GOED WERK

Van Tim Keller verschenen

In alle redelijkheid – Christelijk geloof voor welwillende sceptici

De vrijgevige God – Recht naar het hart van het christelijk geloof

Namaakgoden – De lege beloften van geld, seks en macht

en de enige werkelijke hoop

Ruim baan voor gerechtigheid – Rechtvaardig worden door

Gods genade

Kruistocht – Het leven van koning Jezus

Bevrijd van je zelf – De weg naar echte christelijke blijdschap

Het huwelijk – Gods wijsheid over gevende liefde

Goed werk – Ons dagelijks werk en Gods plan voor de wereld

Centrum-Kerk – Het evangelie midden in je stad

Galaten – Om te lezen, te leren, te leiden

Aan Gods hand door pijn en lijden

Ontmoetingen met Jezus – Onverwachte antwoorden op grote

levensvragen

Rechters – Om te lezen, te leren, te leiden

Bidden – Vertrouwelijke omgang met de ontzagwekkende God

Preken – Geloof overbrengen in een sceptische tijd

Romeinen 1-7 – Om te lezen, te leren, te leiden

Psalmendagboek – Een jaar lang leven met de liederen van Jezus

Romeinen 8-16 – Om te lezen, te leren, te leiden

Geroepen tot barmhartigheid

Bij je volle verstand – Een uitnodiging aan skeptici

Kerstboodschap – Het geheim van de geboorte van Christus

Opgedragen aan de medewerkers en vrijwilligers
van het Center for Faith & Work van Redeemer,
die onze gemeente laten zien dat het evangelie echt alles verandert.

Tweede druk 2014

Derde druk 2018

© 2012 Redeemer City to City en Timothy Keller

Oorspronkelijke uitgever Dutton, Penguin Group (USA) Inc. New York, U.S.A.

Oorspronkelijke titel Every Good Endeavor – Connecting your work to God’s work

© 2013 Nederlandse vertaling: Uitgeverij Van Wijnen, Postbus 172, 8800 AD Franeker

www.uitgeverijvanwijnen.nl

De Bijbelteksten zijn met toestemming van het Nederlands Bijbelgenootschap overgenomen uit de Nieuwe Bijbelvertaling (NBV).

Vertaling René Barkema

Omslagontwerp Garage/BNO

ISBN 978 90 5194 466 2

ISBN e-book 9789051947274

NUR 707

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoud

Woord vooraf door Katherine Leary Alsdorf

Inleiding

Deel een – Gods plan met werk

1. De bedoeling van werk

2. De waardigheid van werk

3. Werk als cultuurvorming

4. Werk als dienstverlening

Deel twee – onze problemen met werk

5. Als werk vruchteloos wordt

6. Als werk zinloos wordt

7. Als werk egocentrisch wordt

8. Als werk een afgod wordt

Deel drie – evangelie en werk

9. Een nieuw verhaal over werk

10. Een nieuwe benadering van werk

11. Een nieuw kompas voor werk

12. Nieuwe kracht voor werk

Slotwoord: mensen helpen om geloof en werk te integreren

Noten

Woord van dank

In 1957 werd ik, dankzij de genade van God, geestelijk wakker, waardoor mijn leven rijker, zinvoller en productiever werd. Ik vroeg toen nederig en met een dankbaar hart of ik het voorrecht mocht krijgen om anderen gelukkig te maken door middel van muziek. Ik heb het gevoel dat dit me door zijn genade gegeven is. ALLE EER AAN GOD.

Dit album is een nederig offer aan hem. Een poging om ‘DANK U WEL, GOD’ te zeggen met ons werk, zoals we dat doen met ons hart en met onze tong. Moge hij alle mensen helpen en sterken bij ieder goed werk.

John Coltrane, fragment op de platenhoes van A Love Supreme

Woord vooraf

In 1989 vroeg een collega van me of ik eens mee wilde naar haar kerk – een nieuwe gemeente in Manhattan die Redeemer Presbyterian Church heette. Jaren eerder had ik de kerk overtuigd vaarwel gezegd, omdat ik had vastgesteld dat de kerk van mijn jeugd meer vorm dan inhoud was. Mijn verlichte verstand weerhield me ervan om terug te gaan. Maar Redeemer trok mijn aandacht in meerdere opzichten: de voorganger was intelligent en praatte als een normaal iemand, hij leek de Bijbel serieus te nemen en wilde die toepassen op terreinen van het leven die ik belangrijk vond – zoals mijn werk.

Ik kwam tot geloof en een paar jaar later vond ik het tijd om ‘mijn leven te wijden’ aan de waarheid en de beloften van de Bijbel. Ik was bang dat daarmee mijn kansen op carrière en comfort verkeken waren, want het geval wilde dat twee van mijn broers ‘geroepen’ waren in de zending ver weg. Eén werkte in Afrika op een plek zonder water en elektriciteit. Als God voor mij op de eerste plaats kwam, dan moest ik gehoor geven aan zijn roeping om hem te dienen, waar dan ook. En dat deed hij. Een paar weken later kreeg ik het verbijsterende bericht dat mijn baas, de algemeen directeur, ziek was en mij vroeg om de leiding van hem over te nemen. Gezien de omstandigheden zag ik dat als een duidelijke aanwijzing van God. Hij wilde mij inzetten in de zakenwereld.

De tien jaren die volgden zat ik in de directie van verschillende technologiebedrijven in New York, Europa en Silicon Valley. In elk van die functies worstelde ik dagelijks met de vraag wat ‘geroepen om God te dienen’ betekende voor een leidinggevende in het zakenleven. Redeemer en vooral Tim Keller, de voorganger, hadden me een goede grondslag gegeven. Ik had geleerd dat ik veranderd moest worden door het evangelie van Jezus Christus en me daarom moest laten ‘inschakelen door God’ in mijn relaties met anderen, dat ik misschien zelfs het verschil kon maken in de manier waarop ik bedrijven aanstuurde. Mooie inzichten, maar hoe ziet dat eruit in de praktijk?

Er waren maar weinig modellen, die bovendien leken te stammen uit de tijd dat bijna iedereen in Amerika nog naar de kerk ging. Eén directeur zei bijvoorbeeld dat hij een bijbel op zijn bureau had liggen en dat hij daar soms vragen over kreeg van mensen uit het bedrijf. Een ander bad voor zijn bedrijf en het liep geweldig. De meesten in het zakenleven zagen hun baan vooral als een kans om veel geld te verdienen, dat ze vervolgens weer konden schenken aan goede doelen en aan organisaties die hun hart hadden. Wanneer ik voorgangers en zakenmensen vroeg naar de relatie tussen geloof en werk, dan antwoordden ze meestal dat het de belangrijkste, zo niet de enige taak van een christen is om te evangeliseren op de werkvloer. Maar de meeste zakenmensen zeiden er direct bij dat ze niet echt de gave van evangelisatie bezaten. Bij deze benadering kwam niet aan de orde welke rol het christelijk geloof heeft in de manier waarop ze hun werk deden.

