BIDDEN

Van Tim Keller verschenen

In alle redelijkheid – Christelijk geloof voor welwillende sceptici

De vrijgevige God – Recht naar het hart van het christelijk geloof

Namaakgoden – De lege beloften van geld, seks en macht

en de enige werkelijke hoop

Ruim baan voor gerechtigheid – Rechtvaardig worden door

Gods genade

Kruistocht – Het leven van koning Jezus

Bevrijd van je zelf – De weg naar echte christelijke blijdschap

Het huwelijk – Gods wijsheid over gevende liefde

Goed werk – Ons dagelijks werk en Gods plan voor de wereld

Centrum-Kerk – Het evangelie midden in je stad

Galaten – Om te lezen, te leren, te leiden

Aan Gods hand door pijn en lijden

Ontmoetingen met Jezus – Onverwachte antwoorden op grote

levensvragen

Rechters – Om te lezen, te leren, te leiden

Bidden – Vertrouwelijke omgang met de ontzagwekkende God

Preken – Geloof overbrengen in een sceptische tijd

Romeinen 1-7 – Om te lezen, te leren, te leiden

Psalmendagboek – Een jaar lang leven met de liederen van Jezus

Tweede druk 2017

© 2014 Timothy Keller

Oorspronkelijke uitgever Dutton, Penguin Group (USA) Inc. New York, U.S.A.

Oorspronkelijke titel Prayer – Experiencing Awe and Intimacy with God

© 2015 Nederlandse vertaling: Uitgeverij Van Wijnen, Postbus 172, 8800 AD Franeker

www.uitgeverijvanwijnen.nl

Vertaling Heleen Sytsma

Omslagontwerp Garage/BNO

ISBN 978 90 5194 536 2

ISBN e-book 9789051947250

NUR 707

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor Dick Kaufmann,
mijn vriend en een man van gebed

Inhoud

Inleiding – Waarom een boek over bidden?

Deel een – Verlangen naar gebed

1. De noodzaak van gebed

2. Hoe geweldig het gebed is

Deel twee – Het gebed begrijpen

3. Wat is bidden?

4. Met God in gesprek

5. God ontmoeten

Deel drie – Leren bidden

6. Brieven over bidden

7. Regels voor het gebed

8. Het gebed aller gebeden

9. De toetsstenen voor het gebed

Deel vier – Het gebedsleven verdiepen

10. Als gesprek: mediteren over zijn Woord

11. Als ontmoeting: zijn aangezicht zoeken

Deel vijf – Bidden in de praktijk

12. Ontzag: zijn grootheid prijzen

13. Intimiteit: zijn genade ontdekken

14. Strijd: hem om hulp vragen

15. De praktijk: dagelijks gebed

Bijlage – een paar andere schema’s voor het dagelijks gebed

Bibliografie

Dank

Noten

Over de auteur

Inleiding
Waarom een boek over bidden?

Een paar jaar geleden realiseerde ik me dat ik als predikant geen basisboek had dat ik aan iemand kon geven die wilde begrijpen wat het christelijke gebed was en dat in de praktijk wilde brengen. Dat wil niet zeggen dat er geen geweldige boeken over bidden bestaan. Veel oudere werken zijn oneindig veel wijzer en indringender dan wat ik ooit zou kunnen produceren. Het beste materiaal over het gebed is al geschreven.

Maar veel van die voortreffelijke boeken zijn geschreven in zo’n oud taalgebruik dat ze voor de meeste hedendaagse lezers niet toegankelijk zijn. Bovendien zijn ze doorgaans óf vooral theologisch óf meditatief óf praktisch van aard, en maar zelden combineren ze in één band theologie met ervaring en methodologie.1 Een boek over wat bidden precies is zou alle drie die terreinen moeten beslaan. Ook besteden vrijwel alle klassiekers over bidden behoorlijk wat tijd aan het waarschuwen van lezers voor gebruiken uit die tijd die in geestelijk opzicht niet vruchtbaar of zelfs schadelijk zijn. Die waarschuwingen moeten voor lezers van elke generatie geüpdatet worden.

Twee soorten gebed?

Recente schrijvers over bidden hebben doorgaans een van twee gangbare visies op het onderwerp. De meesten leggen tegenwoordig de nadruk op het gebed als middel om Gods liefde te ervaren en eenheid met hem te beleven. Ze beloven een leven van vrede en van voortdurende rust in God. Deze auteurs getuigen er vaak uitbundig van hoe ze zich regelmatig door Gods aanwezigheid omringd voelen. Andere boeken daarentegen zien niet de innerlijke rust als het wezenskenmerk van het gebed, maar het aanroepen van God om zijn koninkrijk tot stand te brengen. Het gebed wordt als worstelwedstrijd gezien, vaak – of misschien wel doorgaans – zonder een duidelijk besef van Gods directe aanwezigheid. Een boek uit deze categorie is The Still Hour door Austin Phelps.2 Hij begint met de stelling dat voor een christen die bidt een gevoel van Gods afwezigheid normaal is, en dat de meeste mensen maar moeilijk werkelijk Gods aanwezigheid kunnen ervaren.

Een ander boek met dezelfde benadering is The Struggle of Prayer door Donald G. Bloesch. Hij heeft kritiek op wat hij ‘christelijke mystiek’ noemt.3 Hij verzet zich tegen het standpunt dat het uiteindelijke doel van het gebed persoonlijke omgang met God is. Hij denkt dat dat het gebed tot een egoïstisch ‘doel op zich’ maakt.4 Zijn opvatting is dat het hoogste doel van gebed niet vredige reflectie is maar een indringend smeken om het koninkrijk van God tot bloei te laten komen in de wereld en in ons eigen leven. Het ultieme doel van gebed is ‘gehoorzaamheid aan Gods wil, niet contemplatie van zijn wezen.’5 Bidden doe je niet vooral om een innerlijke staat maar om het uitvoeren van Gods plannen.

Hoe komt het dat deze twee visies op het gebed naast elkaar bestaan – die we ‘gemeenschapgericht’ en ‘koninkrijkgericht’ zouden kunnen noemen? Eén verklaring is dat ze de daadwerkelijke ervaring van mensen weerspiegelen. Er zijn mensen die merken dat hun emoties niet reageren op God en dat het zelfs extreem moeilijk is om hun aandacht langer dan een paar minuten bij het gebed te houden. Anderen ervaren geregeld een gevoel van Gods aanwezigheid. Dit verklaart in elk geval gedeeltelijk de verschillende visies. Maar ook theologische verschillen spelen een rol. Bloesch stelt dat mystiek gebed beter past bij de rooms-katholieke opvatting dat Gods genade rechtstreeks in ons wordt uitgegoten door de doop en de mis dan bij de protestantse opvatting dat we worden gered door geloof in Gods belofte van genade in zijn Woord.6 Welke van deze twee opvattingen is de beste? Is vredige aanbidding of indringend smeken de ultieme vorm van gebed? Die vraag gaat ervan uit dat het antwoord een kwestie is van of-of, wat niet waarschijnlijk is.

Gemeenschap en koninkrijk

Voor een antwoord kunnen we ons het beste eerst tot de Psalmen wenden, het geïnspireerde gebedenboek van de Bijbel. Daar zien we dat beide ervaringen van gebed ruimschoots vertegenwoordigd zijn. Er zijn psalmen als Psalm 27, 63, 84, 131 en het ‘lange halleluja’ van Psalm 146-150 die aanbidding en gemeenschap met God beschrijven. In Psalm 27:4 zegt David dat er vooral één ding is dat hij in gebed aan de Heer vraagt: ‘de lieflijkheid van de HEERE te aanschouwen’ (HSV). Terwijl David feitelijk ook om andere dingen vraagt, bedoelt hij in ieder geval dat er niets beter is dan de aanwezigheid van God te kennen. Daarom zegt hij: ‘God, … naar u smacht mijn ziel, … In het heiligdom heb ik u gezien, uw macht en majesteit aanschouwd. Uw liefde is meer dan het leven, mijn lippen zingen uw lof’ (Psalm 63:2-4). Als hij God in diens aanwezigheid aanbidt, zegt hij: ‘Dan wordt mijn ziel verzadigd met uw overvloed’ (Psalm 63:6). Dit is werkelijk gemeenschap met God.

Er zijn echter minstens zoveel psalmen waarin wordt geklaagd en om hulp wordt geroepen en waarin God wordt opgeroepen om zijn macht uit te oefenen in de wereld. Er zijn ook duidelijke uitingen van de ervaring van Gods afwezigheid. Hier zien we het gebed inderdaad als een worsteling. Psalm 10 begint met de vraag: ‘Waarom, HEER, bent u zo ver en verbergt u zich in tijden van nood?’ Plotseling roept de dichter het uit: ‘Sta op, HEER, hef uw hand, God, vergeet de armen niet’ (Psalm 10:12). En toch lijkt hij daarna bijna evenzeer tot zichzelf te spreken als tot God: ‘Toch ziet u de pijn en het verdriet, u merkt het op en weegt het in uw hand. Op u vertrouwen weerloze mensen, de wezen, u komt hun te hulp’ (Psalm 10:14). Het gebed eindigt ermee dat de psalmdichter zich overgeeft aan Gods tijdsplan en wijsheid in alle omstandigheden; tegelijk klinkt nadrukkelijk de roep om gerechtigheid op aarde. Dat is de worstelwedstrijd van koninkrijkgericht gebed. Het psalmboek geeft dus ruimte voor zowel gemeenschapgerichte als koninkrijkgerichte vormen van gebed.

