“Soms ligt er ineens een boek voor je neus dat erom schreeuwt gelezen te worden. Je pakt het op en leest de eerste bladzij, en dan de tweede, en het laat je niet meer los. Zo’n boek is Gewone genade.’ Huffington Post

“Een diep ontroerend verhaal. Een boek waarvan je niet wilt dat het stopt.” Men Reading Books

“Even pakkend als spannend.” Maarten ’t Hart

“Een sublieme literaire roman.” New York Journal of Books

“Niet alleen de verteller maar ook de lezer is aan het slot een ander mens.” Kirkus Review

“Een roman met scènes die je volledig onderuit halen.” Monica van Bezooijen

“Ik heb het in één adem uitgelezen. Het pakt je van het begin aan beet en je legt het niet weg voor je het uit hebt. Ik moest vrijwel onmiddellijk denken aan De kleine vriend van Donna Tartt en die gedachte bleef me bij het lezen bij.” Henk Schaafsma

“Waarschuwing aan de lezer: dit boek bevat zoet en tegelijk verslavend proza dat je hart kan verwarmen, je ogen met tranen omspoelen en je in een diep meditatieve toestand kan brengen waarin je tijd en plaats negeert om de betoverende, kalmerende, zorgeloze dagen van je jeugd te overdenken. Verschillende psychiatrische onderzoeken hebben vastgesteld dat dit soort literatuur kan resulteren in hogere niveaus van empathie, mededogen, begrip, emotionele gevoeligheid en sociaal gedrag en een verscherpt inzicht in de menselijke geest.” Bill op goodreads.com

GEWONE GENADE

William Kent Krueger

GEWONE GENADE

roman

Vertaling: Dingeman van Wijnen

Vormgeving omslag: Peter Slager, www.garage-bno.nl

Vormgeving binnenwerk: Nils van Roijen

ISBN 9789051945485

ISBN e-book 9789051947205

Oorspronkelijk verschenen onder de titel Ordinary Grace.

Copyright © 2013 by William Kent Krueger. All rights reserved.

Published by arrangement with Browne & Miller Literary Associates, LLC.

© vertaling 2019 by Uitgeverij Van Wijnen, Postbus 172, 8800 AD Franeker

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd in welke vorm dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. No part of this book may be reproduced in any form whatsoever or in any language without previous written permission by the publisher.

Voor Diane, mijn ongewone genade

Dankwoord

Ik wil Robert Rollin en Greg Renstrom, twee mannen die onbaatzuchtig hun roeping volgden, hartelijk dank zeggen dat zij mij ruimhartig deelgenoot hebben gemaakt van hun ervaringen als predikant van kleine gemeenschappen in Minnesota tijdens de jaren waarin dit boek speelt.

“Het hart heeft zijn redenen die de rede niet kent.”
– Blaise Pascal

Proloog

Het grote sterven die zomer begon met de dood van een kind, een jongen met gouden haar en dikke brilleglazen, op de spoorbaan net buiten New Bremen in Minnesota, vermorzeld door duizend ton staal die onderweg naar Zuid-Dakota over de prairie denderde. Zijn naam was Bobby Cole. Het was een lief joch met ogen vol dromen en een soort halve glimlach alsof hij op het punt stond iets te snappen wat je al meer dan een uur aan het uitleggen was. Ik had hem beter moeten kennen, een betere vriend voor hem moeten zijn. Hij woonde niet ver bij ons vandaan en hij was van mijn leeftijd. Maar hij zat twee klassen lager op school, en dat waren er misschien nog wel meer geweest als sommige onderwijzers niet een handje hadden geholpen. Hij was klein voor zijn leeftijd, een eenvoudige jongen, geen partij voor de dieselgedreven kracht van een Union Pacific-locomotief.

Het was een zomer waarin de dood in vele gedaanten langskwam. Pech. Natuur. Zelfmoord. Moord. Je zou verwachten dat die zomer me is bijgebleven als tragisch, en dat is ook zo, maar toch niet alleen maar als tragisch. Mijn vader citeerde vaak de Griekse schrijver Aeschylus. Wie wil leren moet lijden. En zelfs als we slapen glipt de pijn, die niet vergeten kan, druppel voor druppel ons hart binnen, totdat, midden in onze eigen wanhoop en tegen onze wil, er wijsheid komt, door de vreeswekkende genade van God.

Misschien ging het die zomer uiteindelijk daar wel over. Ik was even oud als Bobby en begreep zulke dingen toen nog niet. Ik ben inmiddels veertig jaar verder maar ik ben er niet zeker van dat ik ze zelfs nu helemaal begrijp. Ik denk nog vaak na over de gebeurtenissen van die zomer. Over de afschuwelijke prijs van wijsheid. De vreeswekkende genade van God.

1

Er lag een plas maanlicht op de vloer van de slaapkamer. Het getjirp van de krekels en andere insecten van de nacht brachten het duister tot leven. Het was nog geen juli maar toch al gloeiend heet. Misschien was ik daarom wel wakker geworden. In 1961 hadden alleen de rijke mensen in New Bremen airconditioning. Overdag gingen de mensen de strijd tegen de hitte van de zon aan met gordijnen en ’s nachts zogen ventilators de belofte van koelere lucht naar binnen. Bij ons thuis hadden we maar twee ventilators en die stonden niet in de slaapkamer die ik deelde met mijn broer.

Terwijl ik op mijn laken lag te woelen om een beetje lekker te liggen in de hitte, ging de telefoon. Mijn vader zei altijd dat telefoontjes midden in de nacht meestal weinig goeds voorspelden. Maar hij nam ze wel op. Ik ging ervan uit dat hij dat gewoon hoorde te doen, een van de vele dingen in zijn werk waar mijn moeder zo’n hekel aan had. De telefoon stond op een klein tafeltje op de overloop vlakbij mijn slaapkamer. Ik staarde naar het plafond en luisterde naar het broze gerinkel tot het licht op de overloop aanging.

‘Ja?’

Aan de andere kant van de kamer draaide Jake zich om in zijn bed en ik hoorde de planken kraken.

Mijn vader vroeg, ‘Schade?’ En daarna zei hij, met een trage maar beleefde stem, ‘Ik kom eraan. Bedankt, Cleve.’

Ik glipte mijn bed uit en stond naast hem voordat hij opgehangen had. Zijn haren waren een grote warboel van de slaap, zijn wangen zagen blauw van de stoppels. Z’n ogen stonden vermoeid en droevig. Hij had een T-shirt aan en een gestreepte boxershort.

‘Ga je er weer in, Frank?’ zei hij.

‘Ik kan niet slapen,’ zei ik. ‘Het is veel te heet en ik ben klaarwakker. Wie was het?’

‘De politie.’

‘Is er iets ergs?’

‘Nee.’ Hij deed zijn ogen dicht en masseerde met z’n vingertoppen zijn oogleden. ‘Het is Gus.’

‘Dronken?’

Hij knikte en gaapte.

‘In de cel?’

‘Kruip maar weer in bed.’

‘Mag ik mee?’

‘Ik zei naar bed.’

‘Alstublieft. Ik zal niet in de weg zitten. Ik kan nu toch niet meer slapen.’

‘Niet zo hard. Je maakt iedereen wakker.’

‘Alstublieft, Pap.’

Hij had nog net de energie om op te staan en zijn plicht te doen, maar niet meer de kracht om de aanval te weerstaan van een knul van dertien die uit was op een avontuur midden in een drukkend hete nacht. ‘Trek maar wat aan.’

Jake zat op de rand van zijn bed. Hij had z’n korte broek al aan en was bezig met zijn sokken.

Ik zei, ‘Wat ben jij aan het doen?’

‘Ik ga mee.’ Hij graaide onder het bed naar zijn gympen.

‘Donder op.’

‘Je mag geen donder zeggen.’ Jake zat nog steeds te graaien.

‘Je gaat niet mee, Howdy Doody.’

Hij was twee jaar jonger dan ik en twee koppen kleiner. Omdat hij rood haar had en sproeten en twee oren die als de handvaten van een suikerpot aan zijn hoofd stonden noemden de mensen in New Bremen hem soms naar die pop in de tv-show. Als ik de pest in had noemde ik hem ook Howdy Doody.

‘Jij b-b-bent hier niet de b-b-baas,’ zei hij.

Als hij onder de mensen was stotterde Jake bijna altijd, maar bij mij alleen als hij kwaad was, of bang.

‘Nee,’ antwoordde ik, ‘maar ik kan je wel helemaal in m-m-mekaar slaan als ik dat wil.’

Hij vond zijn gympen en begon ze aan te trekken.