Toen de hightechwereld nog in de kinderschoenen stond, in de jaren negentig, was technologie het een en al. Ondernemers en ingenieurs werden gezien als de goden van de cultuur en technologie was de oplossing voor alle problemen in de wereld. Mijn werknemers waren met heel wat meer evangelische ijver bezig met de visie (en de technologie) van het bedrijf dan ik kerkmensen ooit had zien doen. En de verwachtingen bij een beursgang waren veel hoger gespannen dan de vluchtige hoop van christenen op een verre hemel. Veel van mijn tijd werkte ik met mensen die echt goed waren – volwassen, bewonderenswaardige mensen met karakter, die heel goed wisten hoe ze hun bijdrage konden leveren in de wereld en die de kerk of de Jezus van de Bijbel echt niet nodig hadden. Ik leerde op mijn werk heel veel over vreugde, geduld en hoop, samenwerken en de waarheid vertellen, en dat allemaal van mensen die niet hetzelfde geloofden als ik. Mijn personeel ging een weekend mediteren en kwam meer ‘vernieuwd’ terug dan mensen die op zondag naar een evangelicale kerk waren geweest. Dat maakte me bescheiden en zo begon ik mijn werk meer te zien als een smeltkroes waarin God mij aan het bikken en slijpen en louteren was, dan als een plek waarin ik met al mijn activiteit en productiviteit bezig was om hem te dienen.

Ik geloofde in de waarheid van het evangelie – dat God alle dingen geschapen heeft en de mens als zijn evenbeeld, dat hij zijn Zoon gezonden heeft om aan ons het goede nieuws bekend te maken en dat hij alles zal verlossen wat gebroken is. En ik geloofde dat God een plan met me had als werkende en leidinggevende, samen met allerlei andere mensen die het verschil konden maken in de wereld. Maar op de werkvloer waar ik manager was en leiding moest geven, en waar iedereen ten koste van alles beter wilde zijn dan de ander, had ik geen idee hoe ik handen en voeten moest geven aan wat God met mij van plan was.

In de kerken waar ik kwam, leek niemand me op dit punt veel verder te kunnen helpen. De meeste voorgangers hadden het meer over het individuele heil van mensen dan over navolging en wat het betekende om vanuit het evangelie te leven in de wereld van alledag. Tijdens de hoogconjunctuur in Silicon Valley, eind jaren negentig, was men in de kerken daar kennelijk vergeten dat we als gebroken mensen leven in een gebroken wereld. Velen die zeer begaan waren met het lot van de armen, dachten helemaal niet na over de vraag hoe de systematiek, de structuur en de cultuur van onze sector bijdroegen aan de gebroken toestand van deze mensen en van onze cultuur. Het leek wel alsof mijn geloof alleen tot uiting mocht komen in kleine symbolische gebaren, in netjes afzien van bepaalde gedragingen en in mijn politieke stellingnamen bij belangrijke culturele en juridische zaken die de revue passeerden.

In het laatste bedrijf waaraan ik leidinggaf, heb ik een belangrijke leiderschapservaring opgedaan. Ik nam de baan over van degene die het bedrijf had opgezet en die een groot deel van het personeel en de eerste klanten het hoofd op hol had gebracht met geweldige vooruitzichten op productinnovatie en beurswinst. Begin 2000 waren investeringsbanken in een fel gevecht met elkaar verwikkeld en probeerden ze ons te verleiden met potentiële beursnoteringen van wel 200 tot 350 miljoen dollar. We hadden nog niets geleverd, maar een aantal producten waren in bètaversie beschikbaar en werden hier en daar al toegepast. Het was mijn taak om het vertrouwen van personeel, investeerders en klanten te winnen en ondertussen producten uit te rollen waarmee we onze beloften zouden waarmaken en genoeg zouden verdienen om geen verlies te draaien. Elke dag stond ik onder druk om op al deze terreinen vooruitgang te boeken. In dat proces vroeg ik me wanhopig af welke rol het evangelie in dit alles kon spelen. Dit zijn enkele observaties die ik deed in die tijd:

* Het evangelie verzekert me ervan dat God betrokken is op alles wat ik doe en dat hij luistert naar al mijn gebeden. Hij verhoort ze misschien niet op de manier die ik wil. Maar als hij dat niet doet, dan is het omdat hij dingen weet die ik niet weet. Mijn slagen en mijn falen zijn onderdeel van zijn goede bedoeling met mij. God is mijn bron van kracht en volharding.

* Het evangelie herinnert ons eraan dat God betrokken is op de producten die we maken, de bedrijven waarvoor we werken en de klanten die we bedienen. Hij heeft niet alleen ons lief, maar hij heeft ook de wereld lief en hij wil dat wij ons daarin dienstbaar opstellen. Mijn werk is een cruciaal middel waarmee God naar mensen toe komt en zijn wereld vernieuwt. Het is God die ons uitzicht en hoop geeft.

* Het evangelie is goed nieuws. In de woorden van Jack Miller, voorganger en hulpverlener: ‘Kom op: je bent een zwaardere zondaar dan je ooit had durven denken en je bent nog veel geliefder dan je ooit had durven dromen.’1 Met andere woorden: ik blijf fouten maken en ik blijf zondigen, en toch zegeviert God in mijn leven door zijn goedheid en genade.

* Het evangelie geeft zin aan ons werk als leidinggevende. Wij worden geacht alle mensen en hun werk met waardering te behandelen. Er wordt van ons verwacht dat wij een omgeving creëren waarin mensen kunnen gedijen en waarin ze de gaven kunnen gebruiken die ze van God gekregen hebben. Wij moeten de belichaming zijn van genade, waarheid, hoop en liefde in de organisaties die we opzetten.

* Wij moeten onze relatie met God en zijn genade zichtbaar maken in de manier waarop we spreken, werken en leidinggeven, niet als volmaakte voorbeelden, maar als richtingwijzers naar Christus.