Behalve dat we kijken naar de feitelijke gebeden in de Bijbel moeten we ook de Schriftuurlijke theologie van het gebed bestuderen – waarom is God zo en waarom is onze geschapen werkelijkheid zo dat mensen in staat zijn om te bidden? Er wordt ons verteld dat Jezus Christus als onze middelaar voor God staat zodat wij, hoewel we dat uit onszelf niet verdienen, vrijmoedig tot Gods troon kunnen naderen en mogen roepen om bevrediging van onze behoeften (Hebreeën 4:14-16; 7:25). Er wordt ons ook verteld dat God zelf in ons woont door de Geest (Romeinen 8:9-11) en ons helpt bidden (Romeinen 8:26-27) zodat we zelfs nu al door geloof de luister van de Heer mogen aanschouwen (2 Korintiërs 3:17-18). De Bijbel ondersteunt dus in theologisch opzicht zowel gemeenschapgericht als koninkrijkgericht gebed.

Als we er een poosje over nadenken, komen we erachter dat deze twee soorten gebed niet haaks op elkaar staan en zelfs niet strikt te scheiden zijn. Aanbidding van God is doorspekt met smeking. God prijzen is bidden ‘uw naam worde geheiligd,’ hem vragen om zijn grootheid te laten zien aan de wereld zodat allen hem gaan eren als God. En tegelijk: zoals aanbidding ook smeking bevat, zo moet het zoeken van Gods koninkrijk ook het gebed bevatten om God zelf te leren kennen. De Kleine Catechismus van Westminster leert ons dat het voornaamste doel van het leven van de mens de verheerlijking van God is en volle eeuwige vreugde hebben in hem. In deze beroemde zin zien we zowel koninkrijkgericht als gemeenschapgericht gebed weerspiegeld. Deze twee dingen – God verheerlijken en volle vreugde hebben in hem – gaan niet altijd gelijk op in dit leven, maar uiteindelijk moet het wel om hetzelfde gaan. We bidden dan misschien wel om de komst van Gods koninkrijk, maar als we niet met heel ons wezen onze grootste vreugde vinden in God, dan eren we hem niet werkelijk als Heer.7

Ten slotte, als we veel van de grote klassieke schrijvers over het gebed raadplegen – zoals Augustinus, Maarten Luther en Johannes Calvijn – dan zien we dat die ook niet netjes in een van beide kampen in te delen zijn.8 Sterker nog, zelfs de vooraanstaande rooms-katholieke theoloog Hans Urs von Balthasar heeft gezocht naar een balans in de mystieke contemplatieve gebedstraditie. Hij waarschuwt ervoor om te zeer naar binnen gericht te zijn. ‘Contemplatief gebed… kan en mag geen zelfcontemplatie worden, maar moet een eerbiedig aanschouwen van en luisteren naar... de Niet-ik zijn, namelijk het Woord van God.’9

Door plicht tot vreugde

Wat hebben we hier nou aan? We moeten geen wig drijven tussen het zoeken van persoonlijke omgang met God en van de voortgang van zijn koninkrijk in de harten van mensen en in de wereld. En als ze bij elkaar gehouden worden, dan zal gemeenschap aan de ene kant niet slechts woordloos mystiek bewustzijn zijn, en zullen onze smeekbeden aan de andere kant geen middel zijn om met ‘een overvloed aan woorden’ (Matteüs 6:7) Gods gunst af te dwingen.

Dit boek laat zien dat gebed zowel een gesprek als een ontmoeting is met God. Deze twee concepten geven ons een definitie van gebed en een set instrumenten om ons gebedsleven te verdiepen. De traditionele gebedsvormen – aanbidding, schuldbelijdenis, dankzegging en voorbede – zijn zowel concrete gewoontes als diepe ervaringen. We moeten weten van ontzag bij het prijzen van zijn glorie, van intimiteit bij het ontdekken van zijn genade, en van strijd bij het vragen om zijn hulp. Al die dingen kunnen ertoe leiden dat we de geestelijke werkelijkheid van zijn aanwezigheid leren kennen. Gebed is dus zowel ontzag als intimiteit, zowel strijd als realiteit. Ze zullen niet elke keer als we bidden terugkomen, maar elk element moet een belangrijk onderdeel zijn van ons gebed gedurende ons leven.

J.I. Packer en Carolyn Nystrom schreven een boek over gebed dat een ondertitel heeft die het allemaal mooi samenvat. Gebed is ‘onze weg ontdekken door plicht tot vreugde’. Dat is de reis die we biddend maken.

Deel een

Verlangen naar gebed

1. De noodzaak van gebed

‘We gaan het niet redden’

Laat in mijn volwassen leven ontdekte ik het gebed. Ik moest wel.

In de herfst van 1999 gaf ik een Bijbelstudiecursus over de psalmen. Het werd mij duidelijk dat ik nog maar heel oppervlakkig bezig was met wat de Bijbel gebood en beloofde met betrekking tot het gebed. Toen kwam de donkere periode in New York na de aanslagen op het World Trade Center, toen onze stad in zijn geheel aan een soort gezamenlijke klinische depressie leed, zelfs toen ze weer begon op te krabbelen. Voor ons gezin was die periode nog zwaarder omdat mijn vrouw, Kathy, worstelde met de gevolgen van de ziekte van Crohn. En ten slotte kreeg ik ook nog eens schildklierkanker.

Op een gegeven moment in heel deze situatie drong mijn vrouw er bij mij op aan om iets met haar te doen waarvoor we samen nog nooit de discipline hadden kunnen opbrengen om regelmatig te doen. Ze vroeg me om elke avond met haar te bidden. Elke avond. Ze gebruikte een voorbeeld dat haar gevoelens kristalhelder verwoordde. We menen ons te herinneren dat ze zoiets zei:

Stel dat je van de dokter te horen krijgt dat je een dodelijke ziekte hebt waaraan je binnen een paar uur zult sterven als je niet een bepaald medicijn inneemt – elke avond een pilletje voor het slapengaan. Stel dat je te horen krijgt dat je niet één pilletje kunt overslaan omdat je anders doodgaat. Zouden er dan avonden zijn waarop je er niet aan toekwam? Nee – het zou zo cruciaal voor je zijn dat je het beslist nooit zou vergeten, je zou geen enkel pilletje overslaan. Nou, als we niet samen tot God bidden, dan redden we het niet gezien alles wat we moeten meemaken. Ik niet in elk geval. We moeten bidden, we kunnen het niet af en toe gewoon vergeten.

Misschien was het de kracht van het voorbeeld, misschien was het precies het juiste moment, misschien was het Gods Geest. Hoogstwaarschijnlijk was het Gods Geest die het juiste moment en het heldere voorbeeld gebruikte. Het kwartje viel bij ons allebei; we beseften hoe serieus de zaak was, en we erkenden dat iets wat een absolute noodzaak was beslist iets was wat we konden doen. Dat is inmiddels meer dan twaalf jaar geleden, en Kathy en ik kunnen ons geen één avond herinneren waarop we niet samen gebeden hebben, al was het maar per telefoon, zelfs als we ons op verschillende continenten bevonden.

Terwijl bij mij de overtuiging groeide dat ik het gebed nog nooit goed had begrepen, schudde Kathy’s uitdaging me wakker, en zo is mijn zoektocht begonnen. Ik wilde persoonlijk veel beter leren bidden. Ik ben van alles gaan lezen over bidden en van alles gaan proberen. Zodra ik begon rond te kijken, merkte ik algauw dat ik niet alleen was.

‘Kan niemand me dan leren bidden?’

Toen de beroemde Schotse schrijfster Flannery O’Connor eenentwintig was en in Iowa een opleiding tot schrijfster volgde, verlangde ze ernaar om haar gebedsleven te verdiepen. Ze moest wel.