De nacht is de duisternis van de ziel, en dat ik uit bed was op een moment waarop de rest van de wereld sliep gaf me een heerlijk zondig gevoel. Mijn vader moest vaak op pad op zo’n eenzame missie en ik was nog nooit mee geweest. Dit was iets speciaals en daar wou ik Jake niet bij hebben. Maar het ging nu te veel tijd kosten, dus ik liet het verder zitten en kleedde me aan.

Mijn broer stond al op de overloop toen ik de slaapkamer uit kwam. Ik was van plan er nog weer over te beginnen maar mijn vader kwam uit zijn kamer en deed de deur achter zich dicht. Hij keek naar Jake alsof hij wat akeligs wilde zeggen. In plaats daarvan slaakte hij een zucht en wenkte hij ons voor hem uit de trap af.

Buiten gingen de krekels als gekken tekeer. Vuurvliegjes hingen in de nog altijd zwarte lucht en knipperden aan en uit als de trage weerspiegeling van dromerige ogen. Terwijl we naar de garage liepen gleden onze schaduwen voor ons uit als zwarte schepen over een zilveren zee van maanlicht.

‘Ik mag voorin.’

‘Hou je mond jij. Je had nog in bed moeten liggen.’

‘Ik was eerst.’

En dat was de regel. In New Bremen, een stadje dat op de kaart was gezet en nog steeds bevolkt werd door Duitsers, hield je je aan de regels. Toch stribbelde ik tegen tot mijn vader ingreep. Jake was eerst, zei hij. Einde discussie, Frank.

We kropen in de auto, een Packard Clipper uit 1955 met de kleur van doperwtjes die mijn moeder de naam Lizzie had gegeven. Elke auto die we ooit gehad hebben gaf mijn moeder een naam. De Studebaker noemde ze Zelda. De Pontiac Star Chief heette Little Lulu, naar een stripfiguur. Er waren er nog meer maar haar favoriet – en die van ons allemaal behalve mijn vader – was de Packard. Een kolossale auto, krachtig en elegant. We hadden hem gekregen van mijn grootvader en hij was een voortdurende bron van twist tussen mijn ouders. Hoewel hij het nooit hardop gezegd heeft, denk ik dat het zijn eer te na was dat hij zo’n overdreven geschenk moest aannemen van een man voor wie hij niet echt warme gevoelens koesterde en wiens ideeën hij openlijk bestreed. Ik voelde ook toen al dat mijn grootvader mijn vader een mislukkeling vond, en lang niet goed genoeg voor mijn moeder. Als die twee mannen aan dezelfde tafel zaten te eten hing er altijd een storm in de lucht.

We staken achteruit en reden weg door de Vlakte zoals we het gedeelte van New Bremen waar wij woonden altijd noemden. Het lag bij de Minnesotarivier, een stuk lager dan de Berg, waar de rijke mensen zaten. Er woonden heel wat mensen hoger dan wij die ook niet rijk waren, maar niemand met geld woonde in de Vlakte. We reden langs het huis van Bobby Cole. Net als bij de andere huizen was het er helemaal donker. Ik probeerde mijn gedachten heen te wurmen om zijn dood, een dag eerder. Ik had nog nooit een jongen gekend die overleden was en het voelde vreemd en sinister, alsof Bobby Cole weggegrist was door een of ander monster.

‘Zit Gus in de p-p-problemen?’ vroeg Jake.

‘Een beetje, maar niet zo erg,’ antwoordde mijn vader.

‘Heeft-ie iets kapot gemaakt?’

‘Deze keer niet. Hij heeft met iemand gevochten.’

‘Alweer?’

‘Hij doet het alleen als hij dronken is,’ zei ik vanaf de achterbank. Het verdedigen van Gus was meestal vaders afdeling, maar deze keer was hij opmerkelijk stil.

‘Dan is hij vaak dronken,’ zei Jake.

‘Genoeg.’ Mijn vader stak zijn hand op en we hielden onze mond.

We reden door Tyler Street en sloegen af, Main Street in. De stad was donker en vol van verrukkelijke mogelijkheden. Ik kende New Bremen even goed als mijn eigen gezicht, maar ’s nachts waren de dingen anders. De stad zette een andere bril op. Het kleine politiebureau stond aan het grote plein en het was het op één na oudste gebouw van New Bremen, na de Eerste Evangelisch-Lutherse Kerk. Beide gebouwen waren van hetzelfde graniet uit de steengroeve net buiten de stad. Mijn vader parkeerde overdwars vlak voor de ingang.

‘Jullie blijven in de auto,’ zei hij.

‘Ik moet naar de wc.’

Hij keek me geërgerd aan.

‘Echt, ik doe het in m’n broek.’

Hij gaf toe; kennelijk was hij echt doodmoe. ‘Nou, vooruit dan. Jij ook, Jake.’

Ik was nog nooit op het politiebureau geweest, maar het had altijd zeer tot mijn verbeelding gesproken. Wat ik aantrof was een klein, grauw vertrek met tl-buizen aan het plafond, niet zo heel anders dan het makelaarskantoortje van mijn grootvader. Een paar bureaus en een archiefkast en een prikbord met een paar posters. Maar aan de oostkant was ook een cel met tralies en in die cel zat iemand.

‘Fijn dat u kon komen, meneer Drum,’ zei de agent.

Ze gaven elkaar een hand. Pappa stelde ons voor. Agent Cleve Blake leek wat jonger dan mijn vader en droeg een goudgerand brilletje; hij had blauwe ogen die je zo frank en vrij aankeken dat je er wat onrustig van werd. Ook al was het midden in de nacht en bloedheet, toch zag hij er schoon en netjes uit in zijn uniform.

‘Een beetje laat om buiten te zijn, niet, jongens?’

‘Ik kon niet slapen,’ zei ik tegen de agent. ‘Veel te warm.’

Jake zei niets, zijn gebruikelijk strategie om te voorkomen dat hij in het openbaar zou stotteren.

Ik herkende de knul in de cel. Morris Engdahl. Van het slechtste soort. Zwart haar met een kuif en altijd zwarte leren jasjes aan. Hij was een jaar ouder dan mijn zus, die net geslaagd was voor haar highschool. Engdahl had school niet afgemaakt. Het verhaal ging dat hij er vanaf getrapt was nadat hij een drol had gelegd in het kluisje van een klasgenote bij wie hij een blauwtje had gelopen. Hij had de coolste auto die ik ooit gezien had. Een zwarte Ford Deuce Coupe uit 1932 met zelfmoorddeuren, chromen sierlijsten en grote witte banden, en vlammen over de hele lengte van de zijkant.

‘Kijk es aan, als dat Frankfurter Kakworst en Howdy D-D-D-Doody niet zijn,’ zei hij. Hij had een blauw oog en zijn woorden kwamen er een beetje slepend uit vanwege een dikke lip. Van achter de tralies keek hij Jake strak aan met zijn gemene ogen. ‘Hoe g-g-gaat het ermee, mongool?’

Jake had al heel wat naar zijn hoofd gekregen omdat hij stotterde. Ik nam aan dat het hem wel wat deed maar meestal hield hij zijn mond en keek voor zich uit.

‘Jake is geen mongool, Engdahl,’ zei mijn vader rustig. ‘Hij stottert alleen maar.’

Het verbaasde me dat Pa Morris Engdahl kende. Ze bewogen zich nou niet echt in dezelfde kringen.

‘U m-m-meent het,’ zei Engdahl.

‘Zo is het genoeg, Morris,’ zei agent Blake.

Mijn vader besteedde verder geen aandacht aan Engdahl en vroeg aan de agent wat er nu precies aan de hand was.

De agent haalde zijn schouders op. ‘Twee dronkenlappen, iemand zegt iets verkeerds. Alsof je een lucifer bij een gastank houdt.’

‘Ik ben geen dronkenlap.’ Engdahl zat voorover op de rand van een lange metalen bank en keek naar de vloer alsof hij zich zat af te vragen of het ook een idee was om ter plekke over te geven.

‘Hij mag trouwens nog helemaal niet drinken, Cleve,’ zei mijn vader.

‘Klopt. Ik zal het er met de mensen bij Rosie’s over hebben,’ antwoordde de agent.

Door een deur in de achterwand hoorde je iemand een wc doortrekken.

‘Mannen erg gehavend?’ vroeg mijn vader.

‘Vooral Morris. Ze vochten het uit op de parkeerplaats.’

De deur in de achterwand ging open en er kwam een man binnen. Hij was nog druk bezig zijn gulp dicht te krijgen.