Na anderhalf jaar onafgebroken werken ging het bedrijf op de fles. We waren onderdeel van de internethype en toen die zeepbel uiteenspatte, betekende dat ook voor ons het einde. We brachten ons product volgens planning op de markt, maar we waren niet in staat om het geld binnen te krijgen dat nodig was toen het durfkapitaal op was. We huurden banken in om op zoek te gaan naar een koper, zodat we op zijn minst ons product konden blijven leveren, een deel van het personeel aan het werk konden houden en nog iets konden terugbetalen aan onze investeerders. Helaas was de markt zo onzeker dat de koper die we probeerden te verleiden, zich een paar dagen voor het tekenen van de overeenkomst terugtrok. De dag daarop moest ik honderd mensen ontslaan en daarna ons intellectuele eigendom verkopen.

Hoe kon het zo fout aflopen met al dit goede werk, al deze inspanning? Ik confronteerde God met allerlei vragen en protesten, over mijzelf, over mijn bedrijf en over mijn sector. Waarom had God ons bedrijf niet laten slagen? Hij had me toch ‘geroepen’ voor deze baan? Ik had geprobeerd om het goede te zoeken voor onze werknemers, en nu zaten ze zonder werk in een ingestorte markt. Wat minstens zo ernstig was: door de vooruitzichten binnen ons bedrijf op torenhoge omzetten en duizelingwekkende noteringen had ik me laten meeslepen in deze zeepbel, en nu was alles uiteengespat. Welke verantwoordelijkheden had ik tegenover al onze aandeelhouders en tegenover de cultuur als geheel? Ik kwam alleen maar christelijke zakenmensen tegen die God dankten voor hun geweldige succes; maar wat als het misgaat? Ik verlangde naar een evangelie dat juist in deze situatie goed nieuws kon brengen.

Toen ik aankondigde dat de dag daarop onze laatste dag zou zijn, gebeurde er iets bijzonders, al kostte het me enige tijd om te beseffen wat een prachtig geschenk het was. Het personeel had geheel op eigen initiatief het plan opgevat om de volgende dag naar het werk te komen – zonder er iets voor te vragen – om te vieren dat ze met elkaar dit werk hadden gedaan. Ook al was het een feest met een bittere bijsmaak, toch maakten ze muziek voor elkaar op muziekinstrumenten die ze zelf hadden meegenomen, of demonstreerden ze tai chi, geleerd op hun vrije avonden. Samen lachten ze om de mooie momenten die ze hadden meegemaakt. Ik stond versteld. Zo lieten ze hun waardering blijken voor een cultuur, een organisatie, die hun vreugde had gegeven, in het werk en in de relaties met elkaar – ondanks het eindresultaat. Na verloop van tijd ging ik die dag zien als een glimp van God, die doet wat God altijd doet: genezen en vernieuwen en verlossen.

Ik denk dat je het poëtische gerechtigheid mag noemen, dat al mijn teleurstelling over het gebrek van steun uit de kerken zes maanden later beantwoord werd met een uitnodiging van Redeemer Presbyterian Church, om terug te komen naar New York en daar een kerkelijk toerustingswerk op te zetten voor mensen in de commerciële wereld. Tien jaar lang had ik geworsteld met God, nagedacht over de veranderende kracht van het evangelie en geklaagd over gebrek aan leiding en steun vanuit de kerken bij mijn werk. Nu kreeg ik de kans om anderen te helpen handen en voeten te geven aan de hoop en de waarheid van het evangelie bij hun roeping.

Dit boek bevat een aantal grondslagen over God, Jezus, de heilige Geest, wie wij zijn in relatie tot deze Drie-eenheid en hoe dit alles doorwerkt in het werk waarvoor wij geschapen zijn. Hoe wij ons werk doen – in de context van onze specifieke cultuur, onze plaats in de geschiedenis, onze roeping en onze organisatie – is iets wat we allemaal moeten uitvinden in onze eigen gemeenschap. Maar de antwoorden zijn hoe dan ook afhankelijk van dit onmisbare theologische inzicht: de kennis van wie God is, zijn relatie tot de mens, zijn plan met de wereld en het goede nieuws (het evangelie) van Christus zet ons leven en hoe we werken op zijn kop.

Ik ben Tim Keller dankbaar voor de manier waarop hij het evangelie heeft toegepast op ons werk in zijn prediking en leiding van de afgelopen 25 jaar. En ik ben dankbaar dat hij de tijd genomen heeft om deze grondslagen op papier te zetten, zodat ieder van ons een beter beeld kan krijgen van de manier waarop God ons roept om gelovig te leven als we aan het werk zijn.

Katherine Leary Alsdorf

algemeen directeur voor het Center for Faith & Work van Redeemer

Inleiding

Het belang van het oude woord roeping

Dankzij het invloedrijke boek Habits of the Heart van Robert Bellah, konden mensen een naam geven aan dat ene dat de samenhang in onze cultuur wegvrat (en dat nog steeds doet) – ‘onverholen individualisme’. Ergens anders schreef Bellah dat Amerikanen een cultuur hadden geschapen waarin de keuze en de expressie van het individu zo belangrijk waren geworden, dat er niet langer gesproken kon worden van gemeenschappelijkheid of van verbindende normen en waarden. Hij schreef: ‘De heiligheid van het individu wordt alleen maar sterker, [maar] ons vermogen om oog te hebben voor een sociale structuur die individuen bijeenhoudt, wordt alleen maar zwakker. (…) De heiligheid van het individu wordt niet in evenwicht gehouden door besef van een groter geheel of betrokkenheid op een gemeenschappelijk goed.’2 Maar achterin Habits komt hij met een maatregel om de uiteenrafelende cultuur opnieuw te verweven:

Om echt het verschil te maken (…) [moeten we werk maken van] heruitvinding van het idee van roeping, terugkeer op een eigentijdse manier naar het idee dat werk een bijdrage is aan het algemeen welzijn en niet alleen iets is om zelf beter van te worden.3

Dat is een opvallende uitspraak. Als Bellah gelijk heeft, en menselijk werk niet zozeer een baan is als wel een roeping, dan is er hoop voor onze uiteenrafelende samenleving. Aan het woord ‘roeping’ ligt het werkwoord ‘roepen’ ten grondslag. Bij roeping denken we vandaag de dag algauw aan een baan, maar oorspronkelijk betekende het iets anders. Een baan is alleen een roeping als iemand anders je roept om werk te doen dat je meer voor die ander doet dan voor jezelf. Ons werk is dus alleen een roeping als het kan worden opgevat als een missie of een dienst aan iets wat onze eigen belangen ontstijgt. We zullen verderop zien dat wanneer werk grotendeels in het kader staat van zelfontplooiing en zelfverwerkelijking, dat ten koste gaat van de persoon in kwestie – en zoals Bellah en vele anderen hebben aangetoond – van de samenleving als geheel.