In 1946 begon ze een handgeschreven gebedsdagboek bij te houden. Daarin beschrijft ze haar worsteling om een beroemd schrijfster te worden: ‘Ik wil ontzettend graag in de wereld slagen in wat ik doen wil … ik ben zo teleurgesteld in mijn werk … middelmatigheid is een moeilijk woord om op jezelf toe te passen, maar het is onmogelijk om het niet te gebruiken met betrekking tot mijzelf … Er is nog niets waar ik zelf trots op mag zijn. Ik ben stom, minstens zo stom als de mensen die ik belachelijk maak.’ Dit soort uitingen kunnen gevonden worden in het dagboek van iedereen die graag kunstenaar wil worden, maar O’Connor deed iets anders met deze gevoelens. Ze bad ze. Hiermee begaf ze zich op een heel oude weg die ook bewandeld werd door de psalmdichters van het Oude Testament, die niet alleen hun gevoelens erkenden, onder woorden brachten en ventileerden, maar ze ook in Gods aanwezigheid verwerkten met een onverbloemde eerlijkheid. O’Connor heeft het over

deze poging tot kunstenaarschap in plaats van aan u te denken en geïnspireerd te worden door de liefde waarvan ik wenste dat ik die bezat. Lieve God, ik kan u niet liefhebben op de manier waarop ik wil. U bent het smalle schijfje van de wassende maan dat ik zie en zelf ben ik de schaduw van de aarde die me ervan weerhoudt om de hele maan te zien … waar ik bang voor ben, lieve God, is dat de schaduw van mijzelf zo groot wordt dat die de hele maan aan het zicht onttrekt, en dat ik over mezelf oordeel op grond van de schaduw die niets is. Ik ken u niet, God, omdat ik in de weg sta.1

Hier ziet O’Connor in wat Augustinus zo scherp zag in zijn eigen gebedsdagboek, de Belijdenissen – dat op de goede manier leven afhangt van de juiste ordening aanbrengen in de dingen die we liefhebben. Ons succes meer liefhebben dan God en onze naaste leidt ertoe dat ons hart zich verhardt, waardoor we minder goed in staat zijn om dingen te voelen en aan te voelen. Ironisch genoeg worden we daar slechtere kunstenaars van. Daarom was het gebed, de voortdurende heroriëntatie van de ziel, de enige redding van O’Connor, die wel degelijk buitengewoon getalenteerd was als schrijfster en daardoor arrogant en zelfingenomen had kunnen worden. ‘O God, geef me alstublieft een helder verstand. Reinig het alstublieft … Help me alstublieft van dingen los te komen en te ontdekken waar u bent.’2

Ze gaat dieper in op de gewoonte om haar gebeden op te schrijven in het dagboek. Ze zag in dat de vorm een probleem was. ‘Ik heb besloten dat dit middel niet goed werkt als direct gebed. Gebed is zelfs niet zo weloverwogen als dit – het is meer iets van het moment en dit is veel te langzaam voor het moment.’3 Ook was er het gevaar dat wat ze opschreef niet echt een gebed was maar meer het van zich afschrijven. ‘Ik … wil graag dat dit iets is waarmee God geprezen wordt … Er is waarschijnlijk wel een groter risico dat het ook therapeutisch werkt … omdat ik zelf meekom in alle gedachten.’4

Toch was ze ervan overtuigd dat ze met het dagboek ‘een nieuwe fase ingegaan [was] met [haar] geestelijke leven … het is het afleggen van bepaalde onvolwassen gewoonten en gedachtepatronen. Er is niet veel voor nodig om te beseffen hoe dwaas we zijn, maar het weinige dat ervoor nodig is, dringt maar langzaam tot ons door. Ik zie mijn belachelijke persoontje stukje bij beetje.’5 O’Connor kwam erachter dat bidden niet gewoon de eenzame zoektocht naar je eigen subjectiviteit is. Je bent samen met iemand Anders, en hij is uniek. God is de enige persoon voor wie je niets kunt verbergen. In zijn nabijheid ga je jezelf onvermijdelijk in een nieuw, uniek licht zien. Gebed leidt daarom tot zelfkennis die je op geen enkele andere manier kunt verkrijgen.

Alles waar O’Connor doorheen ging in haar gebedsdagboek was een uiting van het verlangen om werkelijk te leren bidden. Ze wist intuïtief dat gebed de sleutel was tot alles wat ze wilde doen en zijn in het leven. Ze was niet tevreden over de plichtmatige godsdienstige rituelen uit haar verleden. ‘Het is niet mijn bedoeling de traditionele gebeden die ik mijn leven lang heb opgezegd te verloochenen; maar ik zei ze op zonder ze te voelen. Mijn gedachten schieten altijd alle kanten op. Op deze manier ben ik er met mijn gedachten voortdurend bij. Ik kan een warm gevoel van liefde in me voelen kloppen als ik hierover nadenk en dit voor u opschrijf. Laat het alstublieft niet door de verklaringen van psychologen hierover plotseling in iets kouds veranderen.’6

Aan het einde van een stukje roept ze simpelweg uit: ‘Kan niemand me dan leren bidden?’7 Miljoenen mensen vandaag de dag stellen dezelfde vraag. Men voelt dat bidden noodzakelijk is – we moeten bidden. Maar hoe?

Een verwarrend landschap

Overal in de westerse wereld is sprake van een groeiende belangstelling voor spiritualiteit, meditatie en contemplatie die een generatie geleden al begon, misschien gestimuleerd door de veelgepubliceerde belangstelling van de Beatles voor oosterse vormen van meditatie en aangewakkerd door de neergang van geïnstitutionaliseerde godsdienst. Steeds minder mensen zijn bekend met de routine van geregelde godsdienstige praktijken, maar er blijft toch een soort spiritueel verlangen achter. Niemand kijkt er vandaag de dag van op dat er over Robert Hammond, medeontwerper van het prestigieuze High Line stadspark in Manhattan, in een artikel in de New York Times tussen neus en lippen door geschreven wordt dat hij voor een meditatieve retraite van drie maanden naar India vertrekt.8 Jaarlijks overspoelen massa’s westerlingen ashrams en andere spirituele leefgemeenschappen in Azië.9 Rupert Murdoch twitterde onlangs dat hij transcendente meditatie aan het leren was. ‘Door iedereen aanbevolen,’ zei hij. ‘Niet gemakkelijk om mee te beginnen, maar men zegt dat alles er beter van wordt!’10

Binnen de christelijke kerk is er een vergelijkbare explosief groeiende belangstelling voor gebed. Veel aandacht gaat uit naar de beoefening van klassieke meditatie en contemplatie. Er is inmiddels een heel contingent aan instituten, organisaties, netwerken en beoefenaars die onderwijs en begeleiding aanbieden op het gebied van het aanleren van centrerend gebed (een meditatieve gebedsvorm, zie hoofdstuk 4), contemplatief gebed, het ministrygebed, lectio divina en vele andere vormen die nu ‘spirituele oefeningen’ worden genoemd.11

Al deze belangstelling moet echter niet als een enkele samenhangende ‘golf’ beschouwd worden. Nee, het is eerder een krachtige concentratie van stromingen die voor wie op zoek is gevaarlijke draaikolken kan veroorzaken. Er is zware kritiek geuit op veel van de nieuwe nadruk op contemplatieve spiritualiteit, zowel in de rooms-katholieke als in de protestantse kerken.12 Toen ik op zoek ging naar materiaal om me te helpen met mijn eigen gebedsleven en dat van anderen, zag ik hoe verwarrend het landschap was.

‘Een intelligente mystiek’

Een doorbraak in mijn zoektocht was het moment waarop ik terugging naar mijn eigen spiritueel-theologische wortels. In mijn eerste gemeente in Virginia, en later weer in New York, heb ik een prekenserie gehouden over Paulus’ brief aan de Romeinen. Halverwege hoofdstuk 8 schrijft Paulus:

U hebt de Geest niet ontvangen om opnieuw als slaven in angst te leven, u hebt de Geest ontvangen om Gods kinderen te zijn, en om hem te kunnen aanroepen met ‘Abba, Vader’. De Geest zelf verzekert onze geest dat wij Gods kinderen zijn (vers 15-16).

De Geest van God verzekert ons van Gods liefde. Eerst stelt de Geest ons in staat om tot God te naderen en hem aan te roepen als onze liefdevolle vader. Dan komt de Geest langszij en voegt daar een rechtstreeks getuigenis aan toe. Voor het eerst drong tot me door wat deze verzen precies betekenden toen ik de preken van D. Martyn Lloyd-Jones las, een Britse predikant en schrijver van halverwege de twintigste eeuw. Hij beargumenteert dat Paulus schreef over een indringende ervaring van Gods werkelijkheid.13 Ik kwam er uiteindelijk achter dat deze verzen, om met een nieuwtestamenticus te spreken, ‘een onuitsprekelijke religieuze ervaring’ beschrijven, omdat de verzekering van rotsvaste liefde in God ‘mystiek is in de juiste betekenis van het woord’. Thomas Schreiner voegt daaraan toe ‘dat we de emotionele basis [van ervaring] niet moeten onderschatten. ‘Er zijn er die voor deze gedachte terugschrikken omdat het zo subjectief is, maar het misbruik van het subjectieve in sommige kringen kan de “mystieke” en emotionele dimensies van de christelijke ervaring niet uitsluiten.’14

Lloyd-Jones’ uiteenzetting zette me ook weer op het spoor van auteurs die ik tijdens mijn opleiding al gelezen had, zoals Maarten Luther, Johannes Calvijn, de zeventiende-eeuwse Britse theoloog John Owen en de achttiende-eeuwse Amerikaanse filosoof en theoloog Jonathan Edwards. Ik ontdekte bij hen dat er geen sprake was van kiezen tussen waarheid of Geest, tussen leer of ervaring. Ik had op dit punt vooral heel veel aan een van de meest geleerde van de klassieke theologen – John Owen. In een preek over het evangelie was Owen heel zorgvuldig in het uiteenzetten van de christelijke leer van de verlossing. Maar ineens spoort hij zijn lezers dan aan ‘om de kracht van het evangelie te ervaren … in uw eigen hart, want anders is alles wat u belijdt vergankelijk’.15 Deze ervaring van de kracht van het evangelie kan alleen door middel van gebed plaatsvinden – zowel in het openbaar in de samenkomst van de christelijke gemeente als persoonlijk in meditatie.

