lijn van Tennessee over de Atlantische Oceaan naar het gebied waar Gizeh lag.

Tempy schudde haar hoofd. ‘Zo veel wereld door de goede Heer geschapen. Ik vraag me af hoe Hij dit alles heeft bedacht.’

Lizzie bewoog haar vinger iets naar rechts, in de wetenschap dat Tempy dit zou waarderen. ‘Zie je dit stukje land hier?’

Tempy kneep haar ogen halfdicht. ‘Ja, miss. Maar net.’

‘Dat is Palestina. Het deel van de wereld waar de Heer is geboren en waar Hij tijdens zijn leven op aarde heeft gewoond.’

‘Pa-les-ti-na,’ herhaalde Tempy langzaam. Ze zei het nog twee keer alsof ze het woord op haar lippen wilde voelen. ‘Mij is verteld dat hij uit het dorpje Bethlehem kwam.’

Lizzie knikte. ‘Je hebt gelijk. Bethlehem ligt in dat gebied.’

Tempy bleef een tijdlang naar dat plekje op de wereldbol kijken, om vervolgens haar jichtige vinger er vol verwondering overheen te laten glijden. Lizzie’s geweten speelde ineens op, niet voor het eerst overigens.

Tempy had haar verteld dat ze zo ongeveer haar hele leven op Carnton had gewoond, waar ze al die tijd voor de familie McGavock had gekookt. Lizzie had Tempy vaak naar haar leven hier willen vragen. Naar de oorlog. En naar wat het betekende om hier als enige slavin te zijn gebleven nadat kolonel McGavock drie jaar geleden de andere drieënveertig slaven had weggestuurd, ver buiten het bereik van het federale leger dat hen zou hebben willen vrijmaken.

Ze was ervan overtuigd dat Tempy de kans om het alfabet te leren zou aangrijpen, maar het was bij wet verboden om slaven te leren lezen en schrijven. Hier in het zuiden in ieder geval. De Emancipatieproclamatie, bijna twee jaar geleden door president Lincoln uitgevaardigd, had op dit gebied weinig verschil gemaakt. Lizzie had het daarom nooit aangeboden. En in de acht jaar dat zij op Carnton had gewoond en gewerkt, had ze Tempy nooit deelgenoot gemaakt van haar mening over de slavernij. De moed daarvoor had haar ontbroken. Slavernij was immers iets waarover een ‘keurig opgevoede’ vrouw niet sprak. En al helemaal niet met een slavin.

En wat zou ze hebben bereikt met het uitspreken van haar afwijkende mening? Niets. Lizzie hield een zucht binnen. Ze was een gouvernante, geen landeigenaar. Ze kon niet stemmen. Ze voerde geen eigen huishouding – nog niet tenminste. Ze had geen stem. En het uitspreken van haar mening zou alleen maar een wig drijven tussen haar en de familie McGavock, terwijl ze de relatie met de familie koesterde. Zich openlijk uitspreken zou haar weleens haar baan kunnen kosten, en dat kon ze zich eigenlijk niet veroorloven, vooral niet nu er een oorlog gaande was. Toch voelde ze zich beschaamd, zelfs nu ze haar motieven overdacht.

Soms vroeg ze zich af of ze jaren geleden, toen ze er voor het eerst over had nagedacht, toch niet naar het noorden had moeten gaan. Ze had ongetwijfeld bij een gezin in Boston of Philadelphia een positie kunnen vinden. Maar ze had dan alles wat haar vertrouwd was, haar familie, haar vrienden, moeten achterlaten. Daarom was ze gebleven en had ze geprobeerd niet stil te staan bij wat ze niet kon veranderen.

‘Leert u de kinderen over al die plaatsen, miss?’ Tempy wierp een blik op de wereldbol.

‘Dat probeer ik. Hoewel het op zo’n mooie dag als vandaag lastig is om hun aandacht vast te houden.’

‘Dagen als deze hebben we niet vaak, zeker niet rond deze tijd van het jaar.’

Lizzie bette haar mondhoeken om te voorkomen dat er glazuur zou achterblijven. Daarna liet ze haar stem dalen, omdat de raamdeur nog wijd openstond. ‘Ik denk erover de les naar buiten te verplaatsen om een tijdje van de zon te genieten.’

‘Als u wilt, miss, kan ik een picknicklunch maken zodat u buiten kunt eten.’

Lizzie knikte instemmend. ‘Wat een geweldig idee! Dat kan ik mooi als lokkertje gebruiken om ze tot die tijd goed op te laten letten.’

De belofte werkte geweldig. Na een heerlijke lunch hielpen de kinderen zonder morren de picknickspullen op te ruimen. Winder had nog wat aansporing nodig, maar dat paste bij zijn eigenzinnige karakter. Toch hielp hij goed toen hem dat werd gevraagd. Lizzie zat naast Sallie op de deken te kijken hoe Winder en Hattie elkaar in de schaduw van de oranjeappel achternazaten. De genegenheid voor hen die haar ineens overviel, benam haar bijna de adem. Ze had Hattie leren kennen vlak voor haar tweede verjaardag. En Winder kende ze al vanaf zijn geboorte. Ze hield van hen alsof het haar eigen kinderen waren.

Het warme gevoel binnen in haar zwakte iets af. Op een dag, als de Heere dat wilde, zouden Towny en zij zelf kinderen hebben. De gedachte aan Towny ging gepaard met een licht schuldgevoel. Maar net als anders probeerde Lizzie dat gevoel weg te duwen. Vrouwen trouwden immers om allerlei redenen – geld, aanzien, maatschappelijke positie, zekerheid. Was het dan echt zo slecht om te trouwen in de hoop kinderen te krijgen?

Ze bestudeerde de kale ringvinger aan haar linkerhand en dacht aan wat Towny een maand geleden had geschreven. Bij hun volgende ontmoeting, had hij geschreven, wilde hij haar iets bijzonders geven. Ze vroeg zich af of het de ring van zijn moeder was. Omdat ze zijn moeder, Marlene, had gekend, vond Lizzie dat een hartverwarmende gedachte. Maar juist omdat ze Towny’s ouders had gekend en ze een nauwe band met elkaar hadden gehad, hoopte ze maar dat ze, als Towny haar inderdaad die ring wilde geven, de ring waard zou blijken te zijn.

Het zou heerlijk zijn hem na al die maanden weer te zien. Zou hij veel veranderd zijn? Zou hij haar veranderd vinden? Zou zijn intentie om met haar te trouwen afgenomen zijn? Had hij dezelfde vragen over hun toekomst als zij? Een warme bries deed de bladeren boven haar hoofd ritselen. Lizzie bekeek het horloge dat met een kettinkje aan haar bloes vastzat. Het was later dan ze had gedacht. Ze spoorde de kinderen aan het klaslokaal weer op te zoeken en wilde net de deur achter zich sluiten toen Tempy haar aandacht trok.

‘Er is een brief voor u gekomen, miss. Van uw luitenant Townsend.’ Tempy reikte haar de brief aan. ‘Ik hoop dat hij het goed maakt. Het is zo’n goede man.’

Uw luitenant Townsend. Zo was Tempy Towny in de afgelopen maanden gaan noemen, maar het klonk Lizzie nog steeds vreemd in de oren. ‘Dank voor het brengen van de brief. En inderdaad, het is een goede man.’ Ze bekeek de gestempelde datum op de envelop. Slechts een week geleden. De post was snel deze keer. Ze vroeg zich af waar hij was.

‘Hij zal een goede echtgenoot worden, miss.’

‘Ja. Ja, dat zal zeker het geval zijn,’ antwoordde Lizzie. Ze had dat ook al heel vaak tegen zichzelf gezegd.

Tempy hield haar hoofd schuin en bestudeerde haar zoals ze wel vaker deed. Op een manier die Lizzie zich altijd deed afvragen of de vrouw werkelijk elke gedachte in haar hoofd kon lezen. En, sterker nog, of Tempy zich soms afvroeg of Lizzie haar eigen gedachten wel goed genoeg kende.

‘Nou, geniet van uw brief.’ Tempy neeg haar hoofd en liep weg.

Lizzie deed de deur dicht en legde de envelop op de tafelrand. Die zou moeten wachten. Het eerste uur vloog voorbij. Ze namen de grammaticalessen door en begonnen aan de schrijfoefeningen. Hattie en Sallie hadden beiden een prachtig handschrift. Maar Winders schuinschrift leek meer op een hanenpoot. Lizzie zat naast hem terwijl hij nauwgezet elke letter oefende. Daarna fluisterde ze: ‘Goed gedaan,’ en woelde door zijn haar. Ze hield wel van een uitdaging. Vervolgens gingen ze rekenen. Lizzie schreef optelsommen op een lei en elk kind loste er om de beurt twee of drie op. Rekenen was Winders lievelingsvak en tot grote vreugde van Lizzie was hij er erg goed in. Uiteindelijk zette ze hen zelf aan het werk en pakte ze Towny’s brief.

Ze maakte de envelop open. Maar één velletje. Haar blik gleed over het papier en ze sperde haar ogen wijd open. Het was een korte, maar openhartige brief. Hij had er geen doekjes om gewonden. Lizzie’s gezicht begon ervan te gloeien.

Liefste Lizzie Beth,

Ik tel de dagen tot ik je weer zie en hoop oprecht dat ik niet lang meer hoef te tellen. De afgelopen dagen heb ik over jou gedroomd en de dromen zijn zo realistisch dat ik je bijna naast mij kan voelen. De woorden dat ik je graag tot mijn vrouw wil maken, zijn slechts een mager aftreksel van mijn intense genegenheid. Ze hebben iets weg van de uitspraak dat de zomer in Tennessee ietwat warm kan zijn. Ook al weten wij hoe warm die zomers kunnen zijn, toch stellen ze niets voor vergeleken met het vuur dat binnen in mij voor jou brandt, een vuur dat met de dag feller lijkt te worden.

Lizzie keek op om te kijken of de kinderen naar haar keken. Toen besefte ze wat een dwaasheid dat was. Alsof ze door haar de brief te zien lezen iets over de inhoud te weten konden komen. Ze betastte de hoge kraag van haar bloes en las verder.