Maar als het tijd is om een idee van vroeger ‘opnieuw uit te vinden’, dan moeten we kijken naar de oorsprong van dat idee. In dit geval is de Bijbel de bron van het idee van werk als roeping. We nemen dus de handschoen van Bellah op en doen in dit boek ons uiterste best om licht te werpen op de verbinding tussen het christelijk geloof en de werkvloer, een verbinding die niet zonder gevolgen blijft. Deze verbinding – en alle ideeën en gedragingen die ermee samenhangen – valt te typeren als de ‘integratie van geloof en werk’.

Geloof en werk – veel ‘stromingen’

In deze onderneming staan we niet alleen. Waarschijnlijk is er sinds de reformatie niet zoveel aandacht geweest voor de relatie tussen christelijk geloof en werk als vandaag de dag. De hoeveelheid boeken, wetenschappelijke projecten, academische programma’s en discussies op internet over dit onderwerp is de afgelopen twee decennia exponentieel gegroeid. Desondanks voelen christenen die op zoek zijn naar praktische aanwijzingen voor hun werk, zich vaak niet echt geholpen door deze groeiende stroom aan informatie. Sommigen, zoals Katherine Alsdorf (zie het woord vooraf), zijn teleurgesteld over de oppervlakkigheid van de adviezen. Anderen raken in verwarring door de diversiteit – sommigen spreken zelfs van de kakofonie – aan adviezen om christen te zijn op je werk.

De stroming ‘geloof en werk’ is net een rivier die gevoed wordt door allerlei stromen en beekjes uit hoger gelegen gebieden. De meeste tijd en energie die besteed wordt om mensen te helpen bij het integreren van geloof en werk, wordt waarschijnlijk geleverd door mensen met een evangelicale opvatting van de Bijbel in het christelijk geloof, wat niet wegneemt dat er ook vanuit andere tradities en vleugels flinke bijdragen worden geleverd. De oecumenische beweging heeft veel nadruk gelegd op werk als bijdrage aan de sociale gerechtigheid in de wereld. Daardoor begrijpen we nu beter dat werk uit geloofsovertuiging een herkenbare christelijke ethiek vereist.4 De kleinegroepenbeweging in de twintigste eeuw vroeg aandacht voor de behoefte van gelovigen om elkaar te voeden en te ondersteunen bij de worstelingen en ontberingen van werk. Daardoor ontdekten we dat werk uit geloofsovertuiging vraagt om geestelijke vernieuwing en verandering van hart.5 Deze vernieuwende impuls binnen de evangelicale beweging leidde ertoe dat de werkvloer vooral werd gezien als een plaats om te getuigen van Jezus Christus.6 Werk uit geloofsovertuiging betekent inderdaad publieke identificatie met Jezus, zodat collega’s meer over hem willen weten.

Velen hebben ook gezocht naar oudere bronnen voor de integratie van geloof en werk. De reformatoren uit de zestiende eeuw, met name Maarten Luther en Johannes Calvijn, stelden dat alle werk, zelfs het werk in de wereld, net zozeer een roeping van God was als de dienst van een monnik of een priester.7 In de bovenloop van de lutherse theologie lag bijzondere nadruk op de waarde van alle werk, omdat men zag dat God de mensheid voedt, kleedt, steunt, verzorgt en beschermt door onze menselijke arbeid. Als we aan het werk zijn, zo zei men het in de lutherse traditie vaak, dan zijn we de ‘vingers van God’, de vertegenwoordigers van zijn voorzienige liefde voor anderen. Door werk op deze manier op te vatten, krijgt het een hoger doel. Het gaat niet langer om geld verdienen maar om de naaste liefhebben, waarmee we tegelijkertijd bevrijd zijn van de loden last dat we vooral werken om onszelf te bewijzen. Mensen in de calvinistische of ‘gereformeerde’ traditie, zoals Abraham Kuyper, onderscheidden nog een ander aspect van werk als roeping van God. Werk is niet alleen zorg voor de schepping, maar het geeft er ook richting en structuur aan. In deze gereformeerde opvatting is werk bedoeld om een cultuur te scheppen waarin God geëerd wordt en mensen kunnen gedijen. Zeker, we moeten onze naaste liefhebben, maar het christelijk geloof geeft ons heel specifieke aanwijzingen over de menselijke natuur en over welke dingen het leven van de mens tot bloei brengen. We moeten er zeker van zijn dan we ons werk doen in lijn met deze opvattingen. Werk uit geloofsovertuiging betekent dan handelen vanuit een christelijke ‘wereldbeschouwing’.8

Al deze verschillende tradities geven enigszins verschillende antwoorden op de vraag hoe we moeten omgaan met de opgave om roeping opnieuw voor het voetlicht te halen. Al die stromingen werken vaak verwarrend voor christenen, doordat ze niet perfect bij elkaar aansluiten. Lutherse theologen hebben de neiging om zich te verzetten tegen het gereformeerde idee van een ‘wereldbeschouwing’ en stellen dat christenen hun werk niet op een heel andere manier moeten doen dan niet-christenen. Veel mensen in de kerk wereldwijd vinden het niet zo urgent om te evangeliseren als evangelicalen dat doen, omdat ze het christelijk geloof in de klassieke vorm niet zien als de enig zaligmakende weg. Velen vinden de benadering van auteurs en organisaties die hun insteek nemen bij een wereldbeschouwing, te rationeel en te weinig bedacht op de verandering van het hart. En deze mensen op hun beurt slagen er weer niet in om het eens te worden over de precieze betekenis van innerlijke verandering en geestelijke groei. Dus als je een christen bent die gelovig probeert om te gaan met zijn werk, dan kan het zomaar gebeuren dat je de meest uiteenlopende meningen zit af te wegen:

* God dienen op je werk doe je door sociale gerechtigheid te bevorderen in de wereld.

* God dienen op je werk doe je door zelf eerlijk te zijn en te evangeliseren onder je collega’s.

* God dienen op je werk doe je door gewoon bekwaam en voortreffelijk werk te leveren.

* God dienen op je werk doe je door mooie dingen te scheppen.

* God dienen op je werk doe je door te werken vanuit een christelijke motivatie om God te verheerlijken en door de cultuur dienstbaar te maken aan dat doel.

* God dienen op je werk doe je door te werken met een dankbaar, vrolijk en door het evangelie veranderd hart, of het nu meezit of tegenzit.

* God dienen op je werk doe je door datgene te doen waar jij het meest blij en bezield van wordt.