‘Doyle, ik leg deze mensen net uit waarom je Engdahl en Gus hebt aangehouden.’

De andere man ging zitten met zijn benen op zijn bureau. Hij had geen uniform aan maar leek zich zo thuis te voelen dat ik aannam dat ook hij een agent was. Hij zei, ‘Ja, ik had geen dienst maar ik dronk wat bij Rosie’s. Zag ze tekeer gaan in de bar, razen en tieren. Toen ze buiten verder gingen leek het me tijd om een eind te maken aan hun feestje.’

Mijn vader vroeg agent Blake, ‘Kan ik Gus mee naar huis nemen?’

‘Natuurlijk. Hij zit achter.’ De agent rommelde tussen de sleutels in zijn la. ‘Vreselijk hè, die jongen van Cole. Ik hoorde dat u gisteren bijna de hele dag bij de familie bent geweest.’

‘Ja,’ zei mijn vader.

‘Ik moet zeggen dat ik heel wat liever mijn baan heb dan die van u.’

‘Weet je, er is iets wat ik niet snap aan dat geval,’ zei Doyle, de agent buiten dienst. ‘Ik heb dat joch wel honderd keer gezien daar op het spoor. Hij hield van treinen denk ik. En dat-ie dan nou net door een trein overreden is.’

Agent Blake zei, ‘Wat bedoel je?’

‘Ik heb Jim Gant gesproken. Hij was de eerste die er bij was. Gant zei dat het leek alsof het jong gewoon op het spoor was blijven zitten. Helemaal niet geprobeerd weg te komen toen die trein eraan kwam. Gek hè? Hij was toch niet doof.’

‘Misschien niet helemaal normaal, net als onze Howdy Doody,’ zei Engdahl vanuit zijn cel. ‘Gewoon te stom om zijn kont van dat spoor af te halen.’

Doyle zei, ‘Nog één woord en ik kom bij je om je een schop onder je kont te verkopen.’

Agent Blake vond de sleutels die hij zocht en deed de la dicht. ‘Wordt het nog verder uitgezocht?’

‘Ik geloof van niet. Officieel een ongeluk. Niemand die verder iets gezien heeft.’

Agent Blake zei, ‘Jullie blijven hier, jongens. En jij gedraagt je, Morris.’

Mijn vader vroeg, ‘Mag mijn zoon even naar de wc, Cleve?’

‘Natuurlijk,’ antwoordde de agent. Hij deed de ijzeren deur in de achterwand van het slot en ging mijn vader voor.

Ik hoefde helemaal niet naar de wc. Het was gewoon een smoesje om mee naar binnen te mogen. Ik was bang dat Doyle er op terug zou komen maar het leek hem niet te interesseren.

Jake stond Engdahl aan te staren.

‘Wat sta je te kijken, mongool?’

‘Hij is geen mongool,’ zei ik.

‘Nee, en je zus geen hazelip en je ouweheer geen mietje.’ Hij leunde met zijn hoofd tegen de muur en deed zijn ogen dicht.

Ik vroeg aan Doyle, ‘Wat bedoelde u net, van Bobby?’

Hij was lang en mager en leek zo taai als gedroogd vlees. Zijn hoofd was kaalgeschoren en je kon de zweetdruppels erop zien staan, zo heet was het, zelfs midden in de nacht. Zijn oren waren zeker zo groot als die van Jake maar niemand bij zijn volle verstand zou hem ooit Howdy Doody durven noemen. Hij zei, ‘Ken je hem?’

‘Ja.’

‘Lieve jongen hè? Maar wel wat traag.’

‘Te traag om van het spoor af te komen bij die trein,’ zei Engdahl.

‘Mond dicht, Engdahl.’ Doyle keek weer naar mij. ‘Spelen jullie wel eens bij de spoorlijn?’

‘Nee,’ loog ik.

Hij keek naar Jake. ‘En jij?’

‘Ook niet,’ antwoordde ik voor Jake.

‘Maar goed ook. Er lopen daar zwervers rond. Mannen die hier niet horen. Als er ooit zo’n kerel iets tegen je zegt moet je meteen hierheen komen. Vraag maar naar agent Doyle.’

‘Gelooft u dat dat met Bobby ook gebeurd is?’ Ik was stomverbaasd. Het was in mijn hoofd niet opgekomen dat zijn dood geen ongeluk was. Maar ja, ik was ook geen agent die er op getraind was dingen uit te zoeken, zoals Doyle.

Doyle begon de knokkels van zijn vingers een voor een om te knakken. ‘Ik zeg alleen maar dat je moet uitkijken voor lui die bij het spoor rondhangen. Duidelijk?’

‘Ja, meneer.’

‘Pas maar op, anders pakken de kabouters je,’ zei Engdahl. ‘Die zijn gek op dat malse vlees van jou en Mongooltje.’

Doyle stond op. Hij liep naar de cel en gebaarde dat Morris Engdahl naar de tralies moest komen. Engdahl ging rechtop zitten en duwde zichzelf met zijn rug tegen de muur.

‘Dat dacht ik ook,’ zei Doyle.

De ijzeren deur ging open en agent Blake kwam binnen. Daar achteraan mijn vader. Hij ondersteunde Gus, die moeizaam vooruit strompelde. Gus leek meer dronken dan Engdahl maar hij was zo te zien niet gewond.

‘Laten jullie hem gewoon gaan?’ zei Engdahl. ‘Dat is klote oneerlijk.’

‘Ik heb je vader gebeld,’ zei de agent. ‘Die zei dat een nachtje in de cel je goed zou doen. Dus je moet bij hem wezen.’

‘Doe de deur even open, Frank,’ zei mijn vader en hij keek naar de agent. ‘Bedankt, Cleve. Ik waardeer dit erg.’

‘Maakt het allemaal een beetje makkelijker. Maar Gus, je moet wel oppassen. De chef begint het een beetje zat te worden.’

Gus grijnsde een dronkenmansgrijns. ‘Als-ie het erover wil hebben drink ik graag een keer een biertje met hem, zeg dat maar.’

Ik hield de deur open en mijn vader sleepte Gus naar buiten. Ik keek nog even naar Morris Engdahl op de bank in zijn cel. Nu, veertig jaar later, besef ik dat ik daar een knul zag die niet eens veel ouder was dan ik. Mager en boos en verblind en verloren en opgesloten achter ijzeren tralies, niet voor het eerst en niet voor het laatst. Ik had denk ik iets anders voor hem moeten voelen dan ik voelde, want wat ik voelde was haat. Ik deed de deur achter ons dicht.

Bij de auto stond Gus plotseling rechtop en wendde zich tot mijn vader. ‘Bedankt, Kap.’

‘Instappen.’

Gus zei, ‘Mijn motor.’

‘Waar is die?’

‘Bij Rosie’s.’

‘Haal die morgen maar op als je weer nuchter bent. Stap in.’

Gus slingerde een beetje heen en weer. Hij keek omhoog naar de maan. Zijn gezicht zag doodsbleek in het zachte licht. ‘Waarom doet hij dat nou, Kap?’

‘Wie?’

‘God. Waarom haalt hij nou net de liefste?’

‘We gaan allemaal een keer, Gus.’

‘Maar zo’n joch?’

‘Ging daar de vechtpartij over? Over Bobby Cole?’

‘Engdahl noemde hem een mongool, Kap. Zei dat het maar goed was dat-ie dood was. Daar moest ik toch wat van zeggen?’ Gus schudde zijn hoofd en keek wat verwilderd om zich heen. ‘Dus hoe zit het nou, Kap?’

‘Ik weet het niet, Gus.’

‘Maar dat is toch je werk? Dat moet jij toch weten, het waarom van al die rotzooi.’ Gus leek teleurgesteld. Toen zei hij, ‘Dood. Wat betekent dat eigenlijk?’

Nu zei Jake iets. ‘Dat be-betekent dat hij n-n-nooit meer bang hoeft te zijn d-dat ze hem allemaal p-p-plagen.’

Gus keek Jake aan en knipperde met zijn ogen. ‘Misschien wel. Misschien is dat de reden. Wat denk jij, Kap?’

‘Misschien.’

Gus knikte, alsof hij hier tevreden mee was. Hij bukte om achterin de auto te stappen maar ineens bleef hij staan en maakte vreselijke kotsende geluiden.

‘Ach nee, Gus. Helemaal over de achterbank,’ zei mijn vader.

Gus kwam overeind, trok zijn overhemd uit zijn broek en veegde zijn mond af. ‘Sorry, Kap. Zag het niet aankomen.’