Tucker’s Brigade heeft opdracht gekregen verder zuidwaarts te trekken, maar ik bid dat we spoedig terugkeren naar Franklin. Hopelijk tegen de lente. Ik wil graag zo snel mogelijk met je trouwen, Lizzie. Dat is mijn wens en ik hoop dat jij dat ook graag wil. Mijn verontschuldigingen voor de korte brief, maar ik moet die voor ons vertrek nog snel zien te posten. Doe de familie McGavock en hun kinderen de hartelijke groeten. Wanneer je mijn vader ziet, wil je dan zeggen dat zijn zoon het goed maakt, vecht voor het land dat hem dierbaar is, maar dat hij zijn thuis en alle schatten daar mist. Vooral jou, mijn allerliefste Lizzie.

Je zeer toegenegen,

Towny

De vraag of hij mogelijk van gedachten was veranderd over hun aanstaande huwelijk was volkomen weggevaagd. Opnieuw was Towny erin geslaagd haar te verrassen. Ze had hem in januari voor het laatst gezien, toen hij haar ten huwelijk had gevraagd. Het was zacht uitgedrukt om te zeggen dat ze toen verbaasd was geweest. Het ene moment liepen ze na een bezoek aan haar familie de stad uit – pratend over de oorlog en hoe het hem was gelukt een kort verlof te krijgen – en het volgende moment had hij zich omgedraaid en haar handen gepakt.

‘Ik weet dat dit onverwacht lijkt, Lizzie, maar ik heb er al een tijd over nagedacht. Ik denk dat ik al van je houd sinds die keer dat ik je in de winkel zag. Jij met je bruine vlechten en met een pepermuntstaafje in je mond. Je keek me nauwelijks aan, tot ik een koprol in de lucht maakte.’ Dankzij zijn guitige grijns zag hij er jong uit. ‘Als man en vrouw krijgen we het samen vast en zeker goed. We kennen elkaar al op ons best en ons slechtst, en dat geeft ons een grote voorsprong op de meeste echtparen. Zou je alsjeblieft mijn vrouw willen worden? Zou je er in ieder geval over na willen denken?’

Daar had ze in toegestemd. Vervolgens had ze haar moeder om raad gevraagd, om erachter te komen dat Towny haar vader al om haar hand had gevraagd, waar hij volmondig ja op had gezegd. Haar ouders waren buiten zinnen van vreugde. Nuchter bekeken wist ze dat Towny gelijk had. Ze kenden elkaar inderdaad al heel goed. En ze waren allebei achtentwintig. Ze had allang getrouwd moeten zijn. Niemand had nog om haar hand gevraagd en ze had geen reden om te denken dat daar verandering in zou komen, vooral niet nu de oorlog het leven van zo veel mannen kostte.

Maar de ware reden waarom ze met Towny wilde trouwen – de reden die ze hem niet had verteld – bezorgde haar diep vanbinnen een akelig gevoel. Ze wilde graag kinderen krijgen en de tijd waarin dat kon, werd steeds korter. Ze liet een hand over haar buik glijden. Hattie en Winder waren over een aantal jaren volwassen. Dan zou zij naar een ander gezin moeten verhuizen om andermans kinderen op te voeden. Zo niet, dan zou ze haar ouders tot last worden. Daarom … had ze ja gezegd.

En ze was daadwerkelijk gek op Towny. Ze kon eerlijk zeggen dat ze van hem hield. Misschien niet op de manier waarop ze had gedacht een man te zullen liefhebben. Maar vriendschap kon zich ontwikkelen tot liefde. Dat had ze tenminste horen zeggen. En zij en Blake Rupert Townsend – of Towny, de bijnaam die ze hem al snel had gegeven – waren van jongs af aan elkaars beste vrienden geweest. Ze had dus ja tegen hem gezegd. Towny zou een goede echtgenoot zijn. Zo dacht ze er al jaren over. Ze had zichzelf alleen nooit voorgesteld dat hij haar man zou worden.

Lizzie vouwde de brief dubbel en legde die weg. Daarna keek ze hoe laat het was. Ze zou de kinderen nog een minuut of tien geven om hun taak af te ronden. Ondertussen zou ze de roman ophalen die ze in Winders slaapkamer, verderop in de gang, had laten liggen. Ze was van plan hun er voor het slapengaan uit voor te lezen. Ze had het boek speciaal voor deze tijd van het jaar bewaard.

‘Miss Clouston,’ zei Sallie voor Lizzie de deur dicht kon doen.

‘Zeg het eens, meiske?’

‘Kunt u me nog even met deze som helpen?’ Het meisje wees naar haar lei.

‘Zou u me kunnen helpen,’ verbeterde Lizzie rustig. ‘En ja, ik wil je met alle liefde helpen. Maar ik wil graag dat je het eerst zelf probeert. Ik help je als je een foutje maakt. En maak de som gerust hardop, als je dat gemakkelijker vindt.’

Ze streek over Sallie’s lange, blonde haar en knikte haar bemoedigend toe, waarna ze aan het even lange haar van Clara trok, de porseleinen pop die het kind overal mee naartoe nam. Sallie grinnikte en ging zacht fluisterend aan de slag. Na een recente concentratie van federale troepen in Nashville hadden Sallie’s ouders de familie McGavock gevraagd of ze Sallie een paar dagen naar Carnton mochten brengen om haar op afstand van de oorlog te houden. En aangezien Hattie en Sallie het goed met elkaar konden vinden, genoten ze van hun tijd samen.

Sallie slaagde erin de som op te lossen en keek op.

‘Goed gedaan!’ fluisterde Lizzie, waarop de ogen van het meisje straalden. ‘Door het hardop te doen is het je gelukt de som helemaal alleen te maken. Probeer de rest ook maar. Ik ben zo weer terug.’

Lizzie deed de deur dicht. Ze wachtte een paar seconden om te horen of Winder begon te kletsen, zoals soms gebeurde wanneer ze de kamer verliet. Maar het bleef gelukkig stil, constateerde ze dankbaar. Dagen als deze, daar leefden gouvernantes voor.

Ze liep naar Winders kamer aan de andere kant van de gang, maar herinnerde zich ineens dat de bij de picknick gebruikte deken nog in de portiek lag. Die kon ze beter eerst pakken. Ze nam de trap naar de benedenverdieping en hoorde de klok in de salon slaan. Twee uur. Misschien konden ze vandaag iets eerder stoppen om een wandeling naar de Saw Mill Creek te maken, of naar de kruidenier in de stad te lopen voor een snoepje van een cent. In dat geval konden ze ook bij haar ouders langsgaan, en …

De voordeur zwaaide open. Lizzie bleef abrupt staan, terwijl haar hart een slag oversloeg. Er liep een soldaat naar binnen. Een generaal, meende ze, gezien zijn uniform. Zonder halt te houden keek hij naar de trap en beende die kant op.

‘Kan ik u misschien ergens mee van dienst zijn, generaal?’ Ze herkende hem niet, toch kwam hij haar op de een of andere manier bekend voor.

Zonder iets te zeggen, zonder haar een blik waardig te keuren, nam hij de trap. Lizzie wierp een blik in de zijkamers, op zoek naar kolonel of mevrouw McGavock, maar zag niemand. Daarom volgde ze de man naar boven, waar hij slechts een seconde aarzelde voor hij de logeerkamer binnenliep en door de openstaande raamdeur het balkon betrad dat het hele huis omspande. Hij liep tot aan de noordwestelijke hoek van het balkon, bleef daar staan en keek uit over het veld.

Lizzie bleef in het slaapvertrek staan, niet goed wetend wat te doen. Haar grootste zorg was de veiligheid van de kinderen – maar het was duidelijk dat zij op dit moment geen risico liepen. Maar wat bezielde de man om zomaar zonder toestemming het huis binnen te lopen? Zelfs zonder te groeten? Misschien kende hij kolonel en mevrouw McGavock, maar dan nog … je fatsoenlijk gedragen bleef belangrijk.

De seconden tikten weg. Uiteindelijk liep ze tot aan het raam om naar buiten te kijken. Ze wilde zien waar hij naar stond te kijken. Meteen sloeg haar hart op hol.

Op ruim een kilometer afstand verzamelden zich heel wat federale troepen rondom het huis van de familie Carter. Duizenden manschappen. Nog nooit had ze zo veel soldaten bijeen gezien. Ze betrad het balkon om meer te kunnen zien. Eerder die morgen hadden mevrouw McGavock en zij enkele honderdtallen unionisten richting Columbia Pike zien trekken. Dat was niet ongebruikelijk, aangezien het Amerikaanse leger de stad Franklin de afgelopen drie jaar van tijd tot tijd bezet had. Ook Nashville hadden ze bezet, vrijwel sinds het begin van de oorlog. Zowel Carrie McGavock als zij had aangenomen dat de soldaten daarnaartoe op weg waren geweest. En anders naar het nabijgelegen Fort Granger, een federale voorpost zo’n drie kilometer verderop. Maar wat Lizzie nu zag …

Waarom zo veel soldaten? En wat waren ze aan het doen? Het leek wel alsof ze versterkingen aan het opbouwen waren. In de vorm van een halvemaan ten zuiden van het huis van de familie Carter. Ze hoopte maar dat Fountain Carter en zijn gezin het goed maakten. In het zonlicht zag ze iets glimmen. Ze deed een paar passen naar voren, maar bleef toen staan. Zelfs zonder verrekijker kon ze zien dat er talloze kanonnen langs de heuveltop stonden opgesteld.

De generaal draaide zich plotseling om. Met een strak gezicht liep hij weg. Lizzie volgde hem naar beneden, waar hij door de voordeur naar buiten verdween, het bordes afliep en een hengst besteeg. Ze bleef in de deuropening staan en keek hem na terwijl hij dwars door de velden zuidwaarts reed.

‘Was dat een soldaat?’ hoorde ze achter zich. Toen ze zich omdraaide, stond Tempy met het picknickkleed in haar armen.

‘Ja. Maar ik weet niet wie het was. Hij heeft me zijn naam niet verteld. Hij liep zomaar naar binnen, zonder te kloppen!’

Er klonken voetstappen. Kolonel McGavock kwam tevoorschijn uit zijn kantoor.

‘Wat deed generaal Forrest hier?’ vroeg hij.

‘Generaal Nathan Bedford Forrest?’ antwoordde Lizzie.