* God dienen op je werk doe je door zo veel mogelijk geld te verdienen, zodat je zo veel mogelijk kan weggeven aan anderen.

In hoeverre sluiten deze meningen nu bij elkaar aan of sluiten ze elkaar uit? Dat is een moeilijke vraag, want voor elk ervan is Bijbelse onderbouwing te vinden. De moeilijkheid ligt ook niet alleen in de veelheid van theologische achtergronden en culturele factoren die erin naar voren komen, maar ook in de variatie van toepassingen al naargelang het soort werk. Christelijke ethiek, motieven, identiteit, getuigenis en wereldbeschouwing – die beïnvloeden ons werk allemaal op heel verschillende manieren, afhankelijk van wat voor werk het is.

Stel je bijvoorbeeld een christelijke beeldend kunstenaar voor, die geregeld laat zien hoe belangrijk gerechtigheid voor haar is, die altijd eerlijk is over de financiën waarmee ze haar carrière opbouwt, die zich gesteund weet door anderen als het meezit en als het tegenzit, die anderen op haar vakgebied vertelt over haar christelijk geloof, die haar kunst ziet als dienst aan God en haar naasten, niet als middel om waardering en status te krijgen. Is dat alles wat ze kan doen om haar geloof met haar werk te integreren? Daarbij komt de vraag of de christelijke leer over de aard van de werkelijkheid gevolgen heeft voor wat ze met haar kunst verbeeldt en hoe ze dat verbeeldt. Heeft dat invloed op de verhalen die ze vertelt met haar kunst? Wordt haar kunst beïnvloed door haar overtuigingen over zonde en verlossing en hoop voor de toekomst? Dat zou toch zo moeten zijn. En zo ontdekken we dat werk uit geloofsovertuiging te maken heeft met de wil, de gevoelens, de ziel en het verstand – als we uitdenken en uitleven wat ons geloof betekent op het canvas van ons dagelijks werk.

Aan de andere kant, wat als je een christelijke pianist of schoenmaker bent? Hoe beïnvloedt een christelijke wereldbeschouwing het type schoen dat je maakt of de manier waarop je de Mondscheinsonate speelt? Het antwoord is niet direct duidelijk.

Wie biedt een uitweg uit al deze ingewikkelde vragen? De meeste mensen die zijn begonnen in boeken of deelnemen aan groepen om geloof en werk te integreren hebben (a) slechts met een van de theologische stromingen kennisgemaakt of (b) zijn al snel in verwarring geraakt door de tegenstrijdige inzichten uit de verschillende stromingen die ze hebben gelezen of gehoord. Kerken en organisaties benaderen geloof en wetenschap algauw onevenwichtig, door het accent te leggen op de ene verhaallijn ten koste van de andere. Toch is het simpelweg combineren van alle accenten – in de hoop dat ze een samenhangend geheel opleveren – niet de oplossing.

We hebben niet de illusie dat we al deze verschillen oplossen in dit boek. Maar we hopen wel dat dingen duidelijker worden. Daarom beginnen we met twee waarnemingen over de stellingen die hierboven op een rijtje zijn gezet. Ten eerste: als je elk van die stellingen aanpast door er ‘in de eerste plaats’ aan toe te voegen – zoals ‘God dienen op je werk doe je in de eerste plaats door …’ – dan sluiten de inzichten elkaar inderdaad uit. Dan moet je er één of twee kiezen en de rest laten vallen. In de praktijk is dat precies wat de meeste mensen doen als ze zich bezighouden met zaken van geloof en werk, stilzwijgend of expliciet. Maar als je de stellingen laat zoals ze zijn en ervan uitgaat dat elk ervan een manier is om God te dienen met je werk, dan vullen de verschillende uitspraken elkaar uiteindelijk aan. Ten tweede: zoals gezegd nemen deze factoren de ene keer een heel andere vorm en soortelijk gewicht aan dan de andere keer, afhankelijk van jouw specifieke roeping, cultuur en plaats in de geschiedenis. Wanneer we deze twee principes in gedachten houden, kunnen we de verschillende stromingen, uitspraken en waarheden gaan hanteren als een gereedschapskist voor de bouw van een model om geloof en werk te integreren op jouw terrein, tijd en plaats.

We willen deze opvattingen dus heel graag verduidelijken, maar we willen ze ook heel graag levendig, herkenbaar en praktisch maken. Het is ons doel om je met de rijkdom van wat het christelijk geloof (direct en indirect) te zeggen heeft over dit onuitputtelijke onderwerp, te verleiden tot dromen en daden. De Bijbel is helemaal doortrokken van wijsheid, handreikingen en hoop voor iedereen, of je nu leert om te werken, probeert om te werken, op zoek bent naar werk of bezig bent met werk. En wanneer we zeggen dat de Bijbel ‘hoop geeft’ voor werk, dan zeggen we er direct bij dat werk inderdaad uiterst frustrerend en ingewikkeld kan zijn en dat we een zeer diepe geestelijke hoop nodig hebben wanneer we aan de slag gaan met de uitdaging van onze roeping in deze wereld. Voor zover ik weet, is het meest prikkelende getuigenis van deze hoop een onbekend verhaaltje van J.R.R. Tolkien: ‘Blad van Klein’.

Die boom staat er echt

Toen J.R.R. Tolkien een eindje op weg was met het schrijven van In de ban van de ring, liep hij vast.9 Hij had een verhaal voor ogen dat de wereld nog nooit had gezien. Als groot kenner van Oudengels en andere Noord-Europese talen wist hij dat veel van de oude Britse mythes over de inwoners van ‘Faerie’ – elfen, dwergen, reuzen en tovenaars – verloren waren gegaan (in tegenstelling tot de mythen van de Grieken en Romeinen en zelfs van de Scandinaviërs). Hij had er altijd al van gedroomd om de oude Engelse mythologie te herscheppen en te herbeleven. In de ban van de ring is geworteld in deze wereld van weleer. Het project betekende dat er op zijn minst elementaire vormen geschapen moesten worden van denkbeeldige talen en culturen en ook duizenden jaren aan verschillende nationale geschiedenissen – dat alles om de vertelling de nodige diepte en realiteit te geven die volgens Tolkien nodig waren om het verhaal meeslepend te maken.