In mijn zoektocht naar verdieping van mijn gebedsleven koos ik voor een ongewone benadering. Ik ging opzettelijk geen enkel nieuw boek over bidden lezen. In plaats daarvan ging ik terug naar de historische teksten van de christelijke theologie waardoor ik gevormd was; ik ging vragen stellen over het gebed en over God ervaren – vragen die me toen ik deze teksten tientallen jaren geleden tijdens de opleiding las nog niet zo helder voor de geest stonden. Ik ontdekte van alles wat me volledig ontgaan was. Ik vond veel aanwijzingen voor het innerlijke gebedsleven en spirituele ervaring die me voorbij de gevaarlijke stromingen en draaikolken van de hedendaagse spirituele discussies en bewegingen voerden. Een van de theologen die ik raadpleegde was de Schot John Murray, die me een van de meest waardevolle inzichten verschafte:

Het is noodzakelijk dat we inzien dat er in het geloofsleven intelligente mystiek is … een levende eenheid en gemeenschap met de verhoogde en altijd tegenwoordige Verlosser … Hij gaat om met zijn volk en zijn volk gaat om met hem in bewuste wederzijdse liefde … Het leven van waar geloof kan geen leven van koele starre instemming zijn. Het moet de passie en de warmte hebben van liefde en gemeenschap omdat gemeenschap met God de kroon en het hoogtepunt is van ware religie.16

Murray was geen schrijver die vaak lyrische bewoordingen gebruikte. Maar als hij het heeft over ‘mystiek’ en ‘gemeenschap’, gaat hij ervan uit dat christenen overduidelijk een liefdesrelatie hebben met God en hem in principe zo kunnen kennen en ervaren dat het het voorstellingsvermogen tart. En daarmee bedoelt hij natuurlijk het gebed – maar wat voor gebed! Midden in de alinea citeert Murray uit de eerste brief van Petrus: ‘U hebt hem lief zonder hem ooit gezien te hebben; en zonder hem nu te zien gelooft u in hem en ervaart u een onuitsprekelijke, hemelse vreugde.’ In de Herziene Statenvertaling staat ‘een onuitsprekelijke en heerlijke vreugde’, en in de Bijbel in Gewone Taal: ‘Jullie juichen van hemelse vreugde!’17

Toen ik diep over dat vers nadacht, verbaasde het me hogelijk dat Petrus, die zijn brief aan de kerk stuurde, al zijn lezers op deze manier kon aanspreken. Hij zei niet: ‘Nou, degenen onder jullie die in spiritueel opzicht wat verder zijn, maken soms wel perioden van grote vreugde mee in het gebed. Ik hoop dat de rest dat ook zal bereiken.’ Nee, hij ging ervan uit dat een ervaring van soms overweldigende vreugde in het gebed normaal was. Ik was om.

Eén bepaald woord dat Murray gebruikte bleef in het bijzonder haken, namelijk dat hij ons oproept tot een intelligente vorm van mystiek. Dat betekent dat er bij een ontmoeting met God niet alleen de gevoelens van ons hart betrokken zijn, maar ook de overtuigingen van ons verstand. We worden niet opgeroepen om te kiezen tussen een leven als christen dat gebaseerd is op waarheid en leer of een leven vol met spirituele kracht en ervaring. Ze gaan hand in hand. Er werd niet van me gevraagd om mijn theologie achter me te laten en op pad te gaan op zoek naar ‘iets meer’, naar ervaring. Nee, de bedoeling was dat ik de heilige Geest ging vragen om me mijn theologie te laten ervaren.

Leren bidden

Zoals Flannery O’Connor zich al zo smekend afvroeg, hoe leren we dan werkelijk hoe we moeten bidden?

In de zomer nadat ik met succes behandeld was voor schildklierkanker bracht ik vier praktische veranderingen aan in mijn persoonlijke gebedsleven. In de eerste plaats nam ik een paar maanden de tijd om door de psalmen heen te gaan en ze stuk voor stuk samen te vatten. Daardoor kreeg ik de gelegenheid om met een zekere regelmaat een aantal keer per jaar door het hele psalmboek heen te bidden.18 Het tweede wat ik deed was altijd een tijd van meditatie inlassen tussen Bijbellezing en gebed. In de derde plaats stelde ik alles in het werk om zowel ’s morgens als ’s avonds te bidden, in plaats van alleen ’s morgens. Ten vierde ging ik meer verwachtingsvol bidden.

Het duurde een tijdje voordat de veranderingen vrucht begonnen af te werpen, maar nadat ik deze manier van bidden zo’n twee jaar beoefend had, kwam er af en toe een doorbraak. Ondanks ups en downs sinds die tijd ben ik meer vreugde gaan vinden in Christus maar ook nieuw verdriet, omdat ik in het licht van een vitaal gebedsleven meer inzicht kreeg in mijn eigen ziel. Met andere woorden, er waren ervaringen van liefde die me veel rust brachten, maar ook meer worstelingen om God over het kwaad te zien zegevieren, zowel in mijn eigen hart als in de wereld. Deze twee ervaringen die we in de introductie bespraken groeiden als tweelingbomen samen op. Ik ben er nu van overtuigd dat het zo moet zijn. De ene vorm stimuleert de andere. Het gevolg was een spirituele vitaliteit en kracht die deze dominee, hoeveel ik ook al gepreekt had, nog nooit eerder gehad had.

Toch is bidden een extreem moeilijk onderwerp om over te schrijven. Dat komt niet in de eerste plaats doordat het zo ongrijpbaar is, maar omdat we ons in het licht van dat onderwerp zo klein en hulpeloos voelen. Lloyd-Jones heeft eens gezegd dat hij nooit over het gebed geschreven heeft omdat hij zich daar persoonlijk niet toe bekwaam achtte.19 De vroegtwintigste-eeuwse Britse schrijver P.T. Forsyth verwoordde mijn eigen gevoelens en aspiraties beter dan ik het kan:

Het is een moeilijke en zelfs angstaanjagende zaak om te schrijven over het gebed en men vreest om de ark van de Heer aan te raken … maar misschien wordt alleen al de poging ertoe genadig beschouwd door hem die eeuwig leeft om van voorbede op zichzelf een gebed te maken om beter te leren bidden.20

Het gebed is de enige weg waarlangs je tot echte zelfkennis komt. Het is ook de belangrijkste weg waarlangs we diepgaande verandering ervaren – het aanbrengen van een andere ordening in de dingen die we liefhebben. Door middel van gebed geeft God ons ontzettend veel van de onvoorstelbare dingen die hij voor ons in petto heeft. Ja echt, bidden maakt het veilig voor God om ons veel van de dingen te geven waar we het meest naar verlangen. Het is de manier waarop we God kennen, de manier waarop we God eindelijk als God behandelen. Gebed is gewoon de sleutel tot alles wat we moeten doen en moeten zijn in dit leven.

We moeten echt leren bidden. We moeten wel.

2. Hoe geweldig het gebed is

Daarom, en ook omdat ik gehoord heb over uw geloof in Jezus, de Heer, en over uw liefde voor alle heiligen, dank ik God onophoudelijk voor u en noem ik u in mijn gebeden. Moge de God van onze Heer Jezus Christus, de vader van alle luister, u een geest van inzicht schenken in wat geopenbaard is, opdat u hem zult kennen. Moge uw hart verlicht worden, zodat u zult zien waarop u hopen mag nu hij u geroepen heeft, hoe rijk de luister is die de heiligen zullen ontvangen, en hoe overweldigend groot de krachtige werking van Gods macht is voor ons die geloven.

Efeziërs 1:15-19

Gebed is het allerbelangrijkste

Een snelle vergelijking tussen dit gebed uit Efeziërs 1 en de gebeden uit Filippenzen 1, Kolossenzen 1 en later dat uit Efeziërs 3 laat zien dat dit de gebruikelijke manier is waarop Paulus bad voor hen die hij liefhad. Datgene wat grammaticaal gezien de kern is van Paulus’ lange zin geeft ons een buitengewoon inzicht in hoe geweldig en belangrijk het gebed is. In vers 17 schrijft hij dat hij onophoudelijk voor hen bidt en hen noemt in zijn gebeden. En dit is zijn gebed: ‘Moge de God van onze Heer Jezus Christus … u een geest van inzicht schenken … opdat u hem zult kennen.’