Na zijn knikje keek ze nogmaals naar buiten. Geen wonder dat de man haar bekend was voorgekomen. Ze had zijn gelijkenis immers heel wat keren in de krant gezien. ‘Dat weet ik niet, kolonel. Hij liep naar binnen, ging naar boven, keek vanaf het balkon naar buiten en liep vervolgens weer naar beneden het huis uit. Zonder ook maar één woord te zeggen. Maar ik weet wel waar hij naar keek. De federale troepen verzamelen zich rond het huis van de familie Carter. In veel grotere aantallen dan mevrouw McGavock en ik vanmorgen hebben gezien.’ Als vanzelf liet ze haar stem dalen voor het geval de kinderen boven stonden te luisteren. ‘Het lijkt erop dat ze artillerie aan het opstellen zijn.’

De kolonel kneep zijn ogen samen. Hij liep de trap op. ‘Zou u de kinderen de rest van de middag binnen willen houden, miss Clouston? Zorg ervoor dat ze met hun aandacht bij hun les blijven.’

‘Natuurlijk, kolonel.’ Tempy en zij wisselden een blik.

Lizzie zag ervan af de roman uit Winders slaapkamer te halen en liep terug naar het lokaal. Ze gaf de kinderen opdracht hun grammaticaboek te pakken, waarna ze zich omdraaide om door het deels geopende raam naar buiten te kijken. Aan de voorkant van het huis zag ze echter niets ongewoons.

‘Hattie en Sallie, zoek bladzijde zeventien op. Winder, sla bladzijde acht op. Jullie kunnen vast gaan lezen terwijl ik jullie rekensommen nakijk.’

Lizzie was halverwege Hattie’s werk toen ze zich realiseerde al vijf minuten naar dezelfde som te hebben zitten staren. Ze leek zich niet te kunnen concentreren. Wat deden al die federale soldaten rond het huis van de familie Carter?

Een klop op de deur deed haar opschrikken. De deur ging open en mevrouw McGavock liep naar binnen. Lizzie ging staan. Bezoek van haar werkgeefster tijdens de lessen kwam niet vaak voor.

‘Gaat het wel goed, mevrouw McGavock?’

Maar aan de rimpels in het voorhoofd van de vrouw kon ze al zien dat het niet goed ging. Mevrouw McGavock begroette de kinderen, waarna ze Lizzie gebaarde met haar mee te lopen naar het balkon. Lizzie liep naar buiten en voor de tweede keer die dag voelde ze de moed haar in de schoenen zakken. In de verte, op nog geen drie kilometer afstand, bewoog een immense, bruingrijze zee gestaag hun kant op. Als een grote golf vanaf de oceaan deinde de ene rij mannen na de andere naar voren, al opgesteld in hun divisies, zo leek het, met de vaandels hoog in top. Lizzie’s hart ging er sneller van kloppen.

Ze keek naar het huis van de familie Carter, maar kon het huis vanaf het balkon aan de voorkant niet zien. ‘Ze kunnen het federale leger, dat hen staat op te wachten, vast en zeker zien.’

Mevrouw McGavock knikte ernstig. ‘De kolonel weet niet zeker wat er staat te gebeuren. Maar gisteren hoorde hij dat de bruggen over de Harpeth vanwege de regenval niet overgestoken kunnen worden.’

‘U denkt dus dat de federalen hebben geprobeerd die over te steken, maar dat dat niet gelukt is?’

‘Ik weet niet goed wat ik moet denken, Lizzie.’

Lizzie keek haar kant op. Ze beschouwde Carrie McGavock als een dierbare vriendin, maar haar werkgeefster sprak haar zelden met haar voornaam aan. Lizzie keek op het horloge aan haar bloes. Halfvier.

Mevrouw McGavock draaide zich om. ‘Ik zou graag willen dat u de kinderen meeneemt naar de keuken. Zet ze daar aan het werk en geef ze maar iets te eten.’ Ze lachte flauwtjes. ‘Iets lekkers zal helpen om ze bezig te houden.’

‘Goed, mevrouw. Ik maak er meteen werk van.’

Omdat ze haar wilde geruststellen, probeerde Lizzie te blijven glimlachen. Jaren geleden had een wat bazige tante tegen haar moeder gezegd: Lizzie is een rustig kind, Sena. Een lief ding, maar er lijkt geen lachje af te kunnen. Lizzie had zich vaak afgevraagd of die uitspraak een zichzelf waarmakende voorspelling was geweest. Op dit moment kwam die in ieder geval uit. Ze liep terug het lokaal in en legde haar wijsvinger tegen haar lippen terwijl mevrouw McGavock rustig wegliep. ‘Kinderen, ik wil graag dat jullie je boeken en leitjes meenemen. We gaan onze les vanmiddag in een bijzonder deel van het huis voortzetten.’

Winder sperde zijn ogen wijd open. ‘In een geheime kamer?’ fluisterde hij, terwijl zijn kin bij het opkijken iets naar beneden zakte. ‘Zoals in die driehoek die u ons vanmorgen liet zien?’

‘Nee, het is geen piramide. Het is ook geen geheime kamer. Maar het is wel een geheim waar we naartoe gaan.’ Ze pakte haar spullen bijeen en maakte een gebaar. Om haar woorden kracht bij te zetten deed ze de deur langzaam open en keek eerst om het hoekje, waarna ze hen gebaarde haar zachtjes te volgen.

De meisjes giechelden tijdens het naar beneden lopen. Vervolgens liepen ze door de hal en de eetkamer. De dubbele deuren naar het kantoor stonden open. Door het raam zag Lizzie in de verte het zuidelijke leger optrekken.

‘Snel doorlopen,’ fluisterde ze en ze moedigde de kinderen aan haar voor te gaan op het stenen trapje naar de keuken.

‘Gaan we naar de keuken?’ vroeg Winder, duidelijk verbaasd.

Lizzie schudde haar hoofd. ‘Volg mij!’

Tempy keek op van haar plek bij de werktafel waar ze aan het kneden was. Ze moest de blik hebben gezien die Lizzie haar had toegeworpen, want de vrouw glimlachte slechts terwijl de kinderen langs haar heen liepen. Daarna, toen Lizzie een olielamp van het buffet pakte, trok ze haar wenkbrauwen op.

‘Nu dan, kinderen …’ Lizzie knikte naar de provisiekast en zette een samenzweerderige stem op. ‘Weten jullie nog dat ik vertelde dat de kamers in de piramide geen raam hadden? Wij gaan in de provisiekast zitten en doen net alsof we in een piramide zijn.’

Hattie en Sallie keken elkaar grinnikend aan. Winder bleef echter stokstijf staan.

‘De laatste keer dat ik hier binnen ben geweest, heb ik straf gekregen, miss Clouston. Mama zei dat ik te veel van Tempy’s cakejes had gegeten. Het duurde een hele tijd voor ik er weer één mocht.’

Lizzie kreeg een warm gevoel vanbinnen toen ze aan die gebeurtenis dacht. Wat hield ze toch veel van deze jongen. ‘Deze keer mag het, Winder. Je moeder heeft toestemming gegeven om naar binnen te gaan, dat beloof ik je. Kom maar mee.’

Ze deed de deur open. Ze werden begroet door een heel aantal geuren – versgemalen meel en maaltijden, een keur aan specerijen van kaneel tot nootmuskaat en oregano, en daarbovenuit de zoete geur van gedroogde appels, perziken en peren. Tempy werkte altijd onvermoeibaar door wanneer het tijd was om het zomerfruit en de zomergroenten te bewaren. En ze was er zeer bedreven in om van die opgeslagen spullen culinaire hoogstandjes te maken.

Lizzie zette de olielamp op de stenen vloer. ‘Neem plaats, kinderen.’ Ze ging op een ton stroop zitten, terwijl haar gedachten alle kanten op schoten.

Sallie haalde ineens geschrokken adem. ‘Ik ben Clara vergeten! Mag ik haar alstublieft gaan halen?’

Hattie sprong op. ‘Ik ga met haar mee. We lijken dan op die ontdekkers over wie u vertelde!’

Lizzie stak haar hand op. ‘Ik zal Clara halen. Ondertussen wil ik graag dat jullie als drie ontdekkingsreizigers bespreken hoe het zou zijn om binnen in een piramide in een van die kamers te zitten. Jullie schrijven allemaal drie dingen op die je in die ruimte zou kunnen zien, voelen of ruiken. Wanneer ik terugkom, vertellen we elkaar wat er op onze lijstjes staat.’

De kinderen knikten, hoewel Sallie dat niet met overtuiging deed.

Lizzie pakte een blik dat achter haar stond. ‘En natuurlijk heeft elke ontdekkingsreiziger voeding nodig.’ Ze tilde het deksel eraf en hield hun de trommel voor.

‘Cakejes!’ gilde Winder en pakte er twee, om daarna te wachten en Lizzie aan te kijken, die goedkeurend knikte.

Na de meisjes van cakejes te hebben voorzien en ervoor te hebben gezorgd dat de kinderen aan de slag gingen, glipte ze de provisiekast uit en deed de deur achter zich dicht. Tempy stond voor het raam naar buiten te kijken.

‘Miss Clouston, u moet even komen kijken.’

Lizzie kwam naast haar staan en zag twee grote groepen geconfedereerde soldaten hun kant op komen. De bomen langs de slingerende oprijlaan onttrok de rest van de mannen aan hun zicht. ‘Ja, mevrouw McGavock en ik zagen ze eerder ook al, voor ik de kinderen mee naar beneden heb genomen. Ik wilde iets tegen je zeggen, maar dat ging niet. Niet in hun bijzijn.’

‘Wat is er aan de hand, miss? Waarom komt dat leger deze kant op?’

‘Dat weet ik niet. Maar van wat ik eerder heb gezien, hebben evenzoveel federale soldaten hun toevlucht gezocht bij het huis van de familie Carter.’

‘O, grote God, wees ons nabij,’ fluisterde Tempy.

Lizzie voegde er een stilzwijgend amen aan toe. ‘Ik moet snel naar boven om Sallie’s pop te halen. Zou je de kinderen in de gaten willen houden tot ik terug ben?’

‘Ja, miss. Natuurlijk.’

Lizzie haastte zich de trap op, snelde de eetkamer door en wilde de trap beklimmen.

