PREKEN

Van Tim Keller verschenen

In alle redelijkheid – Christelijk geloof voor welwillende sceptici

De vrijgevige God – Recht naar het hart van het christelijk geloof

Namaakgoden – De lege beloften van geld, seks en macht en de
enige werkelijke hoop

Ruim baan voor gerechtigheid – Rechtvaardig worden door
Gods genade

Kruistocht – Het leven van koning Jezus

Bevrijd van je zelf – De weg naar echte christelijke blijdschap

Het huwelijk – Gods wijsheid over gevende liefde

Goed werk – Ons dagelijks werk en Gods plan voor de wereld

Centrum-Kerk – Het evangelie midden in je stad

Galaten – Om te lezen, te leren, te leiden

Aan Gods hand door pijn en lijden

Ontmoetingen met Jezus – Onverwachte antwoorden op

grote levensvragen

Rechters – Om te lezen, te leren, te leiden

Bidden – Vertrouwelijke omgang met de ontzagwekkende God

Preken – Geloof overbrengen in een sceptische tijd

© 2015 Redeemer City to City en Timothy Keller

Oorspronkelijke uitgever Viking, Penguin Group (USA) Inc. New York, U.S.A.

Oorspronkelijke titel Preaching – Communicating Faith in an Age of Skepticism

© 2016 Nederlandse vertaling: Uitgeverij Van Wijnen, Postbus 172, 8800 AD Franeker

www.uitgeverijvanwijnen.nl

Vertaling Heleen Sytsma

Omslagontwerp Garage/BNO

ISBN 978 90 5194 549 2

ISBN e-book 9789051947298

NUR 707

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Opgedragen aan de leden van West Hopewell Presbyterian Church (1975-1984)
die mij ‘predikant’ noemden terwijl ik nog
door schade en schande moest leren preken.

Inhoud

Introductie Drie niveaus van woordbediening

Proloog Wat is goed preken?

Deel een – Dienstbaar aan het Woord

1. Het Woord verkondigen

2. Elke keer het evangelie verkondigen

3. Christus verkondigen vanuit elk Schriftgedeelte

Deel twee – De mensen bereiken

4. Christus verkondigen aan de cultuur

5. Prediking en het (laat)moderne denken

6. Christus verkondigen en het hart aanspreken

Deel drie – Door de kracht van de Geest

7. Preken en de Geest

Dank

Appendix: Een verklarende preek schrijven

Noten

Over de schrijver

Introductie
Drie niveaus van Woordbediening

De Australische theoloog Peter Adams stelt dat wat wij preken noemen, de formele publieke toespraak die tijdens de zondagse samenkomsten gehouden wordt, slechts één vorm is van wat de Bijbel beschrijft als ‘de verkondiging van Gods Woord’ (Handelingen 6:2, 6:4).1

Op de pinksterdag citeerde Petrus de woorden van de profeet Joël, die gezegd had dat God zijn geest zou uitgieten over alle mensen, en ‘dan zullen jullie zonen en dochters profeteren’ (Handelingen 2:17). Gerhard Friedrich zegt in zijn Theological Dictionary of the New Testament dat er in het Nieuwe Testament ten minste drieëndertig Griekse woorden staan die gewoonlijk vertaald worden met ‘prediken’ of ‘verkondigen’. Adams’ waarneming is dat met deze woorden activiteiten worden beschreven die onmogelijk allemaal vormen van spreken in het openbaar kunnen zijn.2 In Handelingen 8:4 staat bijvoorbeeld dat alle christenen behalve de apostelen rondtrokken en het Woord van God ‘verkondigden.’ Dat kan niet betekenen dat elke gelovige naar voren kwam en in het openbaar preekte. Priscilla en Aquila legden bij hen thuis aan Apollos uit wat de weg van God precies inhield (Handelingen 18:26).

We kunnen op zijn minst drie niveaus van ‘Woordbediening’ onderscheiden in de Bijbel. Paulus roept alle gelovigen op: ‘Laat Christus’ woorden in al hun rijkdom in u wonen; onderricht en vermaan elkaar in alle wijsheid’ (Kolossenzen 3:16). Iedere christen zou in staat moeten zijn om zowel onderricht te geven (didaskalia, het gangbare woord voor onderwijs) als te vermanen (noutheo – een gebruikelijk woord voor sterke, levensveranderende raadgeving) om daarmee op anderen de boodschap van de Bijbel over te brengen. Dat moet met zorg gebeuren, maar wel informeel, in gesprekken die doorgaans een-op-een plaatsvinden. Dat is de meest fundamentele vorm van de bediening van het Woord. Laten we dat niveau 1 noemen.

Aan de meer formele kant van het spectrum zitten de preken: de openbare prediking en uitleg van de Bijbel aan groepen mensen die bij elkaar gekomen zijn. Dat zouden we niveau 3 kunnen noemen. Het boek Handelingen geeft daar veel voorbeelden van, voornamelijk ontleend aan de bediening van Petrus en Paulus, hoewel er ook een toespraak in staat van Stefanus die waarschijnlijk zijn baanbrekende onderwijs samenvat. Handelingen biedt ons zo veel van die openbare toespraken dat we bijna kunnen zeggen dat vanuit het oogpunt van Lucas (de auteur van Handelingen) de ontwikkeling van de vroegchristelijke kerk samenviel met de ontwikkeling van haar onderwijs.

Er is echter ook nog een vorm van bediening van het Woord op een tussenniveau, niveau 2, tussen het informele gesprek dat iedere christen voert en formele preken. In een passage waar vaak overheen gelezen wordt beschrijft de apostel Petrus de geestelijke gave van het ‘spreken’:

Laat ieder van u de gave die hij van God gekregen heeft, gebruiken om de anderen daarmee te helpen, zoals het goede beheerders van Gods veelsoortige gaven betaamt. Voert u het woord, laat dan Gods woorden doorklinken in wat u zegt. Helpt u anderen, doe dat dan vanuit de kracht die God u geeft. Want zo doet u alles tot eer van God, dankzij Jezus Christus (1 Petrus 4:10-11).

Als Petrus het heeft over geestelijke gaven, gebruikt hij twee heel algemene termen.3 Allereerst is dat het woord voor spreken: lalein. In de rest van het Nieuwe Testament kan dit woord duiden op het gewone alledaagse spreken tussen mensen (Matteüs 12:36; Efeziërs 4:25; Jakobus 1:19). Het kan ook verwijzen naar een verkondigende bediening, zoals bij Jezus (Matteüs 12:36 en 13:10) of Paulus (2 Korintiërs 12:19). Waar heeft Paulus het hier over?

Als we deze passage leggen naast de opsommingen van gaven zoals Paulus die geeft in Romeinen 12, Efeziërs 4, en in 1 Korintiërs 12 en 14, dan zien we dat er een hele categorie aan gaven van Woordbediening is die op allerlei manieren functioneert naast de openbare Woordverkondiging op zondag aan de gemeente. Daaronder vallen persoonlijke aansporing of raadgeving, evangelisatie, en het onderwijs aan personen en groepen. Theoloog Peter Davids concludeert dat Paulus als hij het heeft over de geestelijke gave van het spreken ‘niet doelt op gesprekken over koetjes en kalfjes tussen christenen en evenmin … alleen verwijst naar het werk van [predikanten] of andere mensen met een officiële taak in de kerk’ maar naar christenen met ‘een van die verbale gaven’ van het raadgeven, instrueren, onderwijzen, of evangeliseren. In deze categorie van bedieningen zijn christelijke mannen en vrouwen niet puur aan het preken; ze bereiden lessen en lezingen voor en geven die; ze leiden discussies waarin ze het Woord van God naar voren brengen.4

Ook al heeft Petrus het niet alleen maar tegen hen die in het openbaar spreken, toch waarschuwt hij hen die in wat voor vorm dan ook het Woord op anderen overdragen om hun taak serieus te nemen. Hij voegt eraan toe dat als christenen de Bijbel onderwijzen ze dat moeten doen ‘als iemand die de woorden van God spreekt’ (1 Petrus 4:11, hsv). Davids merkt op dat het kleine woordje ‘als’ ruimte laat voor een beetje afstand tussen wat zij zeggen en Gods woorden. Geen enkele christen moet ooit beweren dat zijn of haar onderwijs met dezelfde autoriteit behandeld moet worden als Bijbelse openbaring; toch stelt Petrus met een krachtige eyeopener dat christenen die Bijbels onderwijs geven niet gewoon maar hun eigen mening geven maar op anderen ‘de woorden van God’ overbrengen. Net als in de openbare prediking moeten christenen de waarheid overbrengen zoals die volgens hen in de Schrift geopenbaard wordt.5 En als ze bij het uitleggen trouw zijn aan de betekenis van de Bijbel, dan zullen toehoorders in staat zijn om in hun uitleg God tot zich te horen spreken. Ze luisteren niet slechts naar iets wat door menselijk vernuft tot stand gekomen is, maar als het ware echt naar de woorden van God.

