Rusland in oorlog

Eveneens van Peter d’Hamecourt verschenen bij Conserve in de reeks van NOS-correspondenten

Moskou is een gekkenhuis – Verhalen over een wereldstad en
Petersburg, paradijs in het Moeras – Mythes over een dramatisch wereldwonder

en ook

Russen zien ze vliegen – Een reis van communisme – via perestrojka – naar Poetinisme

Leven als God in Rusland – De Datsja-keuken van Peter d’Hamecourt en Julia Klotchkova

Toen Napoleon Maly verliet – Ooggetuigen van de bewogen geschiedenis van een Russische provinciestad

Vladimir Poetin – Het koningsdrama

In de spiegel – Nederlanders over Rusland en Russen over Nederland, eindredactie Peter d’Hamecourt

Peter d’Hamecourt

Rusland in oorlog

Met zichzelf en de wereld

UITGEVERIJ CONSERVE

CIP-gegevens Koninklijke Bibliotheek, Den Haag

d’Hamecourt, Peter

Peter d’Hamecourt – Rusland in oorlog – Met zichzelf en de wereld
Schoorl : Conserve
ISBN 978 90 5429 372 9
NUR 301
Trefw: Rusland – Russen over Nederland

© 2014 Peter d’Hamecourt en Uitgeverij Conserve

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, e-book of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm, e-book or any other means, without written permission from the publisher.

OORLOG OP ALLE FRONTEN

De bekering en de doop van prins Vladimir in het jaar 988 heeft de Russische ziel geen vrede gebracht. In Chersones op de Krim boog de prins voor het christelijke geloof. Tijdens die historische gebeurtenis werd in feite de kiem gelegd voor de problemen waar Rusland vandaag mee kampt in zijn relatie tot zijn buurlanden en in het bijzonder tot Oekraïne. De heilige Sofiakathedraal in Kiev was in 1037 het eerste grote bouwwerk waarmee de christelijke koers van Kievan Roes werd bevestigd.

Daarna gaat het aan alle kanten mis. Vladimir had de hoop dat zijn bekering tot het christendom eenheid zou brengen in dit deel van de wereld. In plaats daarvan vloog iedereen elkaar in de haren. Russen zien Kiev als de moederschoot waaruit Rusland is geboren. Oekraïeners betwisten dat, Kiev is de moeder die Oekraïne tot wasdom bracht.

De hele geschiedenis van Oekraïne staat in het teken van conflict. Polen, Litouwers, Mongolen, Kozakken, Turken, Russische tsaren, Oekraïense nationalisten, Duitsers en het Rode Leger hebben in de afgelopen meer dan duizend jaar stromen bloed over dat land laten gaan. Alleen al in de geschiedenis van de vorige eeuw heeft Oekraïne zwaar geleden onder de Sovjetisering. De collectivisatie van de landbouw en de daarop volgende hongersnood kostten aan zo’n tien miljoen mensen het leven. Repressie en de Tweede Wereldoorlog eisten opnieuw nog eens een dergelijk aantal aan slachtoffers.

Met het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991 leek het erop dat er rust zou komen over Oekraïne, ook wel aangeduid als het grensland. De hoop was dat het nieuwe Rusland niet in oude ziektes zou terugvallen en de grenzen in Europa zou eerbiedigen. De wens van prins Vladimir dat het christendom vrede zou brengen zou dan na ruim duizend jaar toch in vervulling gaan.

Het heeft niet zo mogen zijn. In de jaren negentig van de vorige eeuw was Rusland te zwak om grote ambities na te streven. De vraag was wat Rusland gaat doen als het weer aan kracht heeft gewonnen. Die vraag is nu beantwoord: het Rusland van Poetin heeft gekozen voor het corrigeren van historische vergissingen. Die politiek brengt Rusland automatisch op voet van oorlog met zijn buurlanden die niet per se de opvattingen van het Kremlin delen over wat historische Russische aarde is of waar de geschiedenis een loop heeft genomen die in het nadeel van Rusland is uitgepakt.

Ik woon en werk 25 jaar in Rusland en ik heb zelden zo’n snelle omslag gezien van de stemming in het land als in het tijdsbestek van september 2013 af tot de eerste helft van 2014. Het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991 was een proces dat misschien ook wel snel ging, maar in die gebeurtenissen zat in elk geval nog enige logica. De ommezwaai die we sinds september 2013 hebben gezien in Rusland was zo radicaal en ging gepaard met zo’n massaal propagandabombardement op de eigen bevolking dat je er als toeschouwer duizelig van werd. Of zoals een politiek analist in vertwijfeling onlangs uitriep: ‘Mijn vak heeft alleen maar enige betekenis als de politieke spelers handelen volgens de wetten van de logica. Als irrationeel gedrag de norm is dan kunnen mijn analyses kort zijn; alles is mogelijk.’

Na Poetins herverkiezing in 2012 was de wending die zijn binnenlandse politiek nam niet verrassend. Hij versterkte met een lawine aan wetgeving de alles overheersende positie van de staat ten koste van de democratie. Dat waren logische stappen gezien de grote argwaan die Poetin en de elite rondom hem koesteren tegen democratische processen en instituten. Bovendien heeft Poetin er nooit een geheim van gemaakt dat hij democratie alleen maar leuk vindt als je verkiezingen wint. Het beheersen van een gestuurde democratie heeft het Kremlin bijna tot in de perfectie georganiseerd.

Maar tijdens het proces van het versterken van de macht van de staat slipten lieden de entourage van Poetin binnen die hem influisterden dat het herstellen van de status van een wereldmacht niet alleen een sterke staat vereist, maar ook alles te maken heeft met het herstellen van historische glorie. Zij reikten hem de Euraziatische gedachte aan. Onder de dekmantel van een economische unie van de landen die voorheen de Sovjet Unie vormden zou Moskou weer de spil kunnen worden van een wereldrijk. Wie kan er tegen economische samenwerking zijn van landen die een stuk geschiedenis met elkaar delen en aan elkaar grenzen? In principe niemand, de Europese Unie is toch een voorbeeld dat zo’n samenwerking welvaart kan brengen. Maar helaas de aanhangers van de Euraziatische gedachten hebben niet in de eerste plaats de economie of het welzijn van de burgers van de beoogde unie op het oog. De Europese Unie bestaat uit landen die allemaal democratische en humanitaire waarden met elkaar delen. De potentiële leden van de Euraziatische unie vormen een ratjetoe van staatsvormen, maar zijn toch voornamelijk min of meer autoritair of dictatoriaal geregeerde landen. Ze delen geen enkele waarde met elkaar.

Het gaat de Euraziatische filosofen in de eerste plaats om het herstellen van Ruslands macht. De extremisten onder hen maken er zelfs geen geheim van te dromen van een christelijke Russische beschaving die het hele gebied van Portugal tot Vladivostok domineert. Het is een oude Russische droom die al enkele eeuwen het denken van de Russische filosofen en de elite domineert.

Alle middelen zijn geoorloofd om de Euraziatische droom te bereiken. Landen die er andere opvattingen op nahouden over hun toekomst, zoals nu de grote meerderheid van de bevolking van Oekraïne, kunnen dusdanig worden gedestabiliseerd dat zij met enig gewrik, desnoods gewelddadig, in de richting van Moskou kunnen worden gedirigeerd. De gedwongen Euraziatisering van het grondgebied van de voormalige Sovjet-Unie en het tsarenrijk past niet meer zo in deze tijd. Het keizerrijk kon destijds alleen maar bij elkaar worden gehouden via de knoet. Toen de almacht van de tsaar wegviel tuimelde het eens machtige rijk om. De Unie van Socialistische Sovjet Republieken (USSR) was eenzelfde lot beschoren toen de laatste leiders niet bereid bleken opnieuw massa’s de strafkampen in te jagen. De centraalaziatische culturen sporen niet echt met de Russische christelijke orthodoxie. En Balten, bij voorbeeld, zijn altijd Europeanen geweest.

De fanaten van de Euraziatische filosofie geloven heilig dat de Rus en Rusland zo uniek zijn dat zij het recht hebben te heersen over andere volkeren. Helaas is dit alles geen fictie van een aantal dagdromers die de weg zijn kwijt geraakt in het leven, maar de aanhangers van deze filosofie hebben zich vandaag genesteld in de instituten van de macht rond het Kremlin. Hun aanhangers bekleden functies in de directe omgeving van de macht. Ze zijn geïnfiltreerd in de economie, de cultuur en in de orthodoxe kerk.

Het is ook geen geheim genootschap. Deze sekteachtige bewegingen bestonden altijd al. Na 1991 manifesteerden deze groepen zich in het nieuwe Rusland als marginale minderheden die illustreerden hoe het land in verwarring was na de verschrikkingen van het Sovjet-bewind dat na zeventig jaar een ruïne had achter gelaten op alle terreinen van de samenleving.

In dit boek kan ik laten zien hoe deze ultra-nationalisten uit de onderwereld van de Russische politiek zijn opgeklauterd naar de bovenwereld en zelfs de informatievoorziening aan de Russische burger hebben overgenomen. Elementen van hun denkwereld duiken plotseling op in de speeches van president Poetin en worden daarna gemeengoed in het taalgebruik op de Russische televisiekanalen. Zoals de introductie van het fenomeen Novorossija. Catharina de Grote gaf die titel aan de gebieden die zij veroverde in haar poging grote delen van Oekraïne die Pools of Zweeds waren of werden gecontroleerd door het Oostenrijkse keizerrijk in te lijven bij het Russische rijk. Het zijn de streken voornamelijk in het zuiden en oosten van Oekraïne waaronder de Krim, maar ook het nu onafhankelijke Moldavië stond op Catharina’s nieuwe landkaart. Na Catharina’s annexatie van deze gebieden is er tot aan de vorming van de Sovjet-Unie nog een hele geschiedenis van wisselende machten over dit deel van Europa gegaan. Novorossija is derhalve een interessant onderwerp voor historici om zich in te verdiepen, maar leent zich niet of nauwelijks als instrument in de hedendaagse buitenlandse politiek van Rusland. Claims leggen op deze gebieden is, om met de Duitse bondskanselier Angela Merkel te spreken, ‘iets van een andere wereld’. Met andere woorden, imperialisme is niet meer iets van deze tijd.

Een ander onderdeel van het Euraziatische denken is een diepgewortelde haat tegen Amerika en Europa, kortweg het Westen. Televisiekanalen, radiostations, het internet en de gedrukte media zijn erin geslaagd om in een paar maanden tijd een volledige anti-Westen psychose te ontwikkelen. Volgens resultaten van opiniepeilingen heeft nu driekwart van het aantal Russen een negatief beeld van de Verenigde Staten. Europa komt er iets, maar niet veel, beter af. Dat is meer dan een verdubbeling van de negatieve houding tegenover het Westen vergeleken met nog maar een paar jaar geleden. Het effect van het propagandabombardement is enorm en tegelijkertijd onvoorstelbaar in een tijd waarin iedere consument van informatie een oneindige hoeveelheid bronnen tot zijn beschikking heeft om zich een genuanceerd beeld te vormen over hoe de wereld in elkaar steekt.

Het gebruik van het internet is explosief toegenomen in Rusland. Maar het blijkt dat driekwart van het aantal Russen toch vooral de televisie heeft als informatiebron. Russen putten hun kennis over het wereldgebeuren bijna exclusief van de Russischtalige televisienetten. De kennis van vreemde talen neemt wel toe, maar stelt procentueel onder de bevolking nog maar weinig voor. Internet is bij de Russische consument voornamelijk in zwang als ontspanningsmedium en als digitale shoppingmall.

Vaak krijg ik ook te horen dat Russen tegenwoordig toch veel reizen en daardoor weten wat er in de wereld te koop is. Ook dat valt tegen. Maar zes procent van de 145 miljoen Russen reist regelmatig naar het buitenland. Onder hen ook de vakantiegangers die naar de Turkse kust, Cyprus of een Grieks eiland gaan. De Russen zijn in die vakantiebestemmingen het liefst onder elkaar. Dat alles bij elkaar leidt tot de conclusie dat Rusland in feite nog steeds een geïsoleerd land is. Een overheid die kwaad wil heeft nog steeds de mogelijkheid de Russische bevolking te manipuleren via list en bedrog, zoals in de periode die ik in het boek behandel is gebleken.

Een commentator in een van de laatste liberale kranten in Rusland, Novaja Gazeta, heeft een poging gedaan de anti-Westerse houding te verklaren. Hij komt tot de conclusie dat het ‘Westen’ niet zoveel met specifieke landen heeft te maken, maar een meer algemene gemoedstoestand is van de Rus. Opgejut door de zeer agressieve propaganda die over hem elke dag wordt uitgestort kunnen Russische kennissen ook tegen mij uitvaren dat het toch ook een schande is dat ‘het Westen fascisten steunt in Oekraïne’, dat ‘het Westen onze kinderen wil besmetten met homofilie’ en ‘waarom stuurt de NAVO tanks en vliegtuigen naar onze grenzen?’.

‘Begrijp me goed, ik bedoel natuurlijk niet Nederland. Nee, Nederland is een fantastisch land’, krijg ik vaak als vergoelijkende toevoeging te horen. Dezelfde ervaring hebben Duitse, Franse, Britse of Amerikaanse collega’s. Het ‘Westen’ is behalve een gemoedstoestand ook verworden tot een soort scheldwoord tegen iedereen die iets probeert in te brengen tegen de vaderlandslievende gevoelens van de Rus. Zelfs het relativeren van Ruslands rol in de geschiedenis of hier en daar een nuance aanbrengen kan als een belediging worden opgevat en heet dan al gauw ‘Westerse propaganda’.

Het geworstel met het ‘Westen’ is niet van deze tijd alleen. Vooral in de negentiende eeuw fulmineerden bekende Russische schrijvers tegen Europa en ook de in die eeuw geboren filosofen die door president Poetin vandaag weer van de plank zijn gehaald. Het lijkt een cyclus in de gemoedstoestand van Rusland door de eeuwen heen. Catharina de Grote was een fervente aanhanger van de predikers van de verlichting in Europa. Ze omhelsde als Europese prinses – ze was geboren in een Duits prinsdom – de ideeën van de Voltaires in Europa. Als tsarina van Rusland kon ze zichzelf er niet toe zetten de ideeën van de verlichting door te voeren in haar rijk. Haar opvolgers moesten helemaal niets hebben van de Europese nieuwlichterij. Alleen tsaar Aleksandr II zag er nog wat in. De communistische jaren waren natuurlijk de jaren van de totale isolatie. Michail Gorbatsjov en Boris Jeltsin zochten naarstig naar een Russische variant van het Europese denken en Poetin is weer terechtgekomen bij de gedachte dat er een Russische weg naar de toekomst bestaat.

Hij heeft daarbij behalve het Euraziatische wapen ook het wapen van de geschiedenis ingezet. Daarmee heeft hij zijn land teruggebracht bij een aloude traditie. Russen leven nogal in het verleden en dat is de voornaamste blokkade voor de vooruitgang in het land. Vage historische Russische waarden, Novorossija, de historische band met de Krim, Poetin probeert de Russische geschiedenis te actualiseren in zijn buitenlandse beleid. Dat is een gevaarlijk spel. Op een vraag van een Britse journalist waarom het gebalsemde lijk van Vladimir Lenin nog altijd op het Rode Plein ligt antwoordde hij met een wedervraag: Waarom heeft Oliver Cromwell nog altijd een standbeeld in het centrum van Londen?

Poetin demonstreerde met dat antwoord dat hij geen enkel idee heeft van de rol van historische figuren in de geschiedenis van een land. Cromwell was een man met heel veel bloed aan zijn handen net als Lenin, niettemin is hij een historische figuur. Tot op de dag van vandaag is Cromwell onderwerp van studie en polemiek tussen historici over zijn rol in de geschiedenis van Engeland. Cromwell als historische figuur speelt geen enkele rol in het moderne Groot-Brittannië.

Lenins lijk ligt op het Rode Plein en elk debat over zijn rol in de geschiedenis van Rusland is net zo dood als zijn lijk. In tijden van crisis groeit hij zelfs weer uit tot een bruikbare icoon. In Kiev is zijn beeld omgehaald door de pro-westerse demonstranten van het Majdan. In Donetsk verdedigen de pro-Rusland activisten zijn beeld op het centrale plein. In het parlement in Moskou zitten Lenins bewonderaars van de Communistische Partij. Met andere woorden; Lenin is geen lijk, maar Lenin leeft. Het lijk opruimen en Lenins grote beeld in het centrum van Moskou de status geven van Cromwell als historische figuur zou Rusland erg helpen iets minder in het verleden te leven.

In mijn boek over Poetin (Vladimir Poetin – Het koningsdrama), dat ik schreef voor zijn herverkiezing in 2012 eindigde ik met een voorzichtige optimistische noot. Dat hij weer in het Kremlin zou komen als nationale leider was niet moeilijk te voorspellen, maar ik eindigde met de vraag welke Poetin de kiezers op het schild zouden hijsen. Ik schreef dat Poetin tot 2024 aan de macht kan blijven. Dan is hij langer aan de macht dan Leonid Brezjnev, maar korter dan dictator Josef Stalin. En wat kan de Russische burger van hem verwachten? ‘Op zijn gunstigst kan de Russische burger een beetje Brezjnev en een beetje Stalin verwachten van de monarch uit Sint Petersburg. Dat is geen prettig vooruitzicht voor die Russen die snakken naar een leven in een land waar humane waarden hoog staan aangeschreven en een burgersamenleving door zijn leiders serieus wordt genomen’, schreef ik toen. Met andere woorden, Poetin had nog een keuze zijn land te moderniseren of terug te voeren in de tijd.

De werkelijkheid is twee jaar later dat Poetin zijn land heeft laten vastlopen in het moeras van de geschiedenis. Hij heeft zijn volk gemobiliseerd achter zijn ideeën over het herstellen van Ruslands status als een wereldmacht. Inderdaad een brouwsel van Brezjnev- en Staliningrediënten overgoten met een saus van tsaristische glorie. Hij heeft zijn land in een staat van oorlog gebracht om historische doelen te bereiken. Er zijn intussen in Oekraïne al meer dan duizend doden te betreuren die zijn gevallen als gevolg van deze doldrieste en perspectiefloze politiek. Niet alleen Oekraïeners en Russen verliezen het leven. Sinds het uit de lucht schieten van vlucht MH17 van Malaysian Airways op weg van Amsterdam naar Kuala Lumpur boven Oost-Oekraïne op 17 juli 2014 zijn bijna 300 passagiers uit Nederland en vele andere landen ook het slachtoffer geworden van de zinloze ambitie van één man. Dit is Poetins oorlog blijkt uit de hoofdstukken die volgen. Dat betekent dat alleen hij verantwoordelijk is voor het aanstichten van het geweld en voor alle slachtoffers die er vallen.

SEPTEMBER 2013

‘Weet je George, Oekraïne is zelfs geen staat.’
Vladimir Poetin in gesprek met George Bush op de Navo-top in Boekarest in 2008

Het is de toon die je een onbehaaglijk gevoel geeft. De media onder de controle van het Kremlin slaan een steeds agressievere toon aan. De nieuwsbulletins, achtergrondprogramma’s en praatshows hebben het eigenlijk nog maar over één onderwerp: ‘Rusland moet zich wapenen tegen een vijandige buitenwereld. Het vermaledijde Westen dringt steeds verder onze cultuur binnen. Er is een Russische wereld die zich uitstrekt over de grenzen van Rusland. Het Westen wil dat niet begrijpen.’

Er is geen sprake meer van eenzijdige of gekleurde journalistiek, maar van regelrechte propaganda waarin de feiten er niet meer toe doen. De media zijn ingezet om de nieuwe ideologie van het Kremlin uit te dragen. Die nieuwe doctrine is gebaseerd op een onvoorwaardelijk patriottisme waarin het individu en de burgersamenleving als geheel zich overgeven aan de almacht van de staat. Overal klinken dezelfde frases, argumenten en negatieve toon. Na Poetins herverkiezing voor een derde termijn als president in 2012 is er al veel veranderd. Burgerlijke vrijheden zijn ingeperkt in een lawine van wetten die de burgersamenleving steeds verder aan banden heeft gelegd. Doelgerichte propaganda bestond al wel, maar nu is er sprake van een gecoördineerde operatie die veel breder van opzet is. Zelfs de elite is gemobiliseerd zich te schikken in de nieuwe doctrine. Ook de economie lijkt te moeten buigen voor de nieuwe koers.

Poetin zoekt een merkwaardig midden tussen het herstellen van de Sovjet-Unie, negentiende-eeuwse orthodoxe waarden en de glorie van het tsarenrijk uit de achttiende en de eerste helft van de negentiende eeuw. De natie moet kennelijk worden voorbereid op iets groots.

De man die zich steeds nadrukkelijker afficheert als de chef propaganda van het Kremlin, Dmitri Kiseljov, ziet zelfs een echte omsingeling door de vijand. Hij is de presentator van het wekelijkse politieke programma Vesti nedeli (Het nieuws van de week). De tv-anchor legt een vraag, die zo te zien zwaar op zijn hart ligt, voor aan president Poetin. Met zijn armen maakt hij een omklemmende beweging en alsof hem de adem wordt ontnomen brengt hij bijna smekend uit: ‘Meneer de president, de NAVO heeft ons omsingeld. Hun tanks, vliegtuigen en schepen rukken steeds verder op in de richting van onze grenzen. Die omsingeling ontneemt onze burgers de adem. We voelen dat we geen kant uit kunnen. Wat moeten we doen?’

De vraag komt voor de president uiteraard niet als een verrassing. Hij zegt: ‘Waar bent u bang voor? Angst is een slechte raadgever. We maken onze partners in het Westen voortdurend duidelijk dat we geen enkele omsingeling accepteren. De uitbreiding van de westerse invloed naar het oosten is tegen de beloften die westerse leiders hebben gedaan toen de Sovjet-Unie uiteenviel. We zullen onze belangen daar verdedigen, waar Russische landgenoten Russische historische grond bewonen.’

Die omsingeling door de Navo keert steeds terug in de propagandamachine die op de Russische bevolking is losgelaten. Inderdaad hebben westerse landen destijds, eind jaren tachtig, begin jaren negentig, president Michail Gorbatsjov toegezegd de zwakke positie van Moskou niet te zullen uitbuiten met een uitbreiding van de Europese Unie en de Navo naar de grenzen van Rusland.

Maar leiders zijn niet almachtig en voormalige satellietstaten en republieken van de Sovjet-Unie werden onafhankelijk staten. Nadat de Berlijnse muur viel en de Sovjet-Unie in elkaar plofte ontstond er een nieuwe situatie. Oost-Europese landen en de Baltische staten waren plotseling weer eigen baas na een Sovjet-bezetting van tientallen jaren. Deze landen hebben een geschiedenis en in die geschiedenis speelt Rusland geen aangename rol. Het Kremlin doet er weinig aan om de buurlanden gerust te stellen dat het nieuwe Rusland een ander land zou zijn. Integendeel, zelfs rond de eerste president van Rusland, Boris Jeltsin, wemelde het van politici die werden gedreven door revanche.

Wat die landen vooral verontrustte is dat Jeltsin er niet in slaagde de voormalige KGB, de machtige geheime dienst van de Sovjet-Unie, te ontmantelen en speciaal in die rangen leefde de revanche-gedachte. Poetin stamt uit die gelederen. Geen wonder dat de Baltische en Oost-Europese landen een beschermende koepel zochten. De NAVO en de Europese Unie waren de logische vluchthavens. De bezorgde leiders van de nieuwe onafhankelijke landen hebben geen ongelijk gekregen. De revanche-gedachte is vandaag aan de macht in het Kremlin. Maar liefst 65 procent van de topfunctionarissen in het moderne Rusland is afkomstig uit de rangen van de siloviki, mensen uit de veiligheidsorganen. Dit zijn Russen die geïnjecteerd zijn met het idee dat ze leven in een wereldmacht. Dat idee heeft de vorm van een obsessie aangenomen.

In de propaganda gaat het in deze septembermaand nog niet over directe gebiedsuitbreiding. Morele waarden zijn aan de orde. De kritiek van het Westen op de anti-homowet die Poetin heeft getekend krijgt veel aandacht. De wet verbiedt propaganda voor homoseksuele relaties. Wat propaganda is en wat niet, dat maakt de wet niet duidelijk. De wet leidt tot een golf van antihomo-acties in het hele land. Ultra-conservatieve groeperingen krijgen de overhand in de media. De boodschap uit die hoek luidt dat Rusland geen andere keuze heeft dan zich te beschermen tegen de uitwassen van het goddeloze Westen. In liberale kringen krijgen deze groepen het label de ‘Taliban-vleugel’ van de Russischorthodoxe kerk te vertegenwoordigen. In de maand oktober bereikt de anti-homosfeer een toppunt.

Deze maand richt de propagandamachine zich ook op de onwil van Oekraïne toe te treden tot de Euraziatische Unie. De unie is het middel waarmee het Kremlin zijn invloedssfeer wil uitbreiden op het grondgebied van de voormalige Sovjet-Unie. Het wordt ook wel Poetins zachte wapen genoemd in zijn veldtocht historisch Russisch terrein te heroveren. De animo voor de unie is niet groot. Zelfs Poetins naaste bondgenoot, de dictator van Wit-Rusland, Aleksandr Loekasjenko, maakt alleen maar schijnbewegingen in de richting van de unie. Loekasjenko kent zijn pappenheimers in het Kremlin door en door. De Wit-Russische dictator is een meester in een acrobatische politieke balanceerkunst. Loekasjenko gaat het in de eerste plaats om de macht en die is alleen verzekerd als Wit-Rusland als zelfstandige natie overeind blijft.

Noersoeltan Nazarbajev, de president voor het leven van Kazachstan, wil geen ruzie met Poetin en zegt ook aardige dingen over de unie, maar doet weinig om het idee leven in te blazen. Hij hoeft niet op de zak van Moskou te teren. Kazachstan is net als Rusland een petrostaat. Nazarbajev wil Rusland het liefst op enige afstand houden. In het noorden van zijn land woont een aanzienlijke Russisch-sprekende minderheid. Van de achttien miljoen inwoners van zijn land is 24 procent Russisch-sprekend. Het groeiende nationalisme onder Poetin en het geschreeuw over historisch Russisch land zijn hem niet ontgaan.

Enkele jaren geleden heeft hij aan Moskou een duidelijk signaal gegeven dat claims op het noorden van Kazachstan niet worden gehonoreerd. Hij verhuisde de hoofdstad van Kazachstan van Alma Ata naar het hart van het Russisch-sprekende gebied in het noorden van het land. Hij stichtte er de nieuwe hoofdstad Astana. De stad trok vooral de aandacht vanwege de extravagante bouwwerken die er verrezen in het noordelijke steppengebied dat in de winter bitter koud is en in de zomer verzengend heet. Critici verweten Nazarbajev grootmoedswaan. Dat is gedeeltelijk waar, maar om de politieke boodschap naar Moskou toe duidelijk te maken was Nazarbajev niets te dol.

Het Kremlin beseft dat de nieuwe unie zonder Oekraïne een doodgeboren kind is. Poetin kan het enthousiasme voor de unie alleen opporren bij Loekasjenko en Nazarbajev als hij Kiev over de brug kan trekken. De druk op de president van Oekraïne, Viktor Janoekovitsj, wordt daarom met de dag opgevoerd om zijn handtekening onder het unieverdrag te krijgen. Aantrekkelijke gasprijzen, miljarden euro’s aan kredieten om de vastgelopen economie van Oekraïne vlot te trekken, het lijkt alsof Janoekovitsj het verlanglijstje dat hem tot tekenen kan verleiden zelf verder mag invullen. Het Kremlin is tot alles bereid om het unie-plan in leven te houden.

De president van Oekraïne heeft één groot probleem, zijn politieke positie aan het thuisfront is zwak. De resultaten van opniepeilingen laten zien dat een grote meerderheid van de bevolking niet oostwaarts, maar westwaarts wil. Janoekovitsj is geen grote denker, maar een sluwe vos met het instinct van een kleine crimineel. Hij is vooral uit op het dienen van zijn eigen belang en dat van zijn entourage. Dat maakt hem tot een uiterst glibberige gesprekspartner voor alle partijen.

Parallel aan de onderhandelingen over het Euraziatische Unie-verdrag lopen de besprekingen tussen Kiev en Brussel over een associatieverdrag met Europa. De Russische televisiekanalen spiegelen Oekraïeners voor dat kiezen voor Europa het einde betekent van de onafhankelijkheid van Oekraïne. Statistieken, experts en politici voorspellen hel en verdoemenis voor de Oekraïner. Armoede ligt op de loer als de Brusselse dieven hun handen uitstrekken naar de bodemschatten en de industriële rijkdommen van Kiev, klinkt het avond na avond uit de monden van de boodschappers van het Kremlin.

De Russische televisiekanalen hebben zeker in het oosten en zuiden van Oekraïne veel kijkers. Zij horen dat hun pensioenen in gevaar zijn als het land voor Europa kiest. De grote industrieën zullen de concurrentie met Europa niet aan kunnen en moeten sluiten. De onrendabele kolenmijnen gaan definitief dicht. Honderdduizenden werklozen zullen het gevolg zijn. Na een avondje Russische televisie kijken kan de burger in Oekraïne alleen maar hopen dat hun president een verstandig besluit neemt en kiest voor Moskou in plaats van Brussel. Moskou is misschien niet de hemel, maar altijd beter dan de hel van Brussel.

Een van de leden van de Russische onderhandelingsdelegatie met Kiev over het unie-verdrag roept in vertwijfeling uit in een van de televisieprogramma’s: ‘Ja-noekovitsj is een dief van zijn burgers als hij voor Europa kiest. Oekraïne heeft als land alleen maar toekomst als het voor het unie-verdrag kiest. Zonder dat is Oekraïne gedoemd als een mislukte staat uiteen te vallen of te worden opgeslokt door zijn buurlanden.’ Ga na zo’n mededeling maar eens lekker slapen als Oekraïense burger.

Het Kremlin boekt in deze dagen toch een succesje met de Euraziatische Unie. Na vier jaar intensief onderhandelen met Brussel over een associatieverdrag heeft Armenië toch gekozen voor toetreding tot de unie van president Poetin. Armenië is voor de druk van het Kremlin bezweken. Het land had niet veel keus. Het heeft een kreupele economie en is volledig afhankelijk van Moskou in het conflict met het buurland Azerbajdzjan over Nagorno-Karabach, de Armeense enclave die is omgeven door Azerbajdjaans land.

Een bloedige oorlog heeft de Azeri verdreven van hun land en Nagorno-Karabach functioneert als een soort zelfstandige staat die door niemand wordt erkend, behalve door Armenië. Het conflict tussen Armenië en Azerbajdzjan explodeerde in de laatste jaren van de Sovjet-Unie en sluimert nu al vijfentwintig jaar door. Het kan ieder moment weer oplaaien.

Azerbajdzjan is als grote olie- en gasproducent de afgelopen jaren uitgegroeid tot een welvarende natie. Het land heeft veel geld gestoken in het opbouwen van een modern leger. In een nieuwe oorlog is Armenië kansloos zonder steun van Rusland. Of het Kremlin blij moet zijn met zo’n armlastige partner in de nieuwe unie is de vraag. Er zal een forse geldstroom naar de hoofdstad Jerevan moeten vloeien om Armenië economisch en militair overeind te houden. De Russische media vieren de toetreding van Armenië met veel tamtam, zonder melding te maken van de kosten die gepaard gaan met het binnenhalen van de nieuwe partner. Met veel trompetgeschetter heet het: Armenië heeft voor ons gekozen!

Met journalistiek heeft dit circus niets meer te maken. Het is propaganda, opzettelijke desinformatie. De chef propaganda Kiseljov, die zichzelf nog altijd journalist noemt, meent dat er niets mis is met de Russische media die trouw hebben gezworen aan het Kremlin. Hij noemt deze vorm van informatieverschaffing ‘patriottische journalistiek’. Hij zegt in een interview over de kritiek van het westen op de teloorgang van de persvrijheid in Rusland: ‘In het Westen gebeurt precies hetzelfde. Persbureaus als Reuters en Associated Press bij voorbeeld zijn propaganda-agentschappen die een dominante mening vertegenwoordigen. Zij vertellen hun publiek wat en hoe zij moeten denken. Zij interpreteren de geschiedenis, de moderne en de toekomstige. Zij presenteren hun systeem van waarden als de wereldwijde norm. Hun kijk op de wereld en hun politieke agenda dringen zij op. Europa mag er zo’n mediasysteem kennelijk op nahouden en wij niet. Rusland wil de concurrentie aangaan op het gebied van de internationale informatievoorziening, want informatie is de moderne vorm van oorlog.’

Rusland is dus in oorlog met de rest van de wereld, begrijpen we uit deze uiteenzetting van de journalistiek à la Kiseljov. Hij is niet de eerste de beste. Het Kremlin heeft hem onderscheiden met een hoge medaille die hoort bij de Orde van Verdiensten voor het Vaderland. Zijn wekelijkse televisieshow heeft de hoogste kijkdichtheid van alle informatieve programma’s op de Russische televisiekanalen en de persoonlijke populariteit van de zestigjarige Kiseljov is bijzonder hoog. Poetin zal hem spoedig de baas maken van een mediaconglomeraat dat vooral het buitenland moet voorzien van informatie over Rusland. Het agentschap krijgt de naam Rusland Vandaag, naar de gelijknamige internationale nieuwszender (Russia Today) die het Kremlin al sponsort als propagandavehikel.

Het redelijk gerespecteerde staatspersbureau RIA Novosti gaat op in de nieuwe mediagigant. De zittende hoofdredacteur wordt ontslagen omdat zij een te liberale koers volgde. Kiseljov haalt als voorbeeld een artikel aan van RIA Novosti. Het verhaal schenkt aandacht aan Russische soldaten die met oorlogstrauma’s zijn blijven zitten na de Tsjetsjeense oorlogen. Boven het artikel staat: ‘Ze wisten niet waarvoor ze vochten’. Dat noemt Kiseljov een ‘anti-patriottische’ benadering van het probleem. Boven het artikel had moeten staan: ‘Moeilijke tijden voor onze helden’. Het artikel gaat over de soldaten die zich aan hun lot overgelaten voelen met hun trauma’s. ‘In het verhaal had moeten worden benadrukt dat post-traumatische problemen soldaten het zicht op de werkelijkheid ontnemen,’ aldus Kiseljov. Met andere woorden, als je van soldaten met psychische problemen helden maakt los je hun problemen vanzelf op.

Soldaten met en zonder trauma’s die ik heb ontmoet tijdens en na de oorlogsjaren in Tsjetsjenië spraken maar over één ding: ‘Waarom voeren we deze oorlog? Tsjetsjenen zijn onze medeburgers. Niemand legt ons uit waarom er zoveel moeten sterven.’ Journalisten horen op zoek te zijn naar de waarheid, ongeacht of die waarheid schadelijk is voor de regering van het land waarin ze werken of niet. Kiseljov ziet dat anders: ‘Liberale journalisten claimen het recht op de enige waarheid. Er bestaat in de journalistiek in de hele wereld een regelrechte liberale dictatuur. Ze krijgen nu concurrentie van de patriottische journalisten.’

De journalistiek in Rusland bevindt zich in een deplorabele toestand en Kiseljov wil dat dat zo blijft. Enkele keren heb ik in de afgelopen jaren een gastcollege gegeven op de faculteit journalistiek van de universiteit van Moskou. De studenten zijn van goede wil, maar hun docenten houden er vaak vreemde theorieën op na. Tijdens een college kwam ik in aanvaring met een aanwezige docent. Die beweerde met grote stelligheid dat de BBC de spreekbuis is van het Britse ministerie van Buitenlandse Zaken. Ik probeerde uit te leggen hoe de onafhankelijkheid van de redacties van de BBC is gegarandeerd en hoe de Britse publieke omroep is gefinancierd. De docent bleef bij zijn mening. Hij verweet mij zelf onderdeel te zijn van de westerse propagandamachine. Hij waarschuwde zijn studenten zich niet te laten misleiden. ‘Rusland is een van de weinige landen waar alles kan worden gezegd en geschreven. Er is geen censuur en er zijn geen beperkingen. Iedereen, journalisten incluis, moet zich natuurlijk wel aan de wet houden,’ aldus de docent.

De docent heeft gedeeltelijk gelijk. Er is alleen één probleem: personen met meningen die afwijken van de officiële lijn wordt domweg de mogelijkheid ontnomen hun stem te laten horen in de massamedia, zoals de televisiekanalen. Het rechtstreeks kritiek uitoefenen op het functioneren van de president en diens politiek is eveneens uit den boze. Een ander deel van het probleem is de wet. De staat weet altijd wel een wet te vinden om onwelgevallige media het zwijgen op te leggen. De komende maanden liggen voorbeelden daarvan helaas voor het opscheppen.

Voor het binnenland heeft het Kremlin niet alleen de informatie genationaliseerd, ook het directe contact met de burgers. Het zogenaamde Nationale Volksfront is een merkwaardig platform van bewonderaars van president Vladimir Poetin. Het front is zomaar uit het niets verschenen en lijkt boven de partijen te staan. Het ontwikkelt zich tot het directe klankbord tussen president en samenleving. Het front heeft geen omschreven ideologie, maar straalt de sfeer uit van een nationalistische beweging, die de president steunt in zijn pogingen Rusland als machtige natie zijn plaats te laten heroveren op het wereldtoneel.

De dagelijkse leiding is in handen van Stanislav Govoroechin. Hij is een filmregisseur die langzaam is opgeschoven naar de nationalistische vleugel van het politieke spectrum in Rusland. Sinds de jaren zestig specialiseerde hij zich in detective- en avonturenfilms waarin stoere mannen met een groot gevoel voor recht en orde de boventoon voeren. Ik maakte voor het eerst met hem kennis in 1990, bij de presentatie van zijn documentaire Zo kunnen we niet leven. De film is een indringende aanklacht tegen het leven in de Sovjet-Unie. Mensen kwamen geslagen de bioscoop uit na het zien van de film.