Terwijl hij aan het manuscript werkte, kwam hij op een punt waar het verhaal werd onderverdeeld in een aantal subplots. De hoofdkarakters waren op reis naar verschillende delen van zijn denkbeeldige wereld, waar ze te maken kregen met allerlei gevaren en met verschillende gecompliceerde aaneenschakelingen van gebeurtenissen. Het was een enorme uitdaging om al deze subverhalen helder uit te werken en tot een bevredigend einde te brengen. Bovendien was de Tweede Wereldoorlog net uitgebroken, en ook al hoefde de 55-jarige Tolkien niet naar het front, toch drukte de oorlog als een loden last op zijn schouders. Hij had de verschrikkingen van de Eerste Wereldoorlog van nabij meegemaakt en ze nooit kunnen vergeten. Groot-Brittannië bevond zich in een hachelijke situatie, met een dreigende invasie. Wie kon zeggen of hij de oorlog zou overleven, ook al was hij een burger?

Wanhopig begon hij zich af te vragen of hij zijn levenswerk ooit zou voltooien. Op dat moment had hij er al veel meer dan een paar jaar ingestoken. Toen hij met In de ban van de ring begon, had hij al tientallen jaren gewerkt aan de talen, geschiedenissen en verhalen achter het verhaal. De gedachte dat hij het niet zou afmaken was ‘een afschuwelijke en verlammende gedachte’.10 In die dagen stond er een boom aan de straat naast het huis van Tolkien en op een dag stond hij op en ontdekte hij dat de boom gesnoeid en verminkt was door een van de buren. Hij begon zijn mythologie te zien als zijn ‘eigen inwendige Boom’ die misschien wel hetzelfde lot zou ondergaan. Al zijn ‘denkkracht en verbeelding’ was hij kwijt.11 Op een morgen werd hij wakker met een kort verhaal in gedachten, dat hij vervolgens opschreef. Toen de Dublin Review belde voor een stuk, stuurde hij het in onder de titel ‘Blad van Klein’. Het ging over een schilder.

In de eerste regels van het verhaal lezen we twee dingen over deze schilder. In de eerste plaats dat zijn naam Klein was, in het Engels Niggle. Niggle wordt in de Oxford English Dictionary, waaraan Tolkien heeft meegewerkt, gedefinieerd als ‘werken (…) op een onbeduidende of ineffectieve wijze (…) de tijd verdoen met kleinzielige details’.12 Niggle was natuurlijk Tolkien zelf, die heel goed wist dat dit een van zijn gebreken was. Hij was een perfectionist, nooit tevreden met wat hij had geproduceerd, vaak afgeleid van belangrijke zaken door zich druk te maken over minder belangrijke details, geneigd tot getob en getalm. Klein was precies zo.

Ook lezen we dat Klein ‘een lange reis moest ondernemen. Hij had geen zin om te gaan, eigenlijk stond het hele idee hem tegen; maar hij kon er niet onderuit.’ Klein stelt de reis voortdurend uit, maar weet dat hij er niet aan ontkomt. Tom Shippey, eveneens docent Oudengelse literatuur in Oxford, legt uit dat de ‘onontkoombare lange reis’ in de Angelsaksische literatuur staat voor de dood.13

Klein had een beeld in het bijzonder dat hij probeerde te schilderen. Hij had het schilderij van een blad voor ogen en vervolgens dat van een hele boom. En in zijn verbeelding begon zich achter de boom ‘een landschap te ontvouwen; en er waren glimpen te zien van een bos dat over het land oprukte, en van bergen met besneeuwde toppen.’ Klein verloor de belangstelling voor al zijn andere schilderijen en om voor zichzelf een beeld te krijgen vouwde hij een doek uit dat zo groot was dat hij een ladder nodig had. Klein wist dat hij moest sterven, maar hij hield zichzelf voor: ‘In elk geval zal ik dit ene schilderij, mijn echte schilderij, af krijgen voor ik op die vervelende reis moet gaan.’

Zo werkte hij aan zijn doek, ‘hier een penseelstreek invoegend, en daar een plek uitvegend’, maar hij kreeg zelden iets af. Daar waren twee redenen voor. In de eerste plaats was hij ‘zo’n schilder die beter bladeren kan schilderen dan bomen. Hij besteedde meestal veel tijd aan één enkel blad’, waarbij hij probeerde de schaduw en de schittering en de dauwdruppels precies op de goede plek te krijgen. Hoe hard hij dus ook werkte, er kwam maar weinig op het doek terecht. In de tweede plaats kwam dat door zijn ‘vriendelijke hart’. Klein werd voortdurend afgeleid door zijn buren, die hem vroegen of hij iets voor hen wilde doen. Vooral zijn buurman Karspel, die het schilderwerk van Klein helemaal niet kon waarderen, vroeg heel vaak iets van hem.

Op een avond voelt Klein terecht aan dat het bijna zijn tijd is, en op dat moment vraagt Karspel hem dringend om de regen en de kou in te gaan en een dokter te halen voor zijn vrouw. Daardoor vat hij kou en komt hij thuis met koorts, en terwijl hij wanhopig aan zijn onvoltooide schilderij werkt, komt de Koetsier om Klein mee te nemen op de reis die door hem is uitgesteld. Als hij beseft dat hij moet gaan, barst hij in tranen uit. ‘“O hemeltje!” zei de arme Klein, die begon te huilen. “En het is niet eens af!”’ Enige tijd na zijn dood zagen de mensen die zijn huis hadden gekocht, dat er slechts ‘een prachtig blad’ intact gebleven was op het verkruimelde doek. Het werd opgehangen in het Stedelijk Museum, ‘en lange tijd hing “Blad van Klein” daar in een nis, en werd door weinig ogen opgemerkt.’

Maar daarmee eindigt het verhaal niet. Na zijn dood wordt Klein op de trein gezet naar de bergen van het hemels hiernamaals. Op een gegeven moment hoort hij tijdens zijn reis twee Stemmen. De ene lijkt Gerechtigheid te zijn, een strenge stem die zegt dat Klein heel veel van zijn tijd verspild heeft en weinig bereikt heeft in het leven. Maar de andere stem, die vriendelijker klinkt (‘hoewel hij niet zacht was’) en Genade lijkt te zijn, werpt tegen dat Klein zich bewust heeft opgeofferd voor anderen, dat hij wist wat hij deed. Als beloning ziet Klein iets als hij aankomt in de buitenwijken van het hemelse land. Hij rent ernaartoe – en daar was hij dan: ‘Voor hem stond de Boom, zijn Boom, voltooid (…), met bladeren die zich ontvouwden, takken die groeiden en bogen in de wind die Klein zo vaak had gevoeld of vermoed, en zo vaak niet had kunnen vastleggen. Hij staarde naar de Boom en langzaam hief hij zijn armen op en opende ze wijd. “Het is een geschenk!” zei hij.’14