Elke christen moet de boodschap van de Bijbel goed genoeg begrijpen om hem te kunnen uitleggen aan andere christenen en aan zijn buren en op hen te kunnen toepassen in een informeel en persoonlijk verband (niveau 1). Maar er zijn veel manieren van Woordbediening op niveau 2 die meer voorbereiding en presentatievaardigheden vragen maar toch niet hetzelfde zijn als preken (niveau 3). Op niveau 2 bevinden zich bijvoorbeeld schrijven, bloggen, lesgeven aan klassen en kringen, mentorschap, het leiden van paneldiscussies op het gebied van geloof, enzovoort.

Dit boek is bedoeld als hulpmiddel voor iedereen die op wat voor manier dan ook spreekt over het christelijk geloof, vooral op niveau 2 en 3.

Preken is onvervangbaar

Het is daarom gevaarlijk om de on-Bijbelse opvatting aan te hangen dat de bediening van het Woord gewoon hetzelfde is als preken. Adams zegt daarover dat ‘preken daarmee een last opgelegd krijgt die ze niet dragen kan, namelijk de last dat ze alles moet doen wat de Bijbel verwacht van alle vormen van de bediening van het Woord van God.’6 Geen enkele kerk moet verwachten dat al het levensveranderende werk van het Woord van God (Johannes 17:17; zie ook Kolossenzen 3:16-17) enkel en alleen door de prediking tot stand komt. Ik moet niet verwachten dat ik gevormd word naar het beeld van Christus door te luisteren naar preken, hoe goed ook. Ik heb ook christenen om mij heen nodig die ‘regelrecht de waarheid verkondigen’ (2 Timoteüs 2:15) door mij te bemoedigen, te onderwijzen en raad te geven. Ik heb ook de boeken van christelijke auteurs nodig waardoor ik opgebouwd word. Ook is het niet terecht om te verwachten dat mensen buiten de kerk die het evangelie moeten horen en begrijpen enkel en alleen door middel van de prediking bereikt worden. Ik ben zelf niet tot geloof gekomen door naar preken en sprekers te luisteren maar door middel van boeken. (Niet zo verrassend, denk ik.) We moeten ons ervoor hoeden om te denken dat de zondagse preek de hele last kan dragen van de Woordbediening in ongeacht welke kerk.

Ook al waarschuwt Adam terecht voor een te grote nadruk op preken in het geheel van wat een kerk doet en is, toch is dat niet het grootste gevaar voor de kerk van vandaag de dag. We leven in een tijd waarin velen zich verzetten tegen beweringen met zelfs maar een zweem van autoriteit; dus de allergie voor de waarheid van onze cultuur en de enorme vaardigheid die vereist is leiden ertoe dat de kerk steeds minder begrijpt van hoe cruciaal prediking is voor de bediening van het evangelie.

Edmund Clowney schrijft in zijn commentaar op 1 Petrus 4:10:

Het is waar dat iedere christen eerbiedig om moet gaan met het Woord van God en een beroep moet doen op de hulp van de Geest om het aan anderen bekend te maken. Toch zijn er ook mensen die speciale gaven van de Geest ontvangen hebben om … het Woord van God te prediken … met een speciale opdracht om Gods kudde te hoeden en te voeden ([1 Petrus] 5:2). Het gevaar bestaat dat de kerk in reactie op klerikalisme het belang van de Woordbediening door hen die als onderherder geroepen zijn uit het oog verliest.7

Clowney waarschuwt ons voor de situatie waarin we geen kwalitatief verschil zien tussen de Woordverkondiging in de samenkomst van de gemeente en het leiden van een kring. Het verschil tussen die twee gaat verder dan ceremoniële en organisatorische zaken – het is niet slechts een kwestie van het aantal mensen dat aanwezig is, de ruimte die gevuld moet worden, of van stemverheffing en tempo. Wie wel eens een preek gehouden heeft voor een gemeente weet dat er ook tussen een preek en een Bijbelstudie, of zelfs tussen een preek en een lezing een kwalitatief verschil zit. Een snel onderzoek van de toespraken van Petrus, Stefanus en Paulus in het boek Handelingen laat de buitengewone kracht van preken zien als de prediker zich opstelt ‘als iemand die de woorden van God spreekt’, mede door de unieke autoriteit die de Geest van God heeft in een openbare eredienst.

Hoewel we altijd veel verschillende vormen van Woordbediening nodig zullen hebben, is de specifieke, openbare vorm van Woordbediening die preken is, onvervangbaar. Adam weet precies de juiste balans te treffen als hij zegt dat de bediening van het evangelie van een kerk ‘om de preekstoel draait, maar zich niet alleen op de preekstoel afspeelt.’8

Er zijn dus drie niveaus van Woordbediening, ze zijn alle drie van wezenlijk belang en ze ondersteunen elkaar. De openbare verkondiging van Christus in de openbare samenkomst van christenen (niveau 3) is een unieke manier waarop God tot zijn volk spreekt en het opbouwt, en het vormt de basis van de meer organische vormen van Woordbediening op niveau 1 en 2. Op dezelfde manier bereiden de bekwame en trouwe vormen van communicatie op niveau 1 en 2 mensen erop voor om open te staan voor preken. Dit boek heeft een boodschap voor iedereen die worstelt met hoe je op wat voor niveau dan ook de levensveranderende boodschap van de Bijbel moet overbrengen op mensen in een tijd die steeds sceptischer wordt. Het zal vooral de functie hebben van introductie en basis voor wie werkt als predikant of leraar.9

Proloog
Wat is goed preken?

Een van onze toehoorsters was een vrouw uit Tyatira die in purperstoffen handelde; ze heette Lydia en vereerde God. De Heer opende haar hart voor de woorden van Paulus.

Handelingen 16:14

Het geheim van geweldig preken

Niet lang nadat ik als predikant begonnen was, viel me een raadselachtige inconsistentie op in de manier waarop mijn toehoorders reageerden. Soms kreeg ik een prettige reactie in de week na een bepaalde preek. ‘Die preek heeft mijn leven veranderd.’ ‘Ik had het gevoel dat u het rechtstreeks tegen mij had. Ik vroeg me af hoe u wist waar ik mee zat.’ ‘Dat zal ik nooit vergeten – het voelde alsof het regelrecht bij God vandaan kwam.’ Als ik dat soort commentaar kreeg, ging ik ervan uit dat ik een geweldige preek gehouden had – iets waar elke jonge predikant naar streeft.

Het duurde niet lang voordat tot me doordrong dat anderen – over dezelfde preek – iets zeiden als ‘mwah’. Mijn vrouw, Kathy, zei vaak: ‘Niets mis mee, maar niet een van je beste preken,’ terwijl iemand anders me de volgende dag in tranen vertelde dat hij nooit meer dezelfde zou zijn na het horen van deze preek. Wat moest ik hiervan denken? Eerst vroeg ik me af of het puur afhing van wie er naar de preek luisterde of hij die mooi vond of niet, maar dat vond ik een veel te subjectieve verklaring. Ik had vertrouwen in Kathy’s oordeel en in dat van mijzelf dat sommige preken gewoon beter in elkaar zaten en beter gehouden werden dan andere. Toch waren er preken die ik maar zo-zo vond die levens veranderden – terwijl andere waar ik een goed gevoel bij had, geen indruk leken te maken.