De regisseur hield zijn landgenoten een spiegel voor. Zeventig jaar communisme heeft het land moreel en fysiek totaal gedegenereerd, was zijn boodschap. De regisseur ging zelf de politiek in. In het nieuwe Rusland moest alles anders. Hij sloot zich aan bij democratische bewegingen en veroverde een zetel in de staatsdoema. Hij raakte al snel teleurgesteld in de mogelijkheden van de democratie. Na de politieke crisis in 1993, toen president Boris Jeltsin tanks afstuurde op het parlement, maakte hij een radicale ommezwaai. Hij sloot zich aan bij de nationaal-communistische groeperingen en schoof steeds verder op in de richting van het nationalisme.

In 2000 nam hij het als kansloze presidentskanidaat op tegen Poetin. De filmregisseur was duidelijk een man met een missie. Nadat Poetin zich verzekerd had van de macht schoof Govoroechin stap voor stap op in de richting van de groep vertrouwenspersonen rond de president. Bij de verkiezingen van 2012 was hij zelfs Poetins campagneleider. Hij is het gezicht van dat deel van de culturele elite dat zich onvoorwaardelijk heeft geschaard achter de koers die president Poetin heeft ingezet.

In deze septembermaand tekenen zich de contouren af van een Rusland dat een semi-totalitaire staat is. Het Volksfront is een surrogaat voor het ontbreken van een echte burgersamenleving waarin publieke organisaties en politieke partijen zich vrij kunnen ontwikkelen. De façades van de democratie blijven overeind. Er is nog altijd een parlement, maar de functie ervan is teruggebracht tot het legaliseren van wetgeving die wordt gedicteerd door het Kremlin.

De Kremlinpartij Verenigd Rusland moet het idee levend houden dat de politiek niet geheel ten grave is gedragen in Rusland, maar de partij schiet maar geen wortel in de samenleving, zoals de frauduleuze Doemaverkiezingen van 2011 hebben bewezen. Verenigd Rusland haalde volgens de officiële uitslag iets meer dan 49 procent van de stemmen en stelde daarmee zijn meerderheid in het parlement veilig.

De bewijzen stapelen zich op na de verkiezingen dat grootschalige verkiezingsfraude ten grondslag ligt aan het resultaat dat Verenigd Rusland heeft geboekt. Volgens onafhankelijke organisaties als Golos (De stem), die zich toeleggen op het controleren van de verkiezingen in Rusland, haalt de Kremlinpartij hooguit 30 procent van de stemmen. Het is duidelijk dat de partij geen bruikbaar apparaat meer is om de bevolking massaal achter de president te krijgen. ‘De partij van oplichters en dieven’ heet Verenigd Rusland in de volksmond. Met zo’n imago is er in een gewone democratie geen toekomst voor een politieke partij. Poetin laat de partij steeds meer aan zijn lot over. De duvelstoejager van de president, premier Dmitri Medvedev, krijgt de taak als voorzitter van Verenigd Rusland te proberen herstelwerkzaamheden uit te voeren, maar dat lijkt een taak die tot mislukken is gedoemd.

Het Volksfront heeft de maatschappelijke functie van Verenigd Rusland overgenomen. Het front is apolitiek van aard. Het moet proberen de bevolking te mobiliseren achter het idee van het grote, sterke Rusland dat zijn eigen waarden heeft, die zijn vastgelegd in een rijke historie. Ook de geschiedschrijving dient dienstbaar te zijn aan het herrijzen van Rusland als wereldmacht. Er komt een geschiedenisboek voor het voortgezet onderwijs dat de officiële visie geeft op Ruslands geschiedenis. Het accent ligt bij het nieuwe geschiedenisonderwijs op het kweken van vaderlandsliefde.

De rechtspraak is zijn onafhankelijke positie in Poetins Rusland allang kwijt. De media treft nu hetzelfde lot en ook het politieke leven is doodverklaard. Al deze stappen dragen bij aan een sfeer in het land die de burger vertelt dat het beter is zich aan te sluiten bij de massa die de nationale leider volgt, dan oppositie te voeren en er liberale, westerse, denkbeelden op na te houden.

Aan de buitenwereld gaan de veranderingen die in snel tempo in Rusland plaats grijpen voorbij. Er is weinig aandacht voor, hooguit in de sfeer van: ach, Rusland was en is en zal altijd wel een beetje excentriek land blijven.

Die houding verandert op slag als The New York Times op 11 september een brief afdrukt van president Poetin. De burgeroorlog in Syrië heeft een nieuw stadium bereikt. Het Assad-regime en volgens sommigen ook radicale groepen onder de oppositie tegen het bewind deinzen er niet meer voor terug chemische wapens in te zetten. Syrië beschikt over een van de grootste arsenalen chemische wapens in de wereld. De Verenigde Staten dreigt met geweld in te grijpen. Washington werkt aan een westerse coalitie om het militaire ingrijpen een breed draagvlak te geven. Poetins adviseurs ruiken een kans op een snel binnen te halen diplomatiek succes.

President Poetin spreekt via The New York Times het Amerikaanse volk toe: ‘De recente gebeurtenissen rond Syrië dwingen me mij rechtstreeks te richten tot het Amerikaanse volk en hun politieke leiders. Dit is noodzakelijk op deze manier omdat er niet voldoende communicatiemogelijkheden bestaan tussen onze beide naties. Onze wederzijdse relatie is door moeilijke periodes gegaan. We waren elkaars tegenstanders in de Koude Oorlog. Maar we waren ook bondgenoten en hebben samen de nazi’s verslagen. De universele internationale organisatie, de Verenigde Naties, is toen opgericht om een dergelijke rampzalige gebeurtenis in de toekomst onmogelijk te maken. De oprichters van de Verenigde Naties legden vast dat de beslissingen over oorlog en vrede alleen konden worden genomen via wederzijdse overeenstemming, en met instemming van Amerika kregen de permanente leden van de Veiligheidsraad het recht van veto. Dat was een wijs besluit en is de basis voor de stabiliteit in de internationale relaties in de afgelopen decennia. Niemand wil dat de Verenigde Naties het lot van de Volkenbond ondergaat. De bond viel uiteen omdat het geen werkelijke macht had. Dit kan opnieuw gebeuren als invloedrijke landen de Verenigde Naties negeren en militaire actie ondernemen zonder instemming van de Veiligheidsraad.

De potentiële aanval van Amerika op Syrië, ondanks sterke oppositie van vele landen en van belangrijke politieke en religieuze leiders, inclusief de paus, zal leiden tot meer onschuldige slachtoffers en een escalatie die het conflict kan uitbreiden tot ver buiten de grenzen van Syrië.’

Poetin staat in zijn brief uitvoerig stil bij de aard van het conflict in Syrië dat in zijn ogen niet meer gaat over democratische waarden, maar is uitgelopen op een burgeroorlog waarin extremisme en terrorisme de overhand hebben gekregen. Hij roept Amerika op af te zien van geweld en terug te keren naar het pad van de diplomatie.

Het slot van de brief is opmerkelijk. ‘Mijn werk en persoonlijke relatie met president Obama is getekend door een groeiend wederzijds vertrouwen. Ik stel dat op prijs. Ik heb met veel interesse de toespraak van de president van afgelopen dinsdag gevolgd. En ik moet zeggen dat ik het niet met hem eens ben toen hij een punt maakte van dat wat Amerika bijzonder maakt. Hij zei dat het karakter van de Amerikaanse politiek uniek en bijzonder is. Het is extreem gevaarlijk om mensen aan te moedigen te denken zichzelf als bijzonder te zien, wat de motivatie ook is. Er zijn grote en kleine landen, rijk en arm, sommigen met lange democratische tradities en landen die nog steeds op zoek zijn naar hun democratische weg. Hun politiek is verschillend, maar als we Gods zegen vragen, moeten we niet vergeten dat God ons allemaal als gelijken heeft geschapen.’

Zeven maanden later stapt Poetin in de voetsporen van Obama door de unieke status van Rusland en de Russen in de wereld te onderstrepen.

Poetins brief leidt uiteindelijk tot een akkoord met het Assad-regime, dat belooft zijn chemische wapens op te geven. Een internationale inspanning komt daarna op gang om de opslagplaatsen van chemische wapens in Syrië leeg te halen en de wapens te vernietigen. Een militaire actie van Amerika is voorkomen. Poetin krijgt wereldwijd lof toegezwaaid voor zijn brief en het vreedzame intiatief. In eigen land komen natuurlijk onmiddellijk mensen naar voren die hun president voordragen voor de Nobelprijs voor de Vrede. Ook in de westerse wereld gaan stemmen op Poetin als een vredesstichter te zien. De Russische burger wordt via de propagandamachine natuurlijk niet onthouden dat hun nationale leider niet alleen de redder is van het grote Rusland, maar ook van de wereldvrede.

De brief is bij nadere studie een prachtig staaltje van propaganda en cynisme. Het Kremlin kan namelijk een grote invloed uitoefenen op het regime in Damascus als het dat zou willen. Het Assad-regime heeft een schuld van vele tientallen miljarden euro’s aan Rusland wegens geleverde maar niet betaalde wapensystemen bijvoorbeeld.

De chemische wapens waar Assad de beschikking over heeft zijn geleverd door Moskou. Vooral in de tijd van het Sovjet-regime was Syrië een belangrijke pion in het schaakspel rond het Palestijns-Isrëlische conflict. De chemische wapens moesten Israël afhouden van strafexpedities tegen Syrië. Moskou heeft de wapens nooit geleverd met het doel ze in te zetten tegen de eigen bevolking.

Dat geldt ook voor de andere wapensystemen. In de brief van Poetin staat niet dat de honderdduizenden slachtoffers in het Syrische conflict voornamelijk zijn gevallen door Russische wapens. De miljoenen vluchtelingen die er intussen zijn zijn voornamelijk op de vlucht gedreven door Russische helikopters die raketten afschieten op dorpen en steden. Het zijn Russische gevechtsvliegtuigen die Assad inzet tegen zijn eigen bevolking. Al in het begin van het conflict had Poetin de vredesduif kunnen spelen door Assad te verbieden al dat wapentuig te gebruiken in het binnenlandse conflict. Het Kremlin had de instrumenten Assad te dwingen een politieke oplossing te zoeken in een dialoog met de oppositie voordat de geweldspiraal begon. Poetin zweeg. Hij toont voortdurend een voorliefde te hebben voor autoritaire regimes.

Een Nobelprijs zou iets te veel eer zijn geweest voor de man die er niet voor terugdeinsde, net als Assad, geweld te gebruiken tegen zijn eigen burgers. De anti-terroristische operaties in Tsjetsjenië in het begin van zijn aantreden aan de macht hebben aan tienduizenden Russische staatsburgers, want dat zijn Tsjetsjenen, het leven gekost. Waren het er dertig-, veertig- of zestigduizend? Niemand weet precies hoeveel slachtoffers er zijn gevallen, wel dat de meesten van hen onschuldige burgers waren.

De Russische staat is er niet in geïnteresseerd de bloedige recente geschiedenis van Tsjetsjenië in kaart te brengen. De organisaties die wel onderzoek doen, zoals de mensenrechtenorganisatie Memorial, betalen daarvoor een prijs. De vertegenwoordigers van Memorial hebben hun werk in Tsjetsjenië vaak met de dood moeten bekopen en de organisatie zelf moet zich sinds kort volgens een nieuwe wet die gericht is tegen onafhankelijke publieke organisaties laten registreren als ‘buitenlandse agent’. Gebrandmerkt dus als onderdeel van de vijfde colonne, zij die de Russische samenleving willen splijten.

Alle publieke organisaties die op de een of andere manier westerse financiële ondersteuning ontvangen moeten zich als ‘buitenlandse agent’ laten registreren. De eerder genoemde organisatie Golos, die het democratische proces in Rusland controleert, ontving voor dat werk een internationale prijs van enkele duizenden euro’s. Genoeg om te worden gebrandmerkt als vijand van de Russische staat.

Tijdens de oorlog in de Kaukasus heb ik voldoende rondgereisd in het gebied om het menselijk leed te zien dat de niets en niemand ontziende militaire operatie heeft aangericht. Als excuus wordt aangevoerd dat Poetin erin is geslaagd het terrorisme in de Kaukasus aan banden te leggen. Dat is gedeeltelijk waar. Het Kremlin betaalt letterlijk nog steeds een zware prijs voor rust en orde in de Kaukasus. In Tsjetsjenië heerst een regime dat nagenoeg buiten controle van het Kremlin staat, maar met geld van Moskou op een autoritaire wijze regeert. In andere Kaukasische republieken als Dagestan, Ingoesjetië of Kabardino-Balkarië gaat de anti-terroristische operatie nog steeds door en eist bijna dagelijks slachtoffers. Perspectief op een betere toekomst hebben de bewoners van de Kaukasus nauwelijks. De werkloosheid is er torenhoog. De rechteloosheid en corruptie verlammen er iedere normale ontwikkeling.

De Kaukasus is een erfenis uit de tijden van de veroveringshonger van het tsarenrijk. Het gebied is in feite een kolonie en zo wordt het tot de dag van vandaag ook behandeld door Moskou. Poetin wil kennelijk ook treden in de voetsporen van de grote veroveraars uit de geschiedenis van Rusland als Peter de Grote en Catharina de Grote. Het veroveren van land en het uitbreiden van het toch al immense grondgebied is voor Russische leiders een doel op zichzelf geworden.

In 2007 verraste Poetin de wereld met een claim op de Noordpool, een nieuwe Russische kolonie! Met een spectaculaire operatie met de mini-onderzeeboot Mir (Vrede) liet hij een Russische vlag plaatsen op de bodem van de Noordpool. ‘De Noordpool is van ons!’ luidde de kreet in de media na de succesrijke operatie.

Expeditieleider Artoer Tsjilingarov meldde het succes persoonlijk aan president Poetin. Hij beschreef de bodem van de Noordelijke IJszee op zo’n 4000 meter diepte als een gele vlakte zonder levenstekens van planten en dieren. Het neerlaten van de vlag op de bodem van de Noordelijke IJszee onder de ijskap was een operatie die ruim acht uur in beslag nam. De vlag is verpakt in een koker van titanium die de Russische driekleur voor eeuwen moet beschermen tegen de elementen.

De andere landen die het poolgebied delen, Noorwegen, Canada, Groenland en de Verenigde Staten reageerden wat lacherig op de actie van Poetin. ‘We leven niet meer in de vijftiende eeuw,’ schamperden zij. Rusland claimt de Noordpool omdat het een natuurlijke voortzetting zou zijn van het Siberische continentale plat. De poollanden hebben volgens afspraken onder de poolcommissie van de Verenigde Naties elk 320 kilometer kustgebied als economische zone gekregen. De pool zelf is van niemand.

Met het smelten van de ijskap ontstaan er meer mogelijkheden om de gas- en olievoorraden die de bodem van het poolgebied herbergt te winnen. Rusland vindt dat het recht heeft op die rijkdommen. Het lachen is de andere poollanden inmiddels vergaan, nu Rusland ernstige plannen maakt met het stichten van een permanent bewoonde poolkolonie. Het winnen van de bodemschatten is intussen serieus ter hand genomen.

De olietak van het staatsbedrijf Gazprom heeft al het boorplatform Prirazlomnaja geïnstalleerd dat in de maand september bijna volledig operationeel is om de eerste Noordpoololie op te pompen. De reactie van de milieuorganisatie Greenpeace kon niet uitblijven. De organisatie voert wereldwijd actie om de poolgebieden ongemoeid te laten als de laatste ongerepte natuurgebieden in de wereld. Het actieschip Arctic Sunrise naderde op 18 september het boorplatform in een poging een groot spandoek te bevestigen uit protest tegen de booractiviteiten.

Personeel van het platform en boten van de kustwacht verhinderden de actie. De Arctic Sunrise bleef in de buurt. Enkele dagen na de poging contact te maken met het booreiland verschenen helikopters boven het schip van Greenpeace. Gewapende mannen, hun gezichten verborgen achter bivakmutsen, daalden neer op de Sunrise en arresteerden het internationale gezelschap aan boord, bestaande uit dertig mannen en vrouwen.

Schip, bemanning en activisten werden afgevoerd naar de havenstad Moermansk. Het schip van Greenpeace vaart onder Nederlandse vlag. Twee activisten aan boord hebben de Nederlandse nationaliteit, Mannes Ubels en Faiza Oulahsen. Nederland zal een centrale rol spelen bij het oplossen van het internationale conflict dat door het optreden van de Russische kustwacht en de binnenlandse veiligheidsdienst is ontstaan. Aanvankelijk blaast het Kremlin hoog van de toren. Het Greenpeace-team dreigt zware beschuldigingen in de schoenen geschoven te krijgen. Piraterij en extremisme, strafklachten waarop in Rusland vijftien jaar gevangenisstraf staat.

De Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken Frans Timmermans houdt het hoofd koel. Het enteren van het schip van Greenpeace in internationale wateren is tegen het zeerecht. Hij vraagt het Internationale Zeerechttribunaal in Hamburg zich over de zaak te buigen. Rusland reageert aanvankelijk nors op deze Nederlandse stap. Het Rusland van Poetin heeft niet zoveel op met het internationale recht. Rusland behoudt zich het recht voor uitspraken van internationale gerechtshoven die tegen het staatsbelang van Rusland indruisen te negeren.

Toch geeft Poetin al snel verzoenende signalen af. Het conflict dat zich toespitst op Nederland valt middenin de activiteiten van het Nederlands-Russische vriendschapsjaar. Zorgt dat voor zijn milde stemming? Hij meent dat justitie wat te hard van stapel loopt. Vandalisme is misschien ook wel een klacht die toereikend is. Altijd nog goed voor vier jaar gevangenisstraf in Rusland.

Het zeerechthof in Hamburg is snel klaar met de kwestie van het enteren van de Arctic Sunrise. De actie van de Russische veiligheidsdiensten vindt geen genade in het oordeel van het hof. De arrestatie van het schip moet ongedaan worden gemaakt en de leden van het Greenpeace team moeten onmiddellijk in vrijheid worden gesteld.

De milieuactivisten verhuizen van de kille, primitieve omstandigheden in de arrestantencellen in Moermansk naar iets comfortabeler accommodaties in Sint Petersburg. Het lijkt een hoopvol teken dat het Kremlin bereid is in te binden. In december is het avontuur voor de activisten voorbij. Ze krijgen amnestie. Poetin heeft de hand over het hart gehaald. Hij zegt: ‘Streefden ze een nobele zaak na? Ja. Hadden ze het recht het platform te beklimmen? Nee. Maar natuurlijk, de staat zou genade moeten tonen.’

Heeft Poetin iets bereikt met zijn harde optreden tegen de activisten van Greenpeace? Hij heeft een duidelijke boodschap afgegeven dat het poolgebied tot het Russische rijk hoort. Daar gelden Russische normen. De stem verheffen tegen de staat wordt in het Rusland van Poetin niet getolereerd. Ook een wereldwijd bekende milieuorganisatie dient dat te erkennen.

Enkele maanden later, in april 2014, ligt een tanker afgemeerd bij het boorplatform en vloeit de eerste Noordpoololie ooit gewonnen in het schip. De Russische televisiekanalen besteden uitgebreid aandacht aan de gebeurtenis. Er wordt geschakeld met het booreiland. Poetin feliciteert de bemanning met het behaalde succes, dat aantoont ‘dat Rusland geschiedenis schrijft bij het exploreren van het poolgebied. En dat alles met inachtneming van alle denkbare voorzieningen om het milieu te sparen. Niemand hoeft zich daar zorgen over te maken.’

Voor deze historische gebeurtenis schuift de top van de oliemaatschappij Shell in beeld. Shell heeft een belang bij de olieactiviteiten van Gazprom. De Shell-directie laat zich gelaten gebruiken in de Poetin-propagandaclip. Hij zit, hoewel een internationaal isolement dan al volop dreigt, aan tafel met de groten der aarde. De Russische burger kan gerust zijn, hun nationale leider is een gerespecteerd man.

Bij aankomst van de tanker met de eerste Noordpoololie in de haven van Rotterdam voert Greenpeace opnieuw actie. Een reis naar de Noordpool zit er voorlopig voor de Greenpeace-activisten niet in. Een tweede keer actie voeren boven de poolcirkel zou wel eens te veel kunnen vragen van het geduld van Poetin de Veroveraar.

‘De Noordpool is van ons!’ ‘Armenië hoort bij ons!’ De wereld zal spoedig een idee krijgen van wat er nog meer ‘van ons!’ is. Poetins droomwereld strekt zich uit naar alle uithoeken van het voormalige Russische tsarenrijk. Maar Oekraïne neemt een bijzondere plaats in in zijn denkwereld. De bekentenis van Poetin tegenover de Amerikaanse president Bush tijdens de NAVO-top in Boekarest in 2008, dat Oekraïne als staat eigenlijk niet bestaat, spreekt wat dat betreft boekdelen.

De Russische president spiegelt zich graag aan de groten uit de Russische geschiedenis, filosofen, schrijvers, tsaren en andere dienaren van het grote Russische ideaal. Anton Denikin is een van zijn helden. Hij is een krijgsheer die stamt uit Oekraïne. Hij was een trouwe dienaar van de tsaar totdat de geest van de revolutie over Rusland spoelde.

Denikin stelde zich aan het hoofd van de Witte Legers waarmee hij het revolutionaire leger in een burgeroorlog met zijn hele hart bestreed. Hij was een diepgelovig man. De generaal geloofde heilig in de kracht van de Russische cultuur, in een Russisch rijk waarvan Rusland en Oekraïne het kloppende hart vormen. Na de verloren burgeroorlog trok de generaal zich terug om zich aan het schrijven te zetten. In al zijn geschriften toonde hij zich een Russische patriot die uiteraard de Sovjet-Unie verafschuwde. Helaas verkondigde hij ook vele antisemitische gedachten die hem waren ingegeven door het idee dat de communistische revolutie was voortgekomen uit het brein van en geleid werd door Joden.

In zijn dagboeken noemde de generaal zijn geboortegrond Oekraïne het ‘kleine Rusland’. De generaal overleed in 1947 in de staat Michigan in de Verenigde Staten, op 74-jarige leeftijd. Hij werd met militaire eer begraven in Detroit en later overgebracht naar de St. Vladimir-begraafplaats in de staat New Jersey. Zijn vrouw Ksenia Vasilevna is begraven op de begraafplaats van Sainte-Geneviève-des-Bois bij Parijs. Hier liggen talloze prominente Russen begraven die op de vlucht voor de revolutie in de Franse hoofdstad zijn terechtgekomen. Zij worden kortweg aangeduid als ‘de emigrés’.

De dochter van de generaal, Marina Denikin, benaderde president Poetin enkele jaren geleden met de wens dat haar vader, die toch een grote Russsiche patriot was, zou worden herbegraven op Russische grond. Poetin omhelsde het idee. Met een indrukwekkende plechtigheid kreeg de generaal zijn laatste rustplaats op de begraafplaats van het Donklooster in Moskou in 2005.

Poetin bezocht het graf van de generaal uit het ‘kleine Rusland’ nog een keer in 2009. Bij die gelegenheid zei hij: ‘Generaal Denikin had gelijk Oekraïne het “kleine Rusland” te noemen. We zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden en we zullen niemand toestaan een wig tussen ons te drijven. De toekomst van Oekraïne is alleen een zaak van Rusland en het “kleine Rusland”.’

OKTOBER 2013

‘Europa wil Rusland opdelen en zo vernietigen. Het is een plan vol haat en ingegeven door een zucht naar macht.’
Ivan Iljin, Russische filosoof

‘Viezeriken zijn jullie.’ Welkom in het Hollanddorp.

Ik signeer boeken in het dorp dat in het kader van de activiteiten van het Nederlands-Russische vriendschapsjaar is opgezet op het tentoonstellingspark VDNCh, een populaire plek voor Moskovieten om hun vrije tijd door te brengen. De man die zich opdringt om mij kennelijk de les te lezen ziet er uit als een doorsnee Russische burger, een brave huisvader zo te zien.

Hij spreekt me toe als een onderwijzer. ‘Ik hoef niet te lezen wat jullie van ons vinden. Je doet er beter aan te luisteren naar wat wij van jullie vinden.’

Ik adviseer de man dan toch vooral ons boek te lezen want daarin vertellen zeven Russische schrijvers wat ze van de Hollander vinden. Geen enkele van de schrijvers kwalificeert ons trouwens als viezeriken. ‘En leest u vooral ook wat zeven Nederlandse auteurs van de Rus vinden, misschien steekt u er wat van op,’ adviseer ik de man die steeds opgewonder raakt.

De veertien essays in het boek zijn zowel in het Russisch als in het Nederlands te lezen. Het boek heet In de spiegel of, in het Russisch, V zerkale. Het is als tweetalig omkeerboek een unieke uitgave, speciaal gemaakt voor dit vriendschapsjaar. De man weigert het boek in te zien, hij wil er niet van weten. ‘Jullie zijn allemaal sodomieten. Nederland is een goddeloos land. Rusland heeft tenminste een grote cultuur.’ De heftige toon waarop de man spreekt zorgt voor een opstootje voor ons Hollandse huisje. Ik vertel de man dat het wellicht beter is voor zijn geestelijke gezondheid iets minder vaak te kijken naar de televisiekanalen die de propaganda van het Kremlin verspreiden. Applaus van de omstanders is mijn deel. Iemand roept: ‘Je kunt onze televisie niet meer geloven, dat weet iedereen.’ De opgewonden man druipt af.

Het is het enige incident in de periode dat het dorp in deze oktobermaand functioneert. De anti-Nederlandse hetze via de media heeft goddank niet iedereen in zijn greep. De Rus heeft per traditie een warme plek voor het landje aan de Noordzee. Tienduizenden Moskovieten bestormen tien dagen lang de Hollandse huisjes waar stroopwafels, haringen, kroketten, frieten, poffertjes, klompen en traditionele Hollandse souvenirs wegvliegen. Sommigen van de huisjes zijn al na een paar dagen door hun voorraden heen. De klompenmaker slaagt erin nog een extra container klompen uit Nederland te laten overvliegen.

Het dweilorkest Kleintje Pils komt ook een aantal dagen de feestvreugde verhogen. Het dorp is één groot Hollands cliché, maar de Russen lusten er wel pap van. Het dorp onderstreept dat Holland uitermate populair is in Rusland. Omgekeerd hebben Nederlanders altijd een zwak voor Rusland getoond. In stad en land in Nederland organiseren diverse organisaties gedurende dit vriendschapsjaar bijna 700 evenementen die iets met Rusland hebben te maken.

Die bijzondere band tussen beide landen heeft wel een historische verklaring. Peter de Grote bezocht Holland en pikte er onder meer de kennis van de scheepsbouw op. De tsaar huurde ook Nederlanders in voor het opbouwen van zijn vloot. Hollandse geleerden legden de basis voor de ontwikkeling van de wetenschap in Rusland. Hollandse cartografen behoorden tot de eersten die Rusland in kaart brachten. Maar dat alles speelde zich drie of vier eeuwen geleden af en de warme band heeft in diezelfde periode ook verkoelingen gekend waarover liever niet wordt gesproken.

Vandaag is de bijzondere relatie voornamelijk opgebouwd uit mythen die de tand des tijds hebben doorstaan. Beide partijen hebben kennelijk een stille afspraak de mythen in leven te houden. Veel Russen zijn dan ook verrast dat ze in deze oktobermaand via de propagandamachine van het Kremlin avond aan avond het verhaal krijgen voorgeschoteld dat Nederland niet het droomland is van tulpen en molens, maar een goddeloos Sodom en Gomorra.

Nederland staat plotseling model voor alles wat vies en voos is aan Europa. Dat niet alleen, Nederland is een van de grote propagandisten van de homobeweging. Arkadi Mamontov is de presentator van het televisieprogramma Speciale Correspondent. Mamontov wordt vaak ingezet om de oppositie in Rusland zwart te maken via zeer dubieuze documentaire-achtige films, gevolgd door een studiodebat waarin de ‘verraders’ van het vaderland worden ontmaskerd. Sommige van zijn programma’s zijn voor een normaal denkend mens niet om aan te zien. De journalistieke smeerlapperij ligt er zo duimendik bovenop dat je vaak niet weet of het een satirisch programma is waarin de journalistiek op de hak wordt genomen, of dat dit alles ernstig is bedoeld. Dat laatste is droevig genoeg helaas het geval.

Het programma wil een aantal keren aantonen dat de Nederlandse overheid propaganda voor ‘niet-traditionele seksuele relaties’ in Rusland financiert. Het gaat vaak om projecten in de Russische provincie die bedoeld zijn te helpen bij het opbouwen van een burgersamenleving, waarin belangengroepen een rol spelen. Soms gaat het om steun aan minderheidsgroepen om hun plek te vinden in de Russsiche samenleving. Hulp aan groepen die opkomen voor homorechten is daarbij niet uitgesloten.

De presentator heeft het in zijn teksten nooit over homo’s of lesbiennes. De trefwoorden zijn ‘sodomieten’ en ‘perverse lieden’. Voor de discussie na afloop heeft de presentator deze keer ook twee mensen in de studio gehaald die een genuanceerd standpunt innemen en oproepen tot tolerantie. Hij noemt ze bij het voorstellen al ‘liberalen’. In het vocabulair van de propagandatelevisie staat dat woord al enige tijd gelijk aan ‘misdadigers’, ‘landverraders’ en natuurlijk leden van de vijfde colonne. Kennelijk zijn de gasten slecht voorbereid op wat hun te wachten staat in de studio.

De documentaire in Mamontov-stijl probeert te bewijzen dat de homobeweging bezig is de wereld te vergiftigen. Nederland is het Europese centrum van de homo-expansie. Een machtig wereldwijd financieel netwerk met als centrum Amsterdam steunt de machtsovername door de homolobby. Amerika, leren we in de documentaire, heeft al gecapituleerd voor de sodomieten. Europa is nagenoeg geheel bewerkt, vandaar dat de expansiedrift van de homo’s zich nu richt op Rusland.

Een activiste van een anti-homobeweging in Sint Petersburg waarschuwt dat geen middel wordt geschuwd om de traditionele waarden van Rusland te ondermijnen. De bewijzen heeft ze bij de hand. Een keten van apotheken in Rusland heeft bijvoorbeeld de regenboog als bedrijfsvignet. ‘Het vignet is overal te zien, op de gevels van de apotheken, op de verpakkingen. De regenboogvlag van de homo’s wordt ons van alle kanten opgedrongen,’ weet de activiste. Niet dat de eigenaar van de apotheken een homo is, maar in de creatieve beroepen wemelt het van de perverse lieden. In reclamebureaus, studio’s waar designers en modeontwerpers werken, in alle sectoren van de cultuur slaan de homo’s hun slag. ‘Het is een gif waarmee de samenleving langzaam wordt geïnjecteerd,’ waarschuwt de activiste.

Na de documentaire over de voze wereld van de homofilie vraagt de presentator met veel pathos aan een van zijn liberale gasten: ‘En, heeft u nu uw standpunt aangepast?’ Dat heeft ze niet. Ze zegt: ‘Ik schaam me op dit moment diep dat ik Russin ben. Uw documentaire is een smakeloos wanprodukt en heeft niets te maken met journalistiek.’ Presentator en publiek vallen over haar heen met veel geschreeuw. Het woord verrader is nog het mildste verwijt dat ze naar haar hoofd krijgt. Het andere liberale panellid probeert door het geschreeuw heen te zeggen dat de documentaire laat zien dat Rusland helaas geen gezonde burgersamenleving heeft en dat het land in een negentiende-eeuws conservatisme is blijven steken.

‘Rot op naar Europa,’ schreeuwt de tribune. Presentator Mamontov sneert: ‘Onze liberale vrienden houden niet van de vrije meningsuiting als het niet hun eigen mening betreft. Gelukkig geldt in Rusland het vrije woord.’ Helaas geldt het vrije woord niet voor de liberale gasten in zijn programma. Een volksgericht snoert hen de mond. Na de uitzending zullen ze privé nog lang worden lastig gevallen door Russische patriotten die allerlei bedreigingen naar hun hoofd slingeren.

De sfeer wordt nog grimmiger als in Den Haag een Russische diplomaat, Dmitri Borodin, tegen de diplomatieke regels in is aangehouden in zijn flat in Scheveningen en is meegenomen naar het politiebureau. President Poetin zelf kent geen genade met het nietige Holland dat zijn handen heeft uitgestoken naar een diplomaat van de wereldmacht Rusland. Hij eist op hoge toon excuses en wil dat de schuldige politiemensen worden gestraft. De minister van Buitenlandse Zaken Sergej Lavrov komt er nog eens dunnetjes overheen met de eis dat de excuses onmiddellijk dienen te komen en het onderzoek onverwijld gevolgen moet hebben.

Minister van Buitenlandse Zaken Frans Timmermans houdt wederom, net als in de Greenpeace-affaire vorige maand, het Hollandse hoofd koel. Hij meldt zijn Russische collega dat hij eerst wil onderzoeken wat er nu eigenlijk is gebeurd. Dat is al snel duidelijk. De tweede man van de Russische ambassade is stomdronken en omwonenden zien dat de laveloze diplomaat nogal hardhandig met zijn kinderen omgaat. Zoals keurige Nederlandse burgers betaamt waarschuwen zij de politie. Als de agenten arriveren krijgen zij de volle laag in weinig diplomatieke taal. De agenten vinden het raadzaam de man mee te nemen ter afkoeling en ontnuchtering op het bureau. Een begrijpelijk, maar volgens de internationaal geldende diplomatieke regels fout besluit.

De situatie wordt nog gecompliceerder als blijkt dat de echtgenote van de diplomaat eveneens in beschonken toestand vier geparkeerde auto’s heeft geramd. Ook zij gaat tekeer tegen de agenten die de schade komen opnemen en het gearriveerde ambulancepersoneel. Poetin en Lavrov krijgen uiteindelijk hun excuses vanwege het tegen de regels opbrengen van de Russische diplomaat naar het politiebureau. Voor het overige, maakt Timmermans zijn Russische collega duidelijk, heeft de politie humaan gehandeld en is er geen enkele aanleiding iemand te straffen.

Poetin en Lavrov zijn maar half tevreden over de Nederlandse reactie en brommen nog wat na. Een klein land dat het grote Rusland zo openlijk tegemoet treedt als een gelijke is in overtreding. De diplomaat Borodin kent ook geen schaamte. Hij mag dagenlang op alle Russische televisiekanalen uitleggen dat hij nog net niet in elkaar is geslagen door de Haagse agenten, maar zeker is dat hij onmenselijk is behandeld. Niemand vraagt hem waarom hij zo dronken was. Niemand vraagt hoe het met zijn laveloze vrouw is die nogal wat blikschade heeft aangericht in de Haagse straten. Nederland doet zich voor als een beschaafd land, maar intussen worden internationale regels grof overtreden, legt Borodin uit aan de Russische tv-kijker. De Nederlandse media staat Borodin niet te woord.

Ik probeer te achterhalen of de tweede man van de Russische ambassade in Den Haag misschien niet een echte diplomaat is maar een agent van de ‘competente organen’ zoals de veiligheidsdiensten in Rusland vaak worden aangeduid. Het publieke optreden van de uit zijn alcoholische roes ontwaakte diplomaat is zo provocerend dat het nauwelijks is te verenigen met het handelen van een professionele diplomaat. Uiteraard is een antwoord op die vraag niet te achterhalen. Het blijft een merkwaardig incident, maar wel tekenend voor de sfeer die groeiende is in Moskou. Een wereldmacht staat boven de wet en kleine landen moeten zeker hun plaats weten.

Je zou denken dat tussen twee beschaafde landen een dergelijk pijnlijk incident als met het beschonken diplomatenechtpaar in Den Haag in stilte wordt afgewikkeld. Zeker als beide landen ook nog eens middenin de activiteiten van een vriendschapsjaar zitten. Hoe pijnlijk het incident is komt het Russische publiek niet te weten. De Russische diplomaat is het slachtoffer van gedegenereerde Europese landen. Borodin speelt zijn rol in het propagandakoor van het Kremlin op een perfecte wijze.

De Russische media weten nog een interessante wending te geven aan het incident met de Russische diplomaat in Den Haag. Het molesteren van Borodin brengen zij in verband met het conflict dat sinds vorige maand bestaat tussen Rusland en Nederland over Greenpeace. De acties tegen de diplomaat zijn een represaille van Den Haag als antwoord op het arresteren van dertig Greenpeace-activisten en hun schip in de Barentszzee. Russen leven soms in een vreemde wereld die vol complotten zit waartegen zij zich moeten verdedigen.

Een jarenlange Russische kennis belt me ongerust op. Hij had dat toch niet van het keurige Nederland verwacht. Je kunt toch niet zomaar een diplomaat van een bevriende natie molesteren als reactie op de Greenpeace-affaire? ‘Die milieuactivisten waren terroristen die een booreiland wilden bezetten. Dat kan toch nergens straffeloos,’ zegt hij. Ik probeer hem de nuances van de zaak uit te leggen. Bovendien vertel ik hem dat de zaak-Borodin absoluut geen relatie heeft met de gebeurtenissen in de Barentszzee. Ik praat hem bij over wat er werkelijk is gebeurd in Den Haag. Hij gelooft me maar half.

Hiermee is het incident niet ten einde. Op een ochtend word ik wakker gebeld door een bekende. ‘Onno is gisteravond overvallen in zijn appartement,’ luidt de boodschap. Het gaat om de tweede man van de Nederlandse ambassade op dat moment, Onno Elderenbosch. Ik ken Onno al vele jaren. Hij is een man die gefascineerd is door Rusland. Hij diende al eerder een termijn van vier jaar in Moskou als hoofd van de politieke afdeling van de diplomatieke vertegenwoordiging. Hij zette de Nederlandse ambassade op in Oekraïne en was ambassadeur in Georgië voordat hij terugkeerde in Moskou.