‘Miss Clouston …’

Toen ze zich omdraaide, zag ze mevrouw McGavock bij de voordeur staan, die op een kiertje openstond. Na een blik op het gezicht van de vrouw, ging Lizzie naast haar staan. ‘De kinderen zijn veilig, mevrouw. Ze zijn in de keuken bij Tempy, en …’

Mevrouw McGavock deed de deur verder open. Lizzie viel ineens stil. Ondanks haar gevoelens over deze oorlog had de aanblik voor haar een betoverend effect op haar. Die enorme bruingrijze zee die ze eerder in de verte had gezien, kwam in eindeloos lange colonnes van wel drie kilometer breed hun kant op. De stilte van de middag werd alleen verbroken door de ritmische voetstappen van de soldaten en de trillers en het gekwetter van een boerenzwaluw. De meeste soldaten zagen er erg jong uit. Ze marcheerden opgewekt en met hun geweren in de aanslag over de akkers van Carnton en over het gras voor het huis, terwijl de warme najaarsdag bijna ten einde was.

Beter kijkend zag Lizzie dat sommigen helemaal geen geweer bij zich hadden. Het was algemeen bekend dat het zuidelijke leger minder goed was uitgerust dan de noordelijke tegenpartij, maar het had een ontnuchterend effect om in de wapens die sommige soldaten bij zich hadden het bewijs ervan te zien. Hooivorken, messen, pikhouwelen en zelfs spades. Het versterkte overigens de bijna tastbare durf en vastberadenheid die ze bij elke stap voorwaarts van de soldaten kon voelen.

‘Het machtige Tennesseeleger,’ zei mevrouw McGavock zacht, met een mengeling van trots en angst in haar stem. ‘Twintigduizend mannen, vertelde de kolonel me.’

Hoewel Lizzie onder de indruk was van wat ze zag en ze het gevoel van angst deelde, deelde ze niet het gevoel van trots. Ondanks alle redenen die als steun voor de Confederatie werden aangevoerd – autonomie van de staten, economische belangen, bescherming van huis en grond en de toekomst van gezinnen – leken die uiteindelijk toch allemaal terug te voeren tot de handhaving van de slavernij. En hoewel ze haar mening hier in dit huis nog kenbaar moest maken, was ze het op dit punt eens met het noorden. Tegelijk wenste ze dat er geen oorlog voor nodig was om op dat punt overeenstemming te bereiken.

Carrie McGavock liep het bordes op, daalde de trap af en liep over het pad naar het hek. Lizzie volgde haar.

De keurige colonnes weken uiteen toen ze om het huis heen liepen, maar marcheerden al snel in rechte rijen richting de grote ingegraven federale troepenmacht, net ten zuiden van het huis van de familie Carter. In het voorbijgaan bestudeerde Lizzie de gezichten van de mannen. Sommigen straalden vastberadenheid uit, anderen maakten een matte en vermoeide indruk. Ineens hoorde ze muziek. Ergens vanuit het midden van de gelederen steeg het geliefde nummer ‘Dixie’ op. Ze zag het fanfarekorps voorbijmarcheren, terwijl de laatste zonnestralen in hun instrumenten weerkaatsten. Na ‘Dixie’ kwam ‘Bonnie Blue Flag’, en daarna ‘The Girl I Left Behind Me’. De laatste twee liedjes leken veel te prikkelend en te frivool als begeleiding bij de aanval van een leger, toch hoorde ze een deel van de manschappen meezingen terwijl ze …

Er klonk een verdwaald schot uit de optrekkende strijdkrachten. Mevrouw McGavock en zij draaiden zich beiden om en snelden terug naar het bordes. Bij de trap aangekomen hoorden ze iemand achter zich schreeuwen.

‘Dames! Wacht, ik moet het huis confisqueren!’

Toen Lizzie zich omdraaide, zag ze een man het pad oprennen.

Mevrouw McGavock deed een stap naar voren, haar ogen half dichtknijpend. ‘Dominee Markham? Bent u het?’

De man vertraagde zijn pas, terwijl er een blik vol ongeloof op zijn gezicht verscheen. ‘Caroline Elizabeth Winder?’ In zijn stem klonk ongeloof door. ‘Zou de vrouw die voor mij staat dezelfde kunnen zijn als het meisje uit Louisiana dat ik heb gekend?’

Langzaam krulde er een lachje rond mevrouw McGavocks mond. ‘Ze zijn één en dezelfde, dominee. Alleen is het nu mevrouw John McGavock. Degenen die het dichtst bij me staan, noemen me Carrie. Het is verscheidene jaren geleden dat ik een meisje was. En dat onze wegen elkaar hebben gekruist.’

‘Ja, dat klopt.’ Hij keek naar de soldaten die nog steeds langs het huis stroomden. ‘Verscheidene levens geleden, zo voelt het.’

Het tere begrip op mevrouw McGavocks gezicht maakte elke reactie overbodig. Hun aandacht werd getrokken door voetstappen achter hen. ‘Dominee Markham,’ ging mevrouw McGavock verder, ‘sta mij toe mijn man aan u voor te stellen, kolonel John McGavock.’

Na de kennismaking werd het even stil. Lizzie voelde een subtiele verandering in de houding van de dominee.

‘Kolonel McGavock, mevrouw McGavock, ik moet u vertellen dat uw huis is aangewezen als veldhospitaal voor de gewonden van Loring’s Division. Namens generaal Hood en het machtige Tennesseeleger zijn we u dankbaar voor uw toewijding aan de Confederatie en aan uw medelandgenoten.’ Plechtig stak hij zijn hand uit. Kolonel McGavock nam die aan en daarmee aanvaardde hij zonder enige aarzeling de confiscatie van zijn huis. Maar wat moest hij anders? Legers vroegen nooit. Zij namen. Zelfs wanneer het je eigen leger was.

‘Dominee, ons huis is het uwe,’ antwoordde de kolonel. ‘We zullen alles zo goed mogelijk in gereedheid brengen in de tijd die we …’

Ergens achter hen hoorden ze een kanon bulderen. De echo ervan dreunde door de vallei heen. Een hoge fluittoon zette de lucht op scherp en net toen Lizzie naar het huis van de familie Carter keek, deed een explosie de grond onder haar voeten schudden. Als vanzelf dook ze ineen. Al haar spieren spanden zich.

‘Dames …’ De kolonel nam zowel haar als Carrie bij de arm. ‘Snel naar binnen.’

Alsof die kanonslag een teken had gegeven, barstte in de verte het artillerievuur los. Halverwege de deur keek Lizzie om naar de dominee, maar ze zag dat hij al naar het hek rende. Ze was bijna binnen toen ze het hoorde …

Een akelige kreet, onaardse oerklanken, als een spookachtig koor oprijzend uit de geconfedereerde soldaten. De lucht trilde ervan. Te midden van musketvuur klonk de kreet door heel de vallei, met een rilling over haar ruggengraat tot gevolg. De rebellenkreet. Ze had erover gelezen, had mannen erover horen praten, maar zelf had ze die nog nooit gehoord.

Hoor je die kreet, dan blijft er geen greintje moed in je ruggengraat achter, had een man haar ooit verteld. Toen had ze er haar twijfels over gehad, maar nu geloofde ze hem. Hoe kon een vijand dat horen zonder te huiveren?

De kolonel en mevrouw McGavock op de voet volgend snelde ze naar de familiesalon om de akkers achter het huis te bekijken. Er stegen vuur en rook op uit de loopgravenlinie van de federalen, alsof ze de hel zelf hadden losgelaten op het naderende geconfedereerde leger. Mannen werden met tientallen tegelijk neergemaaid, nog voor ze hun geweer in de aanslag hadden. Toch drongen de rebellen verder naar voren. Maar het was een te groot terrein om over te steken. Het veld was te lang.

Lizzie drukte een hand tegen het venster, niet in staat om adem te halen. Het is te ver. Keer om! schreeuwde ze inwendig. Maar vanuit een diepgaande moed en sterke overtuiging die zij zelf nooit had gekend, rukten de mannen verder op. Ze stapten over gevallen broeders heen, voorover vallend om weer op de been te krabbelen. Oprukkend, steeds verder oprukkend om de federale borstwering te bereiken. De vallei werd gehuld in rook en vuur.

‘Carrie! Miss Clouston!’

Lizzie draaide zich om en zag de kolonel meubilair tegen de muur schuiven. Zijn vrouw snelde toe om hem te helpen.

‘Waar zijn de kinderen?’ vroeg hij.

‘In de keuken bij Tempy,’ antwoordde Lizzie.

Hij knikte. ‘We moeten voor zo veel mogelijk mannen plaatsmaken. Carrie, jij en miss Clouston gaan hier samen aan de slag. Ik ga naar boven en kijk wat ik daar kan doen.’

Lizzie pakte het ene uiteinde van een bank vast, mevrouw McGavock het andere, en samen zetten ze die tegen de muur. Vervolgens zetten ze een tafel en leunstoelen tegen een zijmuur, om daarna hetzelfde te doen in de ontvangstsalon. En ondertussen woedde er aan de andere kant van de muur een oorlog.

Ze snelden vervolgens naar de eetkamer, ruimden de tafel af die Tempy al voor het avondeten had gedekt en schoven die tegen het dressoir.

Zwaar ademend liepen ze naar het kantoor. Mevrouw McGavock liep meteen op de Griekse schommelstoel af. Lizzie begreep wat er in haar omging. De stoel was een geschenk van wijlen president Andrew Jackson aan de kolonel. Hij had die jaren geleden gekregen, en de stoel was hem erg dierbaar.

Lizzie pakte de stoel aan één kant vast. ‘Waarom brengen we die niet naar de keuken? Dan kan de kolonel later beslissen wat hij ermee wil doen.’

‘Goed idee.’

Ze slaagden erin de stoel naar beneden te tillen, maar de laatste bocht naar de keuken vormde een probleem. Tempy snelde toe om te helpen en met z’n drieën lukte het hen de keuken te bereiken. Lizzie zag de kinderen in de deuropening van de provisiekast staan. Wijd open ogen vol onzekerheid op het gezicht van de meisjes, nieuwsgierigheid op het gezicht van Winder.

‘Winder zegt dat er buiten wordt gevochten,’ zei Hattie, terwijl ze van haar moeder naar Lizzie keek.

‘Ik heb dat alleen gezegd omdat het waar is!’ antwoordde Winder, terwijl hij rechtstreeks naar een raam liep.

Lizzie hield hem tegen. ‘Kinderen, jullie moeten nog iets langer in de provisiekast blijven.’ Ze keek naar mevrouw McGavock, zich afvragend of ze haar hier beneden wilde of dat ze met haar naar boven moest gaan.