Op een dag las ik Handelingen 16, het verhaal van hoe Paulus een kerk sticht in Filippi. Bij deze gelegenheid legde Paulus het evangelie voor aan een groep vrouwen en een van hen, Lydia, ging in Christus geloven omdat ‘de Heer haar hart opende voor de woorden van Paulus’ (Handelingen 16:14). Terwijl alle toehoorders dezelfde toespraak hoorden, lijkt het erop dat alleen Lydia er voorgoed door veranderd werd. We moeten hier niet te veel in lezen, alsof het betekent dat God alleen maar door een boodschap aan het werk is op het moment waarop die verkondigd wordt of dat hij Paulus eerder niet had bijgestaan toen hij de boodschap onder woorden bracht. Maar toch werd mij uit de tekst duidelijk dat de verschillende invloed die de preek op verschillende mensen had het gevolg was van het werk van Gods Geest. Misschien had Paulus Lydia wel in gedachten toen hij de handeling van het preken beschreef als het evangelie dat ‘niet alleen door onze woorden, maar ook door de overweldigende kracht van de heilige Geest’ naar de toehoorders toe komt (1 Tessalonicenzen 1:5).

Ik trok de conclusie dat het verschil tussen een slechte preek en een goede preek vooral aan de predikant ligt – aan zijn gaven en vaardigheden en aan zijn voorbereiding voor een specifieke boodschap. De Bijbeltekst begrijpen, er een duidelijke lijn en boodschap aan ontlenen, een overtuigende redenering opzetten, die verrijken met prikkelende illustraties, metaforen en praktische voorbeelden, en daarbij innerlijke drijfveren en de cultuurgeest scherp analyseren en concrete toepassingen bedenken voor het dagelijks leven – daar gaat heel veel werk in zitten. Een preek op deze manier voorbereiden vergt vele uren, en het kost vele jaren oefening om die vaardig te maken en te houden.

Maar terwijl het verschil tussen een slechte preek en een goede preek voornamelijk de verantwoordelijkheid is van de predikant, is het verschil tussen een goede preek en een geweldige preek voornamelijk het werk van de heilige Geest, zowel in het hart van de toehoorder als in dat van de predikant. De boodschap in Filippi was van Paulus afkomstig, maar het effect van de preek op het hart was afkomstig van de Geest.

Dat betekent dat God een preek die in elkaar geflanst is tot een geweldige preek kan maken, wat de verklaring is voor het antwoord dat een oudere predikant eens gaf toen hem gevraagd werd om de grote achttiende-eeuwse predikers Daniël Rowland en George Whitefield te vergelijken. Zijn reactie was dat je van beiden altijd een geweldige preek mocht verwachten, maar dat je van Rowland ook een goede preek kreeg, wat niet altijd het geval was bij George Whitefield.1 Hoe een bepaalde preek ook in elkaar zat, in Whitefields prediking kwam altijd het besef van Gods aanwezigheid en kracht mee.

Je wilt misschien heel graag ‘het geheim van geweldig preken’ leren als ware het een set instructies waarmee je jezelf een bepaalde vaardigheid aanleert. Op die manier zou je vrijwel altijd geweldig kunnen preken, als je de instructies maar nauwkeurig opvolgde. Ik kan je die instructies echter niet geven – en niemand kan dat – omdat dat geheim hem zit in de diepten van Gods wijze plannen en de kracht van Gods Geest. Ik heb het over wat door velen ‘zalving met de heilige Geest’ wordt genoemd. Ik zal jouw rol in het geheel daarvan in het laatste hoofdstuk van dit boek bespreken, maar er bestaat geen zo-doe-je-dat waardoor je je ervan kunt verzekeren.

Sommigen wijzen terecht op het gebedsleven van de predikant. ‘Is dat niet het geheim van geweldig preken?’ vragen ze dan. Het antwoord is ja en nee – terwijl een diep en rijk gebedsleven een voorwaarde is voor geweldig en zelfs voor goed preken, is het op zichzelf genomen nog geen enkele garantie voor hoe geweldig je preekt. We moeten het werk doen dat ervoor nodig is om onze overdracht van Gods waarheid goed te maken en het aan God overlaten op welke manier en hoe vaak hij het geweldig maakt voor de toehoorder. ‘Zou jij dan voor jezelf naar iets bijzonders streven? Doe dat niet’ (Jeremia 45:5).

De ‘absoluut volmaakte’ prediker

Dit onderscheid leidt er misschien toe dat je ervan uitgaat dat christelijke verkondigers niets anders hoeven te doen dan de Bijbeltekst uitleggen en dat ‘God de rest maar moet doen.’ Dat is een gevaarlijk misverstand. De taak van het prediken wordt daarmee onderschat.

Theodorus Beza was een jongere collega en opvolger van de reformator Johannes Calvijn. In zijn biografie van Calvijn haalt Beza herinneringen op aan de drie grote Geneefse predikers uit die tijd – Calvijn zelf, Willem Farel en Pierre Viret. Farel, zegt Beza, was het vurigst, meest gepassioneerd en krachtigst bij het houden van zijn preken. Viret was het meest welbespraakt, en zijn gehoor dronk zijn vaardige en prachtige woorden in. De tijd ging het snelst om als je naar zijn preken luisterde. Calvijn was het meest uitgesproken, zijn preken zaten vol met ‘belangrijke inzichten.’ Calvijn had de meeste inhoud, Viret de beste bewoordingen en Farel de meeste kracht. Beza concludeerde ‘dat een prediker die deze drie dingen in zich verenigde absoluut volmaakt zou zijn geweest.’2 Beza erkent hier dat zijn geweldige mentor, Johannes Calvijn, niet de volmaakte prediker was. Hij blonk uit door zijn inhoud, maar hij was minder in staat om de aandacht vast te houden, om te overtuigen, en om harten aan te raken en in beweging te zetten. Viret en Farel kwamen dichterbij en raakten meer mensen.

In de eerste christelijke handleiding voor de prediker schreef Augustinus dat het niet alleen tot de taak van een prediker behoort om te probare, te onderwijzen en aannemelijk te maken, maar ook om te delectare, te boeien en in verrukking te brengen, en om te flectere, mensen aan te raken en tot daden aan te zetten.3 Hoewel Augustinus de leegheid van de heidense filosofieën veroordeelde, was hij ervan overtuigd dat christelijke predikers iets konden leren van hun werken over de retorica. Het Griekse woord rhetorike komt voor het eerst voor in Plato’s Gorgias in de betekenis van ‘het werk van het overtuigen’.4 Classicus George Kennedy schrijft dat retorica in zekere zin ‘een fenomeen van alle menselijke culturen’ is omdat de meeste communicatieve handelingen niet enkel en alleen bedoeld zijn om informatie over te dragen maar ook om de overtuigingen, het gedrag of de emoties van de ontvangers te beïnvloeden.5 Iedereen gebruikt tot op zekere hoogte retorica, al is het maar door het volume, de toonhoogte of het tempo aan te passen om invoelend te zijn. Iedereen moet woorden en metaforen kiezen die verduidelijken en overtuigen, net als andere verbale en non-verbale manieren om de aandacht te trekken en vast te houden en om bepaalde punten meer te benadrukken dan andere.