De wereld van voor zijn dood – zijn oude land – was Klein al bijna vergeten en zijn werk daar was onvoltooid gebleven en had slechts voor een enkeling betekenis. Maar in zijn nieuwe land, de blijvende echte wereld, ontdekt hij dat zijn boom, in vol detail en voltooid, niet slechts een inbeelding van hem was die met hem gestorven was. Nee, het was een echt onderdeel van de Ware Werkelijkheid die leeft en eeuwig geluk brengt.15

Ik heb dit verhaal heel vaak verteld aan mensen met allerlei beroepen – vooral aan kunstenaars en andere creatieve geesten – en ongeacht hun opvattingen over God en het hiernamaals, zijn ze vaak diep onder de indruk. Tolkien had een uitgesproken christelijke opvatting over kunst en in feite over elke vorm van werk.16 Hij geloofde dat God ons talenten en gaven geeft, zodat wij voor elkaar kunnen doen wat hij voor ons en door ons wil doen. Als auteur bijvoorbeeld kon hij het leven van mensen verrijken door verhalen te vertellen waarin de aard van de werkelijkheid doorklinkt.17 Klein was er zeker van dat de boom die hij had ‘gevoeld en vermoed’, ‘een echt deel van de schepping’18 was en dat zelfs het kleine beetje ervan dat hij had onthuld aan mensen op aarde, uitzicht bood op het Ware. Tolkien ontleende veel troost aan zijn eigen verhaal. Het hielp ‘een deel van Tolkiens angst uit te drijven en hem weer aan In de Ban van de Ring te doen werken’, al was het ook de vriendschap en liefdevolle aansporing van C.S. Lewis waardoor hij weer aan het schrijven ging.19

Kunstenaars en ondernemers zullen zich heel gemakkelijk herkennen in Klein. Zij werken vanuit een visioen, vaak een heel veelomvattend visioen, van een wereld die zij zich op een unieke manier kunnen voorstellen. Slechts weinigen bereiken een significant deel van dat visioen, en nog minder zullen zeggen dat ze al aardig in de buurt komen. Ook zij die al te perfectionistisch en methodisch te werk gaan, zoals Tolkien zelf, zullen zich sterk herkennen in het karakter van Klein.

Maar iedereen is Klein – dat is de realiteit. Iedereen verbeeldt zich dingen te bereiken en iedereen ontdekt dat hij of zij nauwelijks in staat is om ze ook voor elkaar te krijgen. Iedereen wil liever succesvol zijn dan vergeten worden en iedereen wil het verschil maken in het leven. Maar voor ieder van ons is dat te hoog gegrepen. Als dit leven alles is, dan zal uiteindelijk alles wegbranden bij de dood van de zon en zal er niemand meer zijn die zich herinnert wat er ooit gebeurd is. Iedereen zal vergeten worden, niets van wat we doen zal nog enig verschil maken en ieder goed werk, zelfs het allerbeste, zal op niets uitlopen.

Behalve als God bestaat. Als de God van de Bijbel bestaat en er een Ware Werkelijkheid onder en achter de onze is, als dit leven niet het enige leven is, dan krijgt ieder goed werk dat in antwoord op Gods roeping gedaan wordt, zelfs het meest eenvoudige, voor eeuwig betekenis. Het christelijk geloof kent de belofte, ‘dat door de Heer uw inspanningen nooit tevergeefs zijn’, zoals Paulus schrijft in 1 Korintiërs 15:58. Hij heeft het over christelijke dienstbaarheid, maar het verhaal van Tolkien laat zien dat het uiteindelijk geldt voor elke vorm van werk. Tolkien was vanuit christelijk perspectief bereid om genoegen te nemen met een bescheiden bijdrage in de ogen van deze wereld. (De ironie is dat hij daarmee iets voortgebracht heeft dat in de ogen van velen zo geniaal is dat het een van de bestverkopende boeken ter wereld is.)

En hoe zit het met jou? Laten we zeggen dat je jong bent en aan de slag wilt als stedenbouwkundige. Waarom? Je bent helemaal weg van steden en je hebt een visie op hoe een echte stad eruit moet zien. De kans is groot dat je teleurgesteld raakt, doordat je je hele leven waarschijnlijk niet meer voor elkaar krijgt dan een blad of een tak. Maar het Nieuwe Jeruzalem, de hemelse stad, is er echt en ze zal neerdalen op aarde als een bruid die versierd is voor haar man (Openbaring 21-22).

Of laten we zeggen dat je advocaat bent en dat je werkt in dienst van de wet, omdat je een visie hebt op gerechtigheid en een visie op een bloeiende samenleving die geregeerd wordt door eerlijkheid en vrede. Dan zul je binnen tien jaar volkomen gedesillusioneerd raken, doordat je bijna alleen maar bezig bent met kleinigheden, hoe graag je ook bezig wilt zijn met belangrijke zaken. Misschien heb je een of twee keer in je leven het gevoel dat je eindelijk ‘een blad af hebt’.

Wat voor werk je ook doet, het is belangrijk om te weten: die boom staat er echt. Wat je ook wilt bereiken met je werk – de stad van gerechtigheid en vrede, de wereld van schittering en schoonheid, het verhaal, de orde, de volmaaktheid – het is er. God is er, de toekomstige en volmaakte wereld die hij tot stand zal brengen is er, en in je werk laat je daar (ten dele) iets van zien aan anderen. Jouw werk zal slechts ten dele succesvol zijn, en het lukt je alleen op je beste momenten om iets van die wereld te laten zien. Maar hoe dan ook zal de hele boom waarnaar je op zoek bent – de schoonheid, harmonie, gerechtigheid, vertroosting, blijdschap en gemeenschap – tot bloei komen. Als je dit alles weet, zul je niet moedeloos worden omdat je slechts een of twee blaadjes af krijgt in dit leven. Dan doe je je werk met tevredenheid en blijdschap. Dan ga je niet naast je schoenen lopen door succes en raak je niet in de put door tegenslag.

Ik zei zojuist: ‘Als je dit alles weet.’ Om op deze manier te werken – om de troost en vrijheid te verkrijgen die Tolkien voor zijn werk ontleende aan zijn christelijk geloof – moet je de Bijbelse antwoorden kennen op de volgende drie vragen. Waarom wil je werken? (Dat wil zeggen: waarom moeten wij werken om voldoening te vinden in ons leven?) Waarom is het zo moeilijk om te werken? (Dat wil zeggen: waarom is het vaak zo vruchteloos, zinloos en ingewikkeld?) En hoe kunnen we deze moeilijkheden overwinnen en voldoening in ons werk vinden aan de hand van het evangelie? In de drie delen van dit boek proberen we antwoord te vinden op deze drie vragen.