‘Ga maar voorin,’ zei mijn vader. Hij keek ons aan. ‘Frank, jij en Jake moeten maar lopend naar huis. Is dat een probleem?’

‘Nee, dat lukt wel. Maar mogen we dan de krik uit de achterbak? Voor de zekerheid?’

New Bremen was helemaal niet een stadje waar je een ijzeren krik nodig had om jezelf te beschermen, maar ik knikte naar Jake, die een beetje wit was weggetrokken bij het idee dat hij door het donker helemaal naar huis moest lopen. Mijn vader begreep het. Hij deed de achterbak open en gaf me de krik. ‘Wel een beetje doorlopen.’

Hij ging achter het stuur zitten. ‘Als je weer moet overgeven, Gus, dan uit het raam graag. OK?’

‘Luid en duidelijk, Kap.’ Hij trok een grijns en zwaaide naar ons terwijl mijn vader wegreed.

Daar stonden we onder de gele maan op het lege plein. Alleen in het politiebureau brandde licht. Aan de overkant sloeg de klok van het gerechtsgebouw vier keer.

‘Over een uur is het licht,’ zei ik.

‘Ik wil niet lopend naar huis,’ zei Jake. ‘Ik ben moe.’

‘Blijf dan maar hier.’

Ik begon te lopen. Een paar tellen later kwam Jake ook.

Maar we gingen niet naar huis. Tenminste niet rechtstreeks. Bij Sandstone Street sloeg ik af.

Jake zei, ‘Wat ga je doen?’

‘Dat zie je wel.’

‘Ik wil naar huis.’

‘Best. Ga maar.’

‘Ik wil niet alleen.’

‘Dan ga je mee. Je gaat dit leuk vinden, dat zweer ik.’

‘Wat leuk vinden?’

‘Dat zie je wel.’

Eén blok verderop, op de hoek van Walnut Street, was een bar met een uithangbord boven de deur. Rosie’s. Een Indian Chief met zijspan uit 1953 stond op de parkeerplaats. De motor van Gus. En verder stond er nog één andere auto. Een zwarte Deuce Coupe met vuur op de zijkant. Ik liep naar de beauty toe en liet mijn hand even bewonderend over de glooiing van een van de voorwielen gaan. Een slang van maanlicht gleed over de zwarte lak. Toen zette ik me schrap, zwaaide met de krik en versplinterde de linker voorlamp.

‘Wat doe je nou?’ schreeuwde Jake.

Ik liep naar de andere kant en opnieuw doorbrak het geluid van brekend glas de stilte van de nacht.

‘Hier,’ zei ik en ik gaf de krik aan mijn broer. ‘De achterlichten zijn voor jou.’

‘Nee,’ zei hij.

‘Die vent noemde jou een mongool. Jou en Bobby Cole. En Ariël een hazelip en Pappa een mietje. Wil jij niet iets kapotmaken aan z’n auto?’

‘Nee.’ Hij keek naar mij en toen naar de krik en toen naar de auto. ‘Nou ja, misschien.’

Ik gaf de toverstok van de wraak aan Jake. Hij liep naar de achterkant van Morris Engdahls dierbare automobiel. Hij keek nog een keer naar mij ter geruststelling en toen sloeg hij toe. Mis. De krik ketste af tegen de bumper en viel op de grond.

‘Jeetje,’ zei ik. ‘Wat een kluns.’

‘Mag ik nog eens proberen?’

Ik raapte de krik op en gaf hem aan Jake. Deze keer lukte het wel en hij sprong achteruit in een regen van rood glas. ‘Ook de andere?’

Toen hij klaar was stonden we even met welbehagen naar de resultaten van ons werk te kijken tot we aan de overkant van de straat een balkondeur hoorden piepen. Iemand riep, ‘Hé, wat is dat daar?’

We vlogen over Sandstone Street terug naar Main Street en via Main Street naar Tyler Street. We stopten pas toen we bij de Vlakte waren.

Jake boog zich voorover en hield zijn ribben vast. ‘Ik heb steek in mijn zij,’ hijgde hij.

Ook ik stond te hijgen. Ik sloeg mijn arm om mijn broer heen. ‘Je was geweldig. Beter dan Mickey Mantle.’ Mickey was onze favoriete honkballer.

‘Denk je dat er een probleem van komt?’

‘Wat kan mij dat nou schelen. Voelde het niet goed?’

‘Yep,’ zei Jake. ‘Dit voelde hartstikke goed.’

De Packard stond op de parkeerplaats van de kerk tegenover ons huis. Het licht boven de zijdeur was nog aan en ik nam aan dat Pappa nog bezig was Gus in bed te krijgen. Ik legde de krik op de motorkap van de Packard en we liepen naar de deur. Achter de deur was een trap naar de benedenverdieping van de kerk waar Gus een kamer had direct naast de boiler.

Gus was geen familie maar op een vreemde manier toch ook weer wel. Hij had samen met mijn vader gevochten in de Tweede Wereldoorlog, een ervaring, zo beweerde mijn vader, die hen nauwer aan elkaar verbond dan broers. Ze bleven contact houden en elke keer als Pappa ons bijpraatte over zijn oude vriend ging het meestal over een van zijn vele misstappen. En toen, op een dag kort nadat we naar New Bremen verhuisd waren, stond Gus ineens op de stoep, een beetje dronken en zonder werk en met alles wat hij bezat in één groot pak in de zijspan van zijn motor.

Mijn vader had hem binnengelaten, hem een plek om te wonen gegeven, werk voor hem gevonden, en Gus was gebleven. Hij was een bron van grote onenigheid tussen mijn ouders, maar die waren er meer. Jake en ik vonden hem geweldig. Misschien omdat hij met ons praatte alsof we niet maar gewoon kinderen waren. Of omdat hij niet veel had en ook niet meer leek te hoeven en het hem niks kon schelen dat het niet zo best met hem ging. Of omdat hij af en toe te veel dronk en in de problemen raakte waar mijn vader hem dan zeer voorspelbaar weer uit haalde, waardoor hij meer weghad van een oudere broer die op het slechte pad was dan van een volwassene.

Zijn kamer beneden in de kerk stelde niet veel voor. Een bed. Een kast met wat laden. Een nachtkastje met lamp. Een spiegel. Drie planken vol met boeken. Op de betonnen vloer had hij een klein rood vloerkleed gelegd; dat gaf nog een beetje kleur. Op straatniveau zat een raam, maar daar kwam niet veel licht door. Aan de andere kant van het souterrain was een kleine badkamer die Pappa en Gus zelf hadden aangelegd. Daar vonden we ze. Gus zat boven de wc over te geven en mijn vader stond achter hem geduldig te wachten. Jake en ik drentelden wat heen en weer onder de kale gloeilamp halverwege. Mijn vader leek ons niet te zien.

‘Ik geloof dat ik er ben, Kap.’ Gus kwam met enige moeite overeind en mijn vader gaf hem een natte doek om zijn gezicht af te vegen.

Mijn vader trok de wc door en liep met Gus naar zijn kamer. Hij hielp Gus uit zijn vieze overhemd en broek. Gus ging op zijn rug op zijn bed liggen. Hij had alleen nog zijn hemd en onderbroek aan. Het was daar beneden kouder dan buiten en mijn vader trok het bovenlaken over zijn vriend heen.

‘Bedankt, Kap,’ mompelde Gus terwijl zijn ogen dichtvielen.

‘Ga maar slapen.’

En toen zei Gus iets dat ik hem nog nooit eerder had horen zeggen. Hij zei, ‘Kap, je bent nog altijd een klootzak. Zul je altijd blijven.’

‘Ik weet het, Gus.’

‘Door jou zijn ze allemaal dood, Kap. Zullen ze altijd blijven.’

‘Ga nou maar slapen.’

Bijna meteen begon Gus te snurken. Mijn vader draaide zich om en kwam naar ons toe. ‘Ga nog maar even naar bed,’ zei hij. ‘Ik blijf hier nog wat bidden.’

‘De auto zit onder de kots,’ zei ik. ‘Mama ontploft als ze het ziet.’

‘Ik ruim het wel op.’

Mijn vader ging de trap op naar de kerkzaal. Jake en ik namen de zijdeur. Ik voelde er niks voor om nu nog naar bed te gaan. Ik ging op de stoep bij de ingang van de kerk zitten en Jake kwam naast me. Hij was moe en leunde tegen me aan.

‘Wat bedoelde Gus?’ zei hij. ‘Pappa maakte ze allemaal dood. Wat bedoelde hij daar nou mee?’

Dat vroeg ik mezelf ook af. Ik zei, ‘Ik weet het niet.’