Johannes Calvijn is het hiermee eens. Als hij 1 Korintiërs 1:17 bespreekt, waar Paulus zich afzet tegen het gebruik van ‘diepzinnige welsprekendheid’, vraagt Calvijn zich af ‘of Paulus … bedoelt dat de prediking van het evangelie geschaad wordt als er een vleugje welsprekendheid en retoriek gebruikt wordt om het wat te verfraaien.’ Calvijn antwoordt: ‘Wat Paulus hier zegt, moet men niet opvatten als het in diskrediet brengen van de [retorische] kunst, alsof die een bedreiging zou zijn voor de vroomheid.’6 Paulus waarschuwt tegen een verkeerd gebruik van de retorica. Zij kan een doel op zichzelf worden, waarbij de onderhoudende en plezierige vorm ervan de eenvoud van de Bijbelse boodschap verhult door ‘een dwaze voorliefde voor een hoogdravende stijl.’7 Lange verhalen, bloemrijk taalgebruik en overdreven gesticuleren kunnen de aandacht afleiden terwijl de feitelijke boodschap van de tekst niet uit de verf komt.

Calvijn vervolgt met de opmerking dat we eenvoudige verwoordingen van de waarheid net zomin moeten minachten als vaardige redenaties, zolang ze maar in dienst staan van de tekst. ‘Welsprekendheid is niet in strijd met de eenvoud van het evangelie, als ze zich niet te goed voelt om het evangelie door te geven en zich eraan te onderwerpen, maar ze stelt zich ook dienstbaar op, zoals een kamermeisje tegenover haar meesteres.’8 Prediking behoort geen menselijke vertoning te zijn die enkel en alleen maar vermaakt en evenmin een droge opsomming van principes. Geestelijke welsprekendheid moet voortkomen uit de haast wanhopige liefde van de prediker voor de waarheid van het evangelie zelf en voor de mensen voor wie het aanvaarden van de waarheid een kwestie is van leven en dood.

Het draait bij het preken uiteindelijk om twee zaken: het Woord en de mens die luistert. Het is niet genoeg om de tarwe alleen maar te oogsten; ze moet op een bepaalde manier eetbaar gemaakt worden om te kunnen voeden en verkwikken. Gezonde prediking komt voort uit twee liefdes – liefde voor het Woord van God en liefde voor mensen – en vanuit die twee een verlangen om Gods geweldige genade aan mensen te verkondigen. En hoewel God dus de enige is die harten kan openen, moet de brenger van de boodschap veel tijd en aandacht besteden aan het zorgvuldig presenteren van de waarheid en aan het laten landen van die boodschap in het hart en het leven van zijn gehoor.

Christus verkondigen

Er kon wel eens geen belangrijker tekst over preken in de Bijbel staan dan 1 Korintiërs 1:18-2:5.9

Broeders en zusters, toen ik bij u kwam om u het geheim van God te verkondigen, beschikte ook ik niet over uitzonderlijke welsprekendheid of wijsheid. Ik had besloten u geen andere kennis te brengen dan die over Jezus Christus – de gekruisigde. Bovendien kwam ik bij u in al mijn zwakheid en was ik angstig en onzeker. De boodschap die ik verkondigde overtuigde niet door wijsheid, maar bewees zich door de kracht van de Geest, want uw geloof moest niet op menselijke wijsheid steunen, maar op de kracht van God (1 Korintiërs 2:1-5).

Paulus zegt: ‘Toen ik bij u kwam om u het geheim van God te verkondigen … had [ik] besloten u geen andere kennis te brengen dan die over Jezus Christus – de gekruisigde’ (1 Korintiërs 2:1-2). Op het moment dat Paulus dit schreef, was de enige Schrift van waaruit hij kon preken wat wij nu het Oude Testament noemen. Maar zelfs bij het preken vanuit deze teksten had Paulus ‘geen andere kennis’ dan Jezus – die nog niet met name genoemd wordt in een van die teksten. Hoe kan dat? Paulus begreep dat de hele Schrift uiteindelijk naar Jezus en zijn verlossing verwijst; dat iedere profeet, priester en koning licht wierp op de ultieme Profeet, Priester en Koning. De Bijbel presenteren ‘in al zijn volheid’ was Christus prediken als belangrijkste thema en inhoud van de boodschap van de Bijbel.

De klassieke retorica bood de spreker de mogelijkheid van inventio – een onderwerp kiezen en dat onderverdelen in deelonderwerpen, waarbij uitgebreide argumentatie en hulpmiddelen de stelling van de spreker ondersteunden. Voor Paulus was er echter altijd één onderwerp: Jezus. Waar we de Bijbel ook maar openslaan, het belangrijkste onderwerp is altijd Jezus. En zelfs hoe we het onderwerp onderverdelen wordt niet volledig aan onszelf overgelaten – we moeten ons houden aan de onderwerpen en de punten over Jezus die de tekst van de Bijbel ons zelf aanreikt. We moeten ons tot Jezus ‘beperken’. Maar ik kan vanuit mijn eigen veertigjarige ervaring als predikant zeggen dat het verhaal van deze ene persoon nooit eentonig wordt – het bevat de gehele geschiedenis van zowel het universum als de mensheid en is de enige ontknoping van de verhaallijn van ieders leven.10

Dus heeft Paulus nooit over een tekst gepreekt zonder te preken over Jezus, niet slechts als een voorbeeld ter navolging maar als redder: ‘Door Christus worden wij rechtvaardig en heilig en door hem worden wij verlost’ (1 Korintiërs 1:30).

Paulus ziet Christus als de sleutel voor het begrijpen van iedere Bijbeltekst (het eerste aspect van goede prediking) en ook als de sleutel om het Woord overtuigend te laten landen in het hart en het leven van de luisteraar (het tweede aspect). Hij schrijft: ‘Toen ik bij u kwam om u het geheim van God te verkondigen, beschikte ook ik niet over uitzonderlijke welsprekendheid of wijsheid.’ Op het eerste gezicht lijkt dat een argument om helemaal geen vaardigheden in te zetten bij de verkondiging, maar de rest van het Nieuwe Testament maakt het onmogelijk (zoals Calvijn al schreef) om te beweren dat Paulus nooit logica, argumentatietechnieken, retorica of wijsheid gebruikte als hij preekte. In Handelingen gebruikt Paulus, zoals we zullen zien, heel handig verschillende argumenten voor verschillende doelgroepen; en in 2 Korintiërs 5:11 staat dat hij en zijn medewerkers ‘iedereen proberen te overtuigen’, dus kan het niet zo zijn dat hij geen strategieën hanteert om de mensen op andere gedachten te brengen.11 Nieuwtestamenticus Anthony Thiselton baseert zich op recent onderzoek naar klassieke retorica als hij ons probeert te laten begrijpen wat Paulus bedoelt met ‘welsprekendheid’ en ‘overtuiging door wijsheid’. Paulus wijst verbale intimidatie af (de kracht gebruiken van je persoonlijkheid of van gevatte, grievende minachting); uitspraken die bijval oproepen maar inspelen op de vooroordelen, hoogmoed en angst van je gehoor; en manipulatieve verhalen of technieken die indruk maken op je toehoorders met vertoon van verbale foefjes, van gevatheid of eruditie.12

Tegenover deze retorische vormen van misbruik zet Paulus de boodschap van ‘Christus – de gekruisigde’, maar kijk eens goed naar de betekenis van die tegenstelling. Paulus wil inderdaad de basale overtuigingen op hartsniveau van zijn gehoor hervormen – hij wil verandering brengen in wat ze ten diepste geloven, waar ze op hopen en hun vertrouwen in stellen. Toch is hij er heel stellig in dat deze verandering niet tot stand moet komen door middel van menselijke scherpzinnigheid maar enkel en alleen door een manifestatie van ‘de kracht van de Geest’ ( 1 Korintiërs 2:4) – wat zoveel betekent als ‘door middel van glashelder bewijs dat de heilige Geest overtuigend laat landen in het hart.’13 Wat wil dat zeggen? Thiselton kijkt naar wat er verderop in de tekst staat en schrijft: ‘Zoals duidelijk wordt uit 1 Korintiërs 2:16-3:4, wordt “Geest” christologisch afgebakend.’ In dit gedeelte heeft Paulus het over ‘de Geest die niet op zichzelf wijst maar op Gods werk in Christus.’14 Paulus vergelijkt zichzelf met de heilige Geest, die als taak heeft om, net als een schijnwerper, niet op zichzelf te wijzen, maar ons de grootheid en de schoonheid van Christus te laten zien (zie ook Johannes 16:12-15).