Mevrouw McGavock richtte haar blik op Tempy. ‘Tempy, ik wil graag dat jij bij de kinderen blijft tot miss Clouston terugkomt. Wij hebben boven nog wat werk te verrichten. Maar ik stuur haar snel naar beneden,’ voegde ze eraan toe. Haar stem klonk weer wat moederlijker, alsof ze de laatste opmerking omwille van de kinderen had uitgesproken.

Lizzie gaf alle drie haar leerlingen een kus op hun hoofd en leidde ze terug de provisiekast in. Vlak voordat ze de deur dichtdeed, wees ze met een knipoog naar de trommel met cakejes.

Boven pakte ze samen met mevrouw McGavock flink aan om al het meubilair aan de kant te zetten en ruimte te maken voor wat er stond te gebeuren. Ergens tussen de kanonslagen en geweerschoten door hoorde ze de zwakke klanken van het geconfedereerde fanfarekorps.

Met haar handen op haar heupen bleef Carrie in de hal staan. ‘Ik wenste dat we beter uitgerust waren om hen te helpen – dat we meer te bieden hadden op het gebied van medische goederen.’

Maar toen de voordeur openschoot en de dragers de gewonden binnendroegen, realiseerde Lizzie zich al snel dat niets hen had kunnen voorbereiden op datgene wat over die drempel kwam.

2

De dood was Lizzie niet onbekend, maar ze had nog nooit iemand zien sterven. Ze omvatte de bebloede wang van de jonge soldaat voor haar. Het was nog maar een kind, nog geen dertien jaar – nauwelijks half zo oud als zij. Bij zijn laatste, moeizame ademteug had ze het gevoel dat de hemel hem huiswaarts trok. En bij zijn laatste woorden, zo indringend gefluisterd, had ze haar hart in haar keel voelen kloppen. De geluiden van artillerievuur en de donderende kanonschoten deden de lucht om hen heen trillen. Het klonk – en voelde – alsof de wereld verging.

Ze keek weer naar het gelaat van de jongen dat geleidelijk aan steeds bleker werd. Terwijl haar hart brak, worstelde ze met zijn laatste woorden en wat ermee te doen. Misschien, als ze erachter kon komen waar hij …

Vanuit de hal klonken er bevelen. Toen ze zich omdraaide, stroomden er meer dragers naar binnen met nog meer gewonden. Er lagen al heel veel gewonden in de ontvangstsalon, en ook al in het kantoor aan de andere kant van de hal. Hun gejammer en gekreun gingen haar door merg en been.

Hoe bestond het dat deze mannen met zulke gebroken lichamen, verscheurd door artillerievuur en geweerschoten, nog ademhaalden? Ze waren neergeschoten, neergesabeld en neergestoken met een bajonet. De meesten grepen naar hun zij en hun buik, anderen naar hun hoofd. Een van de mannen leunde kreunend naar voren, zijn arm stijf tegen zijn borst gedrukt. Toen ze wat beter keek, realiseerde Lizzie zich dat het aanhangsel dat hij vastklemde volledig afgescheurd was. Ze zette zich schrap. Ze viel niet snel flauw en werd ook niet snel licht in haar hoofd, maar nu moest ze zich toch aan een tafeltje vastgrijpen.

Er viel niet te ontsnappen aan de scherpe lucht van verschoten kruit, kampvuurrook en bloed, en dat gold ook voor de stank van bezwete en ongewassen lichamen. Soldaten schreeuwden om hun moeders, om hun liefjes, om iets te drinken. Anderen vervloekten de yankees in zulke lelijke bewoordingen dat Lizzie elk woord voelde steken. Weer anderen baden zacht om verlost te worden uit hun verschrikkelijke lijden. En ondertussen liepen artsen af en aan om wonden te verzorgen en bevelen te geven.

‘Verband! We hebben meer verband nodig!’

‘Breng deze soldaat naar boven!’

‘Morfine! We hebben morfine nodig!’

‘Miss Clouston, denkt u dat luitenant Townsend hier ergens is?’

Lizzie keek achterom. Ze zag Tempy staan met flink wat nieuw verband in haar armen. Ze haalde diep adem om wat rustiger te worden. ‘Nee, Tempy. Gelukkig niet. In zijn brief vandaag schreef hij dat Tucker’s Brigade verder naar het zuiden was gestuurd. Verder van Franklin vandaan.’

Towny had haar natuurlijk niet precies verteld waar zijn brigade naartoe moest. De soldaten hielden er altijd rekening mee dat de federalen de post konden onderscheppen. Toen ze had gelezen dat hij verder naar het zuiden zou trekken, was ze aanvankelijk teleurgesteld geweest. Nu was ze echter onvoorstelbaar dankbaar.

‘Dank U wel, Jezus, hiervoor,’ zei Tempy zacht, waarna ze het schone verband op een zijtafel legde. ‘Ik ga nog meer halen, miss Clouston. Zo te zien hebben we heel wat nodig.’

Lizzie knielde naast de volgende soldaat, een jongeman die op de grond zat en het restant van zijn rechterarm vasthield.

‘Ik denk dat het afgelopen is met mij, miss.’ Hij kreunde, met glanzende ogen van alle emoties. ‘Het is de yankees gelukt mij te doden.’

‘Nee, dat is ze niet gelukt,’ zei Lizzie zacht, terwijl ze probeerde te glimlachen. ‘En we moeten ons best doen dat zo te houden.’ Ze streek wat haar uit zijn gezicht en controleerde de provisorische tourniquet die strak om de bovenarm van de korporaal was aangebracht. Toen ze zag dat die goed vastzat, richtte ze zich op de diepe jaap in zijn onderbeen.

‘Een federaal kreeg mij te pakken met zijn jachtmes, miss. Hij zwaaide er wild mee in het rond.’

Lizzie vertrok haar gezicht. ‘Dat is te zien.’

‘Denkt u dat een van die dokters het kan redden?’ Hij haalde diep adem. ‘Mijn been, bedoel ik.’

‘Waarom zou je dat been willen houden, Bowman? De soldaat naast hem grinnikte, ondanks het feit dat hij naar zijn eigen onderlijf greep en zijn overhemd doorweekt was van het bloed. ‘Je weet toch dat je er op de dansvloer nooit veel van bakte!’

Beide soldaten lachten, ondanks de pijn die in hun ogen te lezen stond. Lizzie herinnerde zich dat Towny en de andere jongens vroeger op de gekste momenten grapjes hadden gemaakt.

Ze pakte een kom water en spoelde een bebloede doek uit. ‘Ik zal de wond zo goed mogelijk schoonmaken, korporaal, om er daarna verband omheen te doen. Een van de artsen zal er later naar moeten kijken, en ook naar uw arm.’

Ze werkte snel door, vanuit het besef dat er nog meer soldaten verzorging nodig hadden. Het aanhoudende spervuur van geweren en kanonnen, samen met wat ze eerder vanuit het raam in de familiesalon had gezien, schilderde een al te levendig beeld van hoe deze mannen hun verwondingen hadden opgelopen. Ze had wel tien artsen geteld die binnenshuis of buiten in de tuin aan het werk waren. Ze hadden de mensen in huis nauwelijks verteld hoe ze konden helpen, daarom deed Lizzie maar wat haar hand vond om te doen.

In de loop der jaren had ze haar vader vaak in zijn apotheek in Franklin aan het werk gezien. Ze had daardoor enige basiskennis op het gebied van medische verzorging opgedaan. Want telkens wanneer de dokter in de stad elders aan het werk was, vroegen de mensen de apotheker Edward G. Clouston om hulp. Lizzie had als meisje zelfs overwogen in haar vaders voetstappen te treden. Of om dokter te worden. Tot ze besefte dat dergelijke beroepen zelden voor vrouwen openstonden.

Hoewel ze niet één bepaald talent had – zingen, pianospelen, heel goed kunnen breien of naaien bijvoorbeeld – kon ze wel uitzonderlijk goed dingen onthouden. Daarom was ze onderwijzeres geworden.

‘Kijk eens aan, korporaal.’ Ze trok de knoop voorzichtig maar stevig aan om het verband goed op z’n plek te houden. ‘Probeer nu maar wat te rusten. Er komt vast snel een arts kijken.’

‘Dank u wel, miss.’ Hij klemde zijn kaken opeen en keek haar glazig aan. Misschien als gevolg van het bloedverlies of omdat hij in shock was. Of allebei misschien.

Lizzie schoof opzij om zijn vriend te helpen en oefende druk uit op de onderbuik tot er uiteindelijk een hospitaalsoldaat kwam. Voorzichtig kwam ze omhoog omdat haar knieën pijn deden van het lange knielen. Alleen al in de ontvangstsalon telde ze dertig mannen. Omdat er nog nauwelijks loopruimte was, stapte ze over de soldaat heen die ze als laatste had geholpen om iemand anders te verzorgen wiens armen ernstig gewond waren.

De meeste mannen, met ruige en volle baarden, waren niet op de winter gekleed en liepen op blote voeten, waardoor hun voetzolen kapot waren gegaan. Sommigen hadden van versleten jutezakken en lappen stof provisorische schoenen gemaakt. Maar het opgedroogde bloed onder hun voeten maakte duidelijk dat hun vindingrijkheid weinig bescherming had geboden. De afgelopen drie jaar had ze in de krant oorlogsverslagen gelezen – sommige veel te beeldend, dat had ze indertijd tenminste gedacht. Nu zag ze echter dat de pen van de verslaggever – en haar eigen verbeelding – de akelige waarheid jammerlijk slecht had beschreven. Deze oorlog eiste een veel te hoge tol. Aan beide kanten. Met de slavernij als middelpunt van de strijd.

Toch wist ze dat de situatie niet zo eenvoudig was. Towny en zijn familie hadden nooit slaven gehad, toch had hij zich als een van de eersten aangemeld om te vechten. Wat wordt een man geacht te doen, Lizzie, wanneer een leger zijn land in bezit neemt? Zijn huis? Zijn bezittingen? Hij vecht, omdat hij niet anders kan! Towny’s ogen hadden die avond een en al overtuiging uitgestraald.

Ook al was ze het niet eens geweest met zijn deelname aan de oorlog, ze had meer begrip voor iemand die vocht om huis en haard te verdedigen dan voor een strijd om idealen en normen en waarden die ze verkeerd en verachtelijk vond. Jarenlang hadden ze krantenberichten gelezen over een verdeeld congres dat probeerde een compromis te bereiken, maar rond 1860 leek elke kans op een akkoord nagenoeg verkeken. Elf afgescheiden staten later was de oorlog een feit.