Ik zet de radio aan. Het radiostaton Echo van Moskou meldt het nieuws. Ik stuur Onno een mailtje om te informeren naar zijn gezondheid, hem sterkte te wensen en hem te laten weten dat ik geschokt ben. Hij mailt terug dat ik me geen zorgen moet maken. De opgelopen verwondingen zullen snel helen en de schade in zijn appartement wordt al hersteld. Het is nu de beurt aan Den Haag om in Moskou opheldering te vragen en excuses te eisen. De Nederlandse regering verwacht van de Russische autoriteiten een grondig onderzoek naar deze overval.

Nadat ik de feiten bij elkaar heb gesprokkeld is het niet moeilijk te reconstrueren dat we hier te maken hebben met een operatie van de ‘competente organen’ die kennelijk het excuus van Nederland in de Borodinzaak te mager vonden. Het incident wekt verder mijn wantrouwen over de status van Borodin als diplomaat of als vertegenwoordiger van diezelfde ‘competente organen’.

De overvallers doen zich voor als keurig geklede elektriciens die op zoek waren naar een stroomstoring, waarvan zij het vermoeden hebben dat de bron ervan wellicht in het appartement van de diplomaat is te vinden. Als Elderenbosch hen binnenlaat ligt hij voordat hij het weet gekneveld en wel op de vloer van zijn appartement en gaan de indringers hun gang de zaak overhoop te gooien. Er wordt niets gestolen. Op de spiegels en muren kalken ze anti-homoleuzen. De Nederlandse diplomaat maakt er geen geheim van homofiel te zijn.

De veiligheidscamera’s in het flatgebouw hebben niets geregistreerd. De conciërge heeft niemand gezien. In dezelfde straat zijn diverse diplomatieke vertegenwoordigingen die worden bewaakt door de Moskouse politie. Ook die agenten hebben niets te melden. Er is geen twijfel over dat dit een zeer ondiplomatieke actie is van lieden die zich gedekt weten door hogerhand.

Alle twijfel over een georganiseerde actie uitgevoerd door de veiligheidsorganen van het Kremlin kunnen we overboord gooien als er de volgende dag videobeelden verschijnen die kort na het incident moeten zijn gemaakt door het internetkanaal LifeNews. LifeNews en de veiligheidsdiensten zijn nauw met elkaar verbonden.

Het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken belooft een onderzoek naar de toedracht. Het excuus dat Nederland krijgt van Russische zijde is heel mager. In Nederland is de zaak nog lang niet voorbij. Politici vragen telkens aan de minister van Buitenlandse Zaken hoe het toch met dat onderzoek staat dat de Russen hebben beloofd. Elke keer moet de Nederlandse ambassade de vraag voorleggen aan het ministerie in Moskou. Telkens luidt het antwoord: ‘Het onderzoek loopt.’ Heeft het zin de vraag te blijven stellen als je weet dat er nooit een ander antwoord zal komen? Er is helemaal geen onderzoek en als er al een was dan is het een onderzoek dat op een dood spoor is beland. De nieuwe wereldmacht Rusland stelt zijn eigen fatsoensregels in het diplomatieke verkeer.

Diplomaat Borodin maakt zijn termijn in Den Haag niet vol. Voor het eind van het jaar is hij terug in Moskou. Met dit gebaar geeft het Kremlin in feite toe dat er te hoog van de toren is geblazen in de diplomatenrel en dat hiermee de zaak is afgehandeld. Onno Elderenbosch blijft op zijn post en dient zijn normale termijn uit in Moskou. In diplomatentaal betekent dit: zaak gesloten.

Andermaal laadt Borodin de verdenking op zich dat hij toch wel een heel bijzondere diplomaat is zonder enige vorm van innerlijke beschaving. Hij hangt in het flatgebouw in Scheveningen een afscheidsbrief op bestemd voor zijn buren. In plaats van een ingetogen afscheidsbriefje op te stellen waarin hij zijn buren bedankt voor de aangename tijd die hij met hen heeft doorgebracht, sneert de diplomaat nog een keertje naar de politie, minister van Buitenlandse Zaken Frans Timmermans en de Nederlandse media. Zelfs premier Mark Rutte wordt de maat genomen.

‘Ik spreek als een privépersoon als ik zeg dat ik van dit land houd en van zijn volk, maar ik ben bang dat dat niet geldt voor de huidige ministerraad. Ik ben 46 jaar en als een trotse vader van twee kinderen kan ik niet het morele gezag aanvaarden van iemand van mijn leeftijd die geen gezin heeft.’ De vrijgezelle status van Rutte bevalt de diplomaat kennelijk niet. Het is een bizar afscheidsbriefje van iemand die of de weg kwijt is in het leven of probeert in de voetsporen te treden van zijn president, die grove omgangsvormen evenmin schuwt.

De affaire met Greenpeace en deze diplomatieke schandalen halen behoorlijk de schwung uit het vriendschapsjaar. Moskou en Den Haag besluiten beiden dat het jaar toch volgens de regels van het protocol zal worden afgesloten met een staatsbezoek van koning Willem-Alexander en koningin Máxima. De wijze waarop Poetin voor de ontvangst van het koningspaar de loper uitlegt in het Kremlin spreekt boekdelen. Nederland scoort diplomatieke punten met het laten doorgaan van het koninklijk bezoek. Het land dat met alle middelen streeft naar de status van een wereldmacht moet even buigen voor Nederlandse grandeur, gebaseerd op een rijke geschiedenis en traditionele hoogstaande normen en waarden in het internationale verkeer. Of de les in beschaafde diplomatie besteed is aan figuren als Poetin is zeer de vraag, maar hij oogt zichtbaar verward als hij het koninklijk paar ontvangt in de oogverblindende pracht en praal van de Kremlinzalen. Hier staan twee werelden tegenover elkaar die niets met elkaar gemeen hebben.

Na deze affaires zijn er in Nederland Russofielen die vinden dat Nederland zelf blaam treft voor de vertroebelde relatie met Rusland. Dat Nederland zich kritisch heeft uitgelaten in de discussie over de Russische homowet is volgens sommigen gebeurd zonder respect te tonen voor de Russische tradities en cultuur. Maar, helaas voor deze Russofielen, de plaats van niet-traditioneel seksueel georiënteerde burgers in de Russische samenleving heeft niets met traditie en cultuur te maken.

In de Russische samenleving hebben homofielen altijd hun plaats gevonden. Grote schrijvers, componisten en dichters uit de negentiende eeuw behoorden tot die groep in de samenleving zonder dat daar overdreven aandacht aan werd besteed. Ja, in de Sovjet-tijd stond er gevangenisstraf op homofilie, maar de Sovjetstaat was dan ook geen rechtsstaat en mensenrechten waren er geheel afwezig.

In het moderne Rusland was het onderwerp geen issue totdat de Talibanvleugel van de orthodoxe kerk de overhand kreeg in de maatschappelijke discussie. De aanhangers van die vleugel introduceerden het begrip ‘traditionele Russische waarden’. Deze marginale stroming krijgt de volledige steun van het Kremlin. De anti-stemming tegen minderheden, ongeacht of het over homo’s, zigeuners, zwarten of andere kwetsbare groepen gaat, zijn de eerste tekenen van een groeiend fascisme. President Poetin negeert deze gevaarlijke trend in de samenleving. Hij wekt zelfs de indruk die richting aan te moedigen. Dat kan onder meer worden opgemaakt uit de benoeming van zijn nieuwe minister van Cultuur. Hij schokt de culturele wereld in zijn land met de benoeming van Vladimir Medinski tot minister. De man heeft een discutabele reputatie en staat bekend om zijn rabiaat rechtse en nationalistische opvattingen.

Medinski haakte onder meer aan bij de ‘traditionele Russische waarden’ met het ingrijpen in een documentaire over het leven van de componist Pjotr Tsjajkovski. In de film wordt aandacht geschonken aan de psychische crisis die de componist in zijn leven doormaakte en die verband hield met een mislukte liefdesrelatie met een jongeman. Medinski oordeelde dat Tsjajkovski geen homofiel was en liet de episode schrappen.

De minister schreef ook een serie populaire geschiedenisboekjes waarin hij zwarte bladzijden in de Russische geschiedenis afdoet als door het Westen verzonnen mythen. De serie haalde een hoge oplage. Medinski komt tot opvallende conclusies in zijn boekjes. Het Rode Leger heeft de Baltische landen nooit bezet, maar slechts geïncorporeerd in de Sovjet-Unie. Het geheime Molotov-Ribbentroppact in 1939 was een geniale zet van dictator Stalin. In het verdrag deed Stalin zaken met Hitler over het onderling verdelen van grote delen van Europa. In feite gaf het verdrag Hitler de vrije hand de oorlog te beginnen in West-Europa omdat hij in het oosten Stalin als coalitiepartner had. De Sovjetdictator was daardoor medeschuldig aan het begin van de Tweede Wereldoorlog. Dat is een pijnlijk feit dat tot de dag van vandaag verborgen wordt gehouden in de officiële geschiedschrijvng.

In die officiële versie begint voor de Sovjet-Unie de oorlog in juni 1941 met de aanval van de Duitse legers op het grondgebied van de Sovjet-Unie. Er wordt gedaan of er niks aan voorafging sinds het Molotov-Ribbentroppact. Het Rode Leger marcheerde de Baltische landen binnen. Er was een oorlog met Finland en de Sovjetvlag bereikte ook Pools gebied. Er zijn zelfs foto’s van een gezamenlijke parade van de Wehrmacht en het Rode Leger op Pools grondgebied. Medinski noemt die foto’s een vervalsing. Helaas voor hem is dat niet het geval.

De minister werkt ook hard aan het oppoetsen van het imago van Rusland. In een boekje noemt hij de stereotypen die er bestaan van de Rus - als een overmatige drinker, lui en wreed - als een opzettelijke poging van het Westen de Russen zwart te maken. Minister Medinski vergeet dat het in de geschiedenis Russische leiders waren, van Ivan de Verschrikkelijke tot de hedendaagse leiders van Rusland, die allemaal hebben geprobeerd Russen van de drank af te helpen, aan te moedigen een stapje harder te werken en iets meer respect te tonen voor het menselijk leven. Tastbare resultaten heeft die eeuwenoude poging niet opgeleverd.

Minister Medinski vindt dat ook de kunsten ondergeschikt moeten zijn aan de verlangens en het imago van de staat. De makers van de film Leviathan die bijna een Gouden Palm verdiende op het filmfestival in Cannes in mei 2014 zijn even aan het wakend oog van de minister ontsnapt. De aangrijpende film speelt in een stadje in het hoge noorden. De makers hebben in dat stadje alles samengebundeld wat er zoal mis is in het Rusland van vandaag. Corruptie, machtswellust van lokale leiders, het onvermogen van de burger om zijn recht te halen en zich te verzetten tegen de staat. De hele intrige speelt zich af overspoeld door een golf van wodka.

De film is de officiële Russische inzending naar het filmfestival in Cannes en is gemaakt met subsidie van de overheid. De minister heeft daar spijt van: ‘Zoveel als er gedronken wordt in deze film wordt er in Rusland niet gedronken.’ Met een dergelijk vonnis van de minister zal de film in eigen land de bioscopen niet halen. Als het verbod inderdaad komt wordt niet het overmatig drankgebruik als motivering gekozen.

Medinski heeft nog een ander wapen. Hij heeft een wet door het parlement gejaagd die het kunstenaars verbiedt in toneelstukken of films schuttingtaal te gebruiken. Schrijvers van boeken dienen ook voorzichtig te zijn onder deze wet. In de film, die in Cannes een prijs kreeg voor het beste script, valt nogal eens een stevig woord. ‘Taal uit het dorpsleven gegrepen’, zeggen de makers van de film. De minister wil dat ook dronken dorpbewoners ‘hoog Russisch’ spreken. Leviathan wordt intussen met succes in vijftig landen in de wereld vertoond.

De minister is niet alleen vanwege zijn ideeën over de ‘traditionele Russische waarden’ omstreden. Ook als historicus zien zijn vakgenoten hem meer als een ordinaire propagandist van de staatsideologie die Poetin aan het ontwikkelen is. Hij schreef zijn proefschrift onder de titel Problemen bij de objectieve belichting van de Russische geschiedenis van de tweede helft van de 15de tot de 17de eeuw. Aandachtige lezers ontdekten dat grote delen van het proefschrift berusten op plagiaat en wat niet als plagiaat kan worden betiteld komt in de verste verte niet in de buurt van enig acceptabel wetenschappelijk niveau. ‘De man heeft een totaal gebrek aan morele waarden,’ aldus het oordeel van collega-historici over de minister van Cultuur in de regering van president Poetin.

Medinski formuleerde voor het Kremlin ook het toekomstige cultuurbeleid van Rusland. Kort samengevat komt dat beleid in Medinski’s woorden neer op het volgende: ‘We zijn geen Europa, noch Azië. We zijn wie we zijn, een civilisatie op zich. Europese normen en waarden zijn niet de onze. We hebben onze eigen identiteit, gebaseerd op onze nationale tradities. We zijn geen multiculturele samenleving, maar een samenleving gericht op het Rus-zijn.’

We zullen in de komende maanden zien hoe dat beleid gestalte krijgt in de praktijk. Die Nederlandse Russofielen die vinden dat het aan respect ontbreekt tegenover Rusland vergeten dat je respect, volgens een traditionele Nederlandse opvatting, moet verdienen. Respect verdien je niet als je je als wereldmacht gedraagt als een ordinaire straatvechter die de meest elementaire regels van fatsoen in het diplomatieke verkeer aan zijn laars lapt. Als je je culturele waarden laat formuleren door een propagandist en door een extremistische religieuze minderheid.

Het duurt bij mij enige tijd voordat ik weer na de gebeurtenissen in deze maand oktober met een journalistiek professioneel oog naar Rusland kan kijken. Het Kremlin zoekt op alle fronten de confrontatie met de vijandige buitenwereld. En de president gedraagt zich als het ettertje van het schoolplein, zoals de Amerikaanse president Barack Obama zijn Russische collega typeert.

Als ik in deze maand in mijn huis kom in de provincie 120 kilometer ten zuiden van Moskou vraagt mijn buurvrouw mij of ik soms ook homo ben. Ik kijk haar vragend aan. ‘Ja,’ zegt ze, ‘op televisie zeggen ze dat alle Nederlandse mannen homo zijn. En ik heb nog nooit van mijn leven een homo gezien, dus ik dacht: als jij nu...’ Buurvrouw Jelena bromt teleurgesteld ‘jammer’ als ik haar vertel dat ik wel Nederlander maar geen homo ben. De agressieve propaganda van het Kremlin mist zelfs zijn uitwerking niet in mijn kleine, vreedzame, stille dorp. Ik moet ook wel weer lachen om die heerlijk naïeve reactie van mijn buurvrouw, die ik al vijfentwintig jaar ken. Haar reactie onderstreept nog eens dat de maatschappelijke ontwikkelingen in Europa in de twintigste eeuw geheel aan de Russen voorbij zijn gegaan. Zij zaten die eeuw ondergedoken in het isolement van de Sovjet-Unie. Ze hebben heel wat in te halen.

Mijn buurvrouw is vast een trouwe kijker naar het programma van Mamontov, die in een van zijn laatste uitzendingen deze maand de bevolking heeft gewaarschuwd voor de straf van God, als het land niet krachtig optreedt tegen de verderfelijke invloeden van de sodomieten uit het Westen. God heeft al een schot voor de boeg gegeven. Een waarschuwing die het Russische volk beter ter harte kan nemen, volgens de tv-presentator. In februari is een meteoriet ingeslagen nabij Tsjeljabinsk in de Oeral. De inslag heeft behoorlijke schade aangericht. De bewoners van het gebied zagen een brandend object langs de hemel schieten dat oogverblindend helder was. De vuurballen werden gevolgd door luide explosies. De meteoriet had volgens deskundigen een diameter van 17 meter en een massa van negenduizend ton. Bij de explosies kwam een energie vrij van 500 kiloton TNT. Ter vergelijking, de kernbom die op Hiroshima viel aan het eind van de Tweede Wereldoorlog had een kracht van 15 kiloton TNT.

De schokgolf die de explosies veroorzaakten was enorm. In een groot gebied was de golf voelbaar en sneuvelden ruiten van huizen, scholen en fabrieken. Hier en daar vlogen zelfs de daken van bedrijfspanden. Een van de brokstukken uit het heelal sloeg een gat met een diameter van zes meter in het ijs op het meer van Tsjebarkoel. De meteoriet heeft daarom de naam gekregen van het meer. Het is een wonder dat er geen dodelijke slachtoffers vielen. Er melden zich 1.200 mensen bij ziekenhuizen voor medische hulp. De slachtoffers hebben voornamelijk snijwonden opgelopen, veroorzaakt door rondvliegende glasscherven.

De massa uit het heelal die in de Oeral botste met de aarde veroorzaakte de grootste explosie sinds een meteoriet in 1908 neerkwam bij Toengoeska. ‘God heeft ons een waarschuwing gezonden,’ aldus Mamontov. ‘De sodomieten zijn uit op de vernietiging van Rusland. We zullen ze geen kans geven.’

Zijn collega Dmitri Kiseljov heeft ook al geen geruststellende mededelingen voor de kijkers naar zijn programma Vesti nedeli. Hij pleit voor radicale maatregelen om het oprukkende homofront uit Europa te stoppen. Met veel drama in zijn stem vertelt hij zijn kijkers dat we moeten voorkomen dat mensen met een niet-traditionele seksuele oriëntatie hun aangetaste genen doorgeven. Hij stelt voor dat homo’s en lesbiennes geen orgaandonor mogen zijn. ‘Als ze bij een ongeluk om het leven komen doen we er beter aan hun harten en organen te begraven of te verbranden dan ze als donor te accepteren.’

Als afstandelijke kijker krijg je steeds meer het gevoel in een verkeerde film te zitten. Op het internet verschijnen talloze persiflages op het optreden van de Ki-seljovs en Mamontovs. Het drama is dat die persiflages het grote publiek niet bereiken. In de propagandamachine zijn zij de aanjagers van haat en voeden zij een vreemd soort patriottisme. Beide tv-prominenten worden door het gros van de kijkers op handen gedragen. Eindelijk mensen die het opnemen voor Rusland tegenover het Westen dat zich almaar aan ons opdringt, is de gedachte.

De Moskouse Helsinkigroep heeft een boekje uitgegeven waarin is te lezen wat de gevolgen zijn in de samenleving van de haatgolf die van bovenaf in beweging is gezet tegen homo’s. Sinds de ‘traditionele Russische waarden’ onderdeel uitmaken van de conservatieve staatsideologie die Poetin nastreeft is het met de tolerantie in de samenleving snel bergafwaarts gegaan. Extreem-rechtse religieuze organisaties die functioneren onder de koepel van het patriarchaat van de orthodoxe kerk kunnen ongehinderd hun gang gaan.

Het boekje geeft een lange lijst van incidenten. Russen die openlijk uitkomen voor hun niet-traditionele seksuele geaardheid ondervinden problemen op hun werk, in de privésfeer en in het algemeen in hun functioneren in de samenleving. Geweld tegen deze Russsiche burgers is geen uitzondering meer.

Twee lesbische vrouwen zitten op een avond in een niet drukbezette metrowagon in Sint Petersburg. Plotseling begint een man tegen hen te schreeuwen. Eén vrouw sleurt hij over de vloer van de wagon en begint haar te schoppen. De andere vrouw drukt hij met haar gezicht tegen een ruit van de metrotrein. Hij schreeuwt: ‘Waarom dragen jullie geen jurken? Jullie hebben een mannelijke haardracht. Verdomde lesbiennes!’ Geen van de passagiers doet iets. Als de trein stopt bij een station slagen de vrouwen erin de politie te alarmeren. Agenten houden de man aan. Ook de vrouwen gaan mee naar het politiebureau. Na enige tijd is de man op vrije voeten zonder dat er een proces-verbaal is opgemaakt. De vrouwen wordt aangeraden geen klacht in te dienen tegen hun belager. ‘We houden niet van perverse mensen in deze stad,’ zeggen de agenten. De vrouwen worden op straat gezet als ze vruchteloos blijven proberen de politiemensen te overtuigen hun klacht te accepteren.

De heisa rond de wet heeft onder meer tot gevolg gehad dat in het onderwijs ouders de homowetten hanteren om hun conflicten met onderwijzend personeel uit te vechten. Het is vaak al voldoende te klagen bij de schoolleiding over vermeend homoseksueel gedrag van onderwijzers of onderwijzeressen om je gelijk te halen. Vaak leiden die klachten tot ontslagen, ook al zijn de betrokkenen hetero.

Op de dag dat de wet die het propageren van niettraditionele seksuele relaties verbiedt wordt aangenomen door het parlement in Moskou, organiseert een kleine groep uit de homo- en lesbische gemeenschap in Moskou een demonstratie bij het parlement. Ze worden aangevallen door een horde orthodoxe gelovigen met iconen en kruisen. Er zijn ook kinderen onder hen. De aanvallers werken demonstranten tegen de grond en nodigen hun kinderen uit hen te schoppen en te slaan. De ouders moedigen de kinderen aan condooms gevuld met urine naar de demonstranten te gooien, onder het uitroepen van vloeken. De politie grijpt niet in.

De lijst van dergelijke incidenten is lang. De meldingen komen uit heel het land. Het zijn uiteraard de excessen. Aan de andere kant zijn er in de grote steden van Rusland veel homobars en ontmoetingspunten waar Russen behorend tot de seksuele minderheden in dit land elkaar ongestoord kunnen ontmoeten. Maar buiten de beslotenheid van die clubs zijn zij in feite vogelvrij verklaard door een staat die er niet in is geïnteresseerd hen te beschermen tegen de gevolgen van een wet die op zijn zachtst gezegd discriminerend is.

Op alle fronten heeft het Poetinregime Europa en het Westen in het algemeen de oorlog verklaard. Het blijft gissen naar welke staatsvorm Poetin nu eigenlijk streeft. Volgens sommige experts heeft hij het zogenaamde corporatisme omarmd. Dat is een staatsvorm die vooral in de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw in Europa wel enige navolging vond. Het is een staatsvorm tussen liberalisme en communisme. Het betekent vooral dat er geen ruimte is voor een pluriform politiek systeem. Corporatisme leidt meestal tot een dictatuur, omdat democratische instituten worden buitengesloten in de besluitvorming. Een nationale leider communiceert direct met het volk via platforms die hij zelf in het leven heeft geroepen, zoals nu in Rusland het Nationale Volksfront. Ook de vrije markteconomie is aan banden gelegd. De staat eist een dominante rol op in de economie. Het is een staatsvorm waarin alles verticaal wordt geleid. De nationale leider staat op de top van die machtspiramide. Ook de wetenschap en de cultuur zijn ondergeschikt aan de ideologie van de staat.

Een corporatieve staat is per definitie conservatief. In Rusland leidt dat tot een grote invloed van de orthodoxe Kerk. Een staatskerk bestaat volgens de Russische grondwet niet, maar in de praktijk gedraagt de patriarch, Kirill, zich als onderdeel van de machtsstructuur van het Kremlin.

Russische denkers die deze staatsvorm aanhangen behoren tot de favorieten van president Poetin. Al eerder hebben we gezien dat generaal Anton Denikin, een van de leiders van de Witte Legers die vochten in de burgeroorlog die volgde op de communistische staatsgreep van 1917, in ere is hersteld als een ware patriot van het Russische rijk. Hij kreeg een prominente plaats op de begraafplaats van het Donklooster in Moskou. Een andere held van Poetin, de Russische filosoof Ivan Iljin, komt bijna gelijk aan met Denikin in Moskou in oktober 2005. Iljin was aanvankelijk niet tegen de revolutie van 1917, maar distantieerde zich later. De filosoof werd gedwongen Rusland te verlaten in 1922. De communisten ontdeden zich in een keer van 160 wetenschappers die zij verdachten van antirevolutionaire activiteiten. In ballingschap ontwikkelde Iljin zich tot een van de conservatieve denkers die sterk geloofde in een derde weg voor Rusland, ergens tussen de westerse democratie - waarin hij niets zag - en een totalitair systeem. Hij was ook een overtuigd monarchist. Een samenleving gebaseerd op haat tussen sociale klassen, wat de Russische revolutie in feite was, wees hij af. Voor racisme en politieke haat was er ook geen plaats in zijn denken. In sommige geschriften is niet helemaal duidelijk wat hij onder haat verstaat, want hier en daar klinken wel antisemitische sentimenten door. Europa zag hij boven alles als een vijand van Rusland.

De grijze eminentie van de Russische cultuur, de filmregisseur Nikita Michalkov, is een bewonderaar van de filosoof. Michalkov oogstte succes met zijn films op diverse festivals, onder meer in Cannes. Een Oscar was er voor zijn film Burnt by the Sun. De laatste jaren is hij op zoek gegaan naar mogelijkheden om via de film de glorie van het tsarenrijk te herstellen. De meeste van deze films flopten jammerlijk.

Michalkov mengt zich niet direct in de discussie over Ruslands toekomst, maar af en toe mag hij als een wijze belezen Rus teksten van zijn geliefde filosoof voordragen, die zijn positie duidelijk moeten maken. De meeste van die teksten reppen erover dat Europese krachten eropuit zijn Rusland te vernietigen. Strijd is nodig omdat te voorkomen.

Michalkov leest Ivan Iljin: ‘We moeten accepteren dat de verdeling van Rusland in de coulissen van Europa wordt voorbereid, gedreven door spirituele en politieke overwegingen. Afgezien van revolutionaire demagogie heerst in Europa een absurde angst voor een verenigd Rusland. Dat verklaart de altijd aanwezige vijandschap tegenover de Russische monarchie en de oosterse orthodoxie. Het is bekend dat westerse naties de Russische identiteit niet accepteren en niet tolereren. Zij zullen Rusland opbreken als een bezem. Ze zullen de splinters een voor een opslokken in het vervagende licht van hun beschaving. Ze kunnen niet anders dan Rusland opdelen en opnemen in de westerse sfeer om het zo te vernietigen. Het is een plan vol haat en zucht naar macht.’

De filosoof Ilyin lijkt vandaag alom aanwezig in het politieke gedrag van het Kremlin tegenover het buurland Oekraïne. Wat er kan gebeuren als Oekraïne voor Europa kiest laat het regime in Moskou al voelen. Aan de grensposten tussen beide landen ondervinden Oekraïense vrachtwagens steeds meer problemen bij het inklaren van hun lading. De trucs staan soms dagenlang aan de grens. De chocoladekoning van Oekraïne, Petro Porosjenko, krijgt ook een waarschuwing vanwege zijn openlijke keuze voor Europa. De sanitaire diensten hebben nog eens goed naar zijn assortiment chocolaatjes en bonbons gekeken en ontdekten dat zij niet aan de Russische voedingsnormen voldoen. De producten uit de fabrieken van Porosjenko, die ook gretig aftrek vinden in Rusland, mogen voorlopig Rusland niet in.

Porosjenko heeft een geschat vermogen van 1,1 miljard euro. Hij is daarmee een van de rijkste mensen van Oekraïne. Zoals gebruikelijk is in Oekraïne, maar ook in Rusland, mengt hij zijn zakenbelangen met politiek. Hij was de afgelopen jaren al twee keer minister van Economische zaken. Hij heeft bovendien invloed bij de meningsvorming in de samenleving. Hij is eigenaar van een van de populaire televisiekanalen, het Vijfde Kanaal. Via dat kanaal maakt hij er geen geheim van dat in zijn ogen Oekraïne een Europese weg moet inslaan. Voor de zakenman is de komende maanden een hoofdrol weggelegd in het conflict met Moskou.

Het Kievse Roes; in Kiev ligt de bron van de Russische beschaving en Europa wil de Russen beroven van die bron, waarop hun hele identiteit is gebaseerd, klinkt het in Moskou. Een romantische bevlogenheid ten aanzien van hun geschiedenis kun je de Russen niet ontzeggen. Maar Oekraïeners bestaan echt als een volk. In een recente opiniepeiling zegt maar zeventien procent van het Russisch-sprekende deel van de bevolking zich ook etnisch Rus te voelen.

NOVEMBER 2013

‘Hoe komt het dat wij nog niet geheel en al in echte Europeanen zijn veranderd?’
Fjodor Dostojevski, Russische schrijver

Het ziet er naar uit dat twee culturen op het punt staan met elkaar in aanvaring te komen. De West-Europese en de oosterse, slavische cultuur. Het slagveld van de oorlog, die gelukkig nog altijd met woorden wordt gevoerd, is Oekraïne. De hoofdkwartieren van beide hoofdmachten zijn gevestigd in Brussel en in Moskou.

Uit Brussel komen verzoenende geluiden. Het associatieverdrag met de Europese Unie dat het Oekraïne aanbiedt betekent niet dat het land de economische en culturele banden met Moskou moet verbreken. Rusland en Oekraïne zullen slechts hun relatie een nieuwe invulling moeten geven.

In Moskou voelt dat anders. Het gaat het Kremlin om meer dan geld alleen in deze oorlog. Zelfs om meer dan een gedeelde historie of een culturele verbondenheid met het buurland. De taal die uit het Kremlin komt of wordt gedebiteerd door de leden van de entourage van de macht verraadt grimmigheid. Het lijkt vanuit het Kremlin gezien een strijd van erop of eronder. Een wereldmacht zijn of een weg te cijferen achtertuin van Europa.

De beroemde filmregisseur Nikita Michalkov, een trouwe volgeling van president Poetin, hoor ik fulmineren tegen de vijand Europa op een manier die eeuwenlang opgekropte gevoelens van miskenning verraden:

‘In Europa speelt een gemeenschappelijk orkest altijd dezelfde dreun, die bestaat uit het spugen op Russen en de Russische cultuur. Laat ze spugen. De Slavische cultuur is iets hogers dan het vals spelende Europese orkest.’

Het is moeilijk te reageren op zo’n uitbarsting. Ik denk dat in de Europese hoofdsteden helemaal niet het besef leeft dat Europa in een machtsstrijd met Rusland is verwikkeld, laat staan dat iemand spuugt op de Russische cultuur. Dit soort uitbarstingen lijkt dan ook meer bestemd voor de binnenlandse consumptie, een zoveelste poging van de huidige machthebbers de bevolking te mobiliseren achter de nationale leider, Vladimir Poetin.

In Oekraïne, het slagveld, probeert president Viktor Janoekovitsj zijn volk voor te bereiden op een stap richting Moskou. Hij maakt er geen geheim van dat daar geld ligt te wachten dat hij meteen in de kwakkelende economie van het land kan stoppen. Europa komt met niets over de brug, anders dan met een verdrag dat de Oekraïense burgers in de toekomst een beter leven op kan leveren.

De indruk moet worden gewekt dat de president een keuze maakt voor het directe economische belang van het land.

Rusland en Oekraïne lijden aan dezelfde economische kwaal. Opeenvolgende regeringen hebben verzuimd de economie radicaal te hervormen en te moderniseren. De verstikkende bureaucratie die de landen hebben geërfd van de Sovjet-Unie blokkeert nog steeds de vooruitgang. Corruptie is een andere remmende factor. Een overdosis aan bureaucratie werkt automatisch corruptie in de hand. De politieke wil ontbreekt in beide landen om deze barricades die vooruitgang in de weg staan op te ruimen.

Rusland heeft het geluk dat het genoeg rijkdommen in de grond heeft zitten om de gevolgen van het uitblijven van hervormingen te camoufleren met de inkomsten uit het verpatsen van die rijkdommen op de wereldmarkt. Oekraïne kent die luxe niet. De zware industrie in het oosten is sterk verouderd en houdt voornamelijk het hoofd boven water vanwege de lage, gesubsidieeerde, energietarieven die de staat in rekening brengt.

Hetzelfde geldt voor de eens florerende kolenmijnen in het oosten. Jaarlijks gaan er miljarden euro’s naar toe. Sluiten de mijnen, dan is er geen alternatief voor de mijnwerkers. Al twee decennia durft Kiev het niet aan een saneringsplan voor de mijnen uit te voeren. Het aantrekken van investeringen voor andere economische activiteiten in het oosten is nooit van de grond gekomen. Buurland Rusland heeft alleen maar interesse getoond voor de zware industrie die onderdelen levert voor de eigen militaire industrie en goedkope pijpleidingen voor de energiebranche.

Rusland heeft het buurland op het gebied van innovatie en technologische ontwikkeling niets te bieden. Het zakt zelf steeds verder weg op de lijst van landen die in ontwikkeling zijn. China en India, twee landen die in de Sovjettijd nog veel kennis putten uit Moskou, zijn Rusland nu al ver voorbij gestreefd op de terreinen van innovatie, in vele takken van de industrie.

Wat dat betreft is de relatie tussen Rusland en Oekraïne er een van ‘de lamme helpe de blinde’. Het enige verschil is dat de een, het lamme Rusland, een goed gevulde staatskas heeft en de ander, het blinde Oekraïne, de bodem van de schatkist ziet naderen.

Het zwaarst heeft het oosten van Oekraïne te lijden onder de malaise die al vijfentwintig jaar duurt. Al die jaren zijn de zogenaamde Russische gebieden van Oekraïne bestuurd vanuit Kiev door politici die hun wortels hadden en hebben in het oosten en zuiden van Oekraïne. Slechts met een kleine onderbreking na de Oranjerevolutie van 2004 zijn de Oekraïeners in het oosten er steeds in geslaagd hun vertegenwoordigers op vooraanstaande posities te krijgen in de hoofdstad Kiev. De Partij van de Regio’s was het machtige politieke instrument om de belangen van het oosten en het zuiden veilig te stellen. Nu blijkt dat dat niets anders heeft opgeleverd dan armoede voor de bevolking terwijl een kleine groep oligarchen zich heeft verrijkt.

Ook Viktor Janoekovitsj stamt uit het hart van het mijngebied dat hij, eenmaal neergestreken in de fauteuils van de macht in Kiev, aan zijn lot heeft overgelaten. Althans, de laatste miljarden uit de lege staatskas houden er de droom levend dat de kolen van Loegansk nog altijd de motor vormen van de Oekraïense economie, zoals dat in de tijd van de Sovjet-Unie het geval was. Enkele jaren geleden daalde ik met de kompels af om hun stemming te peilen. Er is in de jaren die sindsdien zijn verstreken niets veranderd, verzekeren mij collega’s die het mijngebied bezoeken tijdens de crisismaanden die weldra zullen beginnen.

De Vachroesjev-mijn die ik bezoek ligt in het hart van de provincie Loegansk. Dat de mijn nog functioneert is te danken aan de hoge kwaliteit van de antraciet die hier wordt gewonnen. Voor dit soort hoogwaardige kolen is nog een redelijke markt.

Mijn verhaal van toen vertegenwoordigt nog altijd de sombere werkelijkheid van vandaag.

De lift bonkt door de schacht naar beneden. In vijf minuten dalen we met een ploeg kompels 900 meter onder de grond in de Vachroesjev-mijn.

Urenlang zullen we in hun gezelschap zijn. De mijnwerkers werken in diensten van zes uur op en zes uur af. Volgens kenners kunnen ze daar nog dertig jaar mee doorgaan in de provincie Loegansk, want de antraciet is ruim voorhanden.

Het gebied maakt deel uit van het Donbass-kolenbekken. Hier nestelt de harde kern van de aanhang van Janoekovitsj. De samenstelling van de kompels is gemengd. Iedereen spreekt Russisch, maar de meesten voelen zich Oekraïener. Er heerst wel animositeit tegenover het westen van Oekraïne waar de harde kern van het Oekraïense nationalisme te vinden is. Michail zegt: ‘Ik wil niet dat de mensen uit het westen van ons land aan de macht komen. Zij kennen ons werk niet. Wij zorgen voor de antraciet die hun huizen verwarmt en van elektriciteit voorziet. Als zij aan de macht zijn, dan degraderen ze ons tot tweederangs burgers.’

Onder de grond is er niet veel tijd om over politiek te praten. Het werk aan de antracietlaag die nu wordt gewonnen vraagt alle aandacht. Een enorme boor verdwijnt in het donker en komt traag weer te voorschijn om over een lengte van 250 meter de kolenlaag aan te vallen. De mijnwerkers zorgen voor hydraulische en houten stutten om te voorkomen dat de nieuwe gang die ontstaat instort als de boor voorbij is geschoven. Het werk wordt bukkend gedaan in enorme stofwolken en in een verstikkende hitte. Lang niet alle kompels gebruiken een stofmasker. Zij lachen hun tanden bloot als ik vraag of dit allemaal nu wel goed is voor je gezondheid.

De mijnwerkers zijn voor niets en niemand bang. Voor 700 euro per maand, een redelijk salaris naar Oekraïense begrippen, zijn ze bereid risico’s te nemen. Het is een moderne slavenarbeid. Het sterftecijfer is hoog; bij de winning van elke miljoen ton kolen sterven vijf kompels.

De Vachroesjev-mijn viert dit jaar het 25-jarig bestaan. Het ondergrondse labyrint van gangen heeft een totale lengte van 65 kilometer. We leggen de vele kilometers onder de grond af in treintjes die over de rails waggelen. Onderweg raken we niet onder de indruk van het onderhoud dat aan de gangen wordt gepleegd. Boven ons hoofd bungelt de elektrische draad die het treintje door de tunnels leidt. Er staat 250 volt op. ‘Wat er ook gebeurt, grijp nooit met je handen in de lucht om houvast te zoeken. Dat is je dood,’ zeggen de kompels Het is de enige waarschuwing die ze ons meegeven op onze ondergrondse tocht. Voor de rest; vertrouw op de groep.

Aleksandr Frolov ziet onze bezorgde blikken steeds van de stroomkabel naar de gehavende wanden van de mijngangen gaan en zegt: ‘Ja, de mijn is oud, maar dit is een van de veiligste mijnen van de hele regio. We zijn ook nog rendabel.’