Dus dat is de kracht van de christelijke prediker. Zo moet je niet alleen maar een informatieve lezing houden maar een levensveranderende preek. Het is niet slechts praten over Christus maar hem laten zien, zijn grootheid ‘demonstreren’ en hem openbaren als degene die onze lofprijzing en aanbidding waardig is. Als we dat doen, zal de Geest ons helpen, omdat dat zijn grote opdracht is in deze wereld.

Preken tot het hart van de cultuur

We hebben de rijke theologische boodschap van deze tekst over preken nog niet uitputtend behandeld. Als Paulus het heeft over levensveranderende prediking, beperkt hij zich niet tot het innerlijk van zijn toehoorders. Hij kijkt ook naar de cultuur waarin zij leven.

Want zoals God in zijn wijsheid bepaalde, heeft de wereld hem niet door haar wijsheid gekend, en hij heeft besloten hen die geloven te redden door de dwaasheid van onze verkondiging. De Joden vragen om wonderen en de Grieken zoeken wijsheid, maar wij verkondigen een gekruisigde Christus, voor Joden aanstootgevend en voor heidenen dwaas. Maar voor wie geroepen zijn, zowel Joden als Grieken, is Christus Gods kracht en wijsheid (1 Korintiërs 1:21-24).

Theoloog Don Carson noemt dit een beschrijving van de ‘fundamentele vormen van afgoderij in die tijd.’15 Paulus somt hier knap de verschillen op tussen het Griekse en het Joodse culturele verhaal. Elke samenleving heeft een visie op de wereld, een ‘cultureel verhaal’ dat de identiteit en de vooronderstellingen van de mensen van die samenleving vormt. In zijn algemeenheid hechtten de Grieken waarde aan filosofie, kunst en intellectuele verworvenheden, terwijl de Joden meer waarde hechtten aan macht en praktische vaardigheden dan aan logisch redeneren. Paulus daagt beide culturele verhalen uit door er het kruis van Christus tegenover te stellen. Voor de Grieken was redding die niet tot stand kwam door middel van edel nadenken en filosofie maar door een gekruisigde verlosser het tegenovergestelde van wijsheid – het was dwaasheid. Voor de Joden was redding die niet tot stand kwam door middel van macht, door middel van een bevrijder die de Romeinen verdreef, maar door een gekruisigde verlosser het tegenovergestelde van kracht – het was zwakheid. Paulus gebruikt het evangelie om beide culturen te confronteren met het afgodische karakter van waar ze op vertrouwen en waar ze waarde aan hechten.

En tegelijk legt hij na elk van deze culturen aan de kaak gesteld te hebben ook de diepste verlangens ervan bloot, en die bevestigt hij. Jullie willen wijsheid, zegt Paulus tegen Griekse toehoorders, maar kijk eens naar het kruis. Is het voor God daardoor niet mogelijk geworden om zowel rechtvaardig te zijn als hen die geloven rechtvaardig te maken? Is dat niet de ultieme wijsheid? Jullie willen macht, zegt Paulus tegen zijn Joodse toehoorders, maar kijk eens naar het kruis. Is het voor God daardoor niet mogelijk om onze sterkste tegenstanders te verslaan – zonde, schuld, en de dood zelf – zonder ons kapot te maken? Is dat niet de ultieme kracht?

Dus Paulus werpt licht op elk cultureel verhaal, en vervolgens gaat hij in tegen het afgodische erin – de intellectuele hoogmoed van de Grieken en de werkheiligheid van de Joden – door hun te laten zien dat de manier waarop ze de dingen die voor hen het meest waardevol en geweldig waren nastreefden, zondig en destructief was. Maar dit is niet maar een intellectuele exercitie of een knappe retorische strategie – het is een daad van liefde en van zorg. We zijn sociaal-culturele wezens, en onze diepste drijfveren worden in hoge mate gevormd door de mensen om ons heen, de gemeenschap waarvan we deel uitmaken. Bij het uitleggen van een Bijbeltekst behoort de christelijke prediker de overeenkomsten en de verschillen te benoemen tussen de boodschap van de Schrift en de fundamentele overtuigingen van de cultuur, die voor mensen die er middenin zitten doorgaans onzichtbaar zijn, zodat mensen zichzelf beter leren begrijpen. Als dat op de juiste manier gebeurt, kan het ertoe leiden dat mensen tegen zichzelf zeggen: O, daarom heb ik de neiging om zo te denken en te voelen. Dat kan een van de meest bevrijdende stappen zijn op de weg die iemand tot geloof in Christus brengt. Het werkt als een katalysator.

Om mensen te bereiken moeten evangeliepredikers op de punten van verschil het culturele verhaal onder vuur nemen en dat ten slotte als het ware opnieuw vertellen en daarbij laten zien hoe de diepste verlangens naar het goede alleen vervuld kunnen worden in Christus. Net als Paulus moeten we mensen uitnodigen en verlokken door middel van datgene waar de cultuur naar streeft – en hen oproepen om tot Christus te komen, de ware wijsheid en de ware rechtvaardigheid, de ware kracht, de ware schoonheid.

De taken van prediking

Wat is dus goed preken? Laat ik al deze grondgedachten bij elkaar zetten in één enkele omschrijving.

Het is ‘het geheim van God … verkondigen’ (1 Korintiërs 2:1) – Bijbels preken en diep ingaan op de gezaghebbende tekst. Dat betekent het Woord verkondigen en niet je eigen mening. Als we de Schrift verkondigen, dan spreken we ‘als iemand die de woorden van God spreekt’ (1 Petrus 4:11, hsv). Je moet de betekenis van de tekst in zijn context duidelijk maken – zowel in de tijd waarin hij geschreven werd als in het geheel van de Schrift. Dit onderdeel van de Woordbediening heet verklaring, wat wil zeggen de boodschap van de passage trouw en inzichtelijk naar voren brengen in het licht van de rest van de Bijbelse boodschap, om te voorkomen dat ‘één Schriftplaats zo uitgelegd wordt dat die uitleg strijdig is met een andere Schriftplaats.’16

Het is ook het verkondigen aan ‘zowel Joden als Grieken’ (1 Korintiërs 1:24) – preken op een overtuigende manier, de cultuur erbij betrekken en het hart raken. Dat betekent niet alleen het verstand van informatie voorzien maar ook de aandacht van de toehoorder gevangen houden en zijn voorstellingsvermogen prikkelen en hem bewegen tot bekering en tot handelen. Een goede preek is geen knuppel die klappen uitdeelt aan de wil maar een zwaard dat door de ziel gaat (Handelingen 2:37). In het beste geval dringt de preek door tot in het diepst van onze overtuigingen waarbij we analyseren en ontdekken wie we zelf zijn (Hebreeën 4:12). De preek moet voortbouwen op de verklaring van de Bijbel, want mensen hebben de tekst pas goed begrepen als ze zien hoe hij van invloed is op hun leven. Het is de taak van de toepassing om de mensen te helpen om dit te zien, en die is vaak een stuk ingewikkelder dan veel mensen denken. Zoals gezegd gaan preken tot het hart en preken tot de cultuur hand in hand, omdat culturele verhalen enorm van invloed zijn op de manier waarop iemand naar zichzelf kijkt en de wereld interpreteert, en op zijn geweten. Ingaan op de cultuur in de prediking moet nooit gebeuren omdat je zo nodig ‘relevant’ wilt zijn maar omdat je daarmee de diepe levensopvattingen van je gehoor blootlegt.