Wanneer de familie McGavock gasten had, werd Lizzie soms uitgenodigd mee te eten, afhankelijk van wie er te gast waren. Alle argumenten voor de autonomie van de staten waren haar bekend, samen met de noodzaak om de macht van president Lincoln in te perken. Maar zelfs het argument over de autonomie van de staten kwam neer op de autonomie om de slavernij in stand te mogen houden. Haar eigen vader, die slaven had gehad, had de kant van de Confederatie gekozen. Aan het begin van de oorlog had ze het één keer gewaagd haar afwijkende mening met hem te delen, maar dat gesprek had hij toen snel en afdoende beëindigd. Daarom had ze verder haar mond gehouden.

Ze keek in de salon om zich heen. De meeste mannen leken tussen de achttien en vijfentwintig te zijn. Ze betwijfelde of een van hen ooit slaven had gehad. Als een man meer dan twintig slaven bezat, zoals kolonel McGavock, dan was hij ontheven van de plicht om te vechten. De Confederatie had immers voedsel nodig voor het leger en was daarvoor afhankelijk van de bijdragen van de plantages en de landgoederen. De mannen in deze kamer waren vermoedelijk boeren, arbeiders, spoorwegwerkers, accountants of winkeleigenaren misschien. Ze vermoedde dat de meesten op een ochtend wakker waren geworden met de ontdekking dat de oorlog bij hen op de stoep stond.

Ze verbond de armen van de gewonde luitenant, legde een knoop in het verband en ging de volgende man helpen.

Kolonel McGavocks relatie met het Ministerie van Oorlog zorgde ervoor dat hij goed op de hoogte was. En volgens wat hij eerder die week met haar en mevrouw McGavock had gedeeld, was het Tennesseeleger, onder bevel van generaal Hood, het laatste staande leger van de Confederatie. In Virginia werden generaal Lee en zijn mannen nog steeds door generaal Grant belegerd. Dat betekende dat de mannen in dit huis en de gewonde maar nog levende mannen op het slagveld iets verderop de laatste hoop van de Confederatie waren.

Maar aangezien de geconfedereerde regering nagenoeg bankroet was en het federale leger bijna drie keer zo sterk was als de zuidelijke strijdkrachten leek dat op z’n hoogst een zwakke, zo niet stervende hoop te zijn. Een hoop die Lizzie niet kon steunen, laat staan bejubelen, ongeacht haar liefde voor haar familie en …’

‘Miss Clouston! We hebben uw hulp nodig!’

Met een bebloede doek in haar hand keek ze op naar een van de artsen die zich doelbewust een weg baande door de salon, haar kant op.

‘We hebben hulp nodig bij de operaties, miss. Kolonel McGavock gaf aan dat u misschien zou kunnen helpen.’

Ze aarzelde. ‘Ik … wil overal mee helpen, dokter. Maar ik ben niet opgeleid om …’

‘Hebt u ooit chloroform toegediend? Of ether?’

‘Nee, dokter. Hoewel ik er wel over heb gelezen.’

‘Gezien de omstandigheden moet dat voldoende zijn. Ik leid u er verder doorheen. Het belangrijkste is …’ Hij keek haar recht aan. ‘Volgens de kolonel staat u stevig in uw schoenen en bent u een meedogende vrouw maar zult u niet al te zeer opschrikken van de gevolgen van de oorlog.’

Ondanks het feit dat ze zo-even had gewankeld, knikte Lizzie. Ze vond ‘de gevolgen van de oorlog’ een tamelijk steriele beschrijving van het bloedbad om haar heen. ‘Kolonel McGavock is ruimhartig in zijn oordeel, dokter. Maar ik sta inderdaad stevig in mijn schoenen.’

‘Dan bent u vanavond mijn operatieassistente, miss Clouston. Er bevinden zich ten minste veertig mannen op de eerste verdieping, buiten liggen er minstens evenveel te wachten, en er zijn er meer in aantocht. Als zij niet meteen geopereerd worden, zullen velen van hen sterven. Het is van groot belang om de mannen tijdens de ingreep verdoofd te houden, om zo veel mogelijk levens te redden.’ Hij leunde naar voren en sprak met gedempte stem. ‘Zo lang we genoeg chloroform hebben.’

Nog meer ontnuchterd dan ze al was, knikte Lizzie. ‘Uiteraard. Ik ga meteen naar boven.’

De arts verliet de salon. Zij liep achter hem aan, goed uitkijkend waar ze haar voeten zette. Ze zag broeders de overledenen op draagbaren tillen om ze naar buiten te brengen. Ze aarzelde bij de gedachte aan de woorden die de jongen die in haar armen was gestorven had gefluisterd.

Omdat ze geen tijd te verliezen had, liep ze snel de kamer door, ondertussen het bloed aan haar schort afvegend. Haastig doorzocht ze de kleren van de jongen, terwijl ze in gedachten zijn wanhopige stem hoorde. Ik heb veel verdriet gehad over h-hoe we afscheid hebben genomen, mama. Zijn dunner wordende stem had geweifeld. Maar ik heb het toch niet meegenomen. I-ik heb het thuisgelaten. Begraven. Achter op ons land. Naast die oude wilg. En … nu ik weet dat u het krijgt, vind ik het minder erg om te sterven.

Wat bedoelde hij daarmee? Nu ik weet dat u het krijgt. Wat zou ze krijgen? O, had ze het hem maar kunnen vragen, maar hij was te snel weggegleden.

Zijn borstzak bleek leeg te zijn, maar zijn broekzak leverde een stapeltje enveloppen op dat zowel in de lengte als in de breedte was samengebonden, alsof het pakketje verstuurd had moeten worden. Het touwtje was vastgeknoopt in plaats van vastgestrikt. Daarna haalde ze een zakmes tevoorschijn, waarvan het ingelegde ivoor ontbrak, een langwerpige, gladde steen en een zorgvuldig opgevouwen bladzijde uit de Bijbel. Het boek Psalmen – ze wierp een blik op de woorden boven aan de bladzijde, waar ook een haastig neergekrabbelde naam stond – Thaddeus.

Met een laatste blik op z’n jonge gezicht zegde ze een gebed op voor zijn moeder, waar ze ook woonde, om de spullen vervolgens in haar rokzak te proppen. Ze volgde het spoor van de arts, de hal door, terwijl de pijn diep vanbinnen alleen maar toenam.

Elk stukje vloer in de hal en in het kantoor was bedekt met bloedende, stervende mannen. Elk hoekje en gaatje waren bezet. Het dikke vloerkleed en de gestoffeerde meubelen zogen hun bloed op. Zelfs in de schaduw onder de trap hingen soldaten tegen de muur, als gewonde dieren die zich hadden afgezonderd van de groep om te sterven. Dragers bleven meer mannen de trap op dragen, moeizaam omhooglopend door het gewicht dat ze torsten. Met het gevoel een verschrikkelijke nachtmerrie te betreden kneep Lizzie haar ogen dicht om ze daarna meteen weer te openen, half in de verwachting het huis net als anders, schoon en opgeruimd, aan te treffen. Maar de aanblik was hetzelfde. Boven de kakofonie van chaos en dood uit hoorde ze ineens bekende woorden.

‘“De HEERE is mijn Herder, mij zal niets ontbreken. Hij doet mij …”’

De haperende stem brak. Lizzie draaide zich om in de richting van de beverige zucht die volgde.

Niet ver bij haar vandaan leunde een soldaat met gebogen hoofd en een doorweekt overhemd tegen de muur. ‘“… nederliggen … in grazige weiden; Hij voert mij zachtjes … aan stille wateren.”’

De man vertrok zijn gezicht en greep naar zijn buik. Toch bleef hij praten, hoe moeizaam het ook ging. Lizzie voelde met hem mee en was blij toen ze een broeder zag bukken om hem te helpen. Een gebed voor hem, voor hen allen, fluisterend, lukte het haar de trap te bereiken.

Met haar hand op de leuning wilde ze net naar boven lopen toen ze iemand aan haar rok voelde trekken. Ze keek naar beneden.

‘Toe …’ Een soldaat, moeizaam pratend, kwam op één elleboog omhoog. Hij had een flinke jaap aan de zijkant van zijn hoofd en zijn gescheurde broek kleurde dieprood. Met trillende hand stak hij haar een envelop toe. ‘Wilt u ervoor zorgen dat … mijn dochter die krijgt?’

Met vertrokken gezicht liet hij zich terugvallen. Onder het haastig aangebrachte verband sijpelde een nieuwe stroom bloed door. Lizzie stopte de envelop in haar rokzak en sloeg voorzichtig zijn broek open om de wond te bekijken.

Ze klemde haar kaken opeen. Ze had iets nodig, maakte niet uit wat, om als tourniquet te gebruiken. Om een vaas heen zag ze een sierlijk koord. Dat wikkelde ze om het bovenbeen van de man heen. Ze trok het koord stevig aan. Hij kreunde en zijn gezicht werd lijkbleek.

Lizzie knielde naast hem neer. Ze wilde dat hij bij bewustzijn bleef. ‘Hoe heet u, soldaat?’

‘Pleasant …’ Hij snakte naar adem. ‘Kapitein Pleasant Hope, 46th Tennessee Infantry.’

Ze greep zijn hand. ‘Dat is een mooie naam, kapitein Hope. Ik houd uw brief bij mij. En mocht het inderdaad nodig zijn, dan doe ik precies wat u mij hebt gevraagd. Maar tot die tijd moet u …’

Een explosie deed de vloer schudden. Deze knal klonk dichterbij dan de voorgaande. Heel even hield iedereen de adem in. Als vanzelf keek Lizzie naar de familiesalon, naar de klok rechts van de haard. Kwart over vijf. Er was nog maar een uur verstreken sinds de eerste schoten vielen? Het voelde als een eeuwigheid. Hoe lang zou de strijd duren? Met het vallen van de nacht zou het vechten vast en zeker stoppen. Dat moest wel. Hoe konden ze elkaar bevechten wanneer ze elkaar niet eens konden zien?