Het valt op dat Paulus in zijn geschriften in geen van de gebeden voor zijn vrienden bidt om verandering van hun omstandigheden. Het staat vast dat ze leefden te midden van veel gevaar en moeiten. Ze hadden met vervolging te maken, stierven aan ziekten, werden onderdrukt door machthebbers en van hun geliefden gescheiden. Hun bestaan was een stuk minder veilig dan dat van ons vandaag de dag. Toch zie je in geen van deze gebeden de bede om een betere keizer, om bescherming tegen plunderende legers, of zelfs maar om brood voor hun volgende maaltijd. Paulus bidt niet voor de zaken die wij meestal boven aan ons wensenlijstje hebben staan.

Betekent dat dat het verkeerd zou zijn geweest als hij daar wel voor had gebeden? Absoluut niet. Zoals Paulus wel wist, roept Jezus zelf ons op om te bidden voor ons ‘dagelijks brood’ en of God ons wil ‘verlossen van de boze’. In 1 Timoteüs 2 spoort Paulus zijn lezers aan om te bidden om vrede, voor koningen en gezagsdragers en voor de noden van de wereld. In zijn eigen gebeden geeft Paulus ons dus geen algemeen geldend voorbeeld zoals Jezus dat deed. Nee, zijn gebeden laten vooral zien wat hij het vaakst vroeg voor zijn vrienden – wat volgens hem het belangrijkste was wat God hun kon geven.

Wat is dat dan? Het is – hem beter leren kennen. Paulus legt dat gedetailleerd uit. Het betekent dat ‘hun hart verlicht’ wordt (Efeziërs 1:18). Bijbels gezien is iemands hart zijn of haar controlecentrum. In het hart zetelen de diepste overtuigingen, de hartstochtelijkste liefdes en de meest fundamentele verlangens die onze gevoelens, gedachten en ons gedrag aansturen. Als ‘het hart verlicht wordt’ met een bepaalde waarheid, wil dat zeggen dat die waarheid zo diep tot ons doordringt en ons zo in haar greep krijgt dat het de hele persoon verandert. Met andere woorden, we weten misschien wel dat God heilig is, maar als ons hart met die waarheid verlicht wordt, dan begrijpen we dat niet alleen met ons verstand, maar dan gaan we ook in emotioneel opzicht Gods heiligheid fantastisch en prachtig vinden, en gaan we er bewust voor kiezen om houdingen en gedrag die hem mishagen en kwetsen te vermijden. In Efeziërs 3:16-18 zegt Paulus dat hij wil dat de Geest hun kracht en sterkte schenkt, want ‘dan zult u met alle heiligen de lengte en de breedte, de hoogte en de diepte kunnen begrijpen’ van alle zegeningen die ze in verleden, heden en toekomst ontvangen omdat ze in Christus geloven. Natuurlijk wisten alle christenen verstandelijk al wel van die zegeningen, maar in het gebed gaat het om iets wat daar nog bovenuit stijgt – om een levendiger besef van de werkelijkheid van Gods aanwezigheid en van een leven dicht bij hem.

Paulus beschouwt deze groeiende kennis van God als iets wat veel belangrijker is om te ontvangen dan een verandering van levensomstandigheden. Zonder dat krachtige besef van Gods werkelijkheid kunnen goede omstandigheden leiden tot een te groot zelfvertrouwen en spirituele onverschilligheid. Wie heeft God nodig, zo zou ons hart kunnen redeneren, als alles onder controle is? Aan de andere kant, zonder dat verlichte hart kunnen moeilijke omstandigheden mensen moedeloos en wanhopig maken, omdat de liefde van God een abstractie is in plaats van de oneindig troostrijke aanwezigheid die ze zou moeten zijn. Daarom is God beter leren kennen wat we meer dan wat ook nodig hebben om de omstandigheden van het leven aan te kunnen.

Paulus maakt zich daarom vooral druk om hun publieke en persoonlijke gebedsleven. Hij is ervan overtuigd dat er niets belangrijker is dan gemeenschap of omgang met God. Een rijk, levend, troostvol, hard bevochten gebedsleven is datgene waardoor het mogelijk is om al het andere op een goede manier te ontvangen zodat het tot zegen is. Hij ziet het gebed niet enkel en alleen als een manier om díngen van God te krijgen, maar als een manier om meer van God zélf te krijgen. Gebed is het streven om ‘uw [Gods] hand te grijpen’ (Jesaja 64:6) op de manier waarop mensen in de oudheid zich vastgrepen aan de mantel van een machtig man als ze een beroep op hem deden, of op de manier waarop we tegenwoordig iemand omhelzen als teken van liefde.

Door op deze manier te bidden, ging Paulus ervan uit dat er niets ging boven het innerlijke leven met God.1 Bij de meeste mensen in onze tijd hangt hun innerlijke leven nauw samen met hun uiterlijke omstandigheden. Hun innerlijke vrede ontlenen ze aan hoe andere mensen hen waarderen, aan hun sociale positie, aan voorspoed en prestaties. Als christenen hun leven niet baseren op Gods onwankelbare liefde, moeten ze ‘datgene als succes aanvaarden waarvan anderen verzekeren dat het succes is en hun geluk, ja zelfs hun persoonlijkheid moeten zij dan aan de geldende koers ontlenen. Zij beven voor hun lot, en terecht.’2

De integriteit van bidden

Als we voorrang geven aan ons uiterlijke leven, zal ons innerlijke leven donker en eng worden. We zullen ons geen raad weten als we alleen zijn. We zullen ons ontzettend ongemakkelijk voelen als we onszelf onderzoeken, en we zullen steeds minder concentratie kunnen opbrengen om diep over dingen na te denken, op wat voor manier dan ook. En wat nog erger is, ons leven zal niet meer integer zijn. Aan de buitenkant zullen we zelfvertrouwen, spirituele en emotionele stabiliteit en heelheid moeten uitstralen, terwijl we vanbinnen vol zitten met twijfel, bezorgdheid, zelfmedelijden en wrok uit het verleden. Maar we weten niet hoe we in contact moeten komen met die binnenkant zodat we duidelijk kunnen zien wat zich daar afspeelt en ermee aan de slag te gaan. Kortom, als we ons innerlijke leven niet het allerbelangrijkste vinden, veranderen we in schijnheiligen. De zeventiende-eeuwse Engelse theoloog John Owen schreef een waarschuwing voor populaire en succesvolle predikanten:

Een predikant kan volle kerkzalen trekken, een grote gemeente hebben en veel hongerige monden voeden, maar hij is niet meer dan wat hij is als hij in het verborgene knielt voor de almachtige God.3

Om jezelf echt te leren kennen moet je eens nagaan over wat voor dingen je nadenkt als niemand kijkt, als niemand je dwingt om over iets specifieks na te denken. Gaan je gedachten op dat soort momenten naar God uit? Je wilt misschien graag als een nederig en bescheiden persoon gezien worden, maar maak je er echt werk van om je zonden te belijden tegenover God? Je zou wel willen dat men je kent als een positief, opgewekt iemand, maar is het een gewoonte van je om God te danken voor alles wat je hebt en hem te prijzen om wie hij is? Je kunt het vaak hebben over wat een ‘zegen’ je geloof voor je is en hoe je ‘echt veel van de Heer houdt’, maar als je niet bidt – is dat dan echt zo? Als je niet opgewekt, bescheiden en trouw bent in het verborgene voor Gods aangezicht, dan zal wat je aan de buitenkant graag wilt laten zien niet overeenkomen met hoe je in werkelijkheid bent.

Vlak voordat Jezus aan zijn discipelen het Onze Vader leerde, gaf hij hun wat basisprincipes, waaronder dit: ‘En wanneer jullie bidden, doe dan niet als de huichelaars die graag in de synagoge en op elke straathoek staan te bidden, zodat iedereen hen ziet … Maar als jullie bidden, trek je dan in je huis terug, sluit de deur en bid tot je Vader, die in het verborgene is. En jullie Vader, die in het verborgene ziet, zal je ervoor belonen’ (Matteüs 6:5-6). De werkelijke proef op de som van je integriteit, zegt Jezus, is je persoonlijke gebedsleven. Veel mensen bidden als dat om culturele of sociale redenen van hen verwacht wordt, of misschien als ze zich in moeilijke omstandigheden zorgen maken. Zij die echt een levende relatie met God als Vader hebben, zullen echter een innerlijke drijfveer hebben om te bidden en dus ook bidden als hun uiterlijke omstandigheden daar geen aanleiding toe geven. Ze hechten daar zelfs aan als ze in spiritueel opzicht door een woestijn gaan, al levert het hun sociaal gezien en voor hun gevoel niets op.