Alec Motyer, een voorstander van verklarende prediking, vat het zo samen. Hij zegt dat we niet een maar twee verantwoordelijkheden hebben als we preken. ‘Eerst voor de waarheid, en ten tweede voor deze specifieke doelgroep. Hoe komt de waarheid het beste bij hen binnen? Hoe moeten we er vorm en woorden aan geven zodat het op zo’n manier bij hen landt dat het te verteren is, dat ze er het meest ontvankelijk voor zijn en … dat ze niet onnodig gekwetst worden?’17

Dat is de dubbele taak van de preek, en er is één sleutel voor beide – Christus verkondigen. Dat is geen extra taak die boven op de andere twee komt maar juist de essentie van hoe je beide taken moet uitvoeren. Denk er nog eens aan dat Bijbelse nauwkeurigheid bij Paulus hetzelfde is als christocentrisme. Je kunt over geen enkele tekst op de juiste manier preken – en hem de juiste plek toekennen in het geheel van de Bijbel – zonder dat je laat zien hoe het thema ervan zijn vervulling vindt in de persoon van Christus. Op dezelfde manier kun je de sympathieën van het hart niet echt bereiken en veranderen zonder dat je door de Bijbelse principes heen wijst op de schoonheid van Jezus zelf, waarbij je duidelijk laat zien hoe de specifieke waarheid van jouw tekst alleen door geloof in het werk van Christus in praktijk gebracht kan worden.

Kathy wees me er ooit op dat het begin van een toespraak die ik hield heel goed door kon gaan voor een inleiding op de mannenvereniging, maar dat de lezing een preek werd op het moment dat ik ‘bij Christus aankwam.’ Je wilt misschien dat je toehoorders aantekeningen maken over een groot deel van je preek, maar als je bij Christus aankomt, wil je dat ze ervaren waarover ze aantekeningen aan het maken waren.

De beroemde negentiende-eeuwse Britse predikant Charles Spurgeon was er heel stellig in dat in elke preek Jezus duidelijk naar voren moest komen, zodat de hoorders hem konden aanschouwen. Hij klaagde erover dat hij vaak preken hoorde die ‘heel geleerd … en goed en schitterend’ waren, maar eigenlijk vol zaten met morele waarheid en ethiek en inspirerende gedachten, ‘zonder een enkel woord over Christus.’ Dit is wat hij zegt over dat soort preken, waarbij hij de woorden van Maria Magdalena in herinnering roept: ‘Ze hebben mijn Heer weggenomen, en ik weet niet waar ze hem neergelegd hebben. Ik heb niets over Christus gehoord!’18 Hij heeft gelijk. Alleen als we Jezus preken in plaats van steeds een ‘moraal van het verhaal’ of tijdloze principes of goede raad, alleen dan zullen mensen werkelijk het Woord van God begrijpen, liefhebben en eraan gehoorzamen. Waar Spurgeon op aandringt is moeilijker dan het klinkt en zeldzamer dan je zou denken.

Er zijn dus twee dingen die we moeten doen. Als we preken, moeten we de waarheid van Gods Woord dienen en liefhebben én de mensen onder ons gehoor dienen en liefhebben. We dienen het Woord door de tekst helder te verkondigen en elke keer het evangelie te verkondigen. We bereiken de mensen door de cultuur en het hart aan te spreken.

Dan is er nog wat God moet doen. Hij laat het Woord landen in het hart van onze toehoorders ‘door de kracht van de Geest’ (1 Korintiërs 2:4). Volgens Paulus kun je alleen preken met werkelijke geesteskracht als je Christus aanbiedt als een levende realiteit die de toehoorders kunnen ontmoeten en omarmen. Dat betekent preken met ontzag voor en verwondering over de grootheid van alles wat we in Christus hebben. Het betekent dat we ongekunsteld transparant zijn en er zelf het levende bewijs van zijn dat het hart veranderd kan worden door de boodschap die verkondigd wordt. Het houdt in dat we rust en autoriteit uitstralen in plaats van het onzekere verlangen om te behagen of te presteren. Dus jouw liefde, vreugde, vrede en wijsheid moeten overduidelijk aanwezig zijn als je spreekt. Je moet een beetje lijken op een helder glas waardoorheen mensen een ziel kunnen zien die op zo’n manier door de Geest veranderd is dat ze dat ook willen en zodat ze ook iets beseffen van Gods aanwezigheid.

Hoe kan dat allemaal? Deze dingen gebeuren allemaal als we Christus verkondigen. Om elke keer recht te doen aan de tekst en aan het evangelie, om de confrontatie aan te gaan met de cultuur en harten te bereiken, om mee te werken aan de missie die de Geest heeft in de wereld – daarom moeten we uit heel de Schrift Christus verkondigen.

Deel een

Dienstbaar aan het Woord

1. Het Woord verkondigen

Als iemand spreekt, [spreek] dan als iemand die de woorden van God spreekt.

1 Petrus 4:11, HSV

Als uw woorden opengaan, is er licht.

Psalm 119:30

Gods Woord en menselijke vaardigheid

In het eerste protestantse handboek voor predikers, The Art of Prophesying (1592), schreef William Perkins: ‘Enkel en alleen het Woord van God moet verkondigd worden, in al zijn perfectie en innerlijke samenhang.’1 Voor velen lijkt dat vandaag de dag misschien een open deur. Natuurlijk moet een christelijke prediker of leraar de boodschap van de Bijbel overbrengen, zeggen zij. In Perkins’ tijd was dit niet zo vanzelfsprekend. Voor veel predikers uit zijn tijd ‘was Gods genade niet onweerstaanbaar. Zij diende ondersteund te worden door welsprekendheid … De getrouwen hadden de wonderbaarlijke kracht van de prediking nodig om de Schrift te ondersteunen.’2

Prediking stond in die tijd in Engeland bol van het verbale vuurwerk, van hoogdravend taalgebruik, klassieke verwijzingen en citaten, poëtische beelden en bombastische retoriek. Natuurlijk begonnen predikers nog steeds met Bijbelgedeelten – maar er werd maar heel weinig tijd besteed aan het echt uiteenzetten van de teksten. Men scheen te denken dat de Bijbel heel veel hulp nodig had. Er was geen sprake meer van een basaal vertrouwen in de kracht en de autoriteit van de Schrift zelf.

William Perkins en zijn tijdgenoten zetten zich af tegen ‘de gecultiveerde welsprekendheid’ van hun tijd. Zij geloofden dat het belangrijkste doel van de prediking uit het oog verloren was: dat we de Bijbel zelf laten spreken, zodat hij zijn kracht kan laten gelden. Het eerste deel van Perkins’ kleine boekje besteedt uitgebreid aandacht aan het feit dat de Bijbel Gods volmaakte, zuivere en eeuwige wijsheid is en de kracht heeft om het geweten te overtuigen en door te dringen tot het hart.3 Perkins wist dat de opvattingen van de predikers over de aard van de Bijbel een enorme invloed hadden op hoe ze er feitelijk mee omgingen. Weten wij, als verkondigers van de boodschap van de Bijbel, werkelijk dat hij Gods eigen gezag en kracht in zich heeft? Als dat zo is, dan zullen we ons er meer op richten om de inzichten daarvan te ontvouwen dan dat we hem enkel en alleen gebruiken om onze eigen inzichten te ondersteunen. ‘Het verkondigen van het Woord is het getuigenis van God en de belijdenis van de kennis van Christus, niet van menselijke vaardigheid,’ stelt Perkins. Hij voegt er echter snel aan toe: ‘Dat betekent echter niet dat er op de preekstoel geen kennis en opleiding aanwezig hoeft te zijn … De predikant mag, sterker nog, moet, in zijn binnenkamer vrijuit gebruikmaken van de algemene kunsten en van de filosofie, en daarnaast ook allerlei dingen lezen als hij de preek voorbereidt.’ Met die dingen moet ‘niet opzichtig gepronkt worden’ voor het front van de gemeente.4

Perkins bedoelt dat het niet de bedoeling van de prediking is om de resultaten van je empirische veldwerk of je filosofische redenering of je geleerde onderzoek te presenteren. Evenmin is het de bedoeling om, als je een inzicht of een probleem op het spoor komt –waarvan jij denkt dat God dat in je hart gelegd heeft – op zoek te gaan naar een Bijbeltekst die jou de gelegenheid geeft om aan de mensen te vertellen wat je hun toch al wilde vertellen. Het doel van de prediking is om de Schriften te prediken met hun eigen inzichten, aanwijzingen en onderwijs. En in dat proces kunnen we en moeten we, zoals Perkins zegt, alle ‘kunsten’ gebruiken om onze toehoorders te helpen bij het begrijpen van de bedoeling van de auteur. En dat gebeurt allemaal als afgeleide van de eerste grote taak van het preken: Gods Woord verkondigen, en toehoorders laten beseffen dat het gezaghebbend is.