De vogels begonnen al te zingen in de bomen. Boven de heuvels rondom het dal van de Minnesota zag ik een dunne streep vermiljoen in de lucht, die de nieuwe dag aankondigde. En ik zag nog wat anders. Aan de overkant van de straat kwam een bekende gestalte uit de beschutting van de seringen die langs de kant van onze tuin stonden. Ik zag hoe mijn oudere zus het gras oversloop en door de achterdeur ons huis binnen glipte. O, de geheimen van de nacht.

Ik zat op de trap van de kerk van mijn vader en bedacht hoe ik hield van het donker. De zoete smaak van alles wat het te bieden had op de tong van mijn verbeelding. Het verrukkelijke brandmerk van overtreding op mijn geweten. Ik was een zondaar. Daar twijfelde ik niet aan. Maar ik was niet de enige. En de nacht was ons aller medeplichtige.

Ik zei, ‘Jake?’ Maar hij gaf geen antwoord. Hij sliep.

Mijn vader zou vast heel lang bidden. Het was te laat om nog naar bed te gaan en te vroeg om aan het ontbijt te beginnen. Hij was een man met een zoon die stotterde en nog eentje die waarschijnlijk op weg was een jeugddelinquent te worden en een dochter met een hazelip die ’s nachts het huis kwam binnenglippen God weet waarvandaan en een vrouw die een bloedhekel had aan het werk dat hij deed. Toch wist ik dat hij niet aan het bidden was voor zichzelf of voor ons. Waarschijnlijk was hij aan het bidden voor de ouders van Bobby Cole. En voor Gus. En vermoedelijk ook voor die lul van een Morris Engdahl. Aan het bidden namens hen. Aan het bidden, nam ik aan, om de vreeswekkende genade van God.

2

Ze droeg een badstof jurk en had niks aan haar voeten. Op de tafel voor haar stond een kop zwarte koffie. Tegen het kopje stond een of andere folder. In haar rechterhand had ze een vulpotlood. Een bloknoot lag open op het rode formica tafelblad. Ernaast lag een halve sigaret in een geglazuurde asbak met een afbeelding van de vier presidenten op Mount Rushmore in goudreliëf. Om de zoveel tijd legde ze haar potlood neer, pakte de sigaret, nam nadenkend een trek, en blies langzaam een rookpluim uit, die boven de tafel bleef hangen.

‘Nerveus als losse luiken in een stormwind,’ zei ze. Ze liet de woorden in zich omgaan terwijl de rook langzaam oploste. Tevreden pakte ze haar potlood en schreef in het schrijfblok.

Het was in de periode dat mijn moeder erg weg was van het werk van de schrijfster Ayn Rand en besloten had dat zij ook een wereldberoemde schrijfster zou kunnen worden. Ze had iets naar een schrijfschool in New York gestuurd, om te kijken of ze geschikt was.

Jake was bezig aan zijn sugar pops en zat te kijken naar de duiker die hij uit de doos tevoorschijn had gehaald en die nu langzaam in een glas water zonk. Even later kwam hij weer boven, dankzij een luchtbel die was ontstaan door de baking soda die in een plastic hulsje op de rug van de duiker zat. Ik zat een stuk toast te eten met pindakaas met stukjes noot en druivenjam. Ik had een hekel aan die stukjes noot, maar ze waren in de aanbieding, dus mijn moeder had zich niks van mijn jammerklachten aangetrokken.

‘De poes kroop over de vloer als…,’ zei mijn moeder. Ze pakte haar sigaret en dacht diep na.

‘Als een moordenaar die zijn prooi besluipt,’ zei ik.

‘Eet je ontbijt op, Frankie.’

‘Als een inbreker die geld ruikt,’ zei Jake. Hij keek geen moment op van de duiker in zijn glas.

‘Dank jullie wel, ik heb jullie hulp niet nodig.’

Ze dacht nog even na en schreef toen weer wat op het vel papier. Ik boog me over het schrijfblok en zag wat ze geschreven had… als liefde die een hart binnenkomt.

Mijn vader kwam binnen. Hij had zijn nette zwarte pak aan, met een wit overhemd en zijn blauwe das. ‘De dienst begint om twaalf uur, Ruth.’

‘Ik ben zo klaar, Nathan.’ Ze keek niet op van haar schrijfblok.

‘De mensen komen al veel eerder, Ruth.’

‘Ik ben wel vaker op een begrafenis geweest, Nathan.’

‘Zorgen jullie dat jullie netjes zijn, jongens?’

‘Ze weten hoe het hoort, Nathan.’

Mijn vader bleef even staan, keek naar het achterhoofd van mijn moeder, en liep toen naar de deur en ging naar buiten. Zodra hij de deur uit was sloeg mijn moeder haar schrijfblok dicht en legde het foldertje er op. Ze doofde haar sigaret en zei, ‘Nog twee minuten, jongens, dan gaan we afruimen.’

Een uur later kwam ze de trap af in een zwarte jurk. Ze droeg een zwarte hoed met een zwarte sluier en zwarte pumps. Ze rook naar badzout. Jake en ik waren in onze zondagse kleren. De tv stond aan en we keken naar een herhaling van The Restless Gun. Mijn moeder was een prachtige vrouw. Zelfs wij, haar zoons die er verder niet op letten, wisten dat. De mensen zeiden altijd dat ze best filmster had kunnen worden. Minstens zo mooi als Rita Hayworth, zeiden ze.

‘Ik ga naar de kerk. Zijn jullie er over een half uur? O, en Frankie, denk erom dat jullie je kleren netjes houden.’

Het pak dat we allebei aanhadden was ons enige. Ik had mijn eigen das gestrikt, en ook die van Jake. We hadden onze gezichten gewassen en ons haar natgemaakt en achterover gekamd. Het kon er allemaal aardig mee door.

Ze was nog niet weg of ik zei, ‘Jij blijft hier.’

Jake zei, ‘Wat ga je doen?’

‘Gaat je niks aan. Gewoon hier blijven.’

Ik ging door de achterdeur. Achter ons huis lag een weilandje. Toen we hier waren komen wonen liepen er nog een paar paarden. Die waren er nu niet meer, maar het gras was er nog, met madeliefjes en rode klaver. Aan het andere eind stond een huis dat wat apart lag, een oud geelachtig geheel met wilgen er omheen. Tussen het weiland en de tuin achter het huis stond een houten schutting. Ik kroop door het hoge gras. Als een moordenaar die zijn prooi besluipt. Ik schoof naar de schutting, een wankel, bij elkaar geraapt zootje hout waar overal gaten in zaten, op plekken waar de planken weigerden aaneen te sluiten. Ik gluurde door een van die weigergaten.

Het huis was van Avis en Edna Sweeney. Avis werkte als kraanmachinist bij de graanfabriek aan de rand van de Vlakte. Het was een broodmagere man met een enorme adamsappel. Edna was blond en was voorzien van een boezem als de boeg van een vliegdekschip. De Sweeneys hadden een leuke tuin met veel bloemen en planten, en Edna deed de tuin. Dat deed ze in een strakke korte broek en een truitje dat haar borsten maar nauwelijks binnen hield. Ik weet niet meer hoe ik het genoegen van Edna Sweeney ontdekt had, maar ik was behoorlijk verslaafd aan het kijken naar haar werkzaamheden. Ik bracht die zomer aardig wat tijd door met mijn ogen stevig tegen een van de gaten in de schutting gedrukt.

Die ochtend was Edna Sweeney er niet, maar er hing wel was. Er hingen ook een paar bh’s met enorme cups tussen, en onderbroeken met kant die zeker niet van Avis waren. Ik hoorde Jake niet aankomen. Ik schoot overeind toen ik zijn hand op mijn schouder voelde.

‘Jezus,’ zei ik.

‘Je vloekt.’

‘Wat doe jij hier?’

‘Wat doe jij hier?’

‘Niks,’ zei ik. Ik pakte hem beet en probeerde hem terug naar huis te duwen. ‘We gaan.’

Hij rukte zich los en duwde zijn oog tegen de schutting.

‘Verdomd nog aan toe, Jake.’

‘Je zei verdomd. Waar zit je naar te kijken?’

‘Nergens naar.’

‘Je kijkt naar haar ondergoed.’

‘Nou goed, ik kijk naar haar ondergoed. Jij kijkt ook naar haar ondergoed.’

Hij schoof zijn hoofd een eindje op om het beter te kunnen zien.

‘Kom nou.’ Ik pakte zijn mouw vast en trok eraan. Hij gaf geen krimp, maar de zoom langs de schouder van zijn pak maakte een hartverscheurend geluid. ‘Verdomme nog aan toe.’