Tijdens de treinritten van de ene naar de andere winplaats is er tijd om te praten. Het wantrouwen tegenover hun landgenoten in het westen is groot. De president die met de Oranjerevolutie aan de macht kwam, de Europees georiënteerde Viktor Joesjtsjenko, had een plan stevig het mes te zetten in de mijnen. De ongezond grote geldstroom die naar het oosten van het land ging zou beter gebruikt kunnen worden voor economische hervormingen. Joesjtsjenko is na zijn aantreden als president al snel ten onder gegaan in het moeras van de Oekraïense politiek. Hij is zelfs gedwongen zijn rivaal Janoekovitsj als premier aan te stellen. Eén van de eerste daden van de nieuwe premier is het van tafel vegen van het drastische saneringsplan voor de mijnen. ‘En daarom functioneert deze mijn nog. Zonder hem waren we nu allemaal werkloos geweest. Er was een grote achterstand in de betaling van de salarissen. Dat heeft hij ongedaan gemaakt. Hij heeft onze pensioenen verhoogd en ons een toekomst gegeven,’ zegt Aleksandr Frolov.

Of de mijn economisch gezond is valt te betwijfelen. Op een omzet van 37 miljoen euro maakt de mijn een winst van twee miljoen. Voornamelijk is dat een winst op papier, want de antraciet wordt vaak niet in contanten betaald maar in de vorm van goederen. In Oekraïne bestaat op veel plaatsen nog steeds het bartersysteem uit de Sovjet-jaren. Een soort ruilhandel waar geen geld aan te pas komt.

We gaan na vele uren onder de grond weer naar boven. Opgelucht. Sommigen slaan een kruis als de metalen deur van de lift opengaat en de vrieskou in het gezicht snijdt. Aleksandr vraagt: ‘Voel je dat je nu een ander mens bent? Leven met de mijn is niet alleen maar werken. Dat zullen die zogenaamde democraten in Kiev nooit begrijpen.’

Na de douche krijgen we de tekst van het mijnwerkerslied toegestopt, een loflied op het moderne slavenwerk. De eerste regel luidt: ‘Wat weet je van de zon, als je nooit in een mijn bent geweest?’

Ik ben er geweest en ik dank God dat ik er morgen niet weer in hoef.

President Janoekovitsj weet dat als hij nog een termijn wil halen als president hij de mijnwerkers van Loegansk of de arbeiders in de zware industrie van de Donetsk hard nodig heeft. Hij moet derhalve cash hebben om de stemmen in het oosten bij de verkiezingen die er in 2015 aan zitten te komen te kunnen kopen. De enige plek waar hij dat geld kan krijgen zonder al te lastige vragen over economische hervormingen is in Moskou. De gesprekspartners in Brussel hebben het voortdurend over de noodzaak van hervormingen en het op een moderne leest zetten van de economie. Eén van de eisen daarbij is dat het storten van staatssubsidies in perspectiefloze bedrijfstakken, zoals de mijnen, moet stoppen. Subsidies op energietarieven kan Oekraïne zich niet meer permitteren. Het elimineren van de bureaucratie en een effectieve aanpak van de uit de hand gelopen corruptie, zijn andere pijnlijke eisen die Brussel op tafel legt.

Al die eisen helpen Janoekovitsj niet op korte termijn zijn financiële problemen op te lossen. In Moskou worden gelukkig minder ingewikkelde vragen gesteld. Er is wel een wereld van verschil tussen de emotioneel geladen positie van het Kremlin en de principeloze Janoekovitsj, die het de historische en culturele banden met moedertje Rusland worst zal wezen als hij zijn geld maar krijgt. In de loop van deze maand wordt het Janoekovitsj duidelijk dat in Brussel geen pot met geld op hem staat te wachten, maar alleen maar ingewikkelde gesprekken over hervormingen. In Moskou groeit het besef dat de glibberige Janoekovitsj geen andere kant meer op kan dan richting het oosten.

Het vocale oorlogsgeweld dat het Kremlin en de spreekbuizen van de macht produceren houdt aan, ondanks het glorende perspectief van een overwinning. De aandacht van de wereld gaat voornamelijk uit naar het diplomatieke gevecht om de gunsten van Oekraïne. De verdere onttakeling van de democratie in Rusland zelf krijgt daarmee niet de aandacht die het verdient. Eén van de pijnlijkste affaires voor het Kremlin is de strafzaak in de zogenaamde Bolotnaja-zaak. Op 6 mei 2012 wil de liberale oppositie nog een keer hard uithalen naar de net gekozen president Poetin, aan de vooravond van diens inauguratie voor een derde termijn als staatshoofd. Er komt een protestmars onder de leuze ‘mars van de miljoenen’. De verzamelplaats is het Bolotnaja Plosjtsjad, het Moerasplein. Er nemen geen miljoenen demonstranten deel aan de actie, maar enkele tienduizenden demonstranten zorgen voor een indrukwekkende massa. Een grote politiemacht wacht de betogers op. Videobeelden laten zien dat de oproerpolitie een grote groep demonstranten de doorgang belemmert. De provocatie van de zijde van de politie is duidelijk. Er is in het kluwen ook een groep raddraaiers opgedoken die probeert een rel te forceren. Het werk van provocateurs. Plotseling wordt er ook met gummiknuppels ingeslagen op een groep demonstranten. Tientallen mensen worden opgepakt en afgevoerd in de arrestantenwagens.

De organisatoren weten de menigte te kalmeren en roepen op de provocatie te negeren. Daardoor loopt de zaak niet uit de hand en blijft het bij wat je zou kunnen noemen een flinke rel. Het propaganda-apparaat van de Kremlinmedia heeft een totaal andere invalshoek die avond gereed liggen om aan het publiek te presenteren. De politie heeft door doortastend ingrijpen voorkomen dat de organisatoren van de demonstratie hun Oranjerevolutie konden beginnen op het Moerasplein.

Het begrip ‘Oranjerevolutie’ is het schrikbeeld van het Poetinregime. Dat wat in 2004 is gebeurd in Kiev mag zich in Moskou onder geen voorwaarde herhalen. Nergens is een spoor van bewijs te vinden dat de organisatoren van de mars hun tenten wilden opslaan op het Moerasplein voor een permanent protest tegen het bewind van Poetin, naar het voorbeeld van de Oranjerevolutie in Kiev.

In de dagen die volgen doen veiligheidsdiensten huiszoekingen bij de leiders van de demonstratie. Ze zullen vele malen voor verhoor worden opgeroepen.

Uiteindelijk worden zevenentwintig mensen in staat van beschuldiging gesteld. Het organiseren van massale ordeverstoringen en het gebruiken van geweld tegen de politie, luidt de aanklacht. De artikelen in het wetboek van strafrecht waarop de politie zich in de processen-verbaal baseert kennen een sanctie van vele jaren strafkamp. Achttien verdachten blijven in hechtenis. De overigen moeten thuis hun strafzaak afwachten. Enkelen van hen zien kans naar het buitenland te vluchten.

Onder hen is de jonge ingenieur Aleksandr Dolmatov. Hij komt in Nederland terecht waar hij politiek asiel aanvraagt. Dolmatov is al enkele jaren actief in de protestbeweging. Hij sluit zich aan bij de organisatie van schrijver Eduard Limonov, ‘Een Ander Rusland’. Hij is een vaste bezoeker van de ‘Strategie-31’-bijeen-komsten in het centrum van Moskou. Elke maand die eindigt op 31 dagen komen activisten bijeen om aandacht te vragen voor het artikel 31 van de grondwet, waarin de vrijheid van vereniging is vastgelegd. Die vrijheid is in Rusland zo aan banden gelegd dat de activisten vinden dat de overheid de grondwet schendt. De oproerpolitie maakt elke keer korte metten met de poging tot protest. De harde kern van de beweging houdt het protest stug vol.

In Nederland, evenals in de rest van Europa, is de ernst van de Bolotnaja-zaak nog niet doorgedrongen. Het justitiële apparaat in Moskou heeft 200 man vrijgemaakt om een massaproces voor te bereiden dat toekomstige demonstranten duidelijk moet maken dat het Poetinregime een tolerantiegrens heeft getrokken ten aanzien van de oppositie. Protestuitingen worden niet langer getolereerd, mits strikt gereguleerd door de overheid. De arrestanten wacht een zware vrijheidsstraf. De Nederlandse overheid oordeelt dat het gevaar om als politieke gevangene te worden behandeld in Rusland klein is. Nadat Aleksandr Dolmatov heeft gehoord dat zijn asielaanvraag is afgewezen pleegt hij zelfmoord. Er steekt een storm van protest op in Nederland. De overheid stelt een onderzoek in naar de behandeling van Dolmatovs asielverzoek. De regering gaat zwaar door het stof als blijkt dat de behandeling van Dolmatov niet de toets van kritiek kan doorstaan. De moeder van de activist in Moskou krijgt ruime excuses en materiële compensatie aangeboden van de Nederlandse overheid. De Bolotnaja-zaak heeft intussen wel met het overlijden van Dolmatov zijn eerste dode geeist. De Kremlinmedia weten niet goed wat te doen met de dood van een Russische burger in een Nederlandse cel. Dat een Russische burger onder het Poetinregime genoodzaakt is politiek asiel aan te vragen in het Westen vraagt te veel uitleg. Het incident wordt geen groot nieuws.

In Moskou zetten activisten een organisatie op om de Bolotnaja-verdachten bij te staan. De meeste verdachten zijn studenten, brave burgers en slechts een enkele activist is politiek actief. De bewijzen tegen hen zijn flinterdun of geheel afwezig. De zaak van Michail Kosenko is wel een heel bijzondere. Hij is een veertiger en officieel geregistreerd als een invalide. Hij lijdt aan een psychiatrische aandoening. Tijdens zijn militaire diensttijd is hij gewond geraakt aan zijn hoofd. Sindsdien heeft hij psychische klachten.

De klacht tegen Kosenko luidt ‘deelname aan massale ordeverstoringen en het gebruik van geweld dat levensbedreigend was voor een vertegenwoordiger van de autoriteiten’. Hij zit al sinds juni 2012 in voorarrest. Hij is ondergebracht in de psychiatrische afdeling van een van de Moskouse gevangenissen. Ondanks zijn psychische aandoening zien zijn familie en vrienden hem als iemand die stabiel in het leven staat en geen gevaar betekent voor de samenleving. Michail moet met enige regelmaat speciale medicijnen nemen die in de gevangenis niet voor hem beschikbaar zijn.

De rechtbank heeft Michail een psychiatrisch onderzoek laten ondergaan. Volgens het rapport van zijn onderzoekers lijdt hij aan een verminderd verantwoordelijkheidsgevoel. Een onafhankelijke organisatie voor de psychiatrie in Moskou heeft de onderzoeksgegevens van de rechtbank onderzocht en komt tot de conclusie dat de uitslag dubieus is. De rechtbank heeft alle feiten die voor Michails onschuld pleiten genegeerd. Ondanks protesten van vele organisaties op het terrein van de psychiatrie heeft de rechtbank besloten Michail naar een psychiatrische kliniek te sturen voor aanvullende verpleging zonder er een tijdslimiet aan te verbinden. De psychiatrie in Rusland staat niet in een hoog aanzien en is bovendien besmet met een kwalijk Sovjetverleden.

Nu de verdachten al zo lang in voorarrest zitten heeft in feite elk geval zijn dramatische geschiedenis gekregen. Wat in een normale rechtsstaat hooguit zou worden afgehandeld als een administratieve straf wordt in Rusland in het kader van het monddood maken van de oppositie uitvergroot tot een strafzaak die sommige verdachten enkele jaren gevangenisstraf kan opleveren.

De zaak blijft zich maar voortslepen. Activisten proberen de aandacht van de wereld vast te houden voor de zaak. Amnesty International heeft de verdachten de status van politieke gevangenen gegeven. In de komende maanden zullen de vonnissen worden uitgedeeld. Straffen tot vier jaar gevangenisstraf geven aan dat de strafmaat in geen enkele verhouding staat tot het gepleegde ‘misdrijf’. Hier volgt een lijstje van vonnissen dat tot verbijstering leidt. Rond de rechtbank waar de vonnissen worden geveld demonstreren meer dan duizend mensen, maar ook hier grijpt de oproerpolitie met harde hand in. De Kremlinmedia prijzen de straffen als een goede les voor de ‘verraders van het vaderland’. De veroordeelden zijn geen helden, slechts bijna anonieme slachtoffers van een politiek systeem dat om elke hoek een vijand ziet.

Dit zijn een paar van de namen die blijven verbonden aan de Bolotnaja-zaak en volgens internationale organisaties politieke gevangenen zijn:

Sergej Krivov is geboren in 1961. Hij is getrouwd en heeft twee kleine kinderen. Hij is een actief lid van de liberale partij RPR-Parnas. Hij zou een gummiknuppel van een agent hebben afgepakt en de agent daarmee vervolgens hebben geslagen. Tijdens zijn detentie is hij in hongerstaking gegaan omdat de beschuldigingen tegen hem vals zijn. Hij krijgt vier jaar gevangenisstraf.

Andrej Barabanov is geboren in 1990. Hij is een kunstenaar. Hij is ervan beschuldigd een trappende beweging te hebben gemaakt naar een politieman. Hij krijgt drie jaar en zeven maanden gevangenisstraf.

Stepan Zimin is geboren in 1992. Hij is een student aan de universiteit voor humanitaire studies in Moskou. Hij is actief in de anarchistische beweging. Hij zou een stuk asfalt naar een politieagent hebben gegooid. Hij krijgt drie jaar en zes maanden gevangenisstraf.

Denis Loetskevitsj is geboren in 1992. Hij is student. Hij zou een stuk asfalt naar een politieagent hebben gegooid en diens helm van zijn hoofd hebben getrokken. Foto’s laten zien dat Denis juist slachtoffer is van het geweld. Hij is door politiemensen met knuppels bewerkt. Hij krijgt drie jaar en zes maanden gevangenisstraf.

Andrej Polichovitsj is geboren in 1990. Hij is student en werkt bij een verzekeringsmaatschappij. Hij zou een politieman op zijn hand hebben geslagen in een poging een arrestant vrij te krijgen. Hij krijgt drie jaar en zes maanden gevangenisstraf.

Artjom Sevelov is geboren in 1979. Hij nam voor het eerst van zijn leven deel aan een demonstratie. Hij zou beledigingen naar de politie hebben geschreeuwd zoals ‘Weg met de politiestaat’. Artjom stottert en volgens zijn ouders en vrienden kan hij zo’n volledige zin niet achter elkaar uitspreken, laat staan schreeuwen. Later wordt aan de aanklacht toegevoegd dat hij een politieman in de handen van een agressieve menigte heeft geduwd. Hij krijgt twee jaar en zeven maanden gevangenisstraf.

Jaroslav Belooesov is geboren in 1991. Hij is student aan de Moskouse universiteit. Hij is getrouwd en heeft een zoontje. Hij zou een biljartbal naar een politieagent hebben gegooid. Hij krijgt twee jaar en zes maanden gevangenisstraf.

De strafzaken veroordeelt Amnesty als showprocessen. De gebeurtenis zelf op 6 mei is uitgebreid onderzocht. Amnesty komt tot de volgende conclusie: ‘Wat op het Moerasplein is gebeurd op 6 mei 2012 was niet het neerslaan van een massale ordeverstoring, maar het neersabelen van een vreedzaam protest. De Bolotnaja-strafzaak heeft niet aangetoond dat er sprake was van georganiseerd geweld. De zaak heeft wel duidelijk gemaakt dat hier sprake is van een crimineel juridisch systeem dat volledig ondergeschikt is aan wat de politieke bazen dicteren. In deze zaak heeft de politie op vele wijzen zijn macht misbruikt tegenover de verdachten. Sommige van de verdachten probeerden zichzelf te beschermen tegen het geweld van de politie. Enkelen vonden zichzelf terug op de verkeerde plek op een verkeerd tijdstip. Allemaal zijn zij het slachtoffer van een rechtsgang die niet meer is dan een politieke show. In tegenstelling tot de officiële versie van de gebeurtenissen op het Moerasplein was er geen sprake van een massale ordeverstoring. Er was geweld, maar dat kwam voornamelijk van de kant van de politie. Geen enkele politiefunctionaris is ter verantwoording geroepen voor het misbruiken van zijn macht.’

Het effect van de zaak is wel dat de protestbeweging versplinterd lijkt. Er is geen echte leider met voldoende charisma om de gevoelens van onvrede die overal heersen onder de middenklasse in Rusland te bundelen. Met aan het thuisfront alles onder controle kan het Kremlin zich concentreren op het verwezenlijken van de grote taken die Poetin zich na zijn herverkiezing kennelijk heeft gesteld.

Voordat de maand november ten einde loopt kunnen de strategen in het Kremlin elkaar feliciteren. President Janoekovitsj kondigt aan dat hij geen associatieverdrag met Europa zal tekenen op de feestelijke toponmoeting die daarvoor in de hoofdstad van Litouwen, Vilnius, is georganiseerd. Hij wil wel in gesprek blijven met Europa, maar voor noodhulp klopt hij aan bij het Kremlin.

De Europese functionarissen zien vele jaren werk met een lastige onderhandelingspartner in rook opgaan. Brussel onderstreept dat Oekraïne een onafhankelijk land is dat zelf zijn keuzen kan bepalen. De oppositie in Oekraïne is woedend. De propagandacarrousel in Moskou draait op volle toeren om de victorie te kraaien. In politieke praatprogramma’s zoals het dicht bekeken Vladimir Solovjov op zondagavond zijn de schouderkloppen die worden uitgedeeld aan de president talrijk.

Het was ook wel duidelijk, volgens de gasten van de presentator, dat Europa, dat in een diepe politieke en economische crisis verkeert, Oekraïne niets te bieden had. Rusland heeft zich een ware vriend getoond van het Oekraïense broedervolk door ruime economische steun toe te zeggen. ‘Niet op papier, maar in echt geld. In Europa handelen ze alleen maar in papier. Slavische solidariteit zal altijd zegevieren, leren we.

Het ontgaat de opgetogen deelnemers aan de praatshow dat op het moment dat zij zichzelf de hemel in prijzen in de hoofdstad van Oekraïne, Kiev, de eerste demonstranten zich laten zien die het met de keuze van hun president niet eens zijn. De demonstranten dragen de Oekraïense en de Europese vlag met zich mee.

De Russische media raken wat in verwarring als in enkele dagen tijd het beeld van de Oranjerevolutie zich herhaalt en spontaan meer dan honderdduizend Oe-kraïeners naar het Onafhankelijkheidsplein, beter bekend als het Majdan, stromen. Een dergelijk beeld is in het Rusland van vandaag ondenkbaar, zoals het Bolotnaja-protest heeft laten zien. De regisseurs van de informatietechnologie van het Kremlin hebben niet direct een antwoord. Wellicht heerst de gedachte dat het protest vanzelf weggaat als president Janoekovitsj en zijn regering duidelijk kunnen maken dat alleen geld van Moskou het land van de ondergang kan redden.

Dat lukt niet. De president komt de belofte niet na die hij heeft gedaan bij zijn verkiezing in 2010, dat hij het land op een Europese koers zou zetten. Veel kiezers uit zijn eigen kamp voelen zich net als de oppositie bedrogen door hun president. De populariteit van Janoekovitsj is al laag vanwege alle geruchten over corruptie en de rijkdom die hij en zijn naasten in de afgelopen jaren hebben vergaard. Het zijn niet alleen geruchten. De Oekraïense journalistiek ligt niet aan banden zoals in Rusland en heeft in de afgelopen maanden het ene na het andere schandaal onthuld waarbij de president en zijn directe entourage zijn betrokken.

Janoekovitsj probeert, als overreding niet lukt, de Bolotnaja-variant die zijn collega Poetin in Moskou met zoveel succes heeft toegepast. Hij stuurt de politie op de demonstranten af om te voorkomen dat er een nieuwe Oranjerevolutie ontstaat. De acties van de politie hebben een averechts effect. Er vallen gewonden en de tientallen gearresteerden zijn meteen de helden van het Majdan. Het contrast met de afloop van het Bolotnaja-protest in Moskou kan niet groter zijn.

Oekraïeners hebben een culturele en een historische band met Rusland, maar het zijn geen Russen. Ze laten zich minder snel intimideren. Bovendien heeft de Oranjerevolutie van 2004 misschien niet dat gebracht wat de toenmalige demonstranten hadden gehoopt, maar die protestbeweging heeft het land wel radicaal veranderd. Er is in Oekraïne een burgersamenleving ontstaan die opkomt voor zijn rechten. Er is een redelijk onafhankelijke pers en er zijn politieke partijen die niet allemaal worden gecontroleerd door of loyaal zijn aan de zittende macht zoals in Rusland.

Moskou kijkt in verbijstering toe hoe een volksopstand zich ontwikkelt. Hoe er opnieuw een tentendorp ontstaat op en rond het Majdan en dat zelfs de vrieskou mensen er niet van weerhoudt in de avond naar het plein te stromen, dag in dag uit, om de zittende macht duidelijk te maken dat je het volk niet moet belazeren.

De Russische media hebben zich snel hervonden. In het propaganda-arsenaal heeft het Kremlin nog wat belegen argumenten gevonden die zij in en rond het Bo-lotnaja-protest op de eigen oppositie heeft losgelaten. Spontaan protest bestaat niet, is hierbij het uitgangspunt. Het Majdan is georganiseerd door het Gosdep, de populaire aanduiding voor het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken, in samenwerking met Europese geheime diensten. Het Westen misbruikt de demonstranten om een hetze tegen Rusland te ontketenen.

In werkelijkheid is er helemaal geen anti-Russische stemming in Kiev. De demonstranten willen in een ander land wonen, een land zonder corruptie en nepotisme, en ze willen nu eindelijk wel eens af van de sfeer van de Sovjet-Unie waarin grote delen van Oekraïne nog altijd verkeren. Het Rusland van Poetin dat wordt gedomineerd door de veiligheidsdiensten zien zij bovendien niet als een aantrekkelijk alternatief. Voor die nuances is geen plaats in de informatievoorziening aan het Russische publiek. Europa neemt ons te grazen, is de boodschap.

Het beeld dat vooral van Europa wordt geschetst is ook terug te vinden in de klassieken van de Russische literatuur. De grote Russische schrijvers zetten zich voortdurend af tegen Europa. Maar aan de andere kant gaat Europa nooit weg. Rusland deelt hetzelfde continent met zijn Europese medeburgers. Sommige Russen voelen zich daarbij ongemakkelijk, maar wat doe je er aan. De grote Russische schrijver Fjodor Dostojevski wist het ook niet. In zijn Dagboek van een schrijver slaakt hij vele verzuchtingen over de relatie die de Rus heeft met Europa:

‘Lieve deugd, wat zijn wij Russen toch voor mensen? Waarom maakt Europa, of wij willen of niet, zo’n machtige toverachtige, evocatieve indruk op ons? Ik spreek nu, wel te verstaan, niet over het soort Russen dat in den vreemde is blijven wonen, en ook niet over die doodgewone Russen, zoals er vijftig miljoen zijn en met wie wij, honderdduizenden intellectuelen, tot nog toe ten volle de draak steken, omdat zij hun baarden niet afscheren, neen, ik heb het nu over ons geprivilegieerde en gepatenteerde clubje. Want alles, beslist bijna alles, wat wij bezitten aan ontwikkeling, wetenschap, kunst, burgerzin en mensenrechten, dit alles is immers van ginds afkomstig uit die streek der heilige wonderen! Heel ons leven wordt immers van jongs af aan gevormd naar Europees model. Is er soms iemand van ons die zich kan verzetten tegen die vloed, die zuigkracht, die pressie! Hoe komt het dan dat wij nog niet geheel en al in echte Europeanen zijn veranderd?’

Dostojevski kwam er tijdens zijn leven niet uit of hij zich moest blijven verzetten tegen Europese invloeden. De schrijver had alleen nog maar vragen, maar veel van zijn tijdgenoten ontwikkelden de filosofie dat Russen tot een beschaving behoren die hen ver boven die van Europa stelt. Zij zagen Rusland als de enige echte christelijke cultuur op het voor de rest goddeloze Europese continent.

Dostojevski voelde zich thuis in de kringen waar die sfeer heerste. Dat was mede gebaseerd op zijn reizen naar Europa. De burgerlijkheid die hij daar aantrof was hem een gruwel. Na een bezoek aan Frankrijk luchtte hij zijn hart:

‘De Westerling spreekt van broederschap als de grote drijvende kracht achter de mensheid, maar begrijpt niet dat je onmogelijk broederschap kunt bereiken als die in werkelijkheid niet bestaat. Broederschap ligt niet in de Franse aard, of meer algemeen, niet in de Westerse aard. In plaats daarvan zie je een individualistisch principe, een afzonderingsprincipe, een principe louter gericht op zelfbehoud, op persoonlijk gewin, op zelfbeschikking, gericht op het ik tegen de hele natuur en de rest van de mensheid als een onafhankelijk, autonoom principe dat geheel lijkt en gelijkwaardig is aan alles wat er buiten staat.’

Er rest Rusland geen andere keuze: of het hopeloze Europa de rug toe te keren of Europa de reddende hand toe te steken. Rusland als redder van de Europese christelijke cultuur. Die gedachte vindt onder Poetin in de komende maanden steeds meer weerklank. Als eerste moet Oekraïne worden gered uit de handen van het afschuwelijke Europa.

DECEMBER 2013

‘In ons land behoort de leugen niet alleen tot een morele categorie, maar vormt een steunpilaar onder de staat.’
Aleksandr Solzjenitsyn; schrijver en dissident

De schrijver Aleksandr Solzjenitsyn is een icoon van de Russische literatuur. Bovenstaande ontboezeming sloeg op de jaren van de Sovjet-Unie waar de burger dagelijks werd bedolven onder lege leuzes, halve en hele onwaarheden. Ik herinner me nog de vermakelijke uitzendingen van het belangrijkste nieuwsbulletin op de televisie, Vremja (De Tijd). Elke avond om negen uur gingen we ervoor zitten om te zien hoe slecht het leven in het Westen was en hoe geweldig het was dat in de een of andere regio van het Sovjetrijk grote successen waren geboekt bij de productie van melk.

Dat het leven in het Westen veel mankementen vertoonde wist de kijker natuurlijk al. Belangrijker was het nieuws dat er succes was geboekt in de melkproductie in eigen land. Dat betekende wellicht dat er binnenkort misschien weer verse kefir, een Russische heerlijkheid die het midden houdt tussen karnemelk en yoghurt, in de winkel te koop zou zijn. Helaas was dat zelden het geval. Maar in elk geval de reportage in Vremja gaf enige hoop.

Over dit structurele liegen heb ik in die tijd nog eens een column geschreven om uit te leggen dat het leven in het Sovjetrijk uiterst gecompliceerd is. Waar houdt de leugen op en waar begint de waarheid? De Sovjetmaatschappij was zo doortrokken van leugens dat de grens tussen waarheid en fantasie totaal was vervaagd. De column kwam mij op een ernstige reprimande van het toenmalige staatspersbureau Tass te staan.

Het programma Vremja bestaat nog steeds en nog altijd is het tijdstip van uitzending negen uur in de avond. Het is ook nog steeds het belangrijkste nieuwsprogramma op de Russische televisie. De afgelopen maanden is de kijker er weer aan gewend geraakt dat het leven in het Westen een ramp is. Het is er hopeloos gesteld met de mensenrechten, de morele waarden zijn er gedegenereerd. De democratie zorgt er dagelijks voor meer chaos. De Europese Unie staat economisch op instorten, mag Marine Le Pen steeds vaker komen vertellen in Vremja en in andere informatieve programma’s op de Kremlinkanalen.

De ultra-rechtse dame uit Frankrijk wordt steevast geïntroduceerd als een van de vooraanstaande en vooral gerespecteerde politici in Frankrijk. Wat haar ideeën zijn krijgen we niet te horen. Haar racistische ideeën blijven onbesproken, haar nationalistische opvattingen worden uitgebreid geëtaleerd. Er is een opmerkelijke alliantie ontstaan tussen het Front National van Le Pen en de Russische staat. Poetins en Le Pens opvattingen over de wereldorde sporen op een wonderlijke manier met elkaar.

Marine le Pen vertelt de kijker dat de demonstranten op het Majdan in de Oekraïense hoofdstad Kiev zijn opgejut door Europese politici die iedereen gouden bergen beloven. Als zo’n gezaghebbende politica uit Frankrijk dat zegt, dan moet dat wel zo zijn. Marine zegt niet dat Europa het tentenkamp in het centrum van Kiev financiert, maar uit de context is dat makkelijk op te maken.

We zijn terug bij de leugen die net als in de Sovjettijd nu de steunpilaar is onder de Russische staat zoals president Poetin die aan het inrichten is. Het grote verschil met het programma Vremja uit de Sovjettijd is dat de propaganda die nu over de televisiekijker wordt uitgestort geen enkele ruimte open laat voor een positief gevoel. Het vooruitzicht dat er misschien binnenkort kefir in de nogal lege Sovjetwinkels te krijgen zou zijn gaf in elk geval hoop.

Kefir is er deze dagen volop in de winkels te koop. In materiële zin is er een redelijke welvaart. Het positieve nieuws waaruit de Russische burger hoop kan putten voor een stabiele toekomst is schaars. Integendeel, de informatiestroom suggereert een soort oorlogsmobilisatie tegen een mythische vijand.

De burger krijgt dag in dag uit te horen dat Rusland alle zeilen moet bijzetten om het schip van staat uit de handen te houden van het Westen. De vijand staat nu al in het centrum van Kiev, de bron van de geboorte van de Russische staat en het Russisch-orthodoxe geloof. Rusland staat voor de zware taak zijn belangen te verdedigen en dat vergt een mobilisatie van het volk, dat niet anders kan dan zich in dienst te stellen van de belangen van het vaderland. Het patriottisme uit het Rusland van de negentiende eeuw maakt opnieuw school.

Het is geen natuurlijk patriottisme dat wordt gevoed door liefde voor het vaderland, maar een door de staat van bovenaf opgelegd vreemd soort ‘staatspatriottis-me’. Het Poetinisme heeft ook een oude mythe uit de kast gehaald, die van Rusland als redder van de christelijke beschaving. Eenzelfde trend van denken ontstond ook in de negentiende eeuw. Ik haal nog maar eens de schrijver Fjodor Dostojevski aan. Hij wist al tijdens zijn leven dat de hoop van de wereld is gevestigd op Rusland: ‘De ondergang van het Westen in egocentrisch materialisme is onvermijdelijk en de Russische orthodoxie is de enige geloofsovertuiging die doordrongen is van de totale menselijkheid die de wereld zou kunnen redden.’ De schrijver geloofde dat Rusland in de toekomst het centrum zou vormen van een keizerrijk dat zich zou uitstrekken ver over de grenzen van het toen al grote Russische rijk. Ruimte voor het individu was er niet in die filosofie. Iedereen dient zich in dienst van het vaderland te stellen. Westerse democratische en humane waarden passen niet in een tijd waarin een land moet mobiliseren om zijn belangen veilig te stellen. Een andere Russische schrijver, Lev Tolstoj, probeerde in zijn roman Oorlog en Vrede wel een tegenwicht te bieden. Hij was niet tegen het ‘staatspatriottisme’, maar vond wel dat de waarde van ieder individu ook tot zijn recht moet komen in een samenleving.

Vladimir Poetin, zeggen experts deze maand, heeft gekozen voor Dostojevski. De Europese beschaving bestaat ruim anderhalve eeuw na Dostojevski’s sombere voorspelling dat zij ten onder zou gaan weliswaar nog steeds, maar dat is geschiedenis. Het herrezen Rusland pikt de draad van de negentiende eeuw weer op en ziet de wedergeboorte van Dostojevski’s sombere gedachte over de toekomst van Europa en de reddende rol die er voor de Russische beschaving is weggelegd weer als actueel.

De Russische president is kennelijk op een goede dag eens voor zijn boekenkast gaan staan, op zoek naar een staatsideologie. Sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie is dat een voortdurend terugkerend thema in het nieuwe Rusland. Een land kan niet zonder ideologie. Vladimir Lenin ontwikkelde zijn variant van de communistische ideologie. Dat is na zeventig jaar van zinloos bloedvergieten en het terroriseren van een complete natie uitgelopen op een jammerlijke mislukking. Het paste niet in het Russische denken daarna het liberale concept van de Westerse beschaving ten volle te accepteren.

In zijn boekenkast vond Poetin de filosofen die eerder hebben geprobeerd Rusland op een eigen ideologische weg te zetten. Vladimir Solovjov, Ivan Iljin en Nikolaj Berdjajev waren grote denkers. Bij al deze filosofen is weinig ruimte voor het individu en is er veel vertrouwen dat vooral de staat de mens gelukkig kan maken.

Berdjajev vindt wel dat de individuele geest de ruimte moet krijgen om vrij te denken. Het Sovjet-regime gunde de burger die vrijheid van denken in ieder geval niet. De filosoof kon uiteindelijk zijn koffers pakken als vijand van de revolutie. Hij filosofeerde voortaan vanuit Parijs over de ideale Russische weg. In zijn werk verzet hij zich tegen een totalitair staatssysteem, maar in de westerse democratie ziet hij ook niets. Voor Rusland vond hij een middenweg in een soort corporatisme. De staat is belangrijk, maar het individu mag geen deel uitmaken van een onmondige kudde. Veel van Poetins favoriete filosofen hangen die stroming aan. Nergens dragen zij een oplossing aan voor het probleem wie de corporatieve staat moet controleren en waar de vrijheden van de burger ophouden. Op de keper beschouwd geloven deze filosofen en ook de schrijver Dostojevski toch vooral in de goede tsaar die het beste voor heeft met zijn volk, dat zich de paternalistische behandeling laat welgevallen. Poetin past steeds meer in die rol.

President Poetin adviseert zijn entourage als kersten nieuwjaarsgedachte dit jaar de werken van de grote filosofen tijdens de feestdagen, ter hand te nemen. Tijd genoeg, want deze periode duurt in Rusland per traditie tot halverwege januari. Als die kost wat te taai is voor de gemiddelde gouverneur, minister of hoge ambtenaar, dan beveelt de president aan de makkelijk leesbare spannende roman van de moderne schrijver Michail Joerjev ter hand te nemen. Zijn boek Het derde rijk. Rusland zoals het zou moeten zijn is een bestseller. De schrijver jongleert daar met het gedachtengoed van de grote filosofen, maar heeft hun theoretische bespiegelingen verpakt in de werkelijkheid van vandaag. Joerjev schreef zijn boek in 2006. Vladimir de Tweede, ‘de Restaurateur’, is de hoofdpersoon. Vladimir schudt Rusland wakker uit zijn slaap. Het land herrijst als wereldmacht. In het boek, dat na de Oranjerevolutie in Oekraïne van 2004 is geschreven, komen de oostelijke en zuidelijke gebieden van Oekraïne in opstand tegen de door het Westen georganiseerde revolutie. Zij vragen Vladimir de Tweede hen op te nemen in het Russische rijk.

Vorst Vladimir neemt de tijd voor het herstellen van het grote Rusland. Hij heeft een plan dat als einddoel 2054 heeft. Tot die tijd vormt hij de Russische Federatie langzaam om tot een rijk dat gaat voortleven als de Russische Unie. Daartoe behoren grote gebieden in Oost- en Zuid-Oekraïne, noordelijk Kazachstan, Wit-Rusland, het deel van Moldavië dat Transdnestrië heet, Abchazië en Zuid-Ossetië.

Het boek spoort aardig met de werkelijkheid die enkele jaren nadat de schrijver zijn boek heeft voltooid ontstaat. De Georgische provincies Abchazië en Zuid-Ossetië zijn twee jaar na het verschijnen van dit boek na een korte oorlog met Georgië praktisch ingelijfd bij het Russische rijk en de komende maanden zullen we in dat opzicht vorderingen zien in Oekraïne. De Euraziatische Unie die Poetin heeft gelanceerd vertoont al aardige trekken van de Russische Unie uit het boek van Joerjev.

Dostojevski, Iljin, Solovjov en Berdjajev zijn allemaal intelligente en vooral zeer beschaafde denkers en de schrijver Joerjev wilde vermoedelijk alleen maar een boek schrijven dat goed verkocht. Aleksandr Doegin daarentegen is van een ander kaliber. Vergeleken bij alle brave en zeer intelligente filosofen uit de negentiende eeuw en uit de eerste helft van de twintigste eeuw is deze Doegin een mysticus, fascist, nationalist en imperialist die de daad bij het woord voegt. Hij is een professor aan de Moskouse Staatsuniversiteit en leidt daar het Centrum voor Conservatieve Studies. Achter het masker van een wetenschapper gaat een activist schuil die geweld als middel om zijn grote Russische plan te verwezenlijken niet afwijst.

Hij heeft een fors aantal boeken op zijn naam staan waarin hij zijn cocktail van nationaal-bolsjewisme, traditionalisme en Euraziatische ideeën uitdraagt. De professor is omhooggekomen uit de gedrochten van de nationalistische onderwereld die ontstond na het imploderen van de Sovjet-Unie. Hij behoort tot een categorie mensen die door haat wordt gedreven. Haat tegen alles wat de groot-Russische gedachte in de weg staat. Dit soort figuren kwam in de jaren negentig als randverschijnselen naar boven in een land dat zich helemaal opnieuw moest uitvinden, nadat de Sovjet-Unie zichzelf had opgelost.

Ook in het Westen is het in de mode om de jaren negentig in Rusland af te schilderen als de jaren waarin het Westen Rusland heeft vernederd, in de hoek heeft gezet en zijn zwakke positie heeft misbruikt. Die lezing van de werkelijkheid is uitgegroeid tot een mythe die vandaag opnieuw van stal wordt gehaald om het recalcitrante gedrag van Vladimir Poetin te vergoelijken of te verklaren.