Verklarende en thematische prediking

Hoe kun je dat het beste doen?

Hughes Oliphant Old heeft een magistrale zevendelige serie geschreven over de geschiedenis van de prediking.5 Old kijkt naar de christelijke prediking in iedere eeuw en in elke tak van de kerk – oosters-orthodox, rooms-katholiek, gewoon protestants, evangelisch en pinkster – en aan het einde van zijn onderzoek ook nog naar kerken op vrijwel ieder continent. De breedte en de gevarieerdheid van zijn onderzoek zijn verbluffend. In de inleiding op de serie verdeelt hij de soorten preken die hij door de eeuwen heen onderzocht heeft onder in vijf categorieën: verklarend, evangeliserend, catechetisch, ter gelegenheid van een feest, en profetisch.

Hij definieert verklarende prediking als ‘de systematische uitleg van de Schriften … die week in week uit plaatsvindt in de reguliere samenkomst van de gemeente.’6 De andere vier categorieën lijken op het eerste gezicht nogal van elkaar te verschillen, maar in één essentieel opzicht zijn ze gelijk. Anders dan de verklarende preek zijn deze vier categorieën niet per se opgehangen aan één enkele Schrifttekst. Dat is omdat elk van deze categorieën niet als doel heeft om de inzichten die in één enkele tekst zitten uit de doeken te doen, maar om een Bijbels inzicht over te brengen vanuit een aantal teksten. Old noemt deze brede aanpak ‘thematische’ of ‘onderwerpsgerelateerde’ prediking. De onderwerpsgerelateerde prediking heeft een aantal mogelijke doelstellingen. Dat kan zijn de waarheid verkondigen aan ongelovigen (evangeliserende prediking) of gelovigen onderwijzen over een bepaald aspect uit de belijdenis van hun kerk en theologie (catechetische prediking). Prediking ter gelegenheid van een feest helpt toehoorders om de feesten van het kerkelijk jaar te vieren, zoals Kerst, Pasen of Pinksteren, terwijl profetische prediking specifiek gericht is op een bepaalde historische of culturele gebeurtenis.

Uiteindelijk zijn er dus twee basisvormen van prediking: verklarend en thematisch. De eeuwen door zijn beide uitgebreid toegepast – en, zoals Old laat zien, ze moeten ook beide gebruikt worden. In het boek Handelingen bijvoorbeeld gebruikte Paulus de vorm van Bijbelverklaring in een synagoge maar de vorm van een thematische uiteenzetting, zonder ook maar een Bijbeltekst te citeren, op de Areopagus. Wat hij uiteenzette waren allemaal punten die aan de Bijbel waren ontleend, maar de manier waarop hij ze presenteerde was meer die van een klassieke redevoering waarin hij stellingen poneerde en daar argumenten voor aanvoerde. Naar Paulus’ oordeel was het niet passend om een zorgvuldige Bijbelverklaring te presenteren aan een gehoor dat niet alleen niet in de Bijbel geloofde, maar dat zelfs volslagen onbekend was met zelfs maar de meest basale vooronderstellingen ervan. Evangelisatiesituaties zijn daarom een plek waar de meer thematische christelijke boodschappen wellicht beter passen.

Er zijn andere situaties waarin de basale boodschap die je wilt doorgeven beslist Bijbels is, maar waarin het misschien niet mogelijk is om het onderwijs van de Bijbel over het betreffende onderwerp niet uit één enkele Bijbeltekst af te leiden is. Stel dat je aan studenten wilt vertellen wat de Bijbel zegt over de drie-eenheid – dat God één is en drie. Er is vrijwel geen enkele Bijbeltekst die je op zichzelf in staat stelt om deze voluit Bijbelse waarheid duidelijk uit te leggen. In plaats daarvan zul je diverse teksten moeten aanhalen en citeren om je onderwijs kracht bij te zetten. In verklarende prediking is het daarentegen je taak om de weg te gaan die de tekst je wijst. De kern van de boodschap komt naar voren tijdens het uitleggen van de tekst, als je de betekenis naar boven haalt.

Het is ook de moeite waard om op te merken dat de beide types prediking elkaar niet over en weer uitsluiten, en dat volkomen zuivere vormen ervan zelden voorkomen. Eigenlijk zijn het overlappende categorieën of twee uitersten op een spectrum. Zelfs de meest zorgvuldige vers-voor-vers verklaring zal doorgaans verwijzen naar andere plaatsen in de Bijbel die over hetzelfde onderwerp gaan. Als het in jouw tekst bijvoorbeeld over de heilige Geest gaat, dan moet je misschien uitleggen dat de heilige Geest net als de Vader en de Zoon een persoon is. De heilige Geest is een ‘hij’, niet een ‘het’. De kans is groot dat er in jouw tekst niet rechtstreeks iets staat over het feit dat de heilige Geest een persoon is, maar als je geen kort thematisch overzicht biedt van de Bijbelse leer over de Geest, dan zal de boodschap van jouw tekst verkeerd begrepen worden. Dus alle verklarende prediking is gedeeltelijk ook thematisch. Op dezelfde manier zal elke thematische preek die trouw is aan de Schrift ook een aantal ‘miniverklaringen’ moeten bevatten van diverse teksten. Dat wil zeggen, Bijbelgedeelten die bij het thema worden aangehaald zullen ook binnen hun eigen context verklaard moeten worden.

Verklarende prediking ontleent haar boodschap rechtstreeks aan de tekst, zodat alle punten die in de preek gemaakt worden in de tekst terug te vinden zijn, en het belangrijkste onderwerp wordt gevormd door de belangrijkste inzichten uit de tekst. De interpretatie van de tekst wordt gelegd naast de dogmatische waarheden van de rest van de Bijbel (waarmee recht wordt gedaan aan de systematische theologie). En de tekst wordt altijd in het grote verhaal van de Bijbel ingepast, waarbij getoond wordt dat Christus de uiteindelijke vervulling van het thema is (waarmee recht wordt gedaan aan de Bijbelse theologie).

Argumenten om (doorgaans) te kiezen voor verklarende prediking

Zoals in de geschiedenis van de kerk altijd beide soorten prediking nodig zijn geweest, zo moeten christelijke leraren en predikers vandaag de dag beide als legitieme vormen beschouwen die ze deskundig kunnen gebruiken. Toch zou ik ervoor willen pleiten om vooral verklarende prediking toe te passen in de christelijke gemeenschap. Waarom? Ik kan daarvoor ten minste zes redenen bedenken, maar bij de eerste zal ik wat uitgebreider stilstaan.

Verklarende prediking is de beste methode om jouw overtuiging dat de hele Bijbel waar is naar voren te brengen en over te dragen. Deze benadering getuigt ervan dat je gelooft dat elk onderdeel van de Bijbel het Woord van God is, niet alleen bepaalde thema’s en niet alleen die onderdelen waar je gemakkelijk mee instemt. De vaste overtuiging en een grondig begrip van het feit dat de Bijbel gezag heeft en geïnspireerd is, zijn absoluut essentieel voor het stelselmatige, levensveranderende werk van Bijbelonderwijs en prediking. Als dat eenmaal voor je vaststaat, dan zal een stelselmatige verklarende benadering gedurende langere tijd – waarin je ervoor zorgt dat je de betekenis van iedere tekst naar boven haalt, al je beweringen aan de tekst ontleent en systematisch door grote stukken van de Bijbel heen gaat – het beste op je toehoorders overbrengen dat je vertrouwen hebt in de Schrift.