Jake kwam overeind. ‘Je zei…’

‘Ik weet wat ik zei. Laat es kijken.’ Ik draaide hem om en stond te kijken naar de schade die ik had aangericht. Als ik eerlijk zou vertellen wat er gebeurd was, dan had ik wel wat uit te leggen. De waarheid was dus geen optie. Maar liegen zou afhangen van Jake, en dat was een probleem. Zelfs als ik hem zover zou krijgen dat hij mee zou gaan in een of ander wild verhaal, dan zou hij nog zo vreselijk stotteren dat we meteen door de mand zouden vallen.

Jake rekte zijn nek uit om te zien waar de scheur zat. ‘We hebben een p-p-probleem.’

‘Helemaal niet. Kom mee.’

Ik holde over het gras en de madeliefjes en de rode klaver. Jake zat me op de hielen. We stormden door de achterdeur, de trap op naar de slaapkamer van mijn ouders. Ik trok de naaidoos van mijn moeder uit een la en haalde er een klosje bruin garen uit. Ik beet er een lang stuk vanaf en prutste de draad in het oog van een naald.

‘Geef hier dat jasje,’ zei ik en ik ging aan het werk.

Ik was padvinder. Niet zo’n beste. Ik had wel wat met het algemene idee van betrouwbaarheid, van trouw en zuinigheid en moed en van netjes en beleefd zijn, maar het kostte me toch te veel moeite om al die hoge deugden vol te houden. Ik heb er trouwens best wel het een en ander geleerd. Zoals hoe ik een label van de scouts op mijn uniform moest naaien. Dit was wel wat anders, maar het ging net zo’n beetje. Als je niet goed keek zag je er niks van.

‘Hier,’ zei ik tegen Jake en ik gaf hem het jasje.

Hij keek er wat sceptisch naar, deed het aan en stak zijn vinger door een van de gaten. ‘Het is nog steeds st-st-stuk.’

‘Het blijft best zitten als je er met je vingers van afblijft.’ Ik deed Moeders naaidoos terug in de la en keek op de klok op het nachtkastje. ‘We moeten opschieten. De dienst is al bijna begonnen.’

Mijn zus Ariël was in mei achttien geworden en in juni had ze eindexamen gedaan aan de New Bremen High School. In het najaar zou ze naar de Juilliard School of Music. Toen Jake en ik binnenkwamen speelde ze op het orgel net een mooi en verdrietig stuk dat klonk alsof het van Händel was. De kerk zat al aardig vol. De meeste mensen kenden we wel. Leden van de gemeente. Familie en vrienden. Mensen uit de buurt. Heel wat mensen die regelmatig naar de kerk van mijn vader kwamen waren officieel geen lid. Vaak waren het zelfs geen eens methodisten. Ze kwamen omdat het de enige kerk op de Vlakte was. Jake en ik schoven in de achterste rij. Mijn moeder zat vooraan, waar het koor meestal zat. Ze droeg een soort rode toga over haar zwarte jurk. Ze luisterde naar Ariël en staarde naar het glas-in-loodraam aan de westkant van de kerk, met diezelfde blik-in-de-verte die ze aan de keukentafel had als ze naar inspiratie zocht. Dat kwam voor een deel door de muziek zelf, maar zeker ook de manier waarop Ariël speelde. Tot op vandaag zijn er stukken die ik niet kan horen zonder de vingers van mijn zus voor me te zien, die de muziek net zo schitterend vormgaf als God met de vleugels van de vlinders had gedaan.

De kist stond voor het koorhek met een berg bloemen er omheen. De hele kerk rook naar lelies. De ouders van Bobby zaten op de voorste rij. Het waren oudere mensen; ze hadden Bobby pas laat gekregen. Ik had gezien hoe ze vol liefde en aandacht voor hem hadden gezorgd. Nu zaten ze daar naast elkaar met hun handen in hun schoot en staarden met doffe ogen langs de kist naar het gouden kruis op het altaar.

Mijn vader was nergens te zien.

Jake boog zich naar me toe. ‘Zit hij daar in?’

Ik begreep wat hij bedoelde. ‘Ja.’

Voordat Bobby overleed had ik nooit zoveel nagedacht over de dood. Maar nu ik mij hem voorstelde, liggend in die kleine kist, werd ik getroffen door een ontzagwekkend gevoel van verwondering. Ik geloofde niet in de hemel – de Paarlen Poorten-versie – dus de vraag wat er van Bobby Cole geworden was was een nogal beangstigend mysterie.

Gus kwam de kerk binnen. Aan zijn onvaste gang was te zien dat hij gedronken had. Hij had zijn beste zondagse kleren aan, een donker tweedehands kostuum. Zijn stropdas zat scheef en ergens uit zijn rooie haar stak een krul omhoog. Hij schoof in een bank tegenover Jake en mij aan de andere kant van het pad. Hij leek ons niet te zien. Hij keek naar de kist van Bobby en ik hoorde hoe hij zijn longen vol met lucht zoog.

Daar was eindelijk mijn vader. Hij kwam door de deur van zijn kantoor en droeg zijn zwarte toga met een witte stola. Mijn vader was een knappe man en hij zag er indrukwekkend uit in zijn domineesgewaad. Hij bleef even staan bij de familie Cole, wisselde zachtjes enkele woorden en ging toen zitten in de stoel naast de preekstoel.

Ariël maakte het stuk af dat ze aan het spelen was en mijn moeder stond op. Ariël legde haar handen weer op de toetsen van het orgel, wachtte even om zich te concentreren, en begon te spelen. Mijn moeder deed haar ogen dicht en stond klaar om te gaan zingen.

Als mijn moeder zong kon ik bijna in de hemel geloven. Het was niet alleen maar haar prachtige stem, ze kon een stuk ook zo zingen dat het je door je ziel sneed. Ze kon mensen laten lachen en dansen, ze kon ze verliefd of oorlogszuchtig maken. In het korte moment voor ze begon te zingen klonk in de kerk alleen maar het geluid van een briesje dat door de open deur naar binnen fluisterde. De familie Cole had het gezang uitgekozen en het leek een wat vreemde keus, waarschijnlijk afkomstig van mevrouw Cole die uit het zuiden van Missouri kwam. Ze had mijn moeder gevraagd een spiritual te zingen, Swing low, sweet chariot.

Toen mijn moeder eindelijk begon te zingen was het maar niet een gezang dat ze ons gaf, het was de diepst mogelijke troost. Ze zong langzaam en vol en gaf ons het hart van die geweldige spiritual alsof ze ons de hemel zelf binnenbracht, en haar gezicht was mooi en vol van vrede. Ik sloot mijn ogen en haar stem kwam naar me toe en veegde mijn tranen af en omhelsde mijn hart en ik wist zeker dat Bobby Cole op dat moment thuisgebracht werd. Ik was bijna blij voor hem, die lieve jongen die nu nooit meer in de war hoefde te zitten over een wereld die hij vaker niet dan wel begreep. Die nooit meer geplaagd zou worden. Die nooit zou hoeven tobben over wat hij zou gaan doen als hij volwassen werd en wie er voor hem zou zorgen als zijn ouders er niet meer waren. Het zingen van mijn moeder deed me geloven dat God heel goeie redenen had gehad om Bobby Cole tot zich te nemen. En toen ze klaar was klonk het geluid van de bries door de deuropening als de zucht van dankbare engelen.

Mijn vader stond op en las vanaf de preekstoel uit de Bijbel. Maar voor de preek kwam hij naar beneden. De treden van de preekstoel af, door de opening in het koorhek, tot hij naast de kist stond. Ik hoorde eerlijk gezegd maar weinig van wat hij zei. Dat kwam omdat mijn hart nog vol was van het zingen van mijn moeder, en mijn hoofd te vol met hersenspinsels over de dood. Maar ook omdat ik mijn vader al duizend keer had horen preken. De mensen zeiden dat hij het goed kon, preken, zij het niet zo vurig als een deel van de gemeente wel had gewild. Hij sprak ernstig, nooit hartstochtelijk. Hij was een man van ideeën en probeerde de mensen nooit met overweldigende retoriek of dramatische wendingen tot geloof te bewegen.

Het was stil in de kerk toen hij klaar was. De wind die door de deur van buiten kwam gaf een beetje verkoeling, en de bloemen naast de kist ritselden alsof er iemand langs liep.

Toen stond Gus op.

Hij liep door het gangpad naar voren, naar de kist van Bobby. Hij legde zijn hand op het gepolijste hout. Als mijn vader verbaasd was of ervan schrok, dan liet hij dat niet merken. Hij zei, ‘Gus, wil jij nog iets zeggen?’