Voorrang geven aan het innerlijke leven betekent geen individualistisch leven. De God van de Bijbel leren kennen kun je niet op je eigen houtje voor elkaar krijgen. Daar is de gemeenschap van de kerk bij betrokken. Het gebeurt zowel door deelname aan gezamenlijke aanbidding als door persoonlijke godsvrucht, zowel door Bijbelonderwijs als door stille meditatie. De kern van alle verschillende manieren om God te leren kennen is zowel publiek als persoonlijk gebed.

Een predikant en vriend van mij, Jack Miller, zei eens dat hij veel over iemands persoonlijke relatie met God kon afleiden uit de manier waarop hij hem hoorde bidden. ‘Je kunt horen of het goed zit tussen die persoon en God,’ zei hij. Mijn eerste reactie was dat ik mezelf voornam om nooit meer hardop te bidden waar Jack bij was. Ik heb jaren de tijd gehad om Jacks stelling te bewijzen. Het is best mogelijk om in bloemrijke taal theologisch correct en serieus te bidden zonder persoonlijk een goed ontwikkeld gebedsleven te hebben. Je kunt niet de onmiskenbare toon van echtheid treffen die alleen voortkomt uit het spreken met God en niet uit het spreken over God. Publiek gebed en persoonlijk gebed groeien gelijk op.

Hoe moeilijk bidden is

Ik kan niets bedenken wat geweldig is en tegelijk gemakkelijk. Gebed moet daarom wel een van de allermoeilijkste dingen ter wereld zijn. Het kan echter demotiverend zijn om bidden verschrikkelijk moeilijk te noemen. Als je hier heel erg mee worstelt, dan ben je niet de enige.

The Still Hour is een boek over het gebed van de negentiende-eeuwse theoloog Austin Phelps. Het eerste hoofdstuk heeft als titel ‘Absence of God, in Prayer’ (afwezigheid van God, in gebed), waarna Job 23:3 wordt aangehaald: ‘O, wist ik maar waar ik hem kon vinden.’ Het boek van Phelps begint met de aanname dat ‘een gewaarwording van de afwezigheid van God een van de steeds terugkerende ervaringen is van een gelovig leven. Zelfs als de middelen van de godsvrucht trouw gebruikt worden is het gevoel dat God aanwezig is, als onzichtbare vriend wiens gezelschap vreugde brengt, echt nog steeds niet ononderbroken aanwezig.’4

Phelps vervolgt met een uitleg van de talloze redenen waarom er zo’n dorheid kan zijn in het gebed en hoe je vol kunt houden terwijl je niet echt voelt dat God er is. Het eerste wat we leren als we proberen te bidden is dat we zelf in spiritueel opzicht leeg zijn – en die les is van wezenlijk belang. We zijn er zo aan gewend dat we leeg zijn dat die leegheid als zodanig niet tot ons doordringt als we beginnen te bidden. We voelen die niet, tot op het moment dat we gaan lezen wat er in de Bijbel staat en wat anderen hebben gezegd over hoe geweldig en veelbelovend bidden is. Dan gaan we ons eindelijk eenzaam en hongerig voelen. Het is een belangrijke eerste stap naar omgang met God, maar een stap die ons in verwarring brengt.

Als je gebedsleven zich eindelijk begint te ontwikkelen, kan dat opmerkelijke gevolgen hebben. Het kan zijn dat je vol zit met zelfmedelijden, en dat je je wrok en boosheid hebt goedgepraat. Dan ga je rustig bidden, en de heroriëntatie die plaatsvindt voor Gods aangezicht ontdekt je onmiddellijk aan de kleinzieligheid van je gevoelens. Al je zelfrechtvaardigende smoesjes vallen in één keer in duigen. Of je zit vol met zorgen, en tijdens het gebed begin je je af te vragen waar je je toch zo druk om maakt. Je lacht om jezelf en dankt God voor wie hij is en wat hij gedaan heeft. Zo ingrijpend kan het zijn. Het is de verkwikkende helderheid van een nieuw perspectief. Uiteindelijk kan dit de normale gang van zaken worden, maar zo gaat het nooit aan het begin van het gebedsleven. In het begin overheerst doorgaans het gevoel van leegheid en afwezigheid, maar de beste gidsen voor deze fase dringen erop aan om niet om te keren, maar juist vol te houden en op een gedisciplineerde manier te bidden, totdat we door plicht tot vreugde komen, om met Nystrom en Packer te spreken.

We moeten er echter wel voor oppassen om dat soort zinsneden verkeerd te gebruiken. Dorre perioden kunnen om allerlei redenen weer terugkomen. We brengen niet eerst een afgebakende tijd door in de woestijn totdat we uiteindelijk voortdurend vreugde en gevoelens gaan ervaren. Nee, de indringende heroriëntatie van onze gedachten, en het beleven van Gods aanwezigheid in ons hart zal ons vaker gaan overkomen en soms op verrassende manieren – maar afgewisseld met perioden van worsteling en zelfs een gevoel van Gods afwezigheid. Toch draagt de zoektocht naar God in het gebed uiteindelijk vrucht, omdat God mensen zoekt die hem aanbidden (Johannes 4:23) en omdat gebed zo oneindig kostbaar en fantastisch is.

Hoe centraal het gebed staat

De hele Bijbel gaat over God, en daarom kom je de praktijk van het bidden er zo ontzettend veel in tegen. Dat het gebed zo geweldig is, is niets anders dan een uitvloeisel van de grootheid en de heerlijkheid van God in ons leven. De Schrift is één lang bewijs van deze waarheid.

In Genesis zien we elk van de drie aartsvaders – Abraham, Isaak en Jakob – heel vertrouwelijk en concreet bidden. Abrahams volhardend indringende gebed om Gods genade voor de heidense steden Sodom en Gomorra is heel bijzonder (Genesis 18:23 e.v.). In Exodus was gebed de weg waarlangs Mozes de bevrijding van Israël uit Egypte veiligstelde. Het geschenk van het gebed maakt het volk machtig: ‘Want welk volk, hoe groot ook, heeft goden zo dichtbij als wij de HEER, onze God, telkens als wij hem om hulp roepen?’ (Deuteronomium 4:7).5

Nalaten te bidden is niet slechts het overtreden van een of andere godsdienstige regel – het is nalaten God als God te behandelen. Het is een zonde tegen zijn heerlijkheid. ‘Ik moet niet zondigen tegen de HEER,’ zegt Samuël, ‘en ik moet zeker niet ophouden voor u te bidden’ (1 Samuël 12:23, cursief van de auteur).6 Koning David heeft het grootste deel van het psalmboek samengesteld, het door God geïnspireerde gebedenboek, dat vol staat met oproepen aan het adres van ‘U die ons bidden hoort’ (Psalm 65:3). Zijn zoon Salomo heeft de tempel in Jeruzalem gebouwd en daarna ingewijd met een geweldig gebed.7 Salomo’s belangrijkste bede voor de tempel was dat God daarvandaan de gebeden van zijn volk zou horen opstijgen – sterker nog, Salomo’s voornaamste gebed was het geschenk van het gebed zelf.8 Bovendien hoopte hij dat iemand ‘die niet tot uw volk Israël behoort en die uit een ver land hierheen is gekomen om u te vereren … een gebed richt naar deze tempel’ (1 Koningen 8:41, 42). Opnieuw zien we dat bidden eenvoudigweg de erkenning is van de grootheid van God.

Het oudtestamentische boek Job is voornamelijk een verhaal over Jobs pijn en lijden – doorspekt met gebed. Aan het slot is God boos op Jobs hardvochtige vrienden en hij zegt hun dat hij er alleen van af zal zien om hen te straffen als Job voor hen bidt (Job 42:8). Het gebed is een belangrijk onderdeel van het werk van alle profeten van het Oude Testament.9 Het zou wel eens het gangbare middel geweest kunnen zijn waarlangs het Woord van God zelf tot hen kwam.10 De redding en terugkeer van de Joden uit de ballingschap in Babylon werd in wezen bewerkstelligd door gebed. Hun verbanning begon met de oproep om te bidden voor de heidense stad en voor haar inwoners, hun buren (Jeremia 29:7). Daniël, die bijna omgebracht werd door de Babylonische autoriteiten omdat hij vasthield aan zijn gewoonte om drie keer per dag te bidden, bidt een gebed van boetedoening voor zijn volk, vraagt om hun terugkeer en ontvangt verhoring.11 Later bouwt Nehemia de muur rondom Jeruzalem weer op; die herbouw gaat gepaard met een reeks geweldige gebeden die hij combineert met wijs leiderschap.12

Jezus Christus leerde zijn discipelen te bidden, genas mensen door te bidden, sprak zijn afkeuring uit over de verwording van de tempeldienst (de tempel moest, zoals hij zei, een ‘huis van gebed’ zijn) en stelde dat sommige demonen alleen uitgedreven konden worden door middel van gebed. Hij bad frequent en dat ging geregeld gepaard met tranen en stemverheffing (Hebreeën 5:7), soms een nacht lang. De heilige Geest kwam over hem en zalfde hem als hij aan het bidden was (Lucas 3:21-22). Toen hij zijn grootste crisis tegemoetging, deed hij dat al biddend. We horen hem bidden voor zijn discipelen en de kerk in de nacht voordat hij stierf (Johannes 17:1-26) en dan in doodsnood tot God smeken in de Hof van Getsemane. Ten slotte stierf hij met een gebed op de lippen.13