Deel een

Gods plan met werk

1. De bedoeling van werk

Zo werden de hemel en de aarde in al hun rijkdom voltooid. 2 Op de zevende dag had God zijn werk voltooid, op die dag rustte hij van het werk dat hij gedaan had. 3 God zegende de zevende dag en verklaarde die heilig, want op die dag rustte hij van heel zijn scheppingswerk. (…) God, de heer, bracht de mens dus in de tuin van Eden, om die te bewerken en erover te waken.

Genesis 2:1-3 en 15

In het begin was er werk

In de Bijbel gaat het vanaf het allereerste begin over werk – zo belangrijk en basaal is het. De schrijver van het boek Genesis omschrijft Gods schepping van de wereld als werk.20 Eigenlijk schildert hij een prachtig project waarin de kosmos uitgevonden wordt in een reguliere werkweek van zeven dagen.21 En vervolgens laat hij zien hoe wij mensen aan het werk zijn in het paradijs. Deze visie op werk – verbonden met een goddelijke, ordelijke schepping en met een menselijk doel – is anders dan in de grote wereldreligies en geloofsovertuigingen gebruikelijk is.

Het scheppingsverhaal in het boek Genesis is uniek te midden van oude verhalen over het begin. Veel culturen kenden verhalen waarin het begin van de wereld geschilderd werd als een gevecht tussen kosmische krachten die de strijd met elkaar aanbonden. In het Babylonische scheppingsverhaal Enuma Elish overwint de god Marduk de godin Tiamat en vormt hij de wereld uit haar overblijfselen. In verhalen als dit was de zichtbare wereld een onzeker evenwicht van machten die op gespannen voet met elkaar stonden.22 In de Bijbel daarentegen is de schepping niet het resultaat van een conflict, want God heeft geen rivalen. Sterker nog, alle machten en wezens van hemel en aarde zijn geschapen door hem en afhankelijk van hem.23 De schepping is dus niet de uitkomst van een gevecht, maar het plan van een ambachtsman. God heeft de wereld niet gemaakt als een krijger die een loopgraaf uitgraaft, maar als een kunstenaar die een meesterwerk vormgeeft.

In het scheppingsverhaal van de Grieken maakt de mensheid een aantal ‘tijdperken’ door, te beginnen met een gouden tijdperk. In dit tijdperk leefden mensen en goden op aarde samen in harmonie. Dit lijkt op het eerste gezicht vaag op het verhaal van de tuin van Eden, maar er is een zeer veelzeggend verschil. De dichter Hesiodos vertelt ons dat zowel mensen als goden in het gouden tijdperk geen enkel werk te doen hadden. In dat oorspronkelijke paradijs leverde de aarde zelf voedsel in overvloed.24 Het verschil met het boek Genesis had niet groter kunnen zijn. Geregeld wordt in de eerste hoofdstukken van Genesis beschreven dat God aan het ‘werk’ is, waarbij het Hebreeuwse woord melacha gebruikt wordt, het woord voor gewoon mensenwerk. Een deskundige zegt terecht: het is volkomen ‘onverwacht dat de buitengewone goddelijke activiteit waarvan sprake is bij de schepping van hemel en aarde op deze manier omschreven wordt’.25

In het begin was God dus aan het werk. Werk was geen noodzakelijk kwaad dat pas later in beeld kwam of waarvoor mensen moesten worden geschapen, zodat zij konden doen wat beneden Gods waardigheid is. Nee, God werkte omdat hij er plezier in had. Zo wordt werk als iets zeer verhevens begroet.

Verschillende vormen van Gods werk

Het is opvallend dat in hoofdstuk één van het boek Genesis God niet alleen aan het werk is, maar er ook van geniet. ‘God keek naar alles wat hij had gemaakt en zag dat het zeer goed was. (…) Zo werden de hemel en de aarde in al hun rijkdom voltooid’ (Gen. 1:31 en 2:1). God vindt datgene wat hij gedaan heeft mooi. Hij neemt afstand, bekijkt ‘alles wat hij had gemaakt’ en zegt feitelijk: ‘Dat is goed!’ Zoals dat gaat bij werk dat goed is en dat voldoening geeft, herkent degene die het doet zichzelf erin. ‘In de harmonie en de volmaaktheid van de voltooide hemel en aarde komt het karakter van hun schepper nog duidelijker tot uitdrukking dan in de afzonderlijke delen het geval is.’26

In het tweede hoofdstuk van Genesis blijkt dat God niet alleen werkt om te scheppen, maar ook om te zorgen voor zijn schepping. Dit is wat door theologen het werk van ‘voorzienigheid’ wordt genoemd. God schept mensen en gaat vervolgens voor hen aan het werk als hun Zorgverlener. Hij vormt een man (Gen. 2:7), legt een tuin voor hem aan en voorziet die van water (Gen. 2:6 en 8) en modelleert een vrouw voor hem (Gen. 2:21-22). In de rest van de Bijbel horen we dat God aan het werk blijft als Zorgverlener, die zich bekommert om de wereld door de grond te bevloeien en te bewerken (Ps. 104:10-22), door voedsel te geven aan alles wat hij gemaakt heeft, door hulp te bieden aan allen die lijden en te voorzien in de behoeften van elk levend wezen (Ps. 145:14-16).

Tot slot zien we dat God niet alleen aan het werk is, maar ook arbeiders aanstelt om zijn werk uit te voeren. In Genesis 1:28 draagt hij mensen op: ‘Bevolk de aarde en breng haar onder je gezag.’ Het woord ‘onder je gezag brengen’ wijst erop dat er nog veel te ontwikkelen viel, wat niet wegneemt dat God alles goed had gemaakt. God had allerlei ontwikkelingsmogelijkheden in de schepping gelegd die mensen konden ontsluiten door middel van hun arbeid.27 In Genesis 2:15 plaatst hij mensen in de tuin ‘om die te bewerken en erover te waken.’ Daaruit blijkt dat God niet alleen voor ons werkt als Zorgverlener, maar dat wij ook werken voor hem. Sterker nog, hij werkt door ons. In Psalm 127:1 – ‘Als de HEER het huis niet bouwt, vergeefs zwoegen de bouwers’ – wordt duidelijk dat God het huis bouwt (voor ons zorgt) door de bouwers. In Psalm 145 wordt gezegd dat God voedsel geeft aan alles wat leeft, en volgens Maarten Luther betekent dat dat hij ons voedt door de arbeid van boeren en anderen.28

Het goede van werk