Gus streek over de kist alsof het de zachte vacht van een hond was. Ik zag dat zijn lichaam beefde en ik begreep dat hij huilde. Iemand in de kerk kuchte. Het klonk onecht, alsof het expres gedaan werd om het moment te breken. Maar wat er gebeurde was dat Gus zich naar de mensen omdraaide.

Hij zei, ‘Bobby kwam me af en toe helpen op de begraafplaats. Hij vond het mooi, die stilte, het gras, de bloemen. Tegen mij en tegen jullie zei hij weinig, maar hij fluisterde vaak tegen de grafstenen, alsof hij een geheim vertelde aan de lui die er begraven lagen. Bobby had een geheim. Weten jullie wat dat was? Hij had niks nodig om gelukkig te zijn. Dat was het. Hij hield geluk heel licht in zijn hand, alsof hij gewoon maar, ik weet het niet, gewoon maar wat gras had geplukt. En het enige wat hij deed in dat korte leven van hem was dat geluk weggeven aan iedereen die naar hem glimlachte. Dat is het enige wat hij van ons verwachtte. Van jullie. Van ons allemaal. Een glimlach.’

Hij keek weer naar de kist en ineens vertrok woede zijn gezicht.

‘En wat kreeg hij? De mensen maakten hem belachelijk. Christelijke mensen, en ze zeiden dingen tegen hem die hem zeer deden als stenen die naar zijn hoofd gegooid werden. Ik hoop bij onze lieve Heer dat je gelijk hebt, Kap, dat Bobby nu in Gods hand is daarboven, want hier beneden was hij niks anders dan een lief joch dat alleen maar op zijn donder kreeg. Ik zal ’m missen. Ik zal ’m missen zoals ik de roodborstjes zou missen als die nooit meer terugkwamen.’

Zijn gezicht was vol tranen. Ik huilde ook. Iedereen huilde. Mijn vader bleef kalm, en toen Gus weer was gaan zitten vroeg hij, ‘Wil iemand anders nog iets zeggen?’

Ik dacht er een moment over om op te staan. Misschien kon ik iets vertellen over Bobby, achterin de klas in de eerste. De juf deed niet veel met hem. Ze gaf hem klei en Bobby zat heel rustig slangetjes te rollen, die hij in rijen naast elkaar legde. Af en toe keek hij even op, terwijl de rest het alfabet oefende en sommen maakte, en zijn bijziende ogen achter de dikke, goudomrande brillenglazen leken tevreden. Ik zou kunnen zeggen dat ik altijd had gedacht dat je met Bobby niks kon maar dat ik ongelijk had, en Gus gelijk. Bobby had een gave, en die gave was zijn eenvoud. Voor Bobby was de wereld een plek die hij aanvaardde zonder dat hij hem hoefde te begrijpen. Terwijl ik niks anders deed dan graaien naar betekenis, vol verwarring en angst.

Maar ik stond niet op. Ik zei niks. Net als alle anderen zat ik daar en hield mijn mond, tot mijn vader een slotgebed deed en Ariël het laatste lied inzette en mijn moeder ging staan in haar rode satijnen toga en stem gaf aan de definitiefheid van alles.

Toen ze klaar was hoorde ik de zwarte lijkwagen langzaam aan komen rijden bij de deur van de kerk, en iedereen stond op om achter Bobby aan naar het graf te lopen, naar het gat dat Gus al voor hem gegraven had.

3

‘Er klopt iets niet met dat ongeluk,’ zei Doyle.

Het was zaterdagmiddag, de dag na de begrafenis van Bobby Cole. Jake en ik hadden de hele ochtend in de tuin van mijn opa gewerkt. Grasmaaien, randjes knippen, schoffelen. Klusjes die we die zomer elke zaterdagmorgen deden. Mijn opa had een groot huis op de Berg met een tuin als een groene zee van mooi, dik gras. Hij was makelaar en zijn stelling was dat hoe zijn eigen huis er uitzag meer over hem zei dan welke reclame dan ook in de krant of op reclameborden. Hij betaalde goed, maar hij stond overal met zijn neus bovenop. Als we klaar waren vond ik het geld dat we er voor kregen toch steeds weer te weinig.

Na afloop gingen we altijd – heet en klam en onder het gras – naar de winkel van Halderson, voor een root beer in een ijskoude kroes. Achterin de winkel was een smalle gang naar een opslagruimte. Meestal hing er een gordijn voor de deuropening maar die middag niet. Ik zag drie mannen zitten in het gele licht van een kale lamp die aan het plafond van het achtervertrek hing. Ze zaten op kratten. Twee van hen dronken uit bruine flessen; ik was er vrij zeker van dat het bier was. Degene die niet dronk was meneer Halderson. Een van de andere twee was Gus. De derde was de agent buiten dienst die we op het politiebureau hadden gezien. Doyle. Doyle was aan het woord.

‘Ik bedoel, het was wel een slome, die jongen. Maar hij was niet doof. Hij kon die trein toch aan horen komen?’

‘Misschien was hij in slaap gevallen,’ zei meneer Halderson.

‘Op de spoorbaan? Dat is net zoiets als op een spijkerbed gaan liggen zoals zo’n sjeik.’

‘Fakir,’ zei Gus.

‘Wat?’

‘Geen sjeik, fakir.’

‘Ach man.’

Doyle nam een grote, luidruchtige slok.

‘Wat ik maar zeggen wil is dat er meer achter de dood van dat jong zit dan de mensen denken. Ik heb heel wat vreemde types van dat spoor afgehaald. Ik bedoel kerels waar iedereen met een boog omheen loopt. Er zit gekkigheid in die hoofden dat wil je niet weten.’

‘Maar zo zijn ze toch niet allemaal?’ zei Halderson.

‘Nee, maar je hebt er maar één nodig. De verkeerde vent op het verkeerde moment op de verkeerde plaats. Dat kereltje was een makkelijke prooi.’

Gus zei, ‘Geloof je dat werkelijk?’

‘Je zou er misselijk van worden wat ik in mijn jaren bij de politie heb meegemaakt,’ zei Doyle. Hij zette de fles weer aan zijn lippen, maar toen zag hij ons tweeën bij de toonbank staan, en het was duidelijk dat we meeluisterden. Hij liet de fles zakken en wenkte ons. ‘Kom eens hier, jongens.’

Jake keek naar mij. Naar die drie mannen toe was wel het laatste waar hij zin in had. Mij leek het wel wat, dat gesprek in die achterkamer. Ik gleed van mijn kruk. Jake kwam achter me aan, maar uiterst traag.

‘Jullie zijn die jongens van de dominee, toch?’

‘Ja, meneer.’

‘Spelen jullie wel eens bij de spoorbaan?’

Het was dezelfde vraag die hij een paar dagen eerder gesteld had, op het politiebureau. Ik weet niet of het door die twee bierflesjes naast zijn krat kwam dat hij het weer vroeg, of dat hij gewoon vergeten was dat hij het al eens had gevraagd, of dat hij niet meer wist wat ik gezegd had. Of dat dit gewoon was wat agenten doen, steeds weer dezelfde vraag stellen om te kijken of hij je in de war kan brengen. Ik raakte niet in de war.

‘Nee,’ loog ik. Net als de vorige keer.

Hij had een brede vooruitstekende klif van een voorhoofd en in de schaduw daarvan verschoof zijn blik naar Jake. ‘En jij?’

Jake gaf geen antwoord.

‘Nou?’

Jake probeerde te antwoorden.

‘Kom op, spuug het er maar uit.’

‘Hij stottert,’ zei Gus.

‘Dat zie ik ook wel,’ antwoordde Doyle scherp. ‘Zeg de waarheid, jongen.’

Jake deed het in zijn broek van angst voor agent Doyle. Ik kon nauwelijks verdragen hoe mijn broer zijn best deed iets te zeggen. Zijn hele gezicht verdraaide zich en hij keek naar Doyle vanuit diepe plooien gevuld met duistere woede en frustratie. Tenslotte gaf hij de moed op en schudde alleen maar wild zijn hoofd.

‘Het zal wel.’

Ik haatte die man. Dat hij Jake die martelgang liet maken en hem dan ook nog eens niet geloofde.

Gus zei, ‘Van hun vader mogen ze niet bij het spoor spelen.’

‘En jij denkt dat ze het dan ook niet doen?’ Doyle keek naar mij met een blik die iets van een samenzwering in zich leek te hebben, alsof we elkaar wel doorhadden en hij het me niet eens echt kwalijk nam wat hij van me wist. Alsof we op een of andere manier broers waren.