Ik woonde al in Moskou in de late Sovjetjaren en heb het drama meegemaakt van het begin tot het einde. In 1991 ontwaakten de burgers van de Sovjet-Unie uit een boze droom. Ze hadden hun hele leven in een leugen geleefd en er niets aan gedaan totdat het kaartenhuis vanzelf instortte. Velen zagen meteen kansen op een ander leven. Anderen bleven lang doortreuren over de zekerheden die waren weggevallen. Hoe ga je met je geld om in een kapitalistische maatschappij? Maar weinigen wisten het. Enkelen hadden het snel door. De eerste jaren van het nieuwe Rusland waren jaren van verwarring, maar nooit heb ik ook maar ergens het gevoel gehad dat Russen zich beledigd of vernederd voelden. En het verhaal over die spaartegoeden die zomaar verdwenen? Zoveel spaartegoed was er nu ook weer niet en de waarde van de roebel was sowieso onderdeel van de Sovjet-leugen. De krankzinnig hoge inflatie in de beginjaren van het nieuwe Rusland vrat wel ieders kapitaal weg. Bovenal leefde het besef dat Rusland een prijs betaalde voor een systeem dat veel te lang aan de macht is geweest en het land, zijn cultuur en zijn rijkdom, bijna geheel had vernietigd. Aan dit alles is geen westerse hand te pas gekomen. Veel Russen schaamden zich eerder voor het feit dat ze de Sovjetonzin zo lang hadden geslikt.

Met andere woorden, ja, het was een pijnlijke periode, maar velen zijn er verrassend snel bovenop gekomen. Zeventig jaar leven in een leugen werd voor de meerderheid binnen twintig jaar omgezet in leven in een betrekkelijke welvaart zonder Goelagkampen. Het Russische wonder!

De overgrote meerderheid van de Russen was blij dat ze bevrijd waren van het gekkenhuis dat de Sovjet-Unie heette. Het rijk werd een stukje kleiner, dat wel, maar bleef nog steeds immens groot. Zo erg was dat allemaal ook weer niet. Tenslotte, Balten zijn geen Russen en Oekraïeners zijn geen Russen. Ze gingen hun eigen weg. Net als de Kirgiezen, Turkmenen, Kazachen, Oezbeken, Wit-Russen, Moldaviërs, Georgiërs, Armeniërs en Azerbajdzjanen.

De Russische koloniën en andere in voorbije eeuwen veroverde gebieden kozen voor zelfstandigheid. De Kaukasische regio’s bleven ondanks verzet vooralsnog binnen de grenzen. Rusland ging door een dekolonisatieproces dat veel Europese landen ook hebben doorgemaakt en hebben ervaren als een pijnlijke periode in hun geschiedenis.

Professor Doegin behoorde tot de kleine groep burgers die zich koesterden in gevoelens van vernedering en vooral op zoek waren naar de schuldigen van de ellende waarin zij terecht waren gekomen. Ze vonden de boosdoeners vooral buiten de grenzen van Rusland, in het Westen. Voor zelfverwijt was geen plaats. Het was veel makkelijker de schuldigen elders te zoeken. Ik heb deze verongelijkte Russische burgers in die beginjaren negentig vaak bezocht tijdens hun bijeenkomsten. Wat ik er aantrof waren vaak intelligente mensen die zich ineens in idiote uniformen van het tsarenleger gingen steken. Types die baden voor iconen met de beeltenis van de laatste tsaar Nicolaas II. Anderen die nazi-denkbeelden aanhingen. Weer anderen die de Russische filosofen die president Poetin thans ook raadpleegt serieus gingen nemen. Er waren er ook die nog verder teruggingen in de tijd om de glorie van Rusland te hervinden. De ‘troebele jaren’ van de overheersing door de Tataren en Mongolen. Dzjengis Khans beeltenis kwam ik er tegen, en natuurlijk werd het staatssysteem van Ivan de Verschrikkelijk uit de zestiende eeuw in weer andere splintergroepen aanbeden als de Russische staatsvorm bij uitstek: onderdrukking van het volk en een gecentraliseerde macht waaraan alles en iedereen ondergeschikt was.

In al die groepen heerste vooral ook een sterk antisemitisme. De laatste Sovjet-leider Michail Gorbatsjov en de eerste president van het nieuwe Rusland Boris Jeltsin werden er als landverraders gezien. Bij al die groepen hoorden uiteraard vlaggen en vaandels. In die kringen verkeerde professor Doegin. Je maakte reportages over deze extremisten om te illustreren hoe groot de verwarring was waarin het land verkeerde.

Naar buiten toe hadden al die underground-groepen een legitieme vertegenwoordiger in de persoon van Vladimir Zjirinovski, Zjirik voor ingewijden. Met zijn Liberaal-democratische Partij mocht hij van de nieuwe politieke elite wilde dingen roepen, zoals ‘het nieuwe Rusland zal zich uitstrekken van de Atlantische tot de Indische oceaan’. Met Zjirik kon je lachen. Dat vermaak was ten onrechte. Zjirik was en is de deksel op de beerput waarin de Doegins rondspoken. Dat miljoenen Russen nog altijd hun stem uit brengen op Zjirik tijdens verkiezingen is allang geen grap meer.

Figuren als Doegin werden gemeden. Zijn denkbeelden zijn zo extreem dat je je nauwelijks kon voorstellen dat een intelligent volk er op een goed moment serieus aandacht aan zou besteden. In Doegins ogen is zelfs tsaar Peter de Grote een verrader, omdat hij Rusland wilden opendoen naar Europa. De professor ziet het liefst dat Rusland een achterlijk land blijft, in zichzelf gekeerd als een Euraziatische zwarte vlek op de wereldkaart. Of zoals een Russische kennis zijn afschuw voor een fenomeen als Doegin verwoordde: ‘De Doegins in ons land lijden aan schizofrenie en behoren tot het soort Russen dat elke vorm van beschaving afwijst.’ Democratie, een vrijemarkteconomie, lokaal bestuur en burgerlijke vrijheden zijn in de ogen van de aanhangers van de Doegin-denkwereld gevaarlijk en onacceptabel in de tradities en de cultuur van het grote Rusland. De methoden van onderdrukking die kleven aan de ss van Adolf Hitler hebben de bewondering van de griezelige professor.

Van een soort cultfiguur veranderde Doegin tijdens de jaren van Poetin aan het bewind in een wetenschapper die steeds vaker in de media zijn visie op de toekomst van Rusland mag komen vertellen. Hij doet dat graag schreeuwend, vooral als hem een vraag wordt gesteld die hem niet bevalt. Zijn Internationale Euraziatische Beweging heeft steeds meer volgelingen. Zijn stoottroepen vormen de jeugdafdeling van zijn beweging. Poetins partij Verenigd Rusland heeft met de jeugdbeweging Nasji (de Onzen) een zachte variant van Doegins Hitlerjugend geprobeerd te lanceren. Na een paar heftige jaren is Nasji in de versukkeling geraakt, maar Doegins jeugdige stoottroepen zijn in aantal gegroeid en roeren zich steeds actiever.

Doegin verkondigt al enkele jaren dat zijn jeugdige avantgarde, gestoken in zwarte kleding en met dito vlaggen, onderdeel vormt van zijn plan te infiltreren in die gebieden die moeten worden terug veroverd op de vijand in het Westen. Zij zijn de fronttroepen die daar chaos en onrust moeten stoken als het enigszins kan via provocaties tijdens vreedzame protestacties van de lokale bevolking. Waar mogelijk moeten zij democratisch gekozen lokale besturen vervangen door zogenaamde volksraden onder leiding van volksgouverneurs, gesteund door een volksmilitie of zelfbeschermingsgroepen. Hoe ‘volkser’ hoe beter. De geschiedenis leert dat ‘volks’ in de denkwereld van types als Doegin meestal eindigt in dictatuur en onderdrukking van het volk en vooral in bloedvergieten.

Dit zijn geen recente gedachten van de professor. Hij beschreef deze tactiek al tien jaar geleden. De komende maanden laten zien dat Doegins theorie angstaanjagende praktijk wordt. Zijn terminologie wordt zelfs gemeengoed in de propagandamachine van het Kremlin.

Ik zie Doegin zelfs optreden in het televisieprogramma van Vladimir Pozner, de eminence grise van de Russische journalistiek. Met zijn wekelijkse interviewprogramma mag hij nog altijd het geluid van de redelijkheid laten horen op een van de Kremlinkanalen. Ik denk dat een figuur als Doegin tien jaar geleden te vies was om aan te pakken voor Pozner. Ook voor hem vervagen kennelijk de grenzen. Ondanks het redelijk kritische interview geeft ook hij een platform aan een man die terrorisme niet afzweert als middel om zijn politieke doelen te bereiken.

De zogenaamde zelfverdedigingsgroepen die als stoottroepen fungeren voor het bereiken van het ideaal van Doegin zijn ook allang geen fictie meer. Op het internet verschijnen websites waarin mannen tussen 18 en 45 jaar worden opgeroepen zich te melden bij de zelfverdedigingsgroepen die, zeggen de wervende teksten op de sites, een grote rol zullen spelen bij het heroveren van verloren historisch Russisch land vooral in Oekraïne. De oproepen vermelden dat de vrijwilligers niet veel bagage hoeven mee te nemen. ‘U gaat naar Oekraïne als toerist en meldt zich daar bij de groepen die al bestaan.’ De Russische staat onderneemt niets tegen deze websites die in feite Russische mannen oproepen zich aan te sluiten bij een terroristische organisatie. Het is niet uitgesloten dat de veiligheidsdienst FSB de zelfverdedigingsgroepen een helpende hand toesteekt in logistieke zin en bij het verschaffen van een militaire uitrusting, van uniformen tot wapens.

Poetins keuze voor Dostojevski, de negentiendeeeuwse filosofen en de Doegins onder de hedendaagse denkers betekent dat hij kennelijk het plan heeft de klok terug te zetten voor Rusland. Wordt het een beetje Sovjet-Unie, een beetje negentiende-eeuws tsarendom, wellicht een zweempje Ivan de Verschrikkelijke of de Aziatische veroveraar Djzengis Khan? Niemand weet het. Een ding is zeker, stappen vooruit voor Rusland zijn onder Poetin niet meer te verwachten.

Het dagelijks groeiende aantal demonstranten op het Onafhankelijkheidsplein, het Majdan, in Kiev kiest niet voor de weg die Poetin voor ogen staat. Die honderdduizenden en zelfs op één van de weekeinden deze maand 800.000 mensen zijn niet van plan Poetin te vergezellen op zijn reis terug in de tijd.

Een ooggetuigeverslag vanaf het Majdan in deze decemberdagen:

‘Dit is geen demonstratie. Dit is geen actie. Dit is revolutie!’ De oud-minister van Binnenlandse Zaken Joeri Loetsenko heeft weinig woorden nodig om de geestdrift van honderdduizenden toehoorders te wekken, die met graagte de belangrijkste leuze van de dag scanderen. ‘Vandaag,’ gaat Loetsenko verder, ‘begraven we hier de Sovjetrepubliek Oekraïne.’ In een bizarre illustratie van zijn woorden bestormt een groep demonstranten uren later een standbeeld van Vladimir Lenin, dat fel wordt verdedigd door de oproerpolitie. Het beeld valt uiteindelijk van zijn sokkel.

In de hoofdstad Kiev is de vlam in de pan geslagen. Honderdduizenden betogers hebben bezit genomen van het stadscentrum en daarmee een demonstratieverbod naast zich neergelegd, dat was afgekondigd tot begin januari. De demonstranten bezetten het gebouw van de gemeenteraad en de vakbondsunie. Op straat buiten de gebouwen van de presidentiële administratie kwam het tot felle gevechten met de politie, waarbij tientallen gewonden vielen, onder hen meerdere journalisten.

De organisatoren van het protest hebben zich onmiddellijk gedistantieerd van de meest gewelddadige acties. Die zijn volgens hen het werk van provocateurs, mogelijk voetbalfanaten, die zijn ingehuurd door de Regiopartij van president Viktor Janoekovitsj. Dat zou zijn bevestigd door een voormalig parlementslid, dat zojuist de partij heeft verlaten. Journalisten ter plekke bevestigden dat de voorhoede van de activisten die het politiecordon bij de presidentiële administratie bestormden bestond uit zeer agressieve jongelui, gewapend met ijzeren staven, die zich duidelijk hadden voorbereid op deze confrontatie. Ze brachten ook een bulldozer mee om het cordon te doorbreken. Andere demonstranten probeerden de politie te beschermen tegen de aanvallen van de radicalen. De voormannen van de oppositie die probeerden het tij te keren werden bekogeld met stenen. Ze beperkten zich er vervolgens toe hun aanhangers te waarschuwen zich ver te houden van deze groepen en hun methoden. ‘Strategisch heeft dit geen enkele zin,’ betoogt Oleg Tjagnibok van de nationalistische Vrijheidspartij tegen de demonstranten die op de plek zijn afgekomen. ‘Dit is gewoon stoom afblazen En daarna, wat dan? Wij hebben een duidelijk plan, een strategie.’

Die strategie behelst dat het protest permanent is. Daartoe zijn in de loop van de avond een podium en tenten neergezet. De avond tevoren waarschuwde Tjagnibok zijn aanhangers al dat hij hen niet vraagt ‘om hier te staan, maar om te blijven en druk uit te oefenen op de zittende macht.’ Samen met bokskampioen Vitali Klitsjko van de partij Oedar (De Klap) en Arseni Jatsenjoek van de

Vaderlandpartij van oud-premier Julia Timosjenko is hij een van de drijvende krachten achter het verzet. De organisatoren roepen op tot een nationale staking om het regime van Janoekovitsj onder druk te zetten. ‘Ons doel is vervroegde presidents- en parlementsverkiezingen af te dwingen,’ aldus Jatsenjoek.

Onder de honderdduizenden is zondag ook de Poolse oppositieleider Jaroslaw Kaczynski. ‘Wij zijn gekomen om de gezamenlijke belangen van Polen, Oekraïne en Europa te steunen.’ Ook elders in het land gaan aanzienlijke aantallen mensen de straat op, zoals meer dan veertigduizend in Lvov. De organisatoren van het protest roepen hun aanhangers op zo mogelijk naar Kiev te komen.

Janoekovitsj zwijgt de hele dag in alle talen. Niemand weet precies waar hij is. Pas tegen de avond verschijnt er informatie dat hij spoedoverleg voert in zijn buitenverblijf Mezjigorje. Volgens parlementsvoorzitter Vladimir Rybak, die hem daar heeft gesproken, is Janoekovitsj ‘met zijn volk’. Rybak zegt bereid te zijn te bemiddelen in onderhandelingen tussen de president en de oppositie, die volgens hem zo snel mogelijk moeten beginnen. Maandag zou er al een rondetafelbijeenkomst plaatsvinden om daarmee een begin te maken.

Aan het eind van de middag stapt een aantal demonstranten in de auto om koers te zetten naar Mezjigorje, maar ze stuiten ook daar op een cordon oproerpolitie. Later op de avond wordt een lokaal demonstratieverbod ingevoerd. Volgens Jatsenjoek zouden enkele Janoekovitsjgetrouwen een staatsgreep voorbereiden, naar het voorbeeld van het comité voor de noodtoestand dat in 1991 Sovjet-leider Michail Gorbatsjov moest onttronen.

De grote demonstratie van zondag was aanvankelijk bedoeld als afsluitende manifestatie, na weken van acties tegen de weigering van de Oekraïense regering de voorbereidingen voor de ondertekening van het associatieverdrag met de Europese Unie te hervatten. Maar alles was opeens anders na het brute optreden van de politie tegen een handvol demonstranten op het Onafhankelijkheidsplein in de nacht van vrijdag op zaterdag. Via de televisiekanalen en het internet kregen de schokkende beelden van het politieoptreden snel een brede verspreiding. De verontwaardiging kende nauwelijks grenzen. Sinds 21 november was deze plek dag en nacht het brandpunt van het verzet.

Het besluit nota bene op de dag van de Europese topontmoeting in Vilnius de demonstranten met geweld uit elkaar te slaan was olie op het vuur en leidde tot een spontane uitbarsting van volkswoede. Zaterdagavond stroomden opnieuw tienduizenden mensen naar het centrum van Kiev, waar horen en zien je verging vanwege duizenden instemmend claxonnerende automobilisten. De politiechef die het bevel gaf tot de gewelddadige actie is inmiddels ontslagen en zowel premier Nikolaj Azarov als president Janoekovitsj hebben het optreden van de politie veroordeeld en een onderzoek gelast. Maar die excuses kwamen rijkelijk laat en leken aan dovemansoren gericht.’

Het Majdanprotest heeft steeds meer trekken van een revolutie. Het Kremlin gruwt. In Rusland onderstreept president Poetin nog eens zijn almacht als nationale leider. De ex-luitenant-kolonel van de KGB beschikt persoonlijk over het lot van mensen. Poetin is de wet, hij wikt en beschikt net als de autoritaire leiders voor hem in het Kremlin. Hij verbaast de wereld deze maand met een generaal pardon voor de dertig leden van Greenpeace die met hun schip de Arctic Sunrise probeerden een protestactie uit te voeren bij een Russisch boorplatform in de Barentszzee. De milieuactivisten zijn plotseling geen terroristen meer, noch piraten. De nationale leider toont zelfs enig begrip voor hun actie, hoe ongepast het optreden in zijn ogen ook was. De Russische staat weet best wat goed is voor het milieu en hoeft daar niet op te worden gewezen door een stel heethoofden. De paternalistische toon waarmee het generale pardon door het Kremlin wordt begeleid is hemeltergend. De Russische staat heeft internationale rechtsregels overtreden bij het enteren van de Arctic Sunrise. Kortweg: het Greenpeace-team was drie maanden ten onrechte gegijzeld door de Russische staat. In plaats van verontwaardiging over deze vorm van willekeur oogst Poetin begrip en dank in het Westen als hij de hand over zijn hart haalt en de activisten laat gaan.

Vele sportliefhebbers slaken ook een zucht van verlichting, want met dit vervelende incident uit de weg staat niets de vrolijke Olympische Winterspelen in Sotsji in februari in de weg. De nationale leider heeft nog een verrassing. Michail Borisovitsj Chodorkovski, Ruslands beroemdste gevangene, komt na tien jaar werkkamp vrij. Op ‘humanitaire gronden’ zegt het Kremlin. De moeder van de olietycoon is ernstig ziek. Bovendien laat president Poetin zich ontvallen dat hij tien jaar gevangenisstraf ook wel een lange tijd vindt. Chodorkovski gaat regelrecht uit het strafkamp in Karelië naar het vliegveld van Sint Petersburg, waar een privé-jet op hem staat te wachten die hem meteen naar Duitsland brengt.

Onmiddellijk komen er vragen over het waarom van de vrijlating. Nog niet zo lang geleden leek Poetin bezig met een kruistocht tegen de brutale oligarch die het bestond tegen de wens van Poetin in zich met politiek te bemoeien. Nog erger, hij had zichzelf bekeerd van een meedogenloos zakenman tot een man die het als zijn roeping ziet zijn Russische medeburgers te begeleiden op de weg naar een burgersamenleving waarin de waarde van het individu telt.

Chodorkovski ging in oliezaken in de laatste jaren van de Sovjet-Unie. Als een vooraanstaand lid van de jongerenorganistie van de Communistische Partij, de Komsomol, wist hij snel de juiste weg te vinden om zijn hand te leggen op oliebronnen die vanwege jarenlang achterstallig onderhoud nauwelijks nog olie produceerden. Hij slaagde er snel in die bronnen weer productief te krijgen. Zijn bedrijf Yukos werd een naam in de branche. Na de omwenteling van 1991 breidde hij zijn zakenimperium in hoog tempo uit, niet altijd met methoden die de toets van de ethiek van het zaken doen konden doorstaan. Behalve olie werd het bankwezen een sterke poot van zijn imperium.

De grote sprong voorwaarts kwam toen president Boris Jeltsin in het begin van de jaren negentig tegen de bodem van de Russische schatkist aankeek. Op grote schaal privatiseren van het staatsbezit, om daarmee contant geld te genereren voor het betalen van de pensioenen en de salarissen van het overheidspersoneel, zag hij als enige oplossing om de staat draaiende te houden. Chodorkovski en een kleine groep van oligarchen grepen hun kans en sloten lucratieve deals met het Kremlin, die critici domweg als diefstal van het staatsbezit betitelden.

Toen Poetin aan de macht kwam sommeerde hij de oligarchen naar het Kremlin te komen, waar hij hen duidelijk maakte dat hij hun verkregen rijkdom niet zou aantasten als zij zich verre zouden houden van de politiek. Chodorkovski hield zich in de ogen van Poetin niet aan die afspraak. Poetin op zijn beurt was ook kennelijk niet van plan zijn deel van de afspraak overeind te houden. Hij zette de aanval in op Yukos, dat op het punt stond een internationale doorbraak te maken als de eerste Russische multinational.

Astronomische belastingaanslagen vielen bij het concern op de mat en uiteindelijk gelastte Poetin een spectaculaire aanhouding van de baas van Yukos, Chodor-kovski, op het vliegveld van Novosibirsk in Siberië. Yukos ging onder de hamer. De ontmanteling van het bedrijf was in feite een herhaling van de deals die Jeltsin in de jaren negentig met de oligarchen sloot. Alleen was nu de staat de grote speler en de dief. Leden van de entourage van Poetin mochten meesnoepen van wat door sommigen is betiteld als ‘de grootste diefstal van de eeuw’.

Er volgden twee strafzaken tegen Chodorkovski wegens het verduisteren en het stelen van olie plus belastingfraude. Vooral de tweede zaak was curieus. De zakenman kreeg daarin op zijn bord geschoven dat hij meer olie van zijn eigen bedrijf had gestolen dan het bedrijf zelf had weten te produceren. De rechter in deze zaak stond onder zware druk het bizarre theater tot het laatst mee te spelen. Even leek het mis te gaan toen de rechter in zijn conceptvonnis betrekkelijk mild was. Kennelijk wilde hij zijn reputatie niet helemaal te grabbel gooien. Hij werd, volgens een van zijn medewerkers, van hogerhand tot de orde geroepen en wijzigde zijn milde vonnis. De straf in deze twee zaken liep voor Chodorkovski op tot een totaal van veertien jaar werkkamp.

Het absurde karakter van de tweede zaak liet er geen twijfel meer over bestaan dat Poetin hier een rekening vereffende met de zakenman die hij als een tegenspeler zag. Chodorkovski’s liberale ideeën over een burgersamenleving spoorden niet met het autoritaire systeem dat Poetin aan het ontwikkelen was.

Enkele leden van de wetenschappelijke gemeenschap zijn dit jaar het land uitgevlucht omdat zij hadden deelgenomen aan een onafhankelijk onderzoek naar de rechtszaken die het Kremlin tegen Chodorkovski heeft gevoerd. Hun conclusies waren vernietigend voor het Kremlin. Zij kregen onmiddellijk bezoek van de veiligheidsdiensten die lastige vragen kwamen stellen. Sommigen vonden het verstandiger daarna voorlopig hun domicilie maar buiten de grenzen van Rusland te zoeken.

Nog niet zo lang geleden verklaarde Poetin dat Chodorkovski een man is met bloed aan zijn handen. De opmerking leek de opzet naar een derde strafzaak tegen de ex-baas van Ruslands succesrijkste oliemaatschappij Yukos. De plotselinge vrijlating kan niet zijn veroorzaakt door de grote druk uit de Russische samenleving. Het gros van de Russen heeft Chodorkovski ingedeeld bij het kleine groepje van handige sjoemelaars die zich in het eerste decennia na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie hebben verrijkt door zich rijkdommen toe te eigenen die eigenlijk tot de Russische staat behoorden.

Nog maar twee weken voor het presidentiële pardon voor Chodorkovski meldde Justitie dat een derde zaak tegen de zakenman praktisch rond was. Hij zou tien miljard dollar hebben witgewassen via buitenlandse bankrekeningen. De nieuwe ontwikkeling kwam uit de lucht vallen. Een duidelijk antwoord op de vraag waarom Chodorkovski zijn vrijheid herkreeg is er nog steeds niet. Ook zijn zakenpartner Platon Lebedev, die hetzelfde aantal jaren moest uitzitten, kwam plotseling vrij.

Er zouden afspraken zijn gemaakt dat de oliemagnaat zich niet langer met politiek zou bezighouden in Rusland. Zelf zei Chodorkovski na zijn vrijlating dat hij ook niet van plan is een gooi naar de macht te doen in zijn geboorteland. ‘Mijn honger naar macht is allang gestild in de lange periode aan de top van het zakenleven. Ik wil me wel bezighouden met de mensenrechten en de vrijheden van de Russische burgers,’ zei hij zelf na zijn vrijlating.

Sergej Goerijev is een van de mensen die het land is ontvlucht omdat hij meewerkte aan het onfhankelijke onderzoek naar de strafzaken tegen Chodorkovski. Hij is een vooraanstaande econoom en professor aan een prestigieuze internationale businessschool in Moskou. In april 2013 vluchtte hij naar Parijs nadat hij signalen had gekregen dat zijn arrestatie aanstaande was. Hij zei na de vrijlating van Chodorkovski: ‘Hij is vrijgelaten omdat Poetin langzamerhand besefte dat het imago van Rusland met de dag grotere schade opliep vanwege het Russische optreden tegenover Oekraïne.’

In de Duitse media duikt informatie op dat Duitse ex-politici een belangrijke rol hebben gespeeld in de vrijlating. Hans-Dietrich Genscher, de voormalige minister van Buitenlandse Zaken, maakt er geen geheim van dat hij bij Poetin heeft gelobbyd voor de vrijlating van Chodorkovski. Ex-Bondskanselier Gerhard Schröder heeft een persoonlijke vriendschapsrelatie opgebouwd met de Russische president. Hij ligt onder zware kritiek in eigen land omdat hij, volgens zijn critici, een niet erg gelukkige hand heeft bij het kiezen van zijn vrienden. Bovendien heeft Schröder enkele goedbetaalde posities geaccepteerd in dienst van het Russische staatsgasbedrijf Gazprom. Een stap die niet als erg ethisch wordt gezien in Duitsland. Ook Schröder suggereert dat hij de toekomst van Chodorkovski meer dan eens heeft opgebracht in zijn vriendschappelijke contacten met Poetin.

Met de zakenman op vrije voeten kunnen de Olympische Winterspelen in Sotsji een nog vrolijker karakter krijgen.

Chodorkovski vrij, de Greenpeace-activisten naar huis. Rest nog de internationale kritiek op de anti-homowet en de niet aflatende kritiek op het Kremlin vanwege de harde politieke lijn tegenover Oekraïne die de sfeer rond de Spelen kunnen verpesten. Poetin is er niet de man naar zich ook maar iets aan te trekken van kritiek en zeker niet kritiek van over de grenzen. Integendeel, het vrijlaten van Chodorkovski en het Greenpeace-team was eerder een signaal van het Kremlin dat er maar één man is in Rusland die over alles beslist en dat is Poetin. Het was een schreeuw om erkenning en respect voor een machtig wereldleider met wie rekening dient te worden gehouden. De ene keer laat hij zijn macht voelen door dwars te gaan liggen en een harde lijn te hanteren zoals in zijn strategie tegenover Oekraïne, het ‘kleine Rusland’ waar iedereen met zijn handen van af moet blijven. De andere keer laat hij zijn macht voelen door rechter te spelen en genade te schenken aan burgers die, naar zijn mening, lang genoeg in het gevang hebben gezeten. Of buitenlandse onruststokers, zoals de Greenpeace-activisten, terug te sturen naar hun land na hen eerst de schrik van hun leven te hebben bezorgd door hen kennis te laten maken met het totaal willekeurige justitiële systeem en het inhumane gevangeniswezen. De nationale leider heeft hun een lesje geleerd.

De bevestiging van die schreeuw om erkenning als een machtig leider klinkt deze maand opnieuw als ook de twee leden van de punkgroep Pussy Riot vrij komen. De groep ontstond uit het kunstenaarscollectief ‘Vojna’, dat oorlog betekent. De groep wilde met acties die tot de verbeelding spraken het land wakker schudden om zich te verzetten tegen de toenemende dictatoriale trekken van het bewind. In Sint Petersburg schilderden zij op de brug tegenover het hoofdkwartier van de binnenlandse veiligheidsdienst waar Poetin zijn carrière begon een gigantische penis. Telkens als de brug omhoogging keken de werknemers van de veiligheidsdienst tegen de uitdagend grote penis aan. Het omver werpen en in brandsteken van politieauto’s als kunstuiting ging sommige leden van de groep te ver. Er ontstond onenigheid over de te volgen koers, hardere of zachtere kunstuitingen. De vrouwen van ‘Vojna’ kozen voor de punkmuziek als protestvorm.

In de aanloop naar de presidentsverkiezingen in 2012 haalde de groep het wereldnieuws. In februari van dat jaar wisten zij door te dringen tot de grootste kathedraal van de Russisch-orthodoxe kerk in Moskou. Voordat de bewakingsdienst van de kathedraal van Christus de Verlosser kon ingrijpen slaagden zij erin hun ‘anti-Poetingebed’ ten gehore te brengen op het altaar van de kerk:

‘Maagd Maria, Moeder Gods, verlos ons van Poetin, verlos ons van Poetin.

Maagd Maria, Moeder Gods, Verlos ons van hem, wij bidden u.’

Nadja Tolokonnikova, Maria Aljochina en Katja Samoetsevitsj waren de enigen van de groep die konden worden opgepakt. De anderen wisten te ontsnappen. De verontwaardiging onder conservatieve groeperingen in de orthodoxe kerk was groot. Ook patriarch Kirill is niet in een vergevingsgezinde bui. Hij eist harde maatregelen tegen deze actie van de satan. Het Kremlin neemt de zaak hoog op. Er heerste in kringen van de macht toch al een nerveuze stemming rond de aanstaande verkiezingen. De terugkeer van Poetin aan de macht was naar de geest van de grondwet al dubieus. Na de frauduleuze verkiezingen voor de staatsdoema in december 2011 leek de protestbeweging aan kracht te winnen.

Onder die omstandigheden verkiezingen houden die een uitkomst oplevert die er acceptabel uitziet is niet eenvoudig. Poetins terugkeer aan de macht mocht geen enkele twijfel laten bestaan over diens legitimiteit. De verkiezingsuitslag moest bovendien een bevestiging zijn van Poetins populariteit. De sporen van fraude en gemarchandeer moesten zoveel mogelijk worden gecamoufleerd. Hier werd het uiterste gevraagd van de toch al bijna geperfectioneerde verkiezingstechnologie in het Rusland van Poetin.

De rel rond Pussy Riot was een welkom element in de propagandacampagne tegen de liberale krachten in het land, de verraders van het vaderland die uit zijn op het scheppen van chaos. Alleen een sterke leider als Poetin kan dat gevaar keren. Pussy Riot was door de duivel gezonden om Russische tradities en waarden omver te schoppen. Het schokeffect dat de meidengroep wilde bereiken werkte op korte termijn meer in het voordeel dan in het nadeel van Poetin. De in meerderheid conservatieve Russen zijn niet gewend aan acties van burgerlijke ongehoorzaamheid.

Poetin verkwanselde dat voordeel gedeeltelijk. De nervositeit van het Kremlin voor de verkiezingen resulteerde in een overreactie. Het justitiële apparaat werd in stelling gebracht om de aanklacht ‘ordeverstoring gemotiveerd door religieuze haat’ in elkaar te knutselen. Het optreden van Pussy Riot was noch het één, noch het andere. De kerkgebouwen in Rusland zijn per traditie onderdeel van het publieke domein. Je moet je er natuurlijk wel respectvol gedragen, maar een ordeverstoring kun je het aanroepen van een muzikaal gebed niet noemen. Bidden tot de maagd Maria om het land van Poetin te verlossen kun je ook niet rangschikken onder religieuze haat. De maagd Maria wordt zeer vereerd in het orthodoxe geloof en de Russische gelovigen steken kaarsen op en bidden bij de talloze Mariaiconen. De Moeders Gods krijgt in die gebeden de meest vreemde verzoeken voorgelegd, neem ik aan, de Rus een beetje kennende.

Als de zaak voorkomt zien we opnieuw een demonstratie van hoever het rechtssysteem in Rusland is uitgehold. De aanklagers, het Openbaar Ministerie en de rechter gaan hand in hand om de drie verdachten naar de brandstapel te voeren. De verdediging en de verdachten zelf krijgen geen enkele kans hun punt te maken en zich te verdedigen.

Het vonnis ligt al van tevoren vast: twee jaar werkkamp. Alleen Katja Samoetsevitsj mag na hoger beroep naar huis, omdat ze slechts zijdelings betrokken was bij de actie. Haar twee collega’s gaan door de hel van de werkkampen. In gevangenschap groeien zij in hun rol van politieke gevangenen. Ze weigeren het regime in de werkkampen te accepteren. De gevangenen worden als slaven behandeld in lange werkdagen, zonder noemenswaardige materiële vergoeding of acceptabele leefomstandigheden.

Nadja en Maria gaan ook in gevangenschap over tot actie. Voor de kampbewaking zijn ze een nachtmerrie. Alles wat mis is aan het straf- en detentiesysteem in Rusland stellen de twee Pussy Riot-vrouwen aan de kaak. Regelmatig worden ze gestraft met de isoleercel, maar ook dat breekt hun wil niet. Er volgt hongerstaking op hongerstaking. Niet alleen internationaal, maar ook in eigen land groeit de sympathie voor de strijdlustige vrouwen, ook onder hen die aanvankelijk hun optreden in de kerk veroordeelden.

Deze maand komen de Pussy Riot-vrouwen vrij, vier maanden voordat hun straf afloopt. President Poetin grijpt de twintigste dag van de grondwet op 12 december aan om amnestie te verlenen aan een groot aantal gevangenen, onder hen de twee politieke gevangenen. De vrouwen zijn niet onder de indruk van Poetins gebaar. Nog nauwelijks buiten de poorten van de werkkampen in de provincie Mordovië zeggen ze dat ze het gebaar zien als een pr-stunt van de president in de aanloop naar de Olympische Winterspelen. Ze kondigen aan dat ze het aan de kaak stellen van de onmenselijke omstandigheden in de werkkampen als een van hun taken zien in de komende tijd. Ze lijken nog feller anti-Poetin te zijn dan voor hun gevangenschap.

Hun strijd voor een vrijer en rechtvaardiger Rusland is pas begonnen, waarschuwen ze Poetin. Ze gaan op wereldtournee om hun boodschap uit te dragen. In eigen land zorgen ze er ook voortdurend voor het nieuws te halen. Ze duiken op in Sotsji tijdens de Winterspelen voor een optreden in het openbaar met een nieuwe anti-Poetin song: ‘Poetin zal jullie leren van het moederland te houden’. Ze hekelen in hun tekst de vijftig miljoen euro gespendeerd aan de Spelen, het verkrachten van de mensenrechten en de staatstelevisie die in hun ogen fungeert als een applausmachine voor de president. Ze kunnen hun optreden niet voltooien. Een groep kozakken ranselt de vrouwen af met hun zweep. De televisiebeelden gaan over de hele wereld. Pussy Riot is nog niet uitgeraasd.

Poetin kent ook nog altijd geen vergeving. Hij zei voor het vrijlaten van Nadja en Maria: ‘Ik heb medelijden met ze, niet omdat ze in de gevangenis zitten, maar omdat ze zich met activiteiten hebben beziggehouden die beledigend waren voor de vrouw. Ze hebben deelgenomen aan een publicrelationsstunt en de rechtbank heeft besloten hen daarvoor en voor andere overtredingen te straffen. De amnestie is geen herziening van het vonnis dat de rechter heeft uitgesproken, maar we moeten humaan zijn op de dag van de grondwet. De amnestie is bedoeld om een bladzijde om te slaan.’

De staat heeft een les geleerd uit de hele affaire. Voor het veroordelen van de opstandige meiden van Pussy Riot hebben het Openbaar Ministerie en de rechter kunstgrepen moeten uithalen die opnieuw hebben aangetoond dat het strafrecht in Rusland een lopende band is van bestelde vonnissen. Een jaar na de veroordeling van Pussy Riot is er snel een wettelijke basis gelegd om toekomstige protestacties van een dergelijke orde te voorkomen. Er is een zogenaamde blasfemiewet aangenomen. Religieuze beledigingen, vooral natuurlijk van het orthodoxe geloof, zijn strafbaar. De maximale gevangenisstraf is drie jaar en boetes kunnen oplopen tot meer dan tienduizend euro.

Er is ook snel een wet aangenomen die het beledigen van functionarissen van de staat strafbaar maakt. De commissaris voor de rechten van de mens van de Verenigde Naties veroordeelt dergelijke wetten omdat ze door totalitaire regimes doorgaans worden misbruikt voor het snoeren van de mond van de oppositie. Het beledigen staat namelijk niet nauw omschreven, zodat elke uiting van protest tegen de president bijvoorbeeld kan worden opgevat als een belediging. De VN heeft wereldwijd een beroep gedaan op landen om dergelijke wetten juist af te schaffen omdat ze altijd worden misbruikt. Het Kremlin heeft dat advies naast zich neergelegd. Boetes voor het beledigen van overheidsdienaren kunnen oplopen tot 200.000 euro. Media die een kritisch geluid laten horen zijn doorgaans niet kapitaalkrachtig in Rusland. De wet moedigt zelfcensuur aan.

De internationale organisatie van schrijvers, de PEN-club, heeft Pussy Riot tijdens haar strijd tegen de Russische staat gesteund. Na hun vrijlating gaf de PEN-club de volgende waarschuwing af aan de wereld: ‘Wij juichen het vrijlaten van Pussy Riot toe, maar bedenk wel dat het vrije woord in Rusland nog lang niet vrij is.’