Het is niet genoeg dat je de Bijbel alleen maar in zijn algemeenheid respecteert, iets wat je misschien van huis uit meegekregen hebt. Als prediker of leraar zul je op veel moeilijkheden in de Bijbel stuiten; en onvermijdelijk zeggen de Bijbelschrijvers dingen die niet alleen maar tegen de tijdgeest ingaan, maar ook tegen je eigen overtuigingen en intuïtie. Als je kennis van de Bijbel – en je vertrouwen in zijn inspiratie en gezag – niet diep en grondig zijn, dan zul je niet in staat zijn om al het harde werk te verrichten dat nodig is om hem goed te begrijpen en overtuigend te presenteren. Als je zelf niet overtuigd bent, dan zal dat ook naar voren komen in je publieke onderwijs, dat daardoor minder impact heeft. In plaats van te verkondigen, te waarschuwen en uit de nodigen, zul je maar wat vertellen, in overweging nemen en speculeren.

Natuurlijk bestaat ook het gevaar dat een verkondiger van het evangelie van genade te stellig en onnodig dogmatisch is op punten waarop trouwe gelovigen van mening verschillen. Daar komen we later nog op terug. Hier wil ik de nadruk leggen op het gevaar van de tegenovergestelde vergissing. Het is net zo weinig effectief om verontschuldigend en voorzichtig te zijn als om er veel te hard in te gaan en ontactisch te zijn. De balans is belangrijk. Timothy Ward zegt het zo: ‘[Als] de prediker het te dik aanzet, dan kan hij bestreden worden. Als hij het te weinig aanzet, kan hij genegeerd worden.’7

Een manier om een juiste mate van vertrouwen te ontwikkelen in de Schrift is kijken naar wat de Bijbel over zichzelf zegt. Begin met een grondige studie en analyse van Psalm 119, en haal daar alles uit wat er gezegd wordt over de aard van de Schrift en haar rol en gebruik in ons leven. Vervolgens zijn er diverse boeken en essays over de autoriteit van de Schrift die belangrijk voor je zijn om zorgvuldig te lezen en goed kennis van te nemen, als je wilt dat je overdracht van de boodschap vruchtbaar is.8 Het is belangrijk om niet alleen in zijn algemeenheid te weten dat de Bijbel waar is maar ook dat Gods woorden samenvallen met zijn daden. Als hij zegt: ‘Er moet licht komen,’ dan is er licht (Genesis 1:3). Als God iemand een andere naam geeft, dan verandert die persoon automatisch (Genesis 17:5). De Bijbel zegt niet dat God spreekt en vervolgens handelt, dat hij iets noemt en er vervolgens vorm aan geeft – maar dat Gods spreken en handelen samenvallen. Zijn woord is zijn handeling, zijn goddelijke macht.9

Dus, hoe horen we vandaag de dag het actieve Woord van God nu we geen profeten of apostelen zijn die daadwerkelijk aan de voeten van Jezus zitten? Gods woorden bij monde van de profeten (Jeremia 1:9-10) zijn, in opgeschreven vorm, voor ons nog steeds Gods woorden als we ze lezen. Ward zegt dat het essentieel is voor de prediker om dat in te zien. ‘Gods doorgaande dynamische handelen door de Geest’ is ‘in hoge mate verbonden met de taal en de betekenis van de Schrift.’10 Met andere woorden, als we de betekenis van de taal van de Schrift naar voren halen, wordt God op een krachtige manier actief in ons leven. De Bijbel is meer dan alleen een bundel informatie, zelfs meer dan alleen maar volkomen ware informatie. Hij is ‘levend en krachtig’ (Hebreeën 4:12) – Gods kracht in verbale vorm. Alleen als we de betekenis van de woorden begrijpen geeft God ons een nieuwe naam, een nieuwe conditie, een nieuw leven.

Als jij, als brenger van de christelijke boodschap, deze leer over de Bijbel kent en begrijpt, dan heeft dat een enorme invloed op hoe je preekt. Als je alleen maar gelooft dat de Geest op een algemene manier in sommige situaties aanwezig is bij de prediking, dan is de kans groot dat je de kracht ervan tenietdoet als je preekt, door te veel de nadruk te leggen op je eigen ervaringen of door autoriteit toe te kennen aan de traditie en de overtuigingen van de kerk in plaats van aan de Bijbel zelf. Of je gebruikt de Bijbel misschien als een vergaarbak van wijze oplossingen voor hedendaagse sociale en culturele problemen. Als je daarentegen gelooft dat de Woordverkondiging een van de belangrijkste kanalen is waarlangs God in deze wereld handelt, dan zul je heel zorgvuldig en vol vertrouwen de betekenis van elke tekst blootleggen, waarbij je er volledig op vertrouwt dat Gods Geest actief is in het leven van je toehoorders.11

Beroemde woorden over Gods Woord ‘als een vuur, als een hamer die een rots verbrijzelt’ (Jeremia 23:29) zijn daarom meer dan alleen beeldspraak. Ik heb honderden specifieke situaties meegemaakt waarin de Bijbel zelf een kracht bezat om door de onverschilligheid en afweermechanismes van mensen heen te dringen die veel verder reikte dan mijn vermogen om in het openbaar te spreken. Een paar keer heb ik zelfs met boze mensen gepraat die ervan overtuigd waren dat hun vrienden mij over hen verteld hadden en dat ik in een preek specifiek hen op het oog had. Ik kon in alle eerlijkheid zweren dat ik geen flauw idee had van waar zij mee zaten – dat het de Bijbel zelf was die macht uitoefende om ‘de verborgen dingen van [hun] hart’ (1 Korintiërs 14:25, HSV) bloot te leggen. Ik ben niet blij met boze toehoorders, maar ik moet zeggen dat ik wel van dat soort gesprekken geniet.

Dus de eerste en belangrijkste reden waarom we gewoonlijk de verklarende preekstijl moeten hanteren is dat we daarmee expliciet uitdrukking geven aan onze overtuiging dat de hele Bijbel Gods gezaghebbende, levende en actieve Woord is.

De andere redenen om kerkgangers doorgaans verklarende prediking voor te schotelen zijn meer van praktische aard maar niet minder belangrijk. Eén daarvan is dat een zorgvuldige verklarende preek het voor de toehoorders gemakkelijker maakt om in te zien dat de autoriteit van de boodschap hem niet zit in de meningen of redeneringen van de spreker, maar in God, in zijn openbaring door de tekst zelf. Dat wordt niet duidelijk uit preken die maar summier op de Schrift gebaseerd zijn, die vooral uit veel verhalen, lange argumentaties en diep gefilosofeer bestaan. De toehoorder kan zich dan gemakkelijk aan de ongemakkelijke boodschap daarvan onttrekken door te denken: nou, dat is gewoon jouw interpretatie. Heldere en solide uitleg daarentegen spant zich er tot het uiterste voor in om te laten zien wat de passage betekent – en is een sterker bewijs van het feit dat wat er gezegd wordt niet het product is van de opvattingen of vooroordelen van de spreker maar gebaseerd is op deze gezaghebbende tekst.

Verklarende prediking maakt het mogelijk voor God om de agenda te bepalen van jouw christelijke gemeente. Verklarend prediken is voor de predikant ook een soort avontuur. Je gaat met een boek of een tekst aan de slag met de bedoeling om jezelf ook aan het gezag daarvan te onderwerpen en mee te gaan in waar je naartoe geleid wordt. Natuurlijk moet je nog steeds zelf kiezen uit welk boek en over welke teksten uit de Bijbel je preekt, en elke theoloog met enige ervaring weet in grote lijnen wel waar elk specifiek deel van de Bijbel over gaat. Maar verklarend preken betekent dat je niet volledig bepalen kunt wat je gemeente de komende weken of maanden te horen zal krijgen. Als de teksten zich ontvouwen, rijzen er vragen en antwoorden die misschien wel niemand zag aankomen. We hebben de neiging om de Bijbel op te vatten als een set antwoorden op onze vragen, en dat is hij ook. Maar als we de tekst echt laten spreken, dan kan het zijn dat we ontdekken dat God ons laat zien dat we niet eens de juiste vragen stellen.