Ik deed een stap achteruit. Ik kreeg per minuut een grotere hekel aan die man. ‘Mogen we weg?’

‘Ja.’ Doyle liet ons gaan alsof we een paar verdachten waren die hij besloten had toch niet op te sluiten.

Ik sloeg mijn arm om Jake, die woedend naar de vloer staarde en ik draaide hem om. Doyle zat achter onze rug zachtjes en gemeen te lachen.

Buiten was het smoorheet. De zon smeet de hitte omlaag en het trottoir ving die op en bakte de zolen van onze sneakers. De teer tussen de tegels was gesmolten en we moesten oppassen het zwarte spul niet aan onze schoenen te krijgen. We liepen langs de kapper en hoorden de ontspannen stemmen van mannen en roken de geur van haarlak die door de deur aan kwam zweven. We liepen langs de bank die in de jaren dertig door Pretty Boy Floyd en de boys van Ma Barker beroofd was. Lange tijd waren veel van mijn dagdromen eraan opgegaan. We liepen langs de winkels die verlaten lagen te soezen in de hitte van die junidag. We probeerden in de schaduw van de zonneschermen te blijven en zeiden niets. Jake keek naar de grond. Hij was nog steeds razend.

We lieten de winkels achter ons en gingen via Main Street naar Tyler. De huizen op de heuvels waren oud, veelal uit de Victoriaanse tijd, en hoewel de zware gordijnen allemaal dicht zaten om de hitte buiten te houden, hoorden we toch hier en daar het geluid van een radioverslag van het honkballen. We liepen omlaag door Tyler richting de Vlakte. Ik voelde Jake’s boosheid zo heet als het beton onder onze voeten.

‘Laat toch zitten,’ zei ik. ‘Die klootzak.’

‘Dat m-m-m-mag je niet zeggen.’

‘Maar dat istie toch?’

‘Dat woord.’

‘Klootzak?’

Jake keek me vernietigend aan.

‘Je moet het je niet zo aantrekken. Die vent is niks.’

‘Niemand is n-n-niks,’ zei Jake.

‘O shit, iedereen is niks. En ik weet dat ik shit zei.’

De grote graansilo’s rezen op langs het spoor op de Vlakte. Enorme witte gevaartes, verbonden door loopbruggen en lopende banden. Ze hadden een bijzondere schoonheid, zoals ze daar afgetekend stonden tegen de strakblauwe lucht, als beeldhouwwerken van witte beenderen. Er liep een zijspoor langs waar de goederenwagons met graan gevuld werden, maar die middag was het spoor leeg en de silo’s lagen er verlaten bij. We slenterden het spoor over bij de overgang van Tyler. Jake liep door richting huis. Ik stond stil en liep toen achter mijn korte zwarte schaduw aan langs het spoor naar het oosten.

Jake zei, ‘Wat doe je?’

‘Wat denk je?’

‘Je mag niet langs het spoor spelen.’

‘Ik speel niet. Ik wandel alleen maar. Kom je ook of blijf je daar staan janken?’

‘Ik jank niet.’

Ik liep over een van de rails als een koorddanser. Liep door golven van hitte. Liep in de geur die omhoog kwam vanaf de gloeiende stenen tussen de rails en het creosoot van de dwarsliggers.

‘En je komt ook niet,’ zei ik.

‘Jawel.’

‘Nou, schiet dan op.’

Zijn schaduw haalde die van mij in en hij liep over de andere rail en samen wandelden we de Vlakte uit, en ook al wisten we het niet, we wandelden naar de tweede dode van die zomer.

De vallei van de Minnesotarivier werd tienduizend jaar geleden door grote watervloeden uitgesleten, water dat afkomstig was van het ijs van het Agassizmeer dat in Minnesota, Noord-Dakota en centraal Canada een gebied bedekte groter dan de hele staat Californië. De afwatering werd de Warrenrivier genoemd en hij sneed diep en breed door het landschap. De Minnesota is geen schim meer van die destijds zo machtige stroom. In de zomer is het land langs de huidige oevers groen van de sojabonen en maiskolven en velden vol rogge die golven in de wind als een enorme oceaan. Groepjes loofbomen dragen nesten van Forsters sterns en zwarte sterns en grote blauwe reigers en zilverreigers en zeearenden en allerlei soorten zangvogels, zo alledaags en alomtegenwoordig dat de lucht net zo vervuld is van hun zang als van de pluizen van paardebloemen. De rivier strekt zich uit over zo’n vierhonderd kilometer, traag en langzaam en bruin. Hij stroomt vanuit het Lac qui Parle. Het Meer dat Spreekt. Aan het andere eind liggen de steden Minneapolis en Saint Paul.

Tot op vandaag ligt het grootste deel van de rivier in de schaduw van spoorlijnen. Een jongen van dertien in 1961 zag in die spoorlijn een weg naar een horizon waar de wereld wenkte.

We liepen een meter of achthonderd langs het spoor naar een plek waar een hoge spoorbrug de rivier overspande. Wilde rogge, braamstruiken en brandnetels groeiden tot aan de brug. Soms zaten mensen vanaf de brug te vissen, maar dat was gevaarlijk. Dit was de plek waar Bobby Cole was omgekomen.

Ik stond stil en Jake vroeg, ‘Wat wil je hier?’

‘Weet ik niet.’

De waarheid was dat ik naar sporen zocht van iets waar ik eerder niet aan had gedacht. Bobby Cole viste niet en dus nam ik aan dat hij bramen had willen plukken die net rijp waren, of gewoon op de brug wilde zitten om de rivier onder zich langs te zien glijden en te kijken naar de karpers en meervallen en snoeken die soms aan de oppervlakte kwamen. Dat is wat ik daar deed als ik erheen ging, en Jake als hij meekwam. Of we gooiden een stok in de rivier en probeerden die dan te raken met de steentjes die tussen de sporen lagen. Maar agent Doyle had gesuggereerd dat er iets veel onheilspellenders aan de hand was bij de dood van Bobby. Iets heel anders dan een jochie dat opging in zijn dagdromen en daardoor de dood die aan kwam denderen niet hoorde. Dat had me niet meer losgelaten.

Jake zei, ‘Wil je stenen gooien?’

‘Nee. Sst. Luister.’

Van beneden bij de rivier kwam het geluid van geknak, als het breken van een miljoen kleine botjes. Een groot dier baande zich een weg door de struiken. We hadden langs de rivier wel eens plekken gevonden waar herten hadden geslapen en waar je de vorm van hun lichaam nog in het gras kon terugvinden. We bleven doodstil zitten en onze schaduwen plakten vast aan de rails. Van onder een wilgenboom die over de rivier hing en die omgeven was door lisdoddes kwam een man tevoorschijn die stekels van zijn kleren plukte terwijl hij liep. Hij leek me oud omdat zijn haar niet zwart meer was maar de wat vage kleur had van een veelgebruikte munt van vijf cent. Hij droeg een khaki broek en een hemd zonder mouwen, en hij vloekte vanwege die pluizen die aan zijn kleren zaten. Hij verdween onder de spoordijk waar het spoor de rivier kruiste. Ik kroop naar voren, de brug op, ging op mijn knieën zitten en tuurde door het gat van de eerste twee dwarsliggers. Jake kwam bij me. Direct onder ons was de man op de droge klei van de oever gaan zitten en naast hem lag languit een andere man. De andere man leek te slapen en de man die uit de lisdoddes gekomen was begon zijn zakken te doorzoeken. Jake trok aan mijn mouw en wees terug naar het spoor; hij vond dat we terug moesten gaan. Ik schudde mijn hoofd en keek weer naar wat er beneden mij gebeurde.

Hoewel het een hete dag was droeg de man die lag een overjas. Een smerig ding van vaag groene zeildoek, vol gaten en opgelapte scheuren. De eerste man dook in een van de zakken van de jas en vond een fles met een of andere grijsgroene drank erin. Hij schroefde de dop los en rook er even aan en nam toen een flinke slok.

Jake fluisterde in mijn oor, ‘Kom nou.’

De man die zijn hoofd achterover had gehouden om te drinken moet Jake gehoord hebben, want hij hield zijn hoofd nog iets verder achterover en keek ons recht in onze ogen terwijl we daar zaten te gluren tussen de dwarsliggers door. Hij liet de fles zakken. ‘Dood,’ zei hij. Hij knikte naar de man op de grond. ‘Zo dood als een pier. Als jullie willen mogen jullie best even komen kijken.’

Het was geen commando maar een aanbod en ik stond op het punt ja te zeggen.