Ze keek nogmaals naar beneden. ‘Zoals ik al zei, kapitein Hope, tot die tijd moet u …’ Haar woorden verdwenen in het luchtledige. De ogen van de kapitein stonden nog open, maar ze staarden in het niets en zijn hand lag slap in die van haar. Lizzie legde haar vingers tegen de zijkant van zijn keel, om daarna haar ingehouden adem los te laten. ‘Ik doe wat u hebt gevraagd, kapitein Hope,’ fluisterde ze, waarna ze zijn ogen behoedzaam sloot.

‘Snel, heren! Breng ze naar binnen!’

Toen ze mevrouw McGavocks stem hoorde, keek Lizzie achterom. Ze zag haar werkgeefster een nieuwe golf dragers bij de dubbele deuren aanwijzingen geven. Achter hen was het inderdaad donker geworden en daarmee was de ongewoon warme temperatuur verdwenen. In plaats van de warmte waaide er nu een kille wind naar binnen alsof ze eraan herinnerd moesten worden dat de maand december slechts enkele uren van hen verwijderd was.

‘Het kantoor is al vol,’ sprak mevrouw McGavock verder, ‘en dat geldt ook voor de ontvangstsalon en de familiesalon. Maar we hebben nog meer ruimten. Breng ze naar de eetkamer. En naar onze slaapkamers boven.’

De stem van mevrouw McGavock straalde evenveel gezag uit als die van een generaal. De mannen gehoorzaamden dan ook zonder meer. Lizzie’s blik haakte even in die van haar en in die woordeloze uitwisseling werd heel wat gezegd.

Zichzelf schrap zettend voor wat haar boven te wachten stond beklom ze de trap naar …

‘Mama?’

Lizzie draaide zich om en zag Winder in de deuropening van het kantoor staan. Geschrokken bleef ze staan. Waarom was hij niet in de keuken gebleven? Hattie en Sallie stonden dicht tegen elkaar aan, vlak bij hem.

Lizzie baande zich snel een weg naar beneden, door de hal heen, om de kinderen terug te brengen naar de plek waar ze hadden moeten blijven. Ze keek om zich heen of ze kolonel of mevrouw McGavock zag. En waar was Tempy? Zij had beloofd de kinderen bij zich te houden. Maar de kinderen waren niet Tempy’s verantwoordelijkheid, dat wist Lizzie. Ze waren aan haar zorgen toevertrouwd. Zij was immers hun gouvernante.

Ze pakte de kleine Winder bij de hand. ‘Wat doen jullie hierboven? Ik had jullie toch opgedragen om …’

‘Ze bloeden heel erg,’ fluisterde Hattie met tranen in haar ogen. ‘Alle mannen.’

Winder keek opzij. ‘Natuurlijk bloeden ze. Ze zijn neergeschoten door die verdraaide yankees. Dat zei ik toch. Dat hoorden we vanuit de keuken.’

Lizzie kneep in zijn hand. ‘Winder, ik wil dat je dergelijke …’

‘Miss Clouston …’ Sallie trok aan Lizzie’s mouw. ‘Ik wil graag naar huis nu.’ De kin van het meisje trilde en haar verslagen gezicht betrok nog verder.

Lizzie legde een hand op haar schouder. Sallie’s ouders hadden haar juist hiernaartoe gebracht om haar te bewaren voor de oorlog. Maar wie had dit kunnen voorspellen?

‘Ik vrees dat je op dit moment niet naar huis kunt, Sallie. Maar ik breng jullie veilig terug naar de keuken. Waar jullie hadden moeten blijven tot ik …’

‘Miss Clouston!’

Lizzie herkende de donkere stem. Ze ging rechtop staan en keek inwendig ineenkrimpend om. John McGavock keek haar donker aan. Ze haastte zich om de situatie uit te leggen. ‘Kolonel McGavock, neemt u mij niet kwalijk. Het was mijn bedoeling dat de kinderen in de keuken zouden blijven, weg van dit alles hier. Maar ik had er beter voor moeten zorgen dat …’

‘Miss Clouston,’ begon hij opnieuw, waarbij zijn stem aangaf dat hij geen excuus duldde.

Lizzie boog haar hoofd en bereidde zich voor op de ongebruikelijke reprimande. Ze vond het verschrikkelijk hem te hebben teleurgesteld.

‘Mijn beste jongedame, hier kunt u niets aan doen. Ook ik had graag gewild dat de kinderen dit bespaard was gebleven. Dit is ons echter overkomen – met voorkennis van de Heer, dat geloof ik. En er valt niet aan te ontsnappen.’

Ze besefte zich te hebben vergist. Er had kwelling in plaats van woede op zijn gezicht gestaan.

‘Laten we hen daarom helpen deze verschrikkelijke reis te doorstaan.’ Hij keek neer op Hattie, toen op Winder en als laatste op Sallie. Zijn warrige, grijze baard schuurde daarbij langs zijn vest. ‘Vindt u ook niet, miss Clouston?’

Haar keel werd dichtgeknepen van wroeging en van opluchting, en ze knikte hem toe. Ze volgde de blik van haar werkgever naar de kinderen. Nu al was op hun gezicht te zien dat deze ‘verschrikkelijke reis’ hen had beroofd van hun onschuld, een onschuld die ze maar wat graag nog jarenlang voor hen in stand had willen houden. Maar kolonel McGavock had gelijk. Dit was hun wereld, in goede tijden en in slechte tijden. De wereld waarin ze zouden opgroeien. Hoe graag ze dat ook anders had gezien.

‘Dank u wel, kolonel McGavock,’ fluisterde ze. ‘Voor uw begrip.’

Ze wist dat ze boven nodig was, maar ze wist ook dat ze de kinderen niet alleen kon laten. Maar wat moest ze in deze situatie met hen aan? Toen kreeg ze een ingeving. ‘Kolonel, de soldaten hebben dorst. Als u het goed vindt, ga ik emmers en lepels halen, dan kunnen de kinderen water en thee aan de mannen uitdelen.’

De kolonel knikte. ‘Uitstekend idee, miss Clouston. Maar ik neem de zorg voor de kinderen nu van u over. Dokter Phillips wacht op u. Aan zijn zijde en aan die van zijn collega’s komen uw talenten nu beter van pas. Ik heb hem er al van verzekerd dat u meer dan opgewassen bent tegen die taak.’

In de hoop dat te kunnen waarmaken beklom Lizzie de trap, behoedzaam om de gewonden tegen de muur en de soldaat die nog steeds probeerde de psalm op te zeggen heen lopend. Maar op de bovenverdieping aangekomen viel haar oog op een arts in een van de slaapkamers, die koortsachtig bezig was een arm af te zagen. Haar zelfvertrouwen ging er gillend vandoor.

3

Lizzie kreeg het beurtelings warm en koud. Haar armen en benen werden nat van het zweet. Ze ademde in en uit. Ik sta stevig in mijn schoenen. Ik sta stevig in mijn schoenen. Op de bovenverdieping was het aanmerkelijk kouder en ze had al snel door waarom. De raamdeur in het klaslokaal aan het einde van de gang stond open. Net als alle andere ramen voor zover ze kon zien. De koude bries deed haar echter goed.

Net als beneden lagen de gewonden werkelijk overal. Ze liep voorzichtig om hen heen. Hun meelijwekkende kreunen en smeekbedes echoden die van hun kameraden op de benedenverdieping. Ze keek eerst naar links om te kijken of dokter Phillips in de slaapkamer van de familie McGavock was. Daarna liep ze naar de logeerkamers er recht tegenover, waar het uitzicht door het raam maakte dat ze stokstijf bleef staan.

De velden achter het huis, in noordwestelijke richting, waar de grond van de familie McGavock grensde aan die van de familie Carter, stonden in brand. Het vuur steeg hoog op, als verschroeiende tongen die in het donker opwaarts reikten. In de verte zag ze een lichtflits en ze hoorde een explosie, die de houten planken onder haar voeten deed trillen. De pijn sneed door haar ziel. Heer, wanneer komt hier een einde aan?

Het gekreun van de gewonden bracht haar terug in het heden. Omdat ze dokter Phillips nog niet had gevonden, liep ze de gang weer op en keek in Hattie’s kamer aan de rechterkant. Ze keerde zich om naar Winders kamer aan de andere kant van de gang. Daarbij werd haar aandacht getrokken door een soldaat op de grond. Waarom hij in het bijzonder haar aandacht trok te midden van al die anderen kon ze niet zeggen. Maar ineens was het haar duidelijk. Hoewel hij ernstig gewond was – het bot in zijn rechterbovenbeen stak naar buiten en de huid op zijn linkerbeen was aan flarden gereten – maakte hij een kalme indruk. Anders dan de anderen lag hij niet te woelen, te kreunen of te schreeuwen. Hij vloekte noch huilde. Zijn gezicht – het kleine beetje dat naast zijn ruige baard te zien was – was bleek, maar toonde geen lijden, afgezien van iets samengetrokken wenkbrauwen en het dunne, bleke streepje van zijn opeengeklemde lippen.

Misschien was de man al dood en was zijn lichaam …

Hij knipperde met zijn ogen, die vervolgens langzaam opengingen. Hij staarde een tijdlang omhoog, waarna hij voorzichtig ademhaalde. Hij vestigde zijn blik op haar. ‘Bevindt u zich onder de levenden, miss?’ vroeg hij traag en zwak. ‘Of onder de doden?’

Ondanks de ernst van zijn vraag voelde Lizzie haar mondhoeken omkrullen. ‘Ik bevind mij onder de levenden. Net als u.’ Hoewel ze niet durfde te zeggen hoeveel langer dat nog het geval zou zijn. Het zand in zijn zandloper was vast en zeker bijna helemaal doorgelopen. Ze knielde naast hem neer. Van nabij realiseerde ze zich dat hij ouder was dan de meeste soldaten die ze had gezien. Eerder van haar leeftijd, misschien zelfs nog iets ouder. ‘U bevindt zich op Carnton, het huis van kolonel John McGavock. In Franklin, Tennessee,’ voegde ze eraan toe.

Hij kneep zijn ogen even dicht. ‘Het mooie landhuis dat we voorbijliepen. Op weg naar de strijd. Dat herinner ik …’

Nu ze wist dat hij nog goed bij kennis was, keek ze naar de strepen op zijn jas. ‘Hoe heet u, kapitein?’

‘Roland Ward Jones, miss. First Battalion, Mississippi Sharpshooters. Adams’ Brigade.’ Hij wilde zijn arm bewegen en vertrok zijn gezicht.