Direct na de dood van de Heer bereiden de discipelen zich voor op de toekomst door ‘vurig en eensgezind’ te bidden (Handelingen 1:14). Tijdens alle bijeenkomsten van de kerk wijden ze zich aan gebed (Handelingen 2:42; 11:5; 12:5, 12). De kracht van de Geest daalt neer op de eerste christenen in antwoord op krachtig gebed, en leiders worden alleen gekozen en aangesteld nadat er gebeden is. Van alle christenen wordt verwacht dat ze regelmatig, trouw, toegewijd en vurig bidden. In het boek Handelingen is gebed een van de belangrijkste tekenen dat de Geest in iemands hart gekomen is door geloof in Christus. De Geest geeft ons de zekerheid en het verlangen om tot God te bidden en stelt ons in staat om te bidden als we niet weten wat we moeten zeggen. Aan christenen wordt geleerd dat het gebed hun hele dag en hun hele leven moet doordringen – ze moeten ‘onophoudelijk’ bidden (1 Tessalonicenzen 5:17).14

Bidden is zoiets groots dat je het overal in de Bijbel tegenkomt, waar je ook kijkt. Waarom? Overal waar gebeden wordt, is God. Omdat God overal is en oneindig groot is, moet het gebed ons hele leven doordringen.

De rijkdom van het gebed

Een van de mooiste beschrijvingen van het gebed buiten de Bijbel is geschreven door George Herbert (1593-1633), een dichter. In zijn bundel The Temple (1633) staat ook het gedicht ‘Prayer’ (I). Het is bijzonder omdat het het immense onderwerp ‘gebed’ behandelt in minder dan honderd woorden en zonder dat er een werkwoord of een gewone zinsconstructie aan te pas komt. In plaats daarvan geeft Herbert ons een stuk of 25 beelden.

In de volgende hoofdstukken gaan we het gebed proberen te definiëren, maar daar schuilt een gevaar in. Een definitie probeert dingen te reduceren tot hun essentie. George Herbert wil ons juist de andere kant op hebben. Hij wil de rijkdom van het gebed met al zijn oneindigheid en immensiteit onderzoeken. Hij doet dat door zowel onze analytische vermogens als ons voorstellingsvermogen te overladen.

PRAYER the Churches banquet, Angels age,

Gods breath in man returning to his birth,

The soul in paraphrase, heart in pilgrimage,

The Christian plummet sounding heav’n and earth;

Engine against th’ Almightie, sinner’s towre,

Reversed thunder, Christ-side-piercingspear,

The six daies world-transposing in an houre,

A kinde of tune, which all things heare and fear;

Softnesse, and peace, and joy, and love, and blisse,

Exalted Manna, gladnesse of the best,

Heaven in ordinarie, man well drest,

The milkie way, the bird of Paradise,

Church-bels beyond the stars heard, the souls bloud,

The land of spices, something understood.

GEBED het feestmaal van de kerk, engelentijd,

Gods adem in de mens die terugkeert naar zijn oorsprong,

Parafrasering van de ziel, pelgrimage van het hart,

Het christelijke dieplood dat hemel en aarde doet weergalmen;

Werktuig tegen de Almachtige, toren van de zondaar,

Omgekeerde donder, de speer die Christus’ zij doorboort,

Verandering van de zesdagen-wereld in een uur,

Een soort melodie, die allen horen en waar ze ontzag voor hebben;

Zachtheid, en vrede, en vreugde, en liefde, en zegen,

Hemels manna, blijdschap van het beste soort,

De hemel in het gewone, een goed geklede man,

De Melkweg, de paradijsvogel.

Kerkklokken die tot voorbij de sterren gehoord worden, het bloed van de ziel,

Het land van specerijen, iets wat begrepen wordt.

Het gebed is ‘Gods adem in de mens die terugkeert naar zijn oorsprong’. Veel mensen die doorgaans sceptisch of ongodsdienstig zijn, staan er zelf versteld van als ze merken dat ze aan het bidden zijn terwijl ze formeel niet eens in God geloven. Herbert geeft een verklaring voor dat fenomeen. Het Hebreeuwse woord voor ‘Geest’ is hetzelfde als het woord voor ‘adem’ en daarom, zegt Herbert, is er iets van God in ons aanwezig wat weet dat we niet alleen zijn in dit universum, en dat het niet de bedoeling is dat we onze levensweg alleen afleggen. Gebed is een natuurlijk menselijk instinct.

Gebed kan ‘zachtheid [zijn], en vrede, en vreugde, en liefde, en zegen’ – de diepe innerlijke rust die we nodig hebben. Het is ‘het bloed van de ziel’, de bron van kracht en leven bij uitstek. Door in Jezus’ naam te bidden en te vertrouwen op zijn redding verschijnen we als ‘een goedgeklede man’, in spiritueel opzicht passend gekleed, voor de koning. Dat is waarom we met hem kunnen aanzitten aan ‘het feestmaal van de kerk’. Een feestmaal was niet zomaar een maaltijd, maar een teken van daadwerkelijke aanvaarding door en gemeenschap met de Gastheer. Gebed is het koesteren van vriendschap.

Gebed is ook ‘een soort melodie’. Gebed stemt het hart op God af. Bij zingen is het hele wezen betrokken – zowel het hart door middel van de muziek als het verstand door middel van de woorden. Gebed is ook een melodie die anderen dan jijzelf kunnen horen. Als jouw hart op God is afgestemd, straalt jouw vreugde af op de mensen om je heen. Je bent niet trots, kil, angstig of verveeld – je cijfert jezelf weg, bent warm, innig tevreden en vol belangstelling. Anderen zullen dat merken. Ze zullen het ‘horen en er ontzag voor hebben’. Gebed verandert de mensen om ons heen.

Gebed kan ook een ‘land van specerijen’ zijn, een plaats waar de zintuigen geprikkeld worden en exotische geuren en smaken loskomen – en een ‘Melkweg’, een fantastische en wonderbaarlijke plek. Als dat gebeurt, is gebed werkelijk ‘engelentijd’, een ervaring van tijdloze eeuwigheid. Toch heeft niemand ooit dat ‘land van specerijen’ snel of gemakkelijk ontdekt. Gebed is ook een ‘pelgrimage van het hart’, en in de tijd van Herbert was een pelgrim iemand die bezig was met een lange, moeilijke, uitputtende tocht. Zolang het hart nog met die pelgrimage bezig is, is de bestemming nog niet bereikt. Er is in gebed een verlangen dat in dit leven nooit vervuld wordt, en soms krijgen we het gevoel dat de diepe bevrediging waar we in het gebed naar verlangen zelden plaatsvindt, met grote tussenpozen. Het gebed is een reis.

Zelfs in spirituele woestijnperiodes kan het gebed dienst doen als een soort ‘hemels manna’ en als rustige ‘blijdschap’ die ons overeind houdt, zoals het manna in de woestijn het volk Israël voorthielp op hun reis naar hoop. Manna was eenvoudig voedsel, bijzonder smakelijk, maar niet bepaald een feestmaal. Maar het hield hen op een fantastische manier op de been, een soort proviand voor onderweg dat hen van binnenuit hielp volhouden. Gebed helpt ons om vol te houden.

Een van de redenen waarom het zoveel inspanning vergt, is dat echt gebed ‘parafrasering van de ziel’ is. God vraagt niet slechts een verlanglijstje van ons, maar onszelf, en niemand die aan de moeilijke, levenslange tocht van het gebed begint weet al precies wie hij is. Niets anders dan echt bidden onthult aan jezelf wie je bent, omdat je alleen oog in oog met God jezelf kunt zien en kunt worden wie je bent. Iets parafraseren betekent de kern ervan verduidelijken en het toegankelijk maken. Bidden is leren wie je bent voor God en je diepste wezen aan hem geven. Gebed betekent jezelf net zo goed kennen als God.

Gebed is niet altijd rust, vrede en gemeenschap. Het kan ook een ‘werktuig tegen de Almachtige’ zijn, een heel opmerkelijke formulering die overduidelijk refereert aan de belegeringstorens die in de tijd van Herbert volgepropt werden met boogschutters om een stad te bestormen. De Bijbel bevat klachten en verzoeken en pleidooien, want bidden is in opstand komen tegen de vreselijke toestand waarin de wereld zich bevindt – en die gebeden treffen doel, want het zijn ‘kerkklokken die tot voorbij de sterren gehoord worden’ en daadwerkelijk ‘omgekeerde donder’. Donder is een uiting van de geweldige macht van God, maar gebed mobiliseert die macht op een bepaalde manier zodat onze gebeden in de hemel niet gehoord worden als fluisteringen maar als een harde klap, een donderslag, gebrul. Bidden verandert dingen.