Voor Poetin kunnen de Olympische Winterspelen niet meer stuk. Hij heeft deze maand zijn rol van de goede tsaar perfect gespeeld. De Kremlinmedia maken ook ruim baan voor het verslaan van Poetins diplomatieke overwinning op het Westen. In de prachtige zalen van het Kremlin tekenen de Russische president en zijn Oekraïense collega Janoekovitsj dan eindelijk een document dat de eerste aanzet moet zijn naar de toetreding van Oekraïne tot de Euraziatische Unie. Moskou belooft Oekraïne vijftien miljard aan directe economische steun. Bovendien krijgt het land voor onbepaalde tijd als aanmoediging voor de laatste stap richting Unie een scherpe reductie van de gasprijs. Die korting geldt alleen als Kiev Europa buiten de deur houdt. De bijeenkomst is, zoals viel te verwachten, olie op het vuur in Kiev. De demonstranten trotseren nog maar weer eens de winterkou en trekken massaal naar het Majdan om de handtekening van Janoekovitsj onder het document in Moskou te betitelen als verraad aan hun Europese ideaal.

JANUARI 2014

Fascisme: politiek systeem berustend op ultranationalistische, autoritaire en onverdraagzame beginselen.
Van Dale, HANDWOORDENBOEK HEDENDAAGS NEDERLANDS.

‘Fascisten en Bandera-aanhangers zijn het. Dat zijn mensen die alle democratische beginselen aan hun laars lappen. Ze willen de macht grijpen. De Amerikanen en Europeanen hebben altijd hun mondvol over democratie. Wat doen ze in Kiev, ze sluiten een bondgenootschap met fascisten en Bandera-aanhangers om een democratisch gekozen president tot aftreden te dwingen. De Amerikanen hebben hun masker afgegooid en sturen fascisten op ons af. Zij zijn de sponsors van bloed en chaos.’ De stem van Gennadi Zjoeganov is herkenbaar uit duizenden.

Zjoeganov is de leider van de Russische communisten. Hij was een eenvoudige klerk op de propagandaafdeling van de partij in Moskou in de nadagen van de Sovjet-Unie. De man is van een gelovige in het communistische ideaal langzaam getransformeerd naar de rol van hulpje van president Poetin. Van de nationale leider mag Zjoeganov zijn communistische speeltje houden als hij maar gehoorzaam is aan het Kremlin.

De communistische leider is gegroeid in de rol van slippendrager van de macht. Als het regime hem nodig heeft leent hij zijn monotone basgeluid om de stem van het volk te vertolken. In ruil voor die diensten mag hij met zijn communistische club braaf meedoen aan de verkiezingen en krijgt hij enkele tientallen zetels toegeworpen in de staatsdoema om zijn achterban tevreden te stellen.

Zjoeganov speelt zijn rol met overtuiging. Hij ruikt met de Oekraïense crisis bovendien zijn kans een serieuze rol te spelen de natie te mobiliseren. Zjoeganov staat zij aan zij met president Poetin als het gaat om de herinnering aan zijn geliefde Sovjet-Unie levendig te houden. Hij bezingt de glorie van de zware industrie en de heroïsche arbeid van de mijnwerkers van de Donbass. Dat echte Oekraïeners Stalin hebben gesteund in de glorieuze overwinning op het fascistische Duitsland heeft het Russische en Oekraïense volk voor eeuwig aan elkaar gesmeed. Dit is zijn terrein en deze kans laat hij zich niet ontglippen. Hij is niet van de televisieschermen te slaan.

De retoriek van de communistiche leider is altijd hetzelfde. Ik ken de communist al vijfentwintig jaar en hij is in al die tijd geen spat veranderd. Het is wel een trieste rol die hij ook vandaag vervult in het propagandakoor dat na de de feestdagen rond de jaarwisseling weer behoorlijk op toeren komt. Op het Majdan in Kiev groeien de massa’s weer aan na de feestdagen. Er dient zich een nieuw element aan, radicale groepen zijn steeds nadrukkelijker aanwezig en ook het portret van Stepan Bandera duikt op. De Oekraïense nationalist is een held voor velen in de westelijke delen van Oekraïne. In Russische, of liever gezegd Sovjet-ogen, is hij een fascist die heulde met de Duitsers. Ultra-nationalistische splintergroepen als de Rechtse Sector, Pravy Sektor in het Russisch en Spilna Prava in het Oekraïens, ruiken hun kans zich in de menigte te manifesteren.

Behalve in de hoofdstad Kiev zijn deze groepen actief bij het bestormen van regionale regeringsgebouwen in het centrale en westelijke deel van het land. De leiders van het protest in Kiev worstelen er duidelijk mee hoe deze radicale groepen een plek te geven in de beweging die steeds meer het karakter aanneemt van een revolutie. Het gevaar van geweld ligt op de loer en dat willen de leiders van het protest tot elke prijs vermijden.

President Janoekovitsj voert de spanning op door zijn speciale oproerpolitie Berkoet (Steenarend) regelmatig in actie te laten komen. De eerste twee doden vallen door kogels afgevuurd door sluipschutters. Al snel volgt een derde dode. De bekende activist Joeri Verbitski wordt dood aangetroffen. Er is sprake van moord.

De Russische burger krijgt vanaf dit moment nog maar één boodschap die de komende maanden dagelijks over hem wordt uitgestort in steeds agressievere vormen naarmate het conflict vordert. Het protest op het Majdan is een machtsgreep door fascisten en Bandera-aanhangers. De leden van de ‘Rechtse Sector’ vormen de Sturmabteilung van de fascistische hordes die uit het westen van Oekraïne zijn opgerukt. De communist Zjoeganov is de juiste man om de fascistische dreiging te verwoorden. De communistische leider Stalin, die hij nog altijd vereert, heeft het land in de Tweede Wereldoorlog uit de handen van de fascisten weten te houden. ‘We staan vandaag weer voor de taak Stalins strijd voort te zetten,’ zegt Zjoeganov bozig in de camera. Het Kremlin heeft met het introduceren van het woord fascisme de juiste snaar getroffen. De naamgeving aan politieke stromingen in Rusland zorgt voor de buitenstander altijd voor verwarring. Want niets is hier wat je denkt dat het is. Hetzelfde geldt voor het woord fascisme.

Voor de Russische burger is er niets slechters in de wereld te bedenken dan fascisten. De oorlog, de 27 miljoen doden die de Sovjet-Unie heeft geofferd, de honger, de armoede, de vernielingen zijn allemaal verbonden met dat woord, fascisme. De werkelijke betekenis van het woord ontgaat de meeste Russen. Het is in het dagelijks gebruik verworden tot een scheldwoord dat te pas en te onpas wordt gebruikt. Fascisme staat in algemene zin voor slecht en bedreigend, Hitler en Duitsland.

Er zijn maar weinig Russen die een relatie leggen tussen het woord fascisme en hun oorlogsleider Stalin. Laat staan dat de Russische burger ontwikkelingen in zijn land vandaag herkent als fascistisch. Er is genoeg aanleiding om je daar zorgen over te maken. Stalin voldeed aan alle kenmerken van het fascisme. Stalin was een dictator. Het totalitaire systeem dat hij ontwikkelde kende veel fascistische trekken. Nationalisme was een belangrijk element onder zijn bewind. Het uitschakelen van het individu ten koste van de ‘massa’ is een ander belangrijk facet van een fascistisch regime. Onverdraagzaamheid tegenover andersdenkenden, geen vrije meningsuiting, verheerlijking van het verleden, een bijna religieuze leiderscultus, militarisering van de samenleving enzovoorts. Stalins bewind past naadloos op al deze eigenschappen van het fascisme.

Dat geldt ook helaas voor het Rusland van vandaag, waar bovendien ook nogal overdreven aandacht is voor het beklemtonen dat de Rus een beter mens is dan zijn mede-aardbewoners. Discriminatie van Russische burgers die een andere huidskleur hebben of er in algemene zin niet Slavisch uitzien is alom aanwezig. Burgers met een ander geloof dan het orthodoxe komen op het tweede plan. Russische burgers met een andere dan een traditionele seksuele orientatie zijn ‘sodo-mieten’.

President Poetin bedient zich van een Volksfront als klankbord van de samenleving. Het front is geen brede volksbeweging, zoals de naam suggereert. Het is al helemaal niets ‘volks’. Slechts zorgvuldig geselecteerde burgers die zich tot het Poetinisme hebben bekeerd zijn er welkom. Het hele politieke systeem zit vol begripsverwarringen.

De Communistische Partij van Zjoeganov is geen communistische partij, maar in de eerste plaats een nationalistische. Dat is een erfenis van Vladimir Lenin die sinds de revolutie van 1917 Karl Marx al in de ijskast had gezet. Lenin ontwikkelde onder de vlag van het communisme een nationalistische totalitaire staat. Zjoeganov is Lenin trouw gebleven. De partij gelooft nog steeds heilig in een sterke leider die een massabeweging achter zich heeft, in plaats van een kritisch parlement dat het volk vertegenwoordigt. De partij ziet geen hoofdrol weggelegd voor de arbeider. Zjoeganov en zijn volgelingen geloven in een sterke staat, waarin voor individuele vrijheden geen plaats is. De anonieme ‘massa’s’ dienen zich te onderwerpen aan de staatsmacht.

De andere politicus die zijn vaste plaats heeft in het propagandakoor tegen de Oekraïense ‘fascisten’ is Vladimir Zjirinovski. Zijn partij is de Liberaal-democratische Partij. De beweging van Zjirinovski is echter noch liberaal, noch democratisch. De leider bepleit voortdurend dat Rusland het best af is onder een dictatuur en het belang van de staat gaat voor alles. Het individu dient zich te schikken in het groepsbelang. Democratisch is de partij derhalve evenmin. Zjirinovski maakt verkiezingen voortdurend belachelijk. Het Kremlin heeft hem kennelijk nodig, zodat ook hij altijd verzekerd kan zijn van een portie zetels in de tandenloze Doema, het parlement.

De partij van Poetin heet Verenigd Rusland en profileert zich als een rechtse partij van de macht. De naam is misleidend want de partij verenigt niets. De partij is slechts onderdeel van de machtsstructuur van het land en vertegenwoordigt op zijn hoogst de bureaucratie. De partij is vooral nationalistisch.

De partij Rechtvaardig Rusland noemt zich sociaaldemocratisch. Ook dat is misleidend, want ook deze partij gelooft niet in een parlement dat de regering of de macht controleert. De partij stemt voor begrotingen waarin de sociale sector, onderwijs en gezondheidszorg er heel bekaaid afkomen. De partij stemt nooit tegen de torenhoge uitgaven voor het leger en de veiligheidsdiensten. En ook deze partij is bovenal nationalistisch, net als alle andere partijen. De partij heeft ook geen interne democratie. Dat geldt trouwens voor alle politieke partijen in Rusland die de zegen hebben van het Kremlin.

In die sfeer van begripsverwarring kan het Kremlin veilig het woord fascisme plakken op de protestbeweging in Oekraïne. Datzelfde geldt voor het woord democratie. De propaganda haalt steeds feller uit naar het ondemocratische karakter van de protesten in Oekraïne. De kijker moet daarmee de indruk krijgen dat het gelukkig met de democratie in eigen land wel goed zit. Ook dat is verwarrend, want dezelfde mensen die de kijkers vertellen dat wat in Kiev gebeurt ondemocratisch is hebben na de herverkiezing van president Poetin van harte meegewerkt aan de inspanningen van het Kremlin om de democratie in eigen land praktisch tot de grond toe af te breken.

Over het ondemocratische gehalte van de parlementsverkiezingen in 2011 en de presidentsverkiezingen van 2012 in Rusland daarover wordt uiteraard niet gerept. In contrast daarmee zijn de laatste verkiezingen in Oekraïne daarentegen redelijk volgens democratische regels verlopen. In Oekraïne ligt de ontwikkeling van een vrije burgersamenleving stappen voor op die in Rusland waar een vrije burgersamenleving praktisch ontbreekt. Beide landen scoren niet al te hoog waar het de persvrijheid betreft, maar op de wereldranglijst staat Oekraïne toch altijd nog ruim veertig plaatsen hoger dan Rusland, dat op de 148ste plaats bijna onderaan de lijst bengelt.

Verwarring scheppen is misschien ook wel de kracht van propaganda. De schaamteloze wijze waarop dat nu gebeurt in Rusland heeft menigeen verrast. Een van de leiders van de liberale oppositie in Rusland, Boris Nemtsov, verbaast zich over de gelatenheid waarmee zijn landgenoten het bombardement van quasi-informatie over zich heen laten komen. ‘Ik zie weldenkende mensen om mij heen veranderen in zombies. Het is griezelig om te zien waartoe een totalitair regime in staat is, gebruikmakend van de moderne communicatiemiddelen.’

In Oekraïne weigert president Janoekovitsj nog altijd met de oppositie te praten over haar eisen: snelle verkiezingen voor het parlement en het presidentschap. In plaats daarvan jut hij zijn Regiopartij op een aantal draconische wetten door het parlement te jagen die het demonstreren bijna onmogelijk maken. Wie zich er niet aan houdt hangt zware vrijheidsstraffen boven het hoofd. Het Majdanprotest trekt zich weinig aan van de wetten. De demonstranten blijven komen. Zijn dit honderdduizenden fascisten, zoals ik elke dag in de Russische media voorgeschoteld krijg?

Een schets van de Majdan-bezoeker.

‘Heer laat ons elkaar liefhebben zoals jij ons liefhebt’, klinkt zachtjes het gebed in het nachtelijke duister op de Groesjevskistraat, de afgelopen week het toneel van felle confrontaties tussen de demonstranten en de politie. Enkele tientallen mensen staan in een kring rond de brandende kaarsjes die op de keien zijn neergezet. De voorbede van de priester is nauwelijks hoorbaar in de kakofonie van geluiden er omheen, het ritmische gehamer op geïmproviseerde trommels, het voortdurend scanderen.

De kerk is prominent aanwezig op en om het Majdan, het Plein van de Onafhankelijkheid in Kiev. En het is niet één kerk. Schouder aan schouder staan hier Grieks-katholieke, orthodoxe en Rooms-katholieke geestelijken om gezamenlijk te bidden voor de goede afloop van de crisis in Oekraïne. In de ochtendzon hebben honderden demonstranten zich bij het centrale podium verzameld voor de eucharistieviering. Een tafeltje fungeert als altaar. Het koortje in de hoek van het podium zingt opvallend mooi. ‘Met God is de overwinning aan ons,’ besluit de priester. ‘We sluiten af met een hymne voor Oekraïne.’

‘Het is voor mij een grote eer hier op het plein te mogen zingen,’ zegt Galina Datsko, een gynaecologe uit de West-Oekraïense stad Lvov, als ze het podium verlaat. ‘De leden van ons koor komen allemaal uit verschillende plaatsen. We kenden elkaar tot vandaag niet. Ik zing heel graag, ook in mijn parochie. Hier op het Majdan werk ik in een groep medische hulpverleners. Vanochtend kwam er een priester de ziekenboeg binnen en die zei me hierheen te komen om te zingen.’ Galina is naar Kiev gekomen uit een ‘gevoel van verantwoordelijkheid’. ‘Ik wil heel graag hierheen komen als arts, mensen helpen. Ik heb vrij genomen en ben voor vijf dagen naar Kiev gegaan. Vanochtend is bij ons een oude vrouw overleden aan een hartinfarct, we hebben nog geprobeerd haar te reanimeren, maar helaas vergeefs.’

Midden op het plein staat een grote tent met een kruis op het dak. Binnen, in het schemerdonker, branden kaarsen. Aan de wanden hangen ikonen. ‘Geef vrede aan het Majdan,’ bidden enkele nonnen. ‘Dit is onze kapel’, zegt Ivan Goenja. De Grieks-katholieke priester is met een groep parochianen uit Ternopol gekomen. ‘Hier komen geestelijken van verschillende confessies. De Grieks-katholieken hebben de kapel ingericht, maar daarnet was hier ook een priester van de Oekraïense orthodoxe kerk, en de Rooms-katholieken komen hier ook. Het Majdan heeft ons dichter bij elkaar gebracht. De mensen hebben ons nodig. ‘Vader Ivan bidt niet alleen voor een vreedzame afloop. Hij hoopt zelf ook dat de protestacties het politieke systeem in het land zullen veranderen. ‘Voor de mensen die nu aan de macht zijn komen de burgers op de tweede plaats.’

Alleen de uit Moskou bestuurde Russisch-orthodoxe kerk blijft een buitenbeentje. Priesters van deze grootste kerk in Oekraïne bezoeken wel het plein en de barricaden, maar sluiten zich zelden aan bij de andere confessies. ‘Wat ze ervan vinden weet ik niet,’ zegt vader Ivan. ‘Maar ik zie dat ze komen bidden, God zij dank.’ Voor de Russisch-orthodoxe kerk zijn dit ook om andere redenen bijzondere dagen. Enkele kilometers van het Majdan trotseert een lange rij gelovigen de kou, om in het Russisch-orthodoxe Holenklooster een beroemde relikwie van het Griekse eiland Athos te kunnen vereren. De ‘Gaven van de Wijzen’ zijn via Moskou en Minsk voor enkele dagen naar Kiev gebracht. In het klooster wordt ook gebeden voor Oekraïne, zegt Anzjela Pechova, die juist de relikwie heeft bezocht. ‘Onze kerk organiseert kruiswegen, opdat er geen bloedvergieten komt en dat dit allemaal goed afloopt.’ Anzjela werkt vlakbij het Majdan, maar neemt zelf niet deel aan de protesten. ‘Maar wat ze zeggen over die mensen, dat het allemaal extremisten zijn, dat is niet waar. Ze zijn heel goedaardig. Alles is rustig, ik heb er geen last van.’

Voor het aanbrengen van nuances is geen plaats in de informatievoorziening aan de Russische burger. Je ziet in de reportages uit Kiev nooit gesprekken met deelnemers aan het protest. Wat de sprekers op het podium hebben te vertellen krijgt de kijker ook niet te horen. Daarentegen zijn er voldoende reportages over de ultra-nationalistische ‘Rechtse Sector’. Ook zijn er volop gesprekjes met Oekraïense burgers die willen beamen dat ze bang zijn straks door fascisten te worden geregeerd.

De televisierubrieken in Rusland worden ook gevuld met historische beelden die moeten laten zien dat Oekraïne eigenlijk altijd een fascistisch land is geweest. Het hoeft dus niemand te verbazen dat dit gevaar nu opnieuw de kop opsteekt. De werkelijkheid is dat in Rusland ultra-nationalistische bewegingen vermoedelijk een grotere aanhang hebben dan hun broeders in Oekraïne. In de resultaten van opiniepeilingen is de populariteit van de fascistische bewegingen als ‘Rechtse Sector’ nauwelijks te meten en komt uit op 0,2 procent van het aantal ondervraagden.

Op het Majdan is de ‘Rechtse Sector’ aanwezig. De militante volgers werpen zich op als de beschermers van het Majdan en staan in de frontlinie in de confrontatie met de oproerpolitie Berkoet. De held van de Oekraïense nationalisten is Stepan Bandera. In de propagandamachine van het Kremlin is Bandera een dankbaar element. Op zijn zachtst gezegd is deze held van de nationalisten een omstreden figuur. De Russische media leggen een directe relatie tussen Bandera en het fascisme. Bandera is ook handig om als bewijs te fungeren dat de Oekraïense nationalisten in de Tweede Wereldoorlog zich verzetten tegen het Rode Leger in zijn triomfantelijke opmars tegen het fascisme. Deze Bandera-horde ziet bijna zeventig jaar na de overwinning van Stalin zijn kans schoon om alsnog de macht te grijpen. Het is duidelijk dat het bijna een heilige taak is voor Rusland de overwinning op het fascisme te beschermen.

De controverse over Bandera gaat als een rode draad door de moderne geschiedenis van Oekraïne. Op 22 januari 2010 nam de toenmalige Europees georiënteerde president Viktor Joesjtsjenko het besluit Bandera postuum de eretitel Held van Oekraïne te geven. Hij motiveerde in zijn decreet het besluit als volgt: Bandera heeft zich ingezet voor het verdedigen van het idee van de onafhankelijkheid van Oekraïne. Een kleinzoon van de nationale held, ook een Stepan, nam de onderscheiding in ontvangst tijdens een plechtigheid in het Operatheater in Kiev. Vooral in het westen van Oekraïne werd het besluit met gejuich ontvangen. De Oekraïeners daar hebben niet gewacht op het decreet van de president. Nadat Oekraïne een zelfstandig land werd in 1991 kwamen in talloze steden en dorpen al standbeelden om hun held te eren. Bandera-straten en pleinen zijn er al meer dan twintig jaar gemeengoed. In het overwegend Russisch-sprekende oosten en zuiden van het land waren de reacties op het geven van de heldenstatus aan Bandera over het algemeen negatief, gereserveerd of neutraal. Het ministerie van Buitenlandse Zaken in Moskou gaf een pittige verklaring uit tegen het besluit. Volgens Moskou draagt de beslissing niet bij aan het consolideren van de eenheid van de Oekraïense natie. Maar ook elders waren de reacties niet onverdeeld positief. Veel Joodse organisaties en ook het Simon Wiesenthal Centrum in Wenen waren uitgesproken negatief in hun oordeel. Ook het Europees Parlement meende dat de Oekraïense nationalist geen eerbetoon verdiende.

Leden van de Oekraïense Nationalistische Beweging OOeN hebben zich schuldig gemaakt aan het uitvoeren of deelnemen aan pogroms tegen de joodse en Poolse bevolking in het westen van Oekraïne. Stepan Bandera zelf probeerde aanvankelijk een verbond te sluiten met Hitler in de hoop dat hij daarmee zijn ideaal van een onafhankelijke Oekraïense staat zou kunnen bereiken. Toen de Duitse troepen de Sovjet-Unie binnen vielen in juni 1941 riep hij de onafhankelijke staat Oekraïne uit. Hij realiseerde zich al snel dat Nazi-Duitsland niet was geïnteresseerd in zijn ideaal. De Duitsers vertrouwden Bandera niet en arresteerden hem en zijn volledige regering.

Van januari 1942 af zat Bandera opgesloten in het concentratiekamp Sachsenhausen, in een speciale barak voor politieke gevangenen. De Nazi’s zagen hem als een bedreiging voor de toekomst van het Derde Rijk. Het partizanenleger dat Bandera had gevormd bleef tijdens de oorlog wel actief in het westen van Oekraïne.

Na de oorlog zetten de Bandera-partizanen hun strijd voort tegen de bezetting door het Rode Leger. De KGB vermoordde Bandera in 1959 in München. Daarna loste het gewapende verzet tegen de Sovjetoverheersing in Oekraïne snel op.

Bandera was een zoon van het westen van Oekraïne. Hij zag het levenslicht in Stari Oegriniv in 1909 in Galicië, toen onderdeel van het Oostenrijks-Hongaarse keizerrijk en later overheerst door Polen. Hij groeide op in de sfeer van de Grieks-katholieke kerk. Zijn vader was een priester. Het geboortehuis van Bandera in zijn dorp bestaat nog steeds en is voor de nationalistische gelovigen een soort bedevaartsoord.

Zijn jeugd werd gekenmerkt door een periode waarin Oekraïense en joodse burgers werden gediscrimineerd. Oekraïne heeft als zelfstandige natie nooit bestaan, maar maakte als volk voortdurend deel uit van een ander land. Tijdens zijn studententijd aan het agrarisch instituut in Lviv kwam Banderov in contact met de nationalistische beweging OOeN. Zijn enorme daadkracht stuwde hem al snel op naar de hoogste rangen in de organisatie die onder zijn leiding een steeds militanter karakter kreeg. De Polen arresteerden hem in 1934. Aanvankelijk kreeg hij de doodstraf voor het organiseren van aanslagen op Poolse autoriteiten. De straf werd omgezet in levenslang. Voor de provincie Galicië braken verwarrende tijden aan toen in Moskou Stalin het op een akkoord gooide met Nazi-Duitsland in 1939. De Duitse invasie van Polen en de oprukkende troepen van het Rode Leger zorgden voor een machtsvacuüm. Gevangenissen bleven onbewaakt en Bandera wandelde zijn vrijheid tegemoet. Hij vluchtte voordat de nieuwe bezettingsmacht in Lviv arriveerde naar het Poolse Kraków, waar de Duitse legers waren neergestreken.

Bandera had aanvankelijk een goede ingang bij de Duitsers, maar al snel ging het mis. Zijn sympathie voor het Nazi-regime was flinterdun. Zolang hij Duitse steun kon gebruiken voor zijn uiteindelijke doel, een vrij en onafhankelijk Oekraïne, was hij bereid lippendiensten te verlenen. De Duitsers hadden al snel genoeg van de eigenwijze vrijheidsstrijder. Berlijn gaf een legerorder uit Bandera en zijn organisatie OOeN te liquideren.

Na de oorlog bleef Bandera in Duitsland. Diverse westerse geheime diensten wilden gebruikmaken van zijn organisatie om sabotageacties uit te voeren in de Sovjet-Unie en vooral in het westelijke deel van Oekraïne. De Koude Oorlog begon vorm te krijgen. Bandera bleek ook voor hen een onhandelbare vrijheidsstrijder. Het karakter van Bandera was voor velen te zeer een struikelblok om tot een vruchtbare samenwerking met hem te komen.

De grote vraag blijft of hij in Duitse gevangenschap sinds januari 1942 controle had over zijn vrijheidsstrijders in Galicië. De Bandera-partizanen begonnen eerst aan een etnische zuivering in Galicië, waarvan vooral Poolse burgers het slachtoffer werden. Naar schatting 70.000 onschuldige Poolse burgers zijn door de Bandera-aanhangers in pogroms gedood. De Bandera-bewonderaars vandaag wijzen die beschuldigingen van de hand en schrijven de moordpartijen toe aan de wisselende bezettingsmachten in die periode.

Ik ben enkele malen in Lviv (Lvov in het Russisch, Lwów in de Poolse tijd en Lemberg in de Habsburgse periode tot aan de Eerste Wereldoorlog) geweest. In het gebied is vreselijk huisgehouden door de diverse legers die er als bezettingsmacht terreur hebben uitgeoefend. De echte Oekraïense nationalisten vertellen je dat het Duitse leger en ook het Rode Leger de naam en faam van Bandera hebben misbruikt om hem allerlei oorlogsmisdaden in de schoenen te schuiven. Volgens hen kon Bandera in volledige isolatie in het concentratiekamp Sachsenhausen onmogelijk verantwoordelijk worden gehouden voor de moordpartijen. Zij schrijven de excessen waarbij Oekraïeners waren betrokken toe aan geradicaliseerde voormalige medestanders van Bandera.

Ik heb rond Lviv vele dorpen bezocht waar de verschrikkingen van de oorlog vreselijk hebben toegeslagen. Behalve Poolse waren het vooral ook de joodse dorpen waar dood en verderf is gezaaid. Ik was er voor de eerste keer in de jaren zeventig, toen in Nederland de turbulente periode van de oorlogsjaren in deze streken plotseling actueel werd. De schatrijke Nederlandse zakenman Pieter Menten bleek een oorlogsverleden te hebben in dit gebied. De strafzaak tegen Menten was illustratief voor de chaos die hier in de oorlogsjaren heerste.

Ik kwam in de dorpen Podhorodze en Oerytsj. De Sovjet-autoriteiten deden er alles aan om in de beste tradities van de Sovjetpropaganda Menten neer te zetten als ongeveer de grootste oorlogsmisdadiger die er in dit gebied had rondgestapt. Zelf heb ik Menten ook een aantal keren ontmoet. Hij is na een juridisch gevecht tussen voor- en tegenstanders uiteindelijk tot tien jaar gevangenisstraf veroordeeld, waarvan hij er maar een paar jaar heeft uitgezeten. In 1985 kwam hij vrij en twee jaar later overleed hij in een bejaardentehuis in Loosdrecht. Hij was zwaar dement.

In de twee dorpen die ik bezocht hadden de Sovjetautoriteiten allerlei bewijsstukken verzameld om aan te tonen dat Menten had deelgenomen aan het uitroeien van de gehele joodse bevolking. De bewijsstukken waren niet erg overtuigend. Dorpsbewoners probeerden te ontkomen aan de Duitse executies. Uit hun schuilplaatsen hadden zij een man gezien in het uniform van een ss Hauptscharführer die op Menten leek. De Nederlandse zakenman was geen brave borst, dat staat vast. Zijn geschiedenis past wel in het troebele beeld dat over het Banderagebied hangt.

Menten deed als zakenman in grond en hout in het Poolse gebied rond Kraków. Op de vlucht voor de Duitse troepen belandde hij in Lviv. Hij probeerde er zaken op te zetten. Net als in Kraków raakte hij al snel in conflict met zakenpartners en concurrenten. Uiteindelijk keerde hij in 1941 terug in Kraków. Menten legde het aan met de Duitse bezetter. Hij ontfermde zich over eigendommen van joodse families die door de Duitsers waren afgevoerd naar de concentratiekampen. Op die manier kwam hij in het bezit van een grote kunstcollectie.

Hij keerde met de Duitse troepen terug in Podhorodze en Oerytsj. Er is een foto waarop hij staat afgebeeld in een ss-uniform. Hij heeft niet zelf deelgenomen aan de pogroms, maar zou wel uit wraakzucht mensen hebben aangewezen voor liquidatie met wie hij zakelijke conflicten had. Hij gebruikte de Duitsers ook om zijn verloren bezit terug te eisen. De zakenman stond vooral bekend als een branieschopper. Ik heb Menten destijds een paar keer langdurig geïnterviewd. Een aimabele man, maar soms erg driftig en zeker geen overtuigde nazi. Een zieke zucht naar rijkdom ten koste van alles, dat wel.

Zijn stelling was dat het een chaos was in het Banderagebied waarin iedereen probeerde te overleven. Hij deed dat op zijn manier door zijn voordeel te halen uit contacten met iedere partij waarmee hij zaken kon doen. Hij heeft daarbij verkeerde keuzes gemaakt die hem zijn aan te wrijven. Menten kreeg het ten slotte ook aan de stok met zijn Duitse beschermers. Hij wist zich toch weer handig uit dat conflict te praten. Hij mocht zijn bezit, vooral zijn kostbare kunstcollectie, behouden. Hij regelde zelfs treinwagons waarmee hij midden in oorlogstijd terugkeerde in het bezette Nederland.

Na de oorlog kreeg hij in Nederland een jaar gevangenisstraf voor collaboratie met de vijand. Zijn omstreden verleden in Oekraïne bleef buiten beeld. Polen en de Sovjet-Unie hebben een aantal keren geprobeerd hem uitgeleverd te krijgen. Zij konden niet voldoende bewijsstukken overleggen dat Menten de oorlogsmisdadiger was die had huisgehouden in het Banderagebied, gestoken in een Duits ss-uniform. Het organiseren van een veiling van een deel van zijn vermoedelijk onrechtmatig uit joods bezit verkregen kunstcollectie bracht zijn verleden opnieuw naar boven.

De Sovjet-Unie ging het in de Mentenaffaire vooral om propaganda. De nog altijd dwarsliggende Oekraïense nationalisten kregen hun collaboratie via hun held Bandera met de Duitsers voortdurend ingepeperd. Het hameren op de wandaden van de ss in het gebied leidde bovendien de aandacht af van de oorlogsmisdaden die het terreurapparaat van Stalin op Galicië heeft losgelaten. De zaak tegen Menten paste daar mooi in. Eind jaren zeventig voelde je al in steden als Lviv dat verzet tegen de Sovjet-overheersing nog altijd latent aanwezig was. Er heerste een broeierige sfeer. Ik raakte daar met een aantal collega’s in contact met een groep vrijgevochten jongeren die zich niets leken aan te trekken van de beperkende regels die het Sovjetregime hun probeerde op te leggen. Bandera als symbool van vrijheid leefde er voort, ook in de naoorlogse Sovjettijd.

Dezelfde verwarring die er rond Menten hing, hangt er ook nog steeds over de plaats in de geschiedenis die Bandera moet worden toegewezen. Er zijn voldoende documenten van Duitse kant die de Oekraïense volksheld en zijn volgelingen afschilderen als onbetrouwbare partners. De Duitse geheime diensten kwamen in 1942 tot de conclusie dat de partizanen van Bandera onbruikbaar waren in de acties tegen de joodse bevolking: ‘Ze komen alleen in actie als het hun zaak dient en ze zijn geen overtuigde steunpilaren bij het oplossen van het jodenvraagstuk. Ze staan onverschillig tegenover het lot van de joden’. Andere documenten laten zien dat de Bandera-strijders meesters waren in het vervalsen van paspoorten. ‘Niet alleen hun eigen mensen voorzien zij van die documenten, maar ook joden profiteren ervan,’ klagen de Duitse rapporteurs.

Stepan Bandera is vermoord door de KGB. Zijn familieleden waren niet beter af. Zijn vader Andrej eindigde voor een Russisch vuurpeloton in 1941. Zijn twee zussen verdwenen in de Goelagkampen van Stalin. Ze kwamen na de dood van Stalin vrij zonder het recht terug te keren naar Oekraïne. Een van hen overleed in ballingschap in Siberië, de tweede zuster kwam uiteindelijk terug in Oekraïne, waar zij in 2004 overleed. Ook een derde zus overleefde de Goelag. Het lot van Bandera’s broer is niet duidelijk. Er zijn versies dat hij door de Gestapo is vermoord. Een andere versie van zijn dood luidt dat hij is geliquideerd door Stalins NKVD.

De Sovjet-Unie heeft er in de naoorlogse jaren alles aangedaan om Bandera als een verrader van de Sovjet-Unie, een fascist en crimineel neer te zetten. Na de val van de Sovjet-Unie verschenen al snel monumenten in het westen van Oekraïne die door tegenstanders van de Bandera-verering soms werden opgeblazen. In een verzoenend gebaar naar Moskou heeft president Viktor Janoekovitsj in 2011 het decreet van zijn voorganger Joesjtsjenko onrechtmatig verklaard, waardoor Bandera officieel weer held af was.

Het besluit zorgde er in sommige delen van Oekraïne alleen maar voor dat er nog meer Bandera-beelden kwamen en nog meer steden en dorpen straten en pleinen naar de omstreden held gingen noemen. Niet in het Russisch-sprekende gebied van Oekraïne, waar net als in Rusland zelf fascisme en Bandera officieel synoniem zijn verklaard.

Voor Russen en Oekraïeners blijft het moeilijk de gebeurtenissen van de Stalintijd en de Tweede Wereldoorlog een plaats te geven in hun geschiedenis. Oekraïeners beginnen pas aan het schrijven van hun eigen geschiedenis. Daarin hebben ze, eveneens onder de Europees georiënteerde Joesjtsjenko, veel ruimte gegeven aan de aanslagen die op het Oekraïense volk zijn gepleegd door andere naties. De ‘holodomor’ is daarvan een voorbeeld. Holodomor staat voor hongersnood. Dictator Stalin voerde in het begin van de jaren dertig met geweld de collectivisatie van de landbouw door. Oekraïne was de graanschuur van het Russische rijk en later van de Sovjet-Unie. De boeren verzetten zich hevig tegen Stalins plannen. Honderdduizenden van hen zijn omgebracht of verdwenen in de Goelagkampen. Op de gedwongen collectivisatie volgde meteen een hongersnood die aan zeven tot tien miljoen Oekraïeners het leven heeft gekost.

Russen hebben er moeite mee de holodomor te erkennen als een genocide van het Oekraïense volk. Zij vinden dat zij als Russen net zo goed hebben geleden onder de Stalinterreur. Behalve Bandera is de holodomor een wrijfpunt tussen beide naties.

Oekraïeners op hun beurt hebben er moeite mee het drama van Babi Jar een plaats te geven. Het smalle ravijn bij Kiev wordt de geboorteplaats van de holocaust genoemd. Hitler gaf zijn speciale ss-eenheden opdracht joden en Sovjetfunctionarissen niet te sparen in Oekraïne. In het massagraf van Babi Jar vonden tenminste honderdduizend mensen de dood, onder hen tienduizenden joden. Een onbekend aantal krijgsgevangenen van het Rode Leger is er afgemaakt. Eveneens een onbekend, maar groot aantal zigeuners ligt er in het massagraf van Babi Jar. De mede-verantwoordelijkheid van Oekraïeners voor deze oorlogsmisdaad van ongekende omvang krijgt in de Oekraïense geschiedschrijving maar moeizaam een plek.

Wat dat betreft doen Russen en Oekraïeners niet veel voor elkaar onder. Ook Russen kiezen er veiligheidshalve voor alleen het accent te leggen op de overwinning op Nazi-Duitsland. De verschrikkingen van het Stalinregime die ook tijdens de Tweede Wereldoorlog doorgingen worden onder het tapijt geveegd.

Hoe zien de volgelingen van Bandera er vandaag uit op het Majdan? In de Moskouse propaganda wordt geen verschil gemaakt tussen de demonstranten. Hoe ze er ook uitzien, het zijn allemaal fascisten.

Een sfeerbeeld uit Kiev:

‘Ze hebben legerhelmen en bivakmutsen op en zijn niet zelden gehuld in kogelvrije vesten of hebben gasmaskers op. Een honkbalknuppel of ijzeren ketting dient als wapen en de best geëquipeerde strijders dragen een buitgemaakt of met de hand vervaardigd schild. Dit zijn de stoottroepen van het protest in Oekraïne. Ze bemannen de barricaden rond het Plein van de Onafhankelijkheid in Kiev en bezetten overheidsgebouwen. De meesten opereren onder de vlag van de organisatie de ‘Rechtse Sector’, een radicale groep die onder anderen Oekraïense nationalisten, voetbalfanaten en kozakken verenigt. Die hebben met elkaar gemeen dat ze weinig moeten hebben van de gevestigde politiek, inclusief oppositieleiders als Vitali Klitsjko en Arseni Jatsenjoek.

Gisteravond laat drongen leden van de groep het ministerie van Justitie in Kiev binnen, een monumentaal pand op enkele honderden meters van het bezette plein. Meteen daarna werd een nieuwe, metershoge barricade aangelegd om een verwachte aanval van de oproerpolitie te stoppen. Het is al het derde ministerie dat de afgelopen dagen is bezet door de radicale vleugel van de demonstranten. Minister van Justitie Jelena Loekasj dreigde met de invoering van een noodtoestand als de activisten haar ministerie niet onmiddellijk zouden verlaten. Dat gebeurde later op de dag inderdaad, maar volgens de leider van de ‘Rechtse Sector’, Aleksandr Daniljoek, zal het gebouw wel worden ‘geblokkeerd’. Als de regering vandaag niet toegeeft aan de eisen van de oppositie, zoals vervroegde parlements- en presidentsverkiezingen en de terugtrekking van de politie, dan zal zijn organisatie ‘alle overheidsgebouwen’ bezetten, dreigt Daniljoek.