Lizzie stak haar hand uit, zich afvragend hoe ze hem kon helpen. Ze zag dat een deel van zijn rechterhand eveneens was weggerukt. De huid die restte was geschroeid en zwart van de kruitresten. Ze leed met hem mee en vroeg zich opnieuw af hoe hij de pijn verdroeg en hoe het kwam dat hij nog in leven was.

‘Miss Clouston! Hier bent u!’

Toen ze opkeek, zag ze dokter Phillips, die meteen naast hen neerknielde en de wonden van de kapitein aan een onderzoek onderwierp. Lizzie lette op het gezicht van de arts en wist dat het er slecht voorstond.

‘Kapitein, beide bovenbenen zijn aan flarden geschoten. Uw rechterbeen is verbrijzeld en uw linkerbeen is ernstig aan flarden gereten. Ook een deel van uw hand is weg, zie ik.’

Iets in de houding van de dokter, in zijn stem, gaf Lizzie het gevoel dat de twee mannen elkaar kenden, of elkaar in ieder geval eerder hadden ontmoet. De uitdrukking van de kapitein – nog steeds rustig en geconcentreerd – veranderde niet toen de arts voorzichtig zijn schouder vastpakte.

‘Kapitein Jones, de kans bestaat dat ik uw linkerbeen kan repareren. Maar uw rechter …’ Hij keek hem recht aan. ‘Ik vrees dat een amputatie de enige mogelijkheid is, wat u zelf ongetwijfeld ook al had vastgesteld. Maar ook dan kan blijken dat de omvang van uw verwondingen u fataal wordt. Het spijt me.’

De woorden, vriendelijk en zonder enige aarzeling uitgesproken, voelden als een messteek in haar borst. Lizzie klemde haar kaken op elkaar om haar emotie te bedwingen. Ze kende deze man niet en de dood lag in elke hoek van dit huis op de loer. Toch kon ze niet anders dan met hem meevoelen. Hij was van zo ver gekomen en had zo veel geleden. En om dan zulk nieuws te horen.

‘U hebt gelijk, dokter,’ antwoordde kapitein Jones, zijn gezicht vertrekkend terwijl hij zijn goede hand over zijn beschadigde hand legde. ‘Maar ik ben niet van plan dat been te laten afzetten, en …’

Lizzie had het niet geloofd als ze het niet zelf had gezien. Maar langzaam trok er een glimlach over zijn gezicht, die zelfs in al zijn intensiteit tot in zijn grijze ogen doordrong.

‘… ik ben niet van plan te sterven, dokter. Ik houd dus vast aan alles wat er van mij over is.’

Dokter Phillips schudde zijn hoofd. ‘Iets van plan zijn heeft zijn grenzen, kapitein Jones. En hoewel ik uw moed en alles wat u voor de Confederatie hebt gedaan zeer bewonder …’ Hij wachtte even. ‘Rond het kampvuur worden er verhalen verteld over uw vaardigheid als schutter en uw oorlogsverleden, zoals u waarschijnlijk heel goed weet.’

Lizzie zag de glimlach van de kapitein wegtrekken.

‘Maar de ernst van deze beenwond is dermate groot dat het eenvoudigweg niet mogelijk is het been te redden. Laat staan dat ik u kan garanderen dat ik u in leven kan houden. Hoewel ik daar mijn uiterste best voor zal doen.’

‘Ik vraag u niet mij in leven te houden, beste dokter. Dat is iets wat alleen de Almachtige kan doen. Ik vraag u mij zo goed mogelijk op te lappen. Zonder mijn been af te zetten.’

De seconden vergleden. Lizzie wachtte, heen en weer kijkend van de een naar de ander.

Met de nodige moeite stak de kapitein zijn goede hand uit en dokter Phillips nam die, na zijn ogen te hebben dichtgeknepen, uiteindelijk aan.

‘We dienen u morfine toe, kapitein, om u daarna weer te laten bijkomen. Ik doe alles wat binnen mijn vermogen ligt. Maar als ik van mening ben dat u het alleen overleeft wanneer ik uw been afzet, dan, zo waarlijk helpe mij God almachtig … zet ik het af.’

Lizzie vergezelde dokter Phillips naar Winders slaapkamer, maar voelde iemands aandacht in haar rug en keek om. Kapitein Jones keek hen nog steeds na. Er stond een broeder met een spuit in de hand naast hem. Ze dacht terug aan zijn opmerking. Ik vraag u niet mij in leven te houden, beste dokter. Dat is iets wat alleen de Almachtige kan doen. Zij had op dat moment precies dezelfde gedachten gehad.

Ze bewonderde de moed van de man en zijn wil om te leven, vooral gezien zijn lijden. Maar er zou niets minder dan een ingrijpen van de hemel voor nodig zijn om dat te laten gebeuren. Ze hield haar hoofd schuin, stilzwijgend instemmend. Hoewel ze geen verandering in zijn uitdrukking bespeurde, voelde ze ergens dat er een uitwisseling had plaatsgevonden.

Beide ramen in Winders kamer waren opengegooid. Er waaide een stevige, koude wind naar binnen, die de ruimte nog kouder maakte dan de gang. Hoewel de kamer zich aan de voorkant van het huis bevond en het slagveld aan de andere kant lag, dreunde het artillerievuur nog steeds naar binnen. De fluittonen van de kogels over de open velden weerkaatsten tegen de omringende heuvels. En nog steeds klonken er explosies. Bij elke knal stelde ze zich voor dat er meer soldaten uiteen werden gereten, net als de gewonde, bloedende mannen op Winders bed en op de stoelen bij de stenen haard, die zittend of liggend wachtten op dokter Phillips – en haar – tot ze geholpen konden worden.

Op een provisorische operatietafel – Winders slaapkamerdeur, besefte ze, steunend op twee schragen – lag een soldaat met ontbloot bovenlijf. Ze ging naast de tafel staan. Ze had er al haar concentratie voor nodig om niet naar zijn arm – of naar hetgeen er van over was – te kijken. Zijn elleboog was nagenoeg helemaal weggeschoten.

De soldaat huiverde, waarschijnlijk zowel van de verwonding als van de kou. Of hij dacht misschien aan wat er ging komen. Hij keek op en slaagde erin enigszins te glimlachen, met zijn gezicht de andere kant op gedraaid. ‘U bent heel wat prettiger om naar te kijken, miss, dan die dokters hier.’

Lizzie vermoedde dat ze te maken had met een vriendelijk iemand. Ze boog zich voorover, omdat hij haar aan haar broer, Johnny, deed denken. Johnny was slechts een jaar jonger dan zij en ze waren erg aan elkaar gehecht. Als laatste had ze gehoord dat zijn regiment naar South Carolina was gestuurd. Ze bad dat hij veilig en ongedeerd was. Deze man was enkele jaren jonger, vermoedde ze, en ze wilde hem graag op z’n gemak stellen. Ook al beefde ze diep vanbinnen.

‘En ik ben geneigd te geloven, soldaat, dat iemand u in mijn afwezigheid al chloroform heeft toegediend.’

Hij lachte, of probeerde dat in ieder geval. Er kwam een hees geluid en ze herkende de angst in zijn ogen. Ook zag ze vanuit haar ooghoek dokter Phillips bezig zijn instrumenten klaar te leggen – er lag een amputatiezaag op tafel – en ze diepte kracht op die ze zelf niet bezat.

‘Ik heb een brief, miss,’ ging de patiënt verder, ‘in mijn borstzak daar …’

‘Ik zorg ervoor dat die brief goed terechtkomt,’ zei ze. ‘Mocht het zover komen.’ Voorzichtig raakte ze de slaap van de soldaat aan, net zoals ze bij Winder deed wanneer hij was gevallen en een kapotte knie had. ‘Hoe heet u?’ vroeg ze, terwijl ze als vanzelf met haar hand zijn gezichtsveld afschermde zodat hij de zaag en de andere instrumenten niet kon zien, alsof hij niet allang wist wat er stond te gebeuren. Net als alle anderen in de kamer dat wisten.

Hij slikte moeizaam. ‘Ik heet James, miss. Tweede luitenant James Campbell Shuler.’ Zijn vastberaden blik wankelde toen er onzekerheid in zijn ogen verscheen. ‘Fifteenth Mississippi Infantry, Adam’s …’ Zijn stem brak en hij vertrok zijn gezicht. ‘Adam’s Brigade.’

Lizzie knikte. Dezelfde brigade als kapitein Jones, noteerde ze in gedachten. Daarna zag ze dat de dokter klaar was. ‘Ik heet miss Clouston, luitenant Shuler. En dokter Phillips gaat uitstekend voor u zorgen.’

‘Pak die doek en die fles daar, miss Clouston,’ gaf dokter Phillips haar opdracht, rustig maar duidelijk. ‘Houd de doek boven de neus van de patiënt. Zo …’ Hij deed het voor. ‘Daarna druppelt u de chloroform langzaam – heel langzaam op de doek. U moet ervoor zorgen dat de doek goed nat wordt, maar doe dat niet te snel. Onthoud goed dat we het middel spaarzaam moeten gebruiken. En stop wanneer hij slap wordt. Wanneer de fles leeg is, kunt u haar vullen uit de kan chloroform op de vloer daar. Nu dan, soldaat …’

De dokter reikte achter zich naar een glas dat Lizzie nog niet was opgevallen.

‘… kolonel McGavock, de gulle eigenaar van dit landgoed, heeft verscheidene flessen Tennessee whiskey geschonken. Elke man op tafel die dat wil, krijgt een glas whiskey. Zou u …’

‘Ja, dokter, dat zou ik graag willen.’

Met hulp van Lizzie kwam de jonge luitenant iets omhoog, pakte het glas en dronk de amberkleurige inhoud in één keer op. Hij ging weer liggen, met een gezicht dat een en al dankbaarheid uitstraalde. Lizzie wierp een steelse blik op de fles.

De dokter zette het glas weg. ‘Wanneer wij de chloroform toedienen, kunt u in eerste instantie het gevoel krijgen dat u stikt, luitenant. Maar ik beloof u dat dat niet gebeurt. Gewoon doorademen, jongeman. Als ik uw arm kan redden, dan doe ik dat. En als ik dat niet kan, zal ik netjes en snel te werk gaan. En miss Clouston hier zorgt ervoor dat u er niets van zult merken.’