Toch zegt Herbert dat het gebed ook de ‘toren van de zondaar’ is. Iemand met een arrogante houding kan de macht van het gebed als belegeringstoren niet op de juiste manier gebruiken. ‘Toren van de zondaar’ betekent dat biddende afhankelijkheid van de genade van Jezus onze enige toevlucht is voor onze eigen zonde. We kunnen niet tot God naderen zonder afhankelijk te zijn van Christus’ vergeving en zijn rechtvaardigheid voor God, niet op eigen kracht. Ja, het gebed is ‘de speer die Christus’ zij doorboort’. Als we om vergeving bidden op grond van het offer van Jezus in onze plaats, komen genade en vergeving naar ons toe zoals door de speer in zijn zij water en bloed tevoorschijn kwamen. Gebed is een toevlucht.

Ook al is het gebed dus een vorm van artillerie die de situatie in de wereld verandert, het verandert evengoed of misschien nog wel meer de manier waarop we zelf naar die omstandigheden kijken en ze ervaren. Gebed is ‘een soort melodie’ die zelfs ‘de zes dagen-wereld’ verandert. Die zes dagen zijn niet de sabbatdag waarop God publiek aanbeden wordt maar de werkweek van het gewone leven. Toch verandert één ‘uur’ bidden het allemaal volkomen, zoals bij het transponeren van muziek de toonsoort en klankkleur totaal anders worden. Door middel van het gebed, dat ‘de hemel in het gewone’ brengt, gaan we anders naar de wereld kijken, zelfs als we met de meest onbeduidende en triviale dingen bezig zijn. Het gebed verandert ons.

Zoals het dieplood in de scheepvaart gebruikt werd om de diepte van het water te meten, zo is het gebed ‘dieplood dat hemel en aarde doet weergalmen’. Dat betekent dat we daarmee door de kracht van de heilige Geest in ‘de diepten van God’ (1 Korintiërs 2:10) geworpen worden. Dat gaat ook over de onbeschrijfelijke reis die we door middel van het gebed maken en waardoor we de lengte en de breedte, de hoogte en de diepte kunnen begrijpen van Christus’ reddende liefde voor ons (Efeziërs 3:18). Gebed maakt ons één met God zelf.

Hoe sluit Herbert deze duizelingwekkende opeenvolging van beelden af? Hij concludeert, verrassend genoeg, dat gebed iets is ‘wat begrepen wordt’. Veel geleerden hebben gediscussieerd over deze schijnbare anticlimax van dit geweldige gedicht. Het lijkt een ‘loslaten van de metafoor’ te zijn, en tegelijk ‘de weergaloze finale’.15 Na alle verheven beelden belandt Herbert met beide benen op de grond. Door middel van het gebed wordt er ‘iets’ – niet alles – begrepen, en de veroveringen van het gebed zijn inderdaad meestal beperkt. Paulus zegt dat gelovigen in deze wereld maar een deel kunnen zien, zoals de weerkaatsing in een antieke spiegel erg vervormd was (1 Korintiërs 13:12). Het gebed maakt het zicht echter langzaam maar zeker beter. Toen de psalmdichter de afgrond van de dodelijke wanhoop dicht genaderd was, ging hij in gebed ‘Gods heiligdom’ binnen; en toen begreep hij het (Psalm 73:17).

Gebed is ontzag, intimiteit, worsteling – en toch is het de weg naar de werkelijkheid. Er is niets belangrijker, of moeilijker, of rijker, of meer levensveranderend. Er is absoluut niets zo geweldig als bidden.

Deel twee

Het gebed begrijpen

3. Wat is bidden?

Wat is bidden? Zijn de ontelbare vormen van bidden die er in de wereld bestaan in wezen allemaal gelijk? En zo niet, hoe definiëren we dan wat echt bidden is en hoe herkennen we dat?

Een wereldwijd verschijnsel

In de grote monotheïstische godsdiensten – de islam, het jodendom en het christendom – is het gebed de kern van wat het betekent om te geloven. Moslims worden opgeroepen om vijf keer per dag te bidden, terwijl de joden dat vanouds drie keer per dag doen. Elke denominatie van de christelijke kerk kent talloze tradities op het gebied van het gezamenlijke, persoonlijke en pastorale gebed.

Gebed is natuurlijk niet alleen voorbehouden aan monotheïstische godsdiensten. Boeddhisten gebruiken gebedswielen die gebeden om mededogen de lucht in slingeren om zo het spirituele te verbinden met het natuurlijke, om lijden te verlichten en vriendelijkheid vrij te laten komen.1 Terwijl hindoes wel om hulp kunnen bidden of om wereldvrede tot een van hun talloze goden is het ultieme doel eenheid met het Opperwezen, de Brahman, en ontsnapping aan de cyclus van reïncarnatie.2 Mensen uit andere culturen, zoals de Beaver-indianen uit zuidwest-Canada en de Papago-indianen in het zuidwesten van de Verenigde Staten bidden al zingend. Hun poëzie en muziek doen dienst als gebeden die de spirituele met de fysieke werkelijkheid verbinden.3 Gebed is een van de meest universele verschijnselen van het menselijk leven.

Zelfs mensen die overtuigd ongodsdienstig zijn bidden af en toe. Onderzoek heeft aangetoond dat in geseculariseerde landen nog steeds gebeden wordt, niet alleen door mensen zonder godsdienstige voorkeur, maar zelfs door veel mensen die niet in God geloven.4 Een onderzoek uit 2004 bracht aan het licht dat bijna dertig procent van de atheïsten erkende dat ze ‘soms’ baden,5 en een ander onderzoek ontdekte dat zeventien procent van de mensen die niet in God geloven regelmatig bidt.6 Hoe ouder mensen worden, hoe vaker ze bidden, zelfs als ze niet terugkeren naar de kerk en zich niet identificeren met institutioneel geloof in wat voor vorm dan ook.7 Guiseppe Giordan, een Italiaanse geleerde, vatte het zo samen: ‘In vrijwel alle sociologische onderzoeken van religieus gedrag komt het overduidelijk naar voren dat een heel hoog percentage van de mensen aangeeft dat ze elke dag bidden – en veel mensen zeggen zelfs dat ze het dagelijks heel vaak doen.’8

Wil dat zeggen dat iedereen bidt? Nee, dat betekent het niet. Veel atheïsten voelen zich terecht beledigd als er gezegd wordt: ‘Er zijn geen atheïsten in loopgraven.’ Er zijn veel mensen die zelfs in tijden van grote nood niet bidden. Maar toch, ook al is bidden niet letterlijk een universeel verschijnsel, het is wel een wereldwijd fenomeen dat in alle culturen aanwezig is en waarmee de overgrote meerderheid van de mensen op enig moment in hun leven te maken heeft.9 Pogingen om culturen te vinden, hoe ver weg of geïsoleerd ook, waarin geen enkel spoor van religie en gebed aanwezig is, zijn op niets uitgelopen. Er is altijd sprake geweest van enigerlei vorm waarin gepoogd wordt ‘te communiceren tussen het menselijke en het goddelijke’.10 Er lijkt een menselijk instinct te zijn om te bidden. Kerkvader Tertullianus noemt mensen daarom ‘ongeneeslijk religieus’.11

Dat gebed vrijwel universeel is, wil nog niet zeggen dat alle gebeden gelijk zijn. Gebed bestaat voor wie goed waarneemt in een duizelingwekkende variëteit aan vormen. Kijk alleen al naar de religieuze trances van de indiaanse sjamanisten; naar het reciteren dat plaatsvindt in benedictijnse kloosters; mensen die toegewijd aan yoga doen in kantoorgebouwen in Manhattan; de pastorale gebeden van de zeventiende-eeuwse puriteinse predikanten die wel een uur konden duren; het spreken in tongen in pinksterkerken; moslims die de sudjud in acht nemen in de richting van Mekka, met hun voorhoofd, handen en knieën op de grond; chassidische joden die voorovergebogen heen en weer bewegen tijdens het bidden, en de anglicaanse priester die voorleest uit het Book of Common Prayer.12 Dat brengt ons bij de vraag: in welke opzichten zijn al deze verschillende soorten gebed gelijk, en waarin verschillen ze?

Soorten gebed

Een paar van de eerste moderne theoretici die over gebed hebben geschreven zijn Edward B. Tylor (1832-1917); James G. Frazer (1854-1941), schrijver van The Golden Bough (deels in het Nederlands vertaald als De gouden tak); en Sigmund Freud (1856-1939). Zij hanteerden alle drie een Darwiniaans model met een theorie waarin gebed een manier was voor mensen om zich aan te passen aan hun omgeving, om natuurkrachten te beheersen. Volgens die theorie ontstond gebed toen het menselijk verstand als geheel ‘een geestesgesteldheid had die gelijk was aan die van een kind en een neuroticus, met als belangrijkste kenmerk een kinderlijk magische manier van denken’.13