De ‘Rechtse Sector’ ontstond twee maanden geleden na het begin van de massale protesten in Kiev. De organisatie sloeg aan, vooral onder jongeren. Volgens de initiatiefnemers hebben de meeste volgelingen geen binding met een organisatie. Het ledental is niet bekend, maar via sociale media lezen inmiddels tienduizenden Oekraïeners de berichten van de groep over het vervaardigen van molotovcocktails en andere zaken die van pas kunnen komen in de strijd tegen de oproerpolitie.

Op dat vlak heeft de beweging inmiddels een rijke ervaring opgebouwd. Van de eerste dag van de gewelddadige schermutselingen met de politie op 19 januari af vochten de leden van de ‘Rechtse Sector’ in de voorhoede en bestookten de politie met stenen en vuurwerk. Mogelijk hebben zij ook de confrontatie geïnitieerd, deels uit woede en frustratie over het uitblijven van concrete resultaten van het protest, en als tik op de neus van de in hun ogen al te besluiteloze oppositieleiders.

Het blijkt dat onder de vlag van de ‘Rechtse Sector’ gewone Oekraïense burgers zich verenigd hebben met ideologische nationalisten. Het loopt al tegen het middaguur, maar Oleg geeft geen krimp. De afgelopen nacht heeft hij niet kunnen slapen, omdat hij deelnam aan de bestorming van het ministerie van justitie. Goed ontbijten was er ook niet bij.’ Toch oogt hij monter, voorzover dat te zien is onder zijn legerhelm en bivakmuts. Oleg (44) hoort tot de stoottroepen van het protest in Kiev, de ‘Rechtse Sector’. In zijn rechterhand bungelt losjes een honkbankknuppel. Hij komt niet uit Kiev, maar reist geregeld heen en weer vanuit zijn woonplaats, want hij moet tussendoor wel de kost verdienen. ‘Ik heb een vrouw en twee kinderen. Mijn vrouw steunt me wel, maar ze is ook bang en wil me soms niet laten gaan. Dan pakt ze de autosleutels af of mijn rijbewijs, zodat ik niet kan vertrekken. Maar ik ga toch steeds weer. Zo doen de meesten van ons dat.’

Of de ‘Rechtse Sector’ een nationalistische beweging is ? ‘Een nationalist is iemand die van zijn land houdt. Iedereen is nationalist. Bij ons zijn veel nationalistische georiënteerde jongeren, sommigen zijn nog maar zeventien of achttien. Sinds de Sovjettijd wordt ons opgedrongen dat het slecht is. Dat is onzin. Wij zijn geen nazi’s. In onze beweging zijn allerlei nationaliteiten. De politici houden niet van ons. Klitsjko was hier, hij was boos over de bezetting van het ministerie. Hoewel hier ook leden zijn van zijn partij.’

Nikolaj (37 jaar en vader van drie kinderen), ook lid van de groep, vult aan: ‘In de ‘Rechtse Sector’ zitten prima kerels. Ze praten niet, ze handelen. De politici distantiëren zich van ons. Maar juist dankzij die jongens die de daad bij het woord voegen hebben zij een basis om met de bandieten te gaan praten. Onderhandelingen zijn nodig. Wij geven hun een troefkaart in handen, waarmee ze Janoekovitsj kunnen dwingen de eisen in te willigen. Want gewoon met hem praten is zinloos, hij moet wel ergens bang voor zijn.’

De gasten van de praatshows op de Russische televisie krijgen wel een microfoontje opgeklipt maar ze kunnen net zo goed zonder. Er wordt met de dag harder geschreeuwd door de gasten die het eigenlijk allemaal met elkaar eens zijn. De fascisten staan op het punt de macht te grijpen in Kiev en Europa en Amerika voeren de regie op het Majdan. Europese politici die een ministersconferentie van de OVSE (de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa) in Kiev bezoeken laten ook hun gezicht zien op het Majdan. Een duidelijker bewijs dat Europa zich met de interne aangelegenheden van Oekraïne bemoeit is er niet.

Het schreeuwen ontstaat als de gasten ieder hun eigen oplossing voor het probleem Oekraïne hebben. Militair ingrijpen door het Kremlin. De gaskraan dichtdraaien naar Europa. De grens met Oekraïne dichtgooien om de fascisten te stoppen. Het boycotten van Europese en Amerikaanse producten in de supermarkten. De lijst van suggesties is lang.

Vaste gast Zjoeganov laat de eerste hints vallen dat Rusland maatregelen moet nemen om de Russischsprekende bevolking in Oekraïne te beschermen, desnoods met militair ingrijpen. Een andere vaste gast, Zjirinovski, zegt dat hij brieven gaat sturen naar Europese landen met de suggestie Oekraïne als staat op te heffen omdat een Oekraïense natie toch al niet bestaat. Delen van Oekraïne kunnen naar Polen, andere delen naar Rusland.

Kortom, Russische politici en experts, of wat daarvoor doorgaat, beslissen over de toekomst van een buurland dat zij een broedervolk noemen. Het zijn merkwaardige taferelen. Soms is er kennelijk een Kop van Jut nodig in het programma om de zaak interessant en levendig te houden. Het kan ook zijn dat de producers af en toe een vergissing maken bij het screenen van de gasten of zij wel voldoende passen in het propagandaplaatje van het Kremlin.

Tussen de schreeuwende Zjoeganovs en Zjirinovski’s bevindt zich op een avond een keurig geklede jongeman, Nikolaj Levtsjenko. Hij is lid van het parlement in Kiev, de Rada, voor de Regiopartij van president Viktor Janoekovitsj. De jonge politicus begint zich tijdens de uitzending meer en meer te ergeren aan het gezelschap rondom hem, dat zijn Oekraïne de les leest over democratie, dat iedere Oekraïener wegzet als een fascist. Hij wijst de studiogasten erop dat Oekraïne een onafhankelijk land is dat zijn eigen problemen oplost en daarbij geen advies nodig heeft van politici in een land dat zelf geen ideale democratie heeft.

De studio explodeert. De andere gasten en de gastheer van de praatshow vallen over de arme Nikolaj heen. Ze willen weten voor welke westerse dienst hij werkt. Hoeveel hij betaald krijgt voor het innemen van anti-Russische standpunten, vragen ze. Nikolaj geeft geen krimp. Hij legt uit dat hij tot de conclusie is gekomen dat het protest op het Majdan aangeeft dat de democratie in Oekraïne volwassen is geworden. ‘Ik weet dat in Rusland zulke protesten niet mogelijk zijn. Ik ben er trots op dat dat in Kiev wel kan. Met fascisme heeft het protest niets te maken. Er is een brede dialoog nodig in ons land om uit deze crisis te komen.’

Op redelijkheid zit niemand te wachten in de studio. Voor de andere gasten is alles duidelijk. De beelden op de Russische televisie laten er geen twijfel over bestaan dat het één grote fascistische bende is op het Majdan. Hoe kun je met fascisten de dialoog aangaan? Nikolaj laat alle beledigingen gelaten over zich heen gaan. Hij waarschuwt ook nog dat in de fractie van de Regiopartij het geduld met president Janoekovitsj op raakt. Hoe langer hij wacht met het aangaan van een oprechte dialoog met de oppositie, hoe gevaarlijker de situatie wordt. Het protest kan dan alleen nog maar verder uit de hand lopen.’

De andere studiogasten hebben een beter advies. Janoekovitsj moet hard ingrijpen om de fascisten een les te leren. De democratie staat op het spel in Oekraïne. Ik heb dezelfde Russische politici zich zelden zo druk zien maken over de teloorgang van de democratie in Rusland zelf. Integendeel, ze hebben er van harte aan mee gewerkt de laatste resten van een democratisch systeem te liquideren.

In de laatste dagen van januari lijkt president Janoekovitsj dan toch te luisteren naar de verstandige stemmen in zijn eigen partij. Hij ontslaat de regering van de cynische premier Nikolaj Azarov. Zoals zovele politici in Oekraïne combineert Azarov politiek en zaken. Hij wordt in een adem genoemd met de Russische maffia die een stevige basis heeft in Donetsk. Azarov spreekt geen Oekraïens. Hij is geboren in Rusland en staat bekend als een Russofiel die geen enkele voeling heeft met het Oekraïense nationale gedachtegoed.

Met Azarov verdwijnen ook de draconische anti-demonstratiewetten. Dit alles lijkt erop te duiden dat Janoekovitsj de weg vrij maakt voor een dialoog. Het blijkt al snel de zoveelste schijnbeweging van de president.

FEBRUARI 2014

‘Mijn vrienden zijn daar op het Majdan, mensen die ik ken, dierbare vrienden van mij. Om aan de start te verschijnen op het moment dat mensen sterven en de autoriteiten de belangrijkste regel van de Olympische gedachte hebben gebroken, vrede, dat kan ik niet opbrengen.’
Bogdana Matsotska, skister van de Oekraïense Olympische ploeg in Sotsji over haar besluit zich terug te trekken uit de competitie

Dit is de maand waarin de ster van Vladimir Poetin zal schitteren voor het aangezicht van de hele wereld. De Olympische Winterspelen in Sotsji zijn zijn geesteskind. Hij heeft hemel en aarde bewogen zijn geliefde Sotsji in het middelpunt van de belangstelling te krijgen. Hij heeft er zijn buitenhuis. Als het even kan verruilt hij het Kremlin midden in het hectische Moskou voor de zonnige plek aan de Zwarte Zee. Moskou is met zijn liberale intelligentsia voor Poetin een verloren stad. Nog geen dertig procent van de kiezers in de hoofdstad stemde op hem de laatste keer. Hij heeft deze bevolkingsgroep weliswaar stevig onder controle, maar het is geen prettig gevoel door deze creatieve elite van schrijvers, wetenschappers, kunstenaars, acteurs en de gegoede burgerij met de nek te worden aangekeken.

Het buitenhuis van de president bij Moskou, Novo-Ogarjovo, is ook al geen plek om vrolijk van te worden. Het is een somber complex in een omgeving waar de profiteurs en de hielenlikkers van zijn bewind wonen in doorgaans wanstaltige en protserige villa’s. Aan de Roebljovskoje Chaussee, die zich slingert door de rijkelijk met bossen bedekte heuvels buiten Moskou, is hij ook omgeven door de ongrijpbare poenige branieschoppers met hun offshore bankrekeningen. Hij zou ze graag een toontje lager laten zingen, maar daarmee zou hij meteen een belangrijke pijler onder zijn bewind wegslaan. Niet echt een inspirerende omgeving.

Als het enigszins kan vlucht de president naar de frisse zeewind, de zon en de geurende cypressen aan de kust van de Zwarte Zee in Sotsji. Hier kan een mens gewoon ademhalen. Van hieruit ziet de wereld er aangenaam uit, bijna maagdelijk en onschuldig. Het verlangen naar deze idyllische kust past in de beste tradities van de Russische leiders en de culturele elite uit de tijden dat het tsarenrijk zich wentelde in glorie en aanzien. Maar ook dictator Jozef Stalin kon hier in zijn datsja vlakbij zijn geliefde Georgië bijkomen van de zorgen die het leiderschap van een wereldmacht met zich meebrengen.

Stalin hield kennelijk niet van de zon. Zijn datsja is een gifgroen complex dat verscholen ligt tussen een dichte bomen- en plantenbegroeiing. In kringen rond de dictator werd het verblijf aangeduid met de codenaam Het Groene Bosje. Er hangt de sinistere sfeer die zijn bewind omringde. Ik heb de datsja nog bezocht toen hij er als een verlaten en vergeten relikwie van de donkere jaren van de rode terreur bij lag in het begin van de jaren negentig. De datsja is vandaag een toeristische attractie en je kunt er zelfs overnachten.

In het Rusland van Poetin mag je ook zonder gêne praten over de grote oorlogsleider. Zoals we al eerder hebben gezien hoe ultra-nationalisten onder Poetin uit de onderwereld naar de bovenwereld zijn geklauterd zien we ook de propagandisten van het neo-Stalinisme hun plek innemen als gerespecteerde leden van een nieuw soort Poetin-elite. Een van de exponenten daarvan is Aleksandr Andrejevitsj Prochanov.

De man heeft een slordige piekerige haardos en gaat gekleed als een bohemien. Ik ken hem van de demonstraties van de communistische hardliners die in het begin van de jaren negentig krachten mobiliseerden tegen president Boris Jeltsin. Op die bijeenkomsten slingerden ze van alles en nog wat naar het hoofd van Jeltsin. Beschuldigingen van genocide tegen het Russische volk waren niet van de lucht. Zijn bewind werd steevast aangeduid als anti-narodny, een tegen het volk gekeerd regime. Als verslaggever uit het Westen kreeg ik van de sprekers op het podium en van het publiek steevast het scheldwoord NAVO-hond naar mijn hoofd geslingerd.

Prochanov noemt zichzelf een neo-Stalinist. Hij is sinds de propagandagolf losbarstte vorig jaar een graag geziene gast in de programma’s op de Kremlinkanalen. Hij mag zijn krankzinnige opvattingen zonder tegenspel over de kijkers uitstorten. In een van de programma’s verdedigt hij het inperken van de persvrijheid in Rusland. ‘De media in Rusland zijn veel te lang in de handen van liberalen geweest. Onze journalisten waren vergiftigd met liberale ideeën. Poetin heeft daar gelukkig een eind aangemaakt. De liberalen zijn nu geïsoleerd, maar daar moet Poetin niet stoppen. We moeten de informatievoorziening aan de burger nog strikter dienstbaar maken aan het belang van de staat. Zoals Stalin al verkondigde: de staat staat boven de mens.’

Poetin moet in zijn ogen ook veel meer haast maken met het vervangen van de Russische elite zoals Stalin dat deed. De Russische economie stagneert terwijl de president na zijn aantreden in 2012 de opdracht had gegeven de economie met zes procent per jaar te laten groeien. Prochanov: ‘Het is duidelijk dat een deel van de elite rond Poetin dit presidentiële decreet saboteert. Stalin worstelde met hetzelfde probleem in zijn pogingen van de Sovjet-Unie de industriële motor van de wereld te maken. Hij forceerde een doorbraak. Hij had geen keus. Stalin had weinig tijd. De Goelag was onvermijdelijk.’

De presentator van de talkshow, Vladimir Solovjov, informeert of Aleksandr Adrejevitsj bedoelt dat Poetin naar het middel van de Goelag moet grijpen om de elite die zijn grote plannen met Rusland blokkeert op te ruimen. De presentator, aan wie een innig contact met de geheime diensten wordt toegeschreven, spreekt de hoop uit dat dat niet nodig is.

Prochanov is mild: ‘Als Poetin de tijd heeft de elite te vervangen is een nieuwe Goelag niet nodig, maar soms zijn drastische maatregelen nodig om het belang van de staat te dienen. Tijd is een belangrijke factor, hebben we van Stalin geleerd.’ In de Goelagkampen van Stalin zijn miljoenen mensen om het leven gekomen, onder hen de fine fleur van de wetenschap en de cultuur van de Russische natie. Prochanov veroordeelt de Goelag niet als een misdaad. Zijn opmerkingen herinneren aan de Holocaust-ontkenningen van antisemieten.

Natuurlijk mag Prochanov in al zijn optredens ook uithalen naar de ‘fascisten’ die het Majdan in Kiev bevolken. Hij weet zeker dat de demonstranten niet spontaan naar het centrum van Kiev zijn gestroomd, maar dat hier een fascistisch complot aan ten grondslag ligt, analoog aan de gebeurtenissen in het Duitsland van de jaren dertig. Presentator Solovjov vindt dit een interessant thema. Hij verbaast zich erover dat joodse organisaties in de hele wereld en vooral die in Oekraïne de fascisten van het Majdan steunen. Dat is toch opmerkelijk, legt hij aan de neo-Stalinist voor.

Prochanov wuift de verbazing van de presentator weg als een bewijs dat deze slecht op de hoogte is van de geschiedenis. ‘Dit is een typisch Joodse reactie. In de jaren dertig zwegen de joden in Duitsland toen het nazisme opkwam en met dat zwijgen hebben ze hun eigen holocaust geschapen. Hetzelfde gebeurt nu op het Majdan, de joden werken vrijwillig mee aan het ontstaan van een tweede holocaust.’

Interessant, zegt de presentator en gaat over naar een volgend thema. Neo-Stalinisme en nationalisme gaan hand in hand met een soms openlijk en soms versluierd antisemitisme. Prochanov heeft eerder dergelijke opmerkingen gemaakt over de holocaust en dat leidde tot verontwaardiging in de enkele liberale media die nog bestaan in Rusland. De Russische samenleving wordt er verder niet koud of warm van. De fascisten staan op het Majdan, dat is een feit, horen ze elke dag op de televisie.

Stalin stond niet bekend als een sportief figuur. Er is geen zwembad bij zijn Sotsji-datsja en een duik in zee nam hij ook nooit. De dictator was bang voor water. Het buiten van Poetin daarentegen heeft alle denkbare sportfaciliteiten en ligt niet verborgen in het groen. De datsja van de Russische president is een stralend wit complex dat zich uitdagend aan de zon toont. Beschutting tegen de zon bieden de terrassen en de lanen omzoomd met cypressen. We weten niet zeker of dit het werkelijke buiten is van Poetin. In de afgelopen jaren zijn milieuactivisten erin geslaagd foto’s te maken van allerlei paleisachtige bouwwerken die in het beschermde natuurgebied langs de kust zijn verrezen.

Al die pompeuze paleizen zijn toegeschreven aan Poetin. De meeste van die, volgens de milieuactivisten, illegale bouwwerken staan op de naam van bedrijven die nauwelijks sporen achterlaten in registratieregisters. Sommigen hebben wel een relatie met de onroerend-goedafdeling van het Kremlin.

Natuurlijk is er nog een mooiere plek te bedenken aan de kustlijn van de Zwarte Zee dan Sotsji en dat is het schiereiland de Krim. De drassige uitlopers van de Kaukasus aan de kust bij Sotsji zijn er de oorzaak van dat vooral in de zomermaanden de hitte als een natte vaatdoek in je gezicht slaat zo hoog is de vochtigheidsgraad van de lucht. De atmosfeer op de Krim is van een droge zuiverheid. Als je daar je borst volzuigt met de lucht die van de bergen stroomt en die zich mengt met het aroma van de zee, dan voel je je pas een vrij en gelukkig mens.

In juli 2012, twee maanden na zijn inauguratie voor zijn derde termijn als president van Rusland, had Poetin op de Krim een afspraak met de president van Oekraïne, Viktor Janoekovitsj. Het ging weer eens over geld, het gaat met Janoekovitsj altijd over geld. Poetin had er ook nog een andere afspraak geregeld. Zijn vrienden van de bikersclub Night Wolves wachtten hem op. De Wolves is een gezelschap Russische motorrijders, Russen uit het rechte hout gesneden. Hells Angels met een reputatie zich weinig aantrekken van god en gebod. De motorhelden hebben ook een missie, ze willen historische vergissingen die Rusland zijn aangedaan herstellen. Een groot Rusland is hun droom. Gestoken in het zwarte leer en onder de tatoeages die de glorie van Rusland bezingen duiken de bikers overal op in de voormalige Sovjet-Unie en Oost-Europa om er met de Russische vlag te zwaaien.

De leider van de groep Aleksandr Zaldostanov heeft al een aantal keren president Poetin mogen verwelkomen op manifestaties van de bikers. Zaldostanov heeft zijn wortels in allerlei obscure nationalistische bewegingen. Hij gelooft heilig in een Rusland dat de grenzen verlegt zodat verloren historisch Russische grond weer bij het rijk komt. De acties van de motorrijders hebben de instemming van de president. Sterker nog, de acties van de bikers sluiten perfect aan bij de nationalistische koers die Poetin na zijn herverkiezing in het voorjaar van 2012 is ingeslagen. De hoofdbiker Zaldostanov past ook precies in het rijtje getrouwen met wie de Russische president zich de laatste tijd aan het omringen is.

Zaldostanov krijgt zelfs in het Kremlin een hoge staatsonderscheiding uit de handen van de president, voor zijn activiteiten ‘die een patriottisch voorbeeld zijn voor de jeugd van Rusland’. De Wolves hebben in juli 2012 voor hun president een Harley Davidson geregeld. Zo’n motorfiets waar je lekker aan het stuur kan hangen tewijl je een direct contact houdt met de paardenkrachten die de machine bijna onder je achterste vandaan trekken.

De zon, de zeewind in je gezicht en dan maar karren over de historische Russische grond die de Krim uiteindelijk is, volgens de Hells Angels, de vriendenclub van de president van Rusland. De tocht brengt Poetin kennelijk zo in vervoering dat hij de afspraak met Janoekovitsj helemaal vergeet. Is op die tocht het idee geboren dat de Krim terug moet keren ‘in de veilige haven van Rusland’? Als het aan de Night Wolves zou liggen zouden ze dat al morgen voor hem kunnen regelen. Als het moet met hun blote vuisten. Achterop hun motoren wapperen enorme Russische vlaggen waarmee zij hun geliefde president omgeven. Poetin laat zich door zijn Hells Angels meevoeren in de droomwereld van de ‘de Krim is van ons’-gedachte. Hij gaat zo op in die droom dat hij uiteindelijk president Janoekovitsj pas vier uur na het afgesproken tijdstip de hand schudt.

Zij die bij die ontmoeting waren beschrijven de sfeer ervan als die van een ontmoeting tussen Poetin, de president, met een van zijn gouverneurs van een Russische provincie (Janoekovitsj in dit geval). Zo ver is het nog niet. De Krym nasj-euforie, ‘de Krim is van ons’, laat nog even op zich wachten. De tocht met de bikers was slechts een voorproefje. Voorlopig hoort het wonderschone schiereiland bij Oekraïne en daarvan is Janoekovitsj dan nog de president.

In deze maand februari is Sotsji de permanente verblijfplaats voor Poetin. Van zijn buitenhuis uit houdt hij de ontwikkelingen in Kiev scherp in de gaten. Ja-noekovitsj is in het roerige Kiev vaak afwezig. Het vermoeden bestaat dat hij nogal vaak heen en weer vliegt tussen Sotsji en Kiev om geheim overleg te voeren met zijn Russische collega die zich meer en meer ontwikkelt als zijn mentor in de crisis die steeds verder uit de hand dreigt te lopen. De boodschap die Janoekovitsj krijgt is dat Poetin geen gedonder wil tijdens de spelen.

In oppositiekringen in Kiev maakt men er geen geheim van dat zij over informatie beschikken dat Janoekovitsj in feite onder curatele staat van Poetin, die ook heeft besloten de in december toegezegde miljarden steun in cash in kleine porties naar Kiev te sturen. Hij is er kennelijk niet zeker van dat Janoekovitsj de oppositie de baas kan.

De Russische president heeft voldoende andere zorgen. Zijn troetelkind, de Olympische Winterspelen, is van alle kanten belaagd door een westerse pers die voorlopig niet is geïnteresseerd in de sportprestaties die de wereld te wachten staan, maar meer in geld, terrorisme en in het antwoord op de vraag: wat te doen met de homo’s?

Er is de afgelopen maanden veel ophef gemaakt over de terroristische dreiging rond de spelen. De onrustige Kaukasus ligt tenslotte op een steenworp afstand. De terroristen die in het gebied opereren vormen allang geen eenheid meer. Het zijn meer splintergroepen die van zich laten horen. Een aanslag organiseren in Sotsji vereist een grote organisatie en geld. Het lijkt niet dat er nog groeperingen over zijn die dat kunnen opbrengen.

Er zijn hier en daar aanslagen in Ruslands zuiden, voorafgaande aan het begin van de spelen. Sommigen zien er waarschuwingen in van terroristische groeperingen dat zij ook in Sotsji kunnen toeslaan. Anderen zien er meer een teken van zwakte van de terroristen in. Een terreuractie uitvoeren in het hart van de spelen, daarvoor ontbreekt het aan organisatievermogen en geld. Dat laatste blijkt achteraf het geval. Een maand na de Spelen wordt ook nog eens duidelijk dat de belangrijkste groepering zijn leider heeft verloren. De spreekbuis van het Kaukasische islamitische emiraat, de website Kavkaz Center, maakt dan bekend dat leider Dokoe Oemarov is overleden. Het bericht maakt geen melding van de dag waarop, en onder welke omstandigheden.

Oemarov staat sinds 2006 aan het hoofd van de jihad in de Kaukasus. Hij is al sinds 1994 actief in het gewapende verzet tegen de Russische overheersing in de republieken als Tsjetsjenië, Ingoesjetië en Dagestan. Hij wordt gezien als de organisator van enkele grote aanslagen in Moskou en op andere plaatsen in Rusland. Het was ook Oemarov die tot kort voor de spelen aankondigde dat niemand zich veilig zou voelen in Sotsji. Of hij is geliquideerd door de Russische geheime dienst is niet duidelijk. Vaststaat dat de belangrijkste terroristische organisatie tijdens de spelen zonder leider zat.

Sotsji is sinds de zomer van 2013 al op slot gegaan in een ongekend omvangrijke beveiligingsoperatie waarvoor noch op geld noch op manschappen wordt gekeken. Een leger van 30.000 man is naar de badplaats overgebracht om te waken over de veiligheid van de spelen.

De veiligheid van het publiek en de sporters lijkt wel verzekerd. Een storend element is nog altijd de voortdurend terugkerende kritiek op de homowetgeving. Mensenrechtenorganisaties hebben hun lobbywerk gedaan. Vele staatshoofden vinden het beter niet zelf naar Sotsji te gaan voor de openingsceremonie, maar zij sturen delegaties van een mindere orde. Het Witte Huis vaardigt slechts een delegatie af bestaande uit sportfunctionarissen onder leiding van ex-tennisvedette Martina Navratilova, die zelf lesbisch is en een activiste in de homobeweging. Een signaal van Washingon dat er zorgen bestaan over de mensenrechten onder Poetin.

Sommige staatshoofden laten nooit hun gezicht zien op Winterspelen dus waarom zouden ze, om Poetin een plezier te doen, nu wel gaan? Enkele landen, waaronder Nederland, besluiten dat het om de sport gaat. Koning Willem-Alexander is van jongs af aan een trouwe bezoeker van Olympische evenementen. Hij gaat voor de sport. Als de delegatie toch een beetje zwaar uitvalt is er kritiek. Als ik naar mijn mening word gevraagd door de Nederlandse media is mijn antwoord simpel. Het wegblijven van een delegatie onder leiding van de koning zou wel heel hypocriet zijn na alles wat er is gebeurd in de laatste maanden van het vriendschapsjaar Nederland-Rusland in 2013. Dat jaar werd ook ceremonieel in Moskou afgesloten door de koning. De delegatie moet zich wel op de sportieve kant van de Spelen concentreren en zoveel mogelijk wegblijven van de Poetinshow die er ongetwijfeld aan zit te komen. Het biertje dat Poetin tijdens de spelen drinkt met de koning in het Holland House was op het randje, maar de regen van medailles in het Nederlandse kamp bedekte dat weeffoutje.

Wat het homo-thema betreft is Poetin na alle kritiek die al maanden aanhoudt op het punt aangekomen dat hij de omstreden wetgeving die is bedacht door zijn overijverige dienaren vervloekt. Aan zijn lichaamstaal is te zien dat hij het liefst van het hele thema af zou willen. Doemaleden die het initiatief hebben genomen voor de anti-homowet deden dat in de veronderstelling hem een dienst te bewijzen in zijn politiek van het herstellen van de Russische waarden.

Ook voor de spelen is het onvermijdelijk dat de westerse pers vragen stelt. Vragen beantwoorden gaat hem steeds moeilijker af. In Sotsji zegt hij: ‘We hebben geen verbod op niet-traditionele seksuele relaties. We hebben een verbod op de propaganda voor homoseksualiteit en pedofilie. Ik wil dat onderstrepen. Dit zijn absoluut twee verschillenden dingen, een verbod op iets of een verbod op de propaganda van dat iets.’ Dat ‘iets’ mag, zolang je dat ‘iets’ binnen de muren van je eigen huis doet. Daarbuiten is het verboden.

Hij heeft in een geïrriteerde bui ook een boodschap voor de homoseksuele sporters en de bezoekers van de Spelen: ‘Doe wat je wilt, maar blijf van onze kinderen af.’ Het presidentiële ‘iets’ en ‘het blijf van onze kinderen af’ zijn dankbare kapstokken voor een golf van cynische grappen op het internet.

Een ander heikel thema is het geld dat hij heeft gestoken in zijn Spelen: vijftig miljard euro, waarvan een fors deel volgens de oppositie in Rusland is verdwenen in het zwarte gat van de chronische corruptie in het land. De officiële lezing is dat het bedrag zo hoog is uitgevallen omdat vooral de infrastructuur van Sotsji, een stad van vierhonderdduizend inwoners, volledig is gerenoveerd en de stad aan zee zijn oude glorie als toeristencentrum heeft teruggekregen. Voor de spelen wil hij voorgoed van het geldthema af. Hij zegt: ‘Er is een groot bedrag geïnvesteerd in deze gebeurtenis. Het is nu niet het moment om daarover te praten. De controlerende organen van de staat zullen zich daarmee bezig houden. Zij zullen dat zeker doen.’ Er komt nooit een onderzoek.

Als de openingsceremonie zich aandient verdwijnen alle vragen over homowetten, veiligheid en geld achter het scherm van vriendelijkheid dat is opgetrokken in Sotsji. Een leger van vrijwilligers is een en al glimlach en slaagt erin een ongekende gastvrijheid ten toon te spreiden in een ontspannen sfeer. Gasten en sporters zijn nog voordat de eerste geluiden van de openingsceremonie klinken al verkocht. Dit worden fantastische spelen.

De openingsceremonie in het olympische stadion is oogverblindend mooi. De glorieuze hoogtepunten uit de Russische geschiedenis trekken voorbij. Natuurlijk zijn de vervelende details weggelaten. Ook het lot van de Tsjerkessen komt niet aan bod. Tot de Kaukasische oorlogen die het tsarenrijk in de negentiende eeuw heeft gevoerd werd het gebied bewoond door de Tsjerkessen. Er is in de oorlogen om de Kaukasische volkeren eronder te krijgen flink huisgehouden in dit gebied. De Tsjerkessen bewoonden grote delen van de Kaukasus, maar hadden een van hun belangrijkste centra rond Sotsji.

Dit bergvolk is bijna geheel uitgeroeid. Er zijn nog zeven tot tien miljoen Tsjerkessen die verspreid over de hele wereld wonen. In de Kaukasus handhaven zij zich nog als een meerderheid of als een minderheid in de deelrepublieken van de Russische Federatie als Kabardino-Balkarië, Adygej en Karatsjajevo-Tsjerkessië. Een enkele keer komt het daar tot uitbarstingen van geweld. Op 12 oktober 2005 vloog de vlam in de pan in Naltsjik, de hoofdstad van Kabardino-Balkarië.

Enkele honderden gewapende jongelui vielen politiebureaus en andere overheidsgebouwen aan. Er moest versterking van het Russische leger aan te pas komen om de revolte neer te slaan. Ik was toen in Naltsjik waar de spanning was te snijden. De Russische media schreven de opstand toe aan islamitische extremisten. De beruchte Tsjetsjeense terrorist Sjamil Basajev zei dat hij het brein achter de aanval was. De Tsjetsjenen en Tsjerkessen delen de islamitische godsdienst. Basajev vond in Tsjerkessië een vruchtbare bodem voor zijn terroristische activiteiten.

De jongeren van Naltsjik kwamen in opstand tegen de voortdurende disciminatie en de uitzichtloze sociale positie van de Tsjerkessen. Islamitisch extremisme speelde een rol, maar sociale problemen speelden een hoofdrol. De actie van het leger maakte op een gewelddadige manier een einde aan de opstand. Tientallen Tsjerkessen werden gedood. De overlevenden kregen gevangenisstraffen van vele jaren in een langslepend proces waarin geen enkele vraag werd beantwoord over het hoe en het waarom van het drama. Ook de veiligheidsdiensten en het leger verloren enige tientallen mensen bij de gevechten.

Ik maakte in oktober 2005 de volgende sfeertekening in Naltsjik:

Het geweld is geluwd. Naltsjik likt zijn wonden. Een dag en een nacht hebben vermoedelijk tweehonderd terroristen de stad in de Kaukasus onveilig gemaakt. We hebben uren opgesloten gezeten in ons hotel in het centrum van de stad omdat er geen straat was waar niet werd gevochten. Tientallen terroristen hebben de aanval met de dood bekocht. Ook zijn er veel politieagenten gesneuveld. Lijken worden geruimd als de gevechten luwen en we ons op straat wagen.

Naltsjik is de hoofdstad van de deelrepubliek Kabardino-Balkarië. Is dit uit Tsjetsjenië overgewaaid terrorisme, zoals de woordvoerders van het Russische leger ons vertellen? De echte oorzaak van de uitbarsting in het voornamelijk door Tsjerkessen bewoonde gebied ligt dieper. ‘Weet je wie er schuldig zijn?’ vraagt Achmeda met bedroefde stem. ‘Die daar, de hoge pieten.’ Ze wijst naar het parlementsgebouw. ‘Zij gaan er elke maand met zakken geld vandoor en de gewone sterveling leeft in armoede.’ Driftig gaat haar vinger in de richting van een winkel waar op de gevel met sierlijke neonletters het woord Cadeau staat. ‘Daar kopen de rijken hun presentjes, die wij niet kunnen betalen en nu hebben de terroristen daar mensen vermoord.’

Een groep in camouflagepakken gestoken leden van de veiligheidstroepen loopt turend naar de gevels en de daken rondom met de wapens in de aanslag aan ons voorbij. Overal waar we kijken heeft het geweld van de afgelopen uren sporen achtergelaten. Het parlement, een basis van de Russische troepen, het regionale hoofdkwartier van de veiligheidsdienst FSB, overal is er bloed op de trottoirs, gebroken ruiten, patroonhulzen en inslagen van kogels en granaten in de gevels. De terroristen probeerden ook het vliegveld te bezetten. Het telefoonverkeer is uren uit de lucht, want de centrale is opgeblazen. President Poetin heeft zijn troepen opdracht gegeven de terroristen te liquideren en de stad uit te kammen om te voorkomen dat er aanvallers ontkomen.

Terrorisme heeft een rijke voedingsbodem in de republiek. Er is geen werk. Negentig procent van de jongeren loopt er met de ziel onder de arm. Er is geen toekomstperspectief. Sommigen sluiten zich dan maar aan bij de gewapende islamitische groepen die een vaag perspectief van een onafhankelijk Kabardino-Balkarië nastreven. Of ze melden zich bij de enige grote werkgever, waar als je geluk hebt een plaatsje is te vinden, de politie.

Bij het ziekenhuis vinden we de familieleden van overleden, vermiste of gewonde politieagenten. Ook familieleden van de terroristen verzamelen er zich in de hoop op informatie over hun zonen. De twee groepen staan vreemd genoeg niet vijandig tegenover elkaar. Iedereen kent iedereen hier en iedereen schijnt te weten wiens zoon bij de politie diende en wie actief was bij de terroristen. Mannen en vrouwen huilen er zonder onderscheid.

‘Mijn neef is 21 jaar. Hij is aan zijn been gewond. Hij was toevallig bij het politieburau toen de terroristen kwamen. Hij moet aan zijn been worden geopereerd. Misschien moet zijn been eraf. Maar hij leeft,’ huilt zijn oom Moerat.

De inwoners van Naltsjik zijn kwaad over de officiële lezing van de aanval. Volgens de autoriteiten begon de aanval om negen uur in de ochtend, maar hoe kan het dan dat er om drie uur ’s nachts overal al het geluid van automatische wapens was te horen? ‘De autoriteiten liegen omdat ze hun eigen falen moeten afdekken,’ zeggen woedende omstanders bij het politiebureau, waar agenten in gijzeling werden genomen. De veiligheidstroepen wisten ze te bevrijden.

Naltsjik is ontwaakt uit een boze droom en de bevolking blijft met talloze vragen achter waarop waarschijnlijk nooit antwoorden zullen komen. Hoe kan een zo grote groep terroristen onopgemerkt en zwaarbewapend de stad bereiken die wemelt van de veiligheidstroepen en agenten van de veiligheidsdiensten, is één van de vele vragen. De rouwenden in de straten van het centrum van Naltsjik wijzen met een beschuldigende vinger naar de bestuurders die doof zijn gebleven voor de sociale noden van de jongeren van hun republiek.’

In de republieken waar de Tsjerkessen wonen is in sociaal en politiek opzicht nauwelijks iets veranderd sinds die opstand van 2005. Er is nog steeds geen werk of economisch perspectief en de discriminatie gaat door. De armoede waarin zij leven staat in een schril contrast met de glitterwereld van de Winterspelen. In de aanloop naar de Spelen hebben diverse belangengroepen van de Tsjerkessen geprobeerd aandacht te krijgen voor het lot van dit volk.

In Rusland zelf is er nauwelijks nog belangstelling voor de Kaukasus. De laatste bloedige oorlog in Tsjetsjenië in de eerste jaren van Poetins bewind is alweer langzaam uit het geheugen van de Rus verbannen. Geweld is er nog dagelijks, maar de terroristen kiezen voornamelijk hun doelen op het eigen grondgebied in de Kaukasus. Er is ook niet echt een plan om de Kaukasische gebieden economisch te ontwikkelen. De Winterspelen zijn volgens het Kremlin de eerste aanzet om de Kaukasus te onwikkelen tot een groot skigebied waar over enkele jaren miljoenen toeristen uit de hele wereld zich zullen melden voor een gedroomde skivakantie. Experts in de toeristenindustrie noemen die plannen, die een investering van nog eens miljarden euro’s zullen vergen, utopisch.

De Tsjerkessen willen dat Moskou de genocide van de negentiende eeuw erkent. Ze willen ook dat de deelrepublieken waar zij nu wonen worden samengevoegd tot één grote etnische republiek. De Tsjerkessen die nu in de diaspora leven moeten de kans krijgen terug te keren naar de grond van hun voorvaderen, is een andere eis. Deze verlangens worden door lokale Russische bestuurders afgedaan als ‘dromen van een paar zieke mensen’.

In de maanden voor de Winterspelen hebben de veiligheidsdiensten activisten onder de Tsjerkessen opgepakt als een preventieve veiligheidsmaatregel. Na de Spelen raakt de zaak van de Tsjerkessen opnieuw in de vergetelheid tot de volgende explosie van geweld.

De organisatie van de Olympische Winterspelen loopt intussen op rolletjes. Janoekovitsj lijkt zich aan zijn woord tegenover Poetin te houden om tijdens de spelen geen ondoordachte stappen te zetten die een smet over ‘zijn spelen’ zouden kunnen gooien. De Oekraïense president praat met de oppositie en dat lijkt te leiden tot een afkoeling van de situatie. Tussen 14 en 16 februari komen alle 234 demonstranten vrij die de afgelopen weken door de oproerpolitie Berkoet zijn opgepakt. De demonstranten op hun beurt ontruimen enkele overheidsgebouwen in het centrum van Kiev.

Er komen bemiddelaars uit Europa naar Kiev en ook president Poetin vaardigt iemand af, zijn mensenrechtenadviseur Vladimir Loekin. Van dat moment af gaan de gebeurtenissen hun eigen weg en lijkt er niemand meer in controle.

Donderdag 20 februari lijkt een gewone dag als alle andere in en rond het Majdan. De onderhandelaars praten met de vertegenwoordigers van de oppositie en met president Janoekovitsj. Er groeit iets van een akkoord. Poetins vertegenwoordiger Vladimir Loekin mag wel meepraten in de groep van onderhandelaars, maar hij heeft de strikte opdracht van het Kremlin geen enkel document te tekenen.

Er komt een overeenkomst waarin Janoekovitsj akkoord gaat met de veranderingen in de grondwet die de macht van de president inperken en hij gaat ook akkoord met nieuwe verkiezingen voor het parlement en de president in december, een jaar eerder dan gepland. Europese ministers van Buitenlandse Zaken, leden van de officiële oppositie en Janoekovitsj tekenen het document de volgende dag, maar dan is al duidelijk dat de leiders van het Majdan het resultaat niet kunnen verkopen aan de honderdduizenden op het plein die veranderingen nu en meteen willen.

De gehate oproerpolitie Berkoet is tegen de afspraken in niet terug in de kazerne op deze donderdag, maar op straat, en hun aanwezigheid werkt als een rode lap op een stier. De dag eindigt in een bloedige chaos. Molotovcocktails, stenen en het geluid van automatische wapens domineren het beeld. Al spoedig stijgen zwarte rookwolken op van barricaden van autobanden die in brand zijn gestoken. Ook breekt er brand uit in omliggende gebouwen. Aan het eind van de dag zijn er rond de honderd doden te betreuren. De meesten vallen aan de kant van de demonstranten, maar ook Berkoet lijdt verliezen.

Alle partijen beschuldigen elkaar van de activiteiten van sluipschutters. De Rechtse Sector pleegt in Kiev een fascistische staatsgreep, hoor ik op de Russische televisie. De sluipschutters van de Rechtse Sector hebben het vuur geopend op demonstranten om zo chaos te scheppen. In Oekraïne houden de media het op een Moskouse provocatie. Berkoet zien zij als de speciale garde van president Janoekovitsj. Voor geen van de partijen is er terreinwinst. Het Majdan blijft stevig in handen van de demonstranten met wie het na deze veldslag moeilijk praten is over een vergelijk met Janoekovitsj, die zij ervan beschuldigen opdracht te hebben gegeven voor het bloedbad.

Het wapenstilstandsdocument wordt nog wel getekend, maar er is eigenlijk niemand meer die gelooft in de werking ervan. Er is geen spatje van vertrouwen over tussen de partijen na deze zwarte donderdag. De Europese onderhandelaars worden in Moskou afgeschilderd als de architecten van de staatsgreep die zich aan het voltrekken is. Ik denk dat de EU-delegatie net zo overrompeld is door de gewelddadige gebeurtenissen als iedereen in Kiev. In de sfeer die is ontstaan had een oproep van Brussel aan alle partijen om zich aan de getekende overeenkomst te houden niet geholpen, maar een dergelijke stap was voor de geschiedschrijving wel beter geweest. Brussel heeft met zijn zwijgen op die dag de Moskouse propagandamachine een dienst bewezen. In het zwijgen ziet Moskou een goedkeuring van de gebeurtenissen. De straat heeft de onderhandelingstafel omver gekieperd. Janoekovitsj en Moskou dragen daarvoor net zoveel verantwoordelijkheid als Brussel en de officiële oppositie.

Janoekovitsj begrijpt dat het getekende document zijn bewind niet zal redden. In de nacht van vrijdag op zaterdag ontruimt hij zijn buitenhuis Mezjigorje bij Kiev. Veiligheidscamera’s leggen zijn vlucht vast. Helikopters staan klaar om de president en zijn entourage af te voeren. In alle haast worden helikopters volgeladen met kennelijk kostbare bezittingen van de presidentiële familie. Een dag later zal het publiek het eens zwaar bewaakte landgoed van de president binnenstromen en zich vergapen aan de extravagantie die ze daar aantreffen. Wie nog twijfelde over de aard van het bewind van Janoekovitsj ziet daar het bewijs dat de zoon van een eenvoudige arbeidersfamilie uit de mijnstreek de Donbass zijn land op een ongekend grote schaal heeft bestolen. De president is er een voorbeeld van hoe de macht met een mens op de loop kan gaan. Janoekovitsj heeft zichzelf een wereld binnengeleid waar de grenzen tussen mijn en dijn totaal vervagen.

De oppositie heeft natuurlijk uit propaganda-overwegingen de poorten van dit buitenverblijf geopend. Op de Russische televisie zijn de beelden met een garage vol peperdure auto’s, eetzalen als balzalen, sauna’s uit het sprookje van duizend-en-een-nacht of de dierentuin met exotische diersoorten niet te zien. Ook de beelden van de veiligheidscamera’s die de vlucht van de president vastleggen krijgen de Russische kijkers niet te zien. Wel herhalen de Kremlinkanalen uur na uur de verklaring die de president kennelijk in de haast voor zijn vlucht op video heeft opgenomen. Hij zegt daarin dat hij helaas Kiev heeft moeten verlaten omdat de leden van de junta die een staatsgreep heeft gepleegd zijn leven en dat van zijn naasten bedreigden. Hij benadrukte dat hij nog steeds de president van Oekraïne is.

In Kiev denkt men daar anders over. De fractieleden van de Regiopartij van Janoekovitsj veroordelen de vlucht van hun president als een laffe daad. Zij voelen zich verraden. Het parlement stemt in grote meerderheid voor het afzetten van Janoekovitsj. Het lid van het presidium van de Verchovna Rada, het parlement, Aleksandr Toertsjinov, wordt aangewezen als de waarnemend president. Parlementsvoorzitter Vladimir Rybak, volgens de grondwet de aangewezen figuur om die positie in te nemen, is met de president gevlucht. Een van de leiders van het Majdan, Arseni Jatsenjoek, neemt de positie van interimpremier op zich.

Parlement en interimregering beseffen dat deze halflegitieme situatie niet te lang moet duren. Zij schrijven presidentsverkiezingen uit voor 25 mei. De gehate oproerpolitie Berkoet die verantwoordelijk wordt gehouden voor het bloedbad van enkele dagen geleden wordt ontbonden. Het is meer een symbolische daad, want de meeste leden van Berkoet hebben met hun president de benen genomen naar het voor hen veiliger oosten van het land en naar de Krim, waar we ze spoedig zullen zien in een nieuwe gedaante.

Zowel Toertsjinov als Jatsenjoek behoren tot de Vaderlandpartij van Julia Timoesjenko, de aartsrivale van Janoekovitsj. De gevluchte president was erin geslaagd zijn politieke opponente voor een paar jaar op te bergen in de gevangenis, op beschuldiging van misbruik van haar macht toen zij premier was van Oekraïne. De interimregering haalt haar onmiddellijk uit de gevangenis en nog dezelfde avond spreekt zij de menigte op het Majdan toe. De menigte luistert in stilte naar haar, met respect, maar ook met een voldoende dosis achterdocht. Haar emotionele speech wordt maar af en toe met instemmend applaus onderbroken. Zij is een omstreden figuur. In de eerste jaren van de onafhankelijkheid van Oekraïne heeft ze haar rijkdommen vergaard in de gaswereld op een niet al te legale wijze, volgens haar critici. Daarna was zij de onomstreden koningin van de Oranjerevolutie van 2004. Veel Oekraïeners hebben een ambivalente houding tegenover haar. Aan de ene kant is er bewondering voor de wijze waarop zij strijdt voor een onafhankelijk Europees Oekraïne, aan de andere kant zien zij haar als een exponent van het corrupte Oekraïne, waartoe zij ook de nu gevluchte president Janoekovitsj rekenen.

Moskou lijkt net zo overrompeld door de gebeurtenissen in Kiev als de Europese hoofdsteden. De propaganda gaat uiteraard onverdroten voort. Aan de termen fascisten en Bandera-aanhangers wordt nu het woord junta toegevoegd. Met een junta kun je niet onderhandelen, is het standpunt. Moskou heeft de oplossing voor het conflict in Oekraïne al snel bij de hand. Een nieuwe term doet zijn intrede, ‘federalisering’. Oekraïne moet maar verder als een federale staat, waarin vooral het oosten en het zuiden en de Krim hun eigen weg gaan en slechts losjes verbonden blijven met Kiev.

De tijdelijke regering in Kiev beschuldigt Rusland ervan de Oekraïense staat te willen vernietigen door separatisme in de Russisch-sprekende delen van het land aan te moedigen. De nationalisten in het parlement in Kiev laten zich meevoeren door de macht die plotseling ook hen in de schoot is geworpen. Ze trekken een wet in die de Russische taal een bijzondere status gaf op regionaal niveau. Gelukkig houdt de waarnemend president zijn hoofd koel. Hij weigert de wetswijziging te tekenen. Kiev wil separatisme in het oosten en zuiden van het land tegengaan en niet aanmoedigen door wetten aan te nemen die discriminerend zijn voor de Russisch-sprekende bevolking.

Opmerkelijk is dat Moskou kennelijk niet weet wat te doen met de gevluchte president Janoekovitsj. Niemand weet ook waar hij is. Later blijkt dat hij na omzwervingen op zijn geboortegrond in de provincie Donetsk en op de Krim in Rostov aan de Don belandt, in het zuiden van Rusland. President Poetin houdt de man die hem had beloofd dat hij zijn Olympische Winterspelen niet zou verpesten door de zaak in Kiev uit de hand te laten lopen op afstand. Hij heeft zich niet aan zijn woord gehouden en daar houdt de Russische president niet van.

De sluitingsceremonie van de Spelen, die in sportief en in propaganda-opzicht zo perfect zijn verlopen, staat nu toch in het teken van de dramatische gebeurtenissen in de Oekraïense hoofdstad. Op vrijdag 23 februari wordt een indrukwekkend spektakel van licht en muziek opgevoerd in het olympisch stadion. Er zijn veel lovende woorden van het Internationaal Olympisch Comité voor de president. De eretribune is in tegenstelling tot de openingsceremonie nogal leeg. Poetin zit er praktisch in zijn eentje. De glimlach op zijn gezicht komt nogal gemaakt over. Hij is duidelijk met zijn gedachten ergens anders. Als de olympische vlam dooft verschijnen niet ver van Sotsji, in de Krimhoofdstad Simferopol, de eerste ‘mannen in het groen’. Ze bezetten overheidsgebouwen en het parlement. In de dagen die volgen zijn er plotseling demonstraties van een paar duizend mensen tegen de ‘fascistische junta’ in Kiev. De Kremlintelevisie is tijdens de spelen wel doorgegaan de kijkers te informeren over de oprukkende fascisten in Kiev, maar iets minder frequent. Nu het sportieve spektakel ten einde is wordt de motor weer aangezwengeld. Na de staatsgreep in Kiev, zoals het in Moskou heet, staat Rusland voor de verantwoordelijke taak het Russisch-sprekende deel van de bevolking van Oekraïne te beschermen tegen de volgelingen van Bandera en de fascistische terroristen die spoedig heel Oekraïne zullen onderwerpen aan de fascistische junta. De Hells Angels van de Night Wolves, de motorrijders van de president, staan in de startblokken om een handje te helpen bij het corrigeren van het onrecht dat Rusland in de geschiedenis is aangedaan.

MAART 2014

Krym Nasj, de Krim is van ons!

De ‘mannetjes in het groen’ zijn deel geworden van de oorlogsrealiteit die Rusland in zijn greep krijgt. Althans in de praatprogramma’s op televisie en in de nieuwsrubrieken zijn de presentatoren en verslaggevers overgeschakeld van opgewonden praten op schreeuwen. In het land zelf gaat iedereen zijn gang alsof we niet aan de vooravond staan van een ‘historische gebeurtenis’. Het propagandanetwerk van de elektronische media laten de ‘mannetjes in het groen’ nauwelijks zien. ‘Rossija, Rossija!’ schreeuwende huisvrouwen paraderen in overvloed door het beeld. Mannen in kozakkenuniform zijn er ook voldoende. Zij die mogen optreden in de journaals en de praatprogramma’s herhalen letterlijk wat we nu al maanden horen. Moskou moet iets doen om onze ‘vaderlanders’ op de Krim te redden uit de handen van de ‘fascisten’, Bandera-adepten en ‘de onwettige bende die in Kiev de macht heeft gegrepen’.

De ‘mannetjes in het groen’ zijn echt, hun wapens zijn echt en de oorlogstaal die we dag in dag uit over ons uitgestort krijgen is echt. Toch lijkt het erop dat de Russen met de prachtige beelden van de Olympische Winterspelen in Sotsji nog op het netvlies meer bezig zijn met een sportevenement dan met de ernst van een oorlog. Het conflict met Oekraïne heeft alle karaktertrekken van een voetbalwedstrijd waarin Rusland voortdurend scoort en de tegenstanders, Europa en Amerika, constant tegen gele en rode kaarten oplopen vanwege hun doortrapte en gemene speelwijze. Het publiek juicht en proeft dat hun club geschiedenis schrijft.

Lijkt de sfeer op Nazi-Duitsland in de jaren dertig? Het Poetinregime is geen Hitlerregime, gelukkig. Wel groeit er een sfeer van intolerantie en zit het land op een snelweg richting een totalitaire staat. Eén nazi-element, dat van ‘een frisse, vrolijke oorlog’ (‘Ein frischer, froehlicher Krieg’) die we fluitend met een glorieuze overwinning kunnen afsluiten, is wel aanwezig. In een propagandaoorlog vallen geen echte doden. Maar tot mijn schrik zie ik om mij heen hoe de massa verandert in zombies die zijn opgehouden vragen te stellen.

Duitsland was op zijn knieën gedrukt door de boze buitenwereld en kwam onder Hitler overeind. President Poetin onderstreept steeds vaker dat het ‘vernederde Rusland’ niet meer met zich laat sollen en is opgestaan als een wereldmacht. De Federatieraad, de senaat, verleent in een opgewonden stemming vol patriottische verklaringen president Poetin toestemming het leger in te zetten om de ‘Russische belangen’ in Oekraïne te beschermen. Dit lijkt een ernstig signaal.

Het besluit moet voor Poetin een moment zijn waarop hij twintig jaar heeft gewacht. Begin jaren negentig is Poetin nog de gedienstige slippendrager van de burgemeester van Sint Petersburg, Anatoli Sobtsjak. Hij houdt zich vooral bezig met buitenlandse betrekkingen van Ruslands tweede stad. Hij verbaast een groep Duitse zakenmensen en politici tijdens een forum waarop hij fel uithaalt naar de Baltische landen, waar de Russisch-sprekende minderheid in zijn ogen wordt gediscrimineerd. Rusland heeft het recht die ‘vaderlanders’ te beschermen, desnoods met het inzetten van de strijdkrachten, oreert hij. Sommige deelnemers aan het forum, die Poetin al enige tijd meemaken en hem kennen als een rustige dignitaris, zijn verbaasd over de furie waarin Poetin ontsteekt als hij dit onderwerp aansnijdt. De kwestie lijkt hem echt hoog te zitten. Als KGB-man diende hij een wereldmacht. Dat gevoel is hij kennelijk kwijt.

Poetin heeft het over de ongeveer 25 miljoen Russen die na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie buiten de grenzen van het Russische rijk terecht zijn gekomen. Dat hij al die mensen ‘vaderlanders’ of ‘landgenoten’ noemt is een andere aanwijzing dat mensen als Poetin moeite hebben de geschiedenis recht in de ogen te kijken. Het gaat hier inderdaad om mensen die het Russisch als hun moedertaal hebben, maar lang niet altijd etnische Russen zijn. Zij vertegenwoordigen de mix van Sovjetburgers die is ontstaan in het zeventigjarig bestaan van het communistische rijk. Velen van hen zijn ook, bijvoorbeeld in de Baltische landen, het slachtoffer van de russificeringspolitiek die Moskou in de Sovjetjaren voerde, vooral in die gebieden, zoals de Baltische landen, die nog maar kort bij het rijk waren ingelijfd. Die complexiteit van het probleem van de Russisch-sprekenden buiten de grenzen van Rusland gaan mensen als Poetin gemakshalve uit de weg.

Problemen die rond de Russische-sprekenden zijn ontstaan zijn vaak verdiept door de politiek die Poetin heeft toegepast. In de omstreden gebieden als Zuid-Os-setië en Abchazië, die zich hebben losgeweekt van Georgië, heeft Moskou elke mogelijkheid tot een vergelijk tussen Georgië en de opstandige provincies getorpedeerd door op grote schaal Russische paspoorten uit te delen aan de Abchazen en de Osseten. Abchazen en Osseten zijn geen etnische Russen. Dat mensen in het bezit van een Russisch paspoort kunnen rekenen op bescherming van Moskou was de directe oorzaak van de korte oorlog tussen Rusland en Georgië in 2008. Moskou heeft in de vermomming van een bemiddelaar in het conflict meer onrust gestookt dan oplossingen aangedragen. Het wachten was op het juiste moment om de scheiding van Abchazië en Zuid-Ossetië definitief te maken. Dat moment kwam toen de Georgische president Michail Saakasjvili in een provocatie stapte.

Ik heb veel rondgereisd in het gebied en gezien hoe de Russische aanwezigheid kunstmatig een oorlogssituatie koesterde. Voor een gezonde ontwikkeling zijn beide gebieden beter af bij het moderne Georgië, bijvoorbeeld als een autonome republiek, dan als een deel van Rusland. De op papier onafhankelijke staatjes die door vrijwel niemand worden erkend blijven achtergestelde gebieden in het rijk van Poetin. In feite vormt het Russische leger met zijn enorme bases die het daar heeft opgebouwd een bezettingsmacht. Erg veel perspectief biedt die de facto annexatie voor de bevolking niet.

Dezelfde politiek voert Poetin in de opstandige provincie Transdnestrië, die zich heeft afgescheiden van Moldavië. Ook hier gaat het voornamelijk om Russisch-sprekende Sovjetburgers en niet zozeer om etnische Russen. Er zijn de afgelopen jaren ook hier wel volop Russische paspoorten uitgedeeld en de Russische vredesmacht die er is gelegerd is er niet om bij te dragen aan het zoeken naar een oplossing die beide partijen tevreden kan stellen. Hier is eveneens het wachten op het goede moment. Ik was er nog eens een nacht opgesloten in de hoofdstad Tiraspol onder verdenking dat ik een westerse spion zou zijn. Ik had toen net een interview met de leider van het gebied, Igor Smirnov, achter de rug. Wellicht was het gesprek niet goed gevallen.

Ik probeer in deze woelige dagen gesprekken te vermijden met vrienden en kennissen over het onderwerp Krim. Steeds vaker ontdek ik dat kennissen die ik soms al jaren lang ken als verstandige mensen met ruime opvattingen zijn opgenomen in de euforie van het sportevenement dat de Krim en Oekraïne heet. Op een gezellige avond met vrienden neemt een van hen, Sergej, mij apart in de keuken. Hij is professor, wiskundige, aan de universiteit van Moskou. Hij zegt: ‘We zijn in een sfeer terechtgekomen waarin we niet meer vrijuit kunnen praten. Die hele Krimaffaire zit me tot hier.’ Hij laat zijn wijsvinger langs zijn keel flitsen. Op de universiteit is het onderwerp taboe onder collega’s, zegt hij. Hier, in zijn huis, kan het onderwerp tot ruzie leiden met zijn vrienden. ‘Er is geen ruimte meer voor debat in dit land. We zijn opgegroeid in de Sovjet-Unie. We wisten toen dat we in een leugen leefden. Vandaag kunnen we de televisie niet aanzetten, want de leugens en de propaganda vliegen ons opnieuw om de oren.’

Zoals zoveel Russen heeft ook Sergej een emotionele band met de Krim. De tsaar had er zijn zomerpaleis Livadia. De tsarenfamilie begon de Krim vaker te bezoeken sinds 1860. Tsaar Alexander II kwam er frequent en Alexander III blies er de laatste adem uit. De dood van zijn vader was voor Ruslands laatste tsaar Nico-laas II zo traumatisch dat hij het oorspronkelijke Livadia-complex waar zijn vader stierf liet afbreken. Een nieuw paleis in neo-Renaissance-stijl verrees en dat is het huidige Livadia.

De marinebasis van Sebastopol heeft een lange Russische en Sovjet-geschiedenis. De culturele elite van Rusland en de Sovjet-Unie streek er neer op de Krim. Na 1991 ben ik er een aantal keren geweest en je zag er alles afbrokkelen. De glans was er duidelijk af en de vloot in de prachtige baai van Sebastopol bestaat voornamelijk uit schepen die hun beste tijd hebben gehad. Op een van de Russische fregatten leerde ik wel ‘scheepsthee’ drinken. Dat is nagenoeg pure alcohol met warm water. De dag waarop ik werd ingewijd in de geheime werking van scheepsthee is als een zwart gat uit mijn geheugen gewist.

In het keizerlijke Livadia-paleis bij Jalta hangt niet de sfeer van het tsarenrijk. Als je er rondloopt is het toch vooral de plek waar de oorlogsleiders Roosevelt, Churchill en Stalin in 1945 besloten dat er voortaan ideologische scheidslijnen over de wereld zouden lopen. Een dramatische en trieste plek waar beslissingen zijn genomen die miljoenen burgers van Oost-Europa voor vele tientallen jaren in de ellende hebben gestort. Het parket kraakt er onder je voeten als je door de zalen dwaalt. De geur van boenwas hangt overal. Ik werd er niet vrolijk van.

De culturele banden zijn er, maar erg eerbiedig is er door Oekraïeners en Russen op de Krim niet mee omgesprongen. Het huis van Maksimilian Volosjin in Koktebel bijvoorbeeld staat temidden van sjasjliektenten en gokhallen waaruit stampende discodreunen de boulevard van de populaire badplaats overspoelen. Het huis is gelukkig van de ondergang gered door bewonderaars van de bijzondere dichter, die zich op de Krim had teruggetrokken en zijn huis openstelde voor zijn beroemde tijdgenoten als Marina Tsvetajeva en Osip Mandelstam. Beiden zijn vermalen onder de Stalinrepressie. De dichter Andrej Bely stierf in het huis een na-tuurijke dood. Volosjin ligt begraven op de bergkam die de baai van Koktebel omringt. Vanaf het graf heb je een prachtig uitzicht. Zijn bewonderaars verdedigen het huis tegen het massatoerisme dat hen omringt. Ze vertellen me dat het ze pijn doet dat de meeste toeristen, van wie het overgrote deel uit Oekraïne en Rusland afkomstig is, niet eens weten wie Maksimilian Volosjin is.

De schrijver Anton Tsjechov koos voor zijn gezondheid een plekje bij Jalta. Een andere schrijver, Lev Tolstoj, zocht er vaak de verfrissende zeewind. De componisten Pjotr Tsjajkovski en Sergej Rachmaninov waren vaste gasten in Jalta. Rechtvaardigt die cultuurhistorische band een claim op de Krim?

Sergej zegt: ‘De meeste Russen die aan de Krim denken, denken zelden aan de Jaltaconferentie of de cultuur. Ze denken aan de zee, het klimaat, het drinken van roze Krimchampagne. En de vraag over de cultuurgeschiedenis is voor de meesten teruggebracht tot de kreet die we nu dagelijks op televisie horen, ‘Krym nasj!’ (‘De Krim is van ons’). Emoties en het interpreteren van de geschiedenis zijn geen argumenten om een land binnen te vallen. Bovendien ook nog eens een land dat we zien als een Slavisch broedervolk. Als we een beschaafde natie willen zijn moeten we afzien van de mentaliteit van de straatvechter.’ Sergejs woorden herinneren me aan Poetins jeugd, zoals hij die zelf heeft beschreven.

Poetin groeide op in het centrum van Leningrad. In zijn biografie die in het jaar 2000 verscheen, aan de vooravond van zijn eerste verkiezing tot president van Rusland, vragen zijn biografen hem waarom hij niet is toegelaten tot de Pioniers, de jeugdbeweging van de Communistische Partij.

Poetin antwoordt: ‘Natuurlijk werd ik niet toegelaten. Ik was geen pionier, ik was een kwajongen.’

Zijn biografen geloven hem niet en vragen of hij niet een beetje opschept en stoer doet over zijn jeugd. Poetins antwoord: ‘Jullie beledigen me door te suggereren dat ik opschep. Ik was een echt gewelddadig, brutaal baasje.’ Met andere woorden, een straatvechter.

Sergej heeft overigens nu zijn eigen versie over de geschiedenis en de Krim ontwikkeld. ‘Catharina de Grote annexeerde de Krim in 1783. Wie was deze dame? Ze kwam in de wereld als het prinsesje Sofia Augusta Frederika van een onbetekenend Duits prinsdom, Anhalt-Zerbst-Domburg. Haar moeder sleet haar met succes aan het Petersburgse hof als toekomstig echtgenote van de beoogde tsaar Peter III. Peter was ook al geen Rus maar een hertog van het Duitse Holstein, luisterend naar de naam Karel Peter Ulrich. De dunne draad met de Romanovdynastie liep via zijn moeder Anna Petrovna, de dochter van Peter de Grote. De hertog sprak geen Russisch en had een afkeer van alles wat Russisch was. Hij verafgoodde de Pruisische, vooral militaire, cultuur. Zijn tante tsarina Elizabeth was kinderloos en had geen andere keuze om de Romanov-dynastie te redden.

Peter was dol op exercities en stak zijn Russische manschappen in Pruisische uniformen. Het Petersburgse hof wilde al na zeven maanden van hem af omdat hij de indruk wekte van Rusland een soort provincie van Pruisen te maken. De kordate Duitse prinses die zich al snel Catharina Aleksandrovna liet noemen stemde in met een staatsgreep. Het huwelijk met de Duitse tsaar was toch al geen succes en zij grossierde al in Russische minnaars. Peter werd verbannen naar een buiten in de buurt van Petersburg waar hij vermoedelijk met medeweten van zijn echtgenote door een van haar minnaars later is vermoord na een spelletje poker. Je kunt dus niet bepaald zeggen dat Catharina op een legitieme manier aan de macht is gekomen. Bovendien bleef ze zo Duits als ze maar zijn kon.

Wat dat betreft zie ik overeenkomsten met Poetin. Ook de legitimiteit van Poetin is flinterdun. Hij heeft zelf toegegeven dat hij een trucje met de grondwet heeft uitgehaald om aan de macht te blijven. De grondwet voorziet niet in drie termijnen als president. Hij schoof Dmitri Medvedev naar voren als stand-in in 2008 om vervolgens in 2012 opnieuw president te worden in een nieuwe eerste termijn. De tekst van de grondwet is hier ruim geïnterpreteerd. Zijn drie opeenvolgende termijnen slechts verboden door de grondwet? De letter van de wet zegt duidelijk dat twee opeenvolgende termijnen het maximum is en voorziet niet in het fenomeen van een tussenpaus. De half-legitieme Duitse Catharina annexeerde de Krim en de in mijn ogen half legitieme, goed Duits sprekende Poetin doet hetzelfde 229 jaar later. Er hangt dus een behoorlijk Duits luchtje aan die hele Krim.’

Met dit verschil, werp ik tegen, dat Poetin wel via verkiezingen is gekozen.

Sergej haalt de schouders op: ‘Verkiezingen waarin je zelf je tegenstanders mag selecteren. Die kandidaten moeten vooral aan één criterium voldoen: ze moeten niet de ambitie hebben president van Rusland te worden. Ik denk dat hij dankzij al die trucs wel wat meer dan 50 procent van de stemmen heeft gehaald, maar zeker niet de 63 procent zoals de officiële uitslag wil. Zo dwaas zijn wij Russen nu ook weer niet.’

Het valt me in deze crisisdagen nog meer op dan anders dat Russen nogal in het verleden leven. De ingewikkelde geschiedenis lijkt een rem te leggen op een ontwikkeling naar de toekomst. Poetin is er zelf een voorbeeld van. De stoorzender is voortdurend de geschiedenis van de Sovjet-Unie. De zeventig jaar die dat onzalige experiment heeft geduurd heeft nog steeds niet zijn plek gevonden in het denken over de geschiedenis van Rusland zelf.

De informatieve programma’s op de televisiekanalen gaan alleen nog maar over de Krim en de overwinningen die daar worden gehaald. Vreemde, onbekende figuren vormen er ineens een regering die de afscheiding van Oekraïne uitroept en daarna aansluiting bij Rusland zoekt. Bases van het Oekraïense leger en de vloot worden omsingeld en officieren en soldaten staan onder druk zich over te geven. De regering in Kiev weet niet goed hoe op dit theater te reageren. Is het angst voor geweld? Gebrek aan autoriteit in het revolutionaire Kiev? Tussen politiek en ethiek bestaat nergens een hechte band, maar in het geval van de Krim is het duidelijk dat Moskou profiteert van het machtsvacuum in Oekraïne om een stuk land in te pikken. Niet echt een heldendaad.

De informatiegolf die over Rusland spoelt besteedt aan dat soort subtiliteiten geen aandacht. De regering in Kiev is onwettig en staat onder druk van fascisten en bandieten, dus gelden overeenkomsten die ooit met Oekraïne zijn gesloten plots niet meer. Het Verdrag van Boedapest van 1994 valt nu onder die categorie. In dat verdrag verklaren de kernmachten in de wereld, de Verenigde Staten, Rusland, Engeland en Frankrijk, dat zij de grenzen en de soevereiniteit van Oekraïne zullen garanderen en beschermen als Oekraïne zijn kernwapens, die het land heeft geërfd van de Sovjet-Unie, opgeeft. Eerder in 1991 verklaren alle nieuwe staten die uit de boedel van de Sovjet-Unie te voorschijn zijn gekomen, dat zij elkaars grenzen zullen eerbiedigen.

Voor dat soort nuances is geen ruimte meer in de euforische stemming die het land overspoelt, aangemoedigd door tv-coryfeeën die in hun ijver Poetin te dienen geen grenzen meer kennen. Wie tegen de gebeurtenissen op de Krim is behoort tot de vijfde colonne, heult met de vijand en is anti-Russisch. Als je een echte patriot bent draag je, net als de presentatoren, het St. Jorislintje. Het zwart-oranje gestreepte lintje is een ander bewijs dat de geschiedenis soms vreemde kronkels heeft.

Onder het bewind van president Poetin is de toch al heilig verklaarde overwinning in de Tweede Wereldoorlog nog verder opgepoetst als het summum van patriottisme. Bij wet is het nu zelfs verboden ‘met opzet’ de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog te verdraaien of kanttekeningen te plaatsen die afbreuk doen aan de glorie van die overwinning. De introductie van het lintje kwam in zwang bij de viering van de zestigste verjaardag van de overwinning op Nazi-Duitsland. Het lint hoorde bij de medaille van de orde van St. Joris, de hoogste collectieve militaire onderscheiding die regimenten van het tsarenleger konden verdienen. De orde werd ingesteld in 1769. Na de revolutie van 1917 verdwenen de insignes uit het leger die aan de tsarentijd herinnerden.

De desastreus verlopen eerste maanden van de oorlog tegen Duitsland is er de oorzaak van dat de onderscheiding een nieuw leven kreeg. Om het moreel van de troepen op te vijzelen kwam de collectieve onderscheiding terug om na de oorlog weer in de vergetelheid te raken. Het gestreepte lint is nu herboren als het ultieme teken van vaderlandsliefde. Je kunt het op je revers dragen of knopen aan de antenne van je auto.

Zijn alle tegengeluiden verstomd? Niet helemaal, maar het wordt steeds moeilijker om een ander geluid te laten horen. Professor Andrej Zoebov is 62 jaar. Hij doceert geschiedenis aan het Moskouse Staats Instituut voor Internationale Relaties (MGIMO). Hij ziet de ontwikkelingen met lede ogen aan. Zoebov heeft al eerder via publicaties geprobeerd nuances aan te brengen in de officiële versie van de moderne geschiedenis van Rusland. Hij is een onafhankelijk denker.

Hij benadert de zakenkrant Vedomosti met het verzoek een artikel te plaatsen over de Krimkwestie. Als de redactie het verhaal krijgt vragen zij de professor of zij het onmiddellijk online mogen plaatsen. De urgentie is begrijpelijk. Professor Zoebov produceert een tegengeluid in het koor dat de propaganda van het Kremlin papegaait. Zijn verhaal doet hij onder de titel ‘Dit is al eens gebeurd’. Hij schrijft: ‘We moeten tot bezinning komen en stoppen. Onze politiek sleurt ons volk mee in een schadelijk en vreselijk avontuur. De historische ervaring leert ons dat dit een kostbare politiek is. We moeten niet doen wat de Duitsers destijds deden onder de beloften van Goebbels en Hitler. We moeten nee zeggen tegen deze dwaze, en nog belangrijker, volledig onnodige agressie. We zitten niet op nog meer bloed en tranen te wachten.’

Professor Zoebov beweert niet dat Poetin een reïncarnatie van Hitler is. ‘Hitler en Poetin zijn compleet verschillende figuren. Zij hebben verschillende doelen en aspiraties. Maar het is een feit dat de buitenlandse politiek van Duitsland in de jaren dertig dezelfde is als in het moderne Rusland. Als historicus is het niet zo moeilijk te bewijzen dat de situatie analoog is aan die van de Duitse annexatie van Sudetenland en Oostenrijk in 1938 en 1939. De Duits-sprekenden in Sudetenland leefden een rustig bestaan. Ze hadden hun eigen taal, eigen scholen en een grote mate van autonomie. Net als de Russisch-sprekenden op de Krim. Voor de overgrote meerderheid van de Oostenrijkers is Duits de moedertaal, maar daarmee zijn het nog geen Duitsers.

De ss en de nazi-partij lanceerden hun geheime operaties in Sudetenland en Oostenrijk om stemming te maken voor aansluiting bij Duitsland. Dezelfde geheime operaties zien we op de Krim. Hitler was maniakaal in het herstellen van het Duitse keizerrijk. Poetins doel is, voorzover ik het kan beoordelen, vooral om de idealen van het Majdan te vernietigen en neer te zetten als anti-Russisch en daarmee Oekraïne te verzwakken als staat, en langdurige Moskouse invloed op het bestuur te garanderen.

Het is een gevaarlijke weg die Poetin is opgegaan. In de geschiedenis eindigt die weg altijd in een ramp voor de geannexeerde gebieden en voor de agressor zelf zoals Hitler heeft ervaren. Poetin riskeert een ineenstorten van de toch al fragiele economie en daarmee het vernietigen van de betrekkelijke welvaart die de Russische burger in het afgelopen decennium is gaan voelen. Ik denk dat Poetin de weg kwijt is. Hij handelt irrationeel en als professioneel analyticus is het onbegonnen werk om een betrouwbare analyse te maken over Poetins werkelijke bedoelingen als zijn politieke handelen irrationeel is.’

Een dag na het verschijnen van zijn artikel sommeert de leiding van het instituut hem zich te melden bij de afdeling personeelszaken. Daar krijgt hij een ontslagbrief overhandigd. Hem wordt immoreel gedrag verweten. Dat is een term die doorgaans wordt gebruikt om docenten te ontslaan die in beschonken toestand college geven of zich seksueel vergrijpen aan studentes. Een lange weg wacht hem om het ontslag aan te vechten. Hij weet dat hij wat dat betreft kansloos is in een land waar ook de rechterlijke macht zijn vrijheid van handelen heeft verloren.

In een interview betuigt hij geen spijt te hebben van zijn artikel. ‘Als wetenschapper is het mijn taak mijn Russische medeburgers te waarschuwen en ook om Oekraïeners te laten zien dat er ook Russen zijn die anders denken. De propaganda waaraan de burgers in dit land nu al maanden bloot staan heeft tot een euforische gekte geleid. Zelfs eerdere tegenstanders van Poetin roepen: we vergeven Poetin alles want hij geeft ons de Krim terug. De ernst van deze dwaze stap ontgaat op dit moment de meerderheid van de Russen.’

Adranik Migranjan, een historicus en filosoof, meent Poetin te hulp te moeten schieten met een merkwaardig artikel in de gezagsgetrouwe krant Izvestija, waarin hij de theorie ontvouwt dat het met Hitler goed zou zijn afgelopen als hij in 1938 en 1939 was gestopt bij de annexatie van Sudetenland en Oostenrijk. ‘Hitler zou in de Duitse geschiedenisboeken terecht zijn gekomen als een groot politicus die het Duitse volk heeft herenigd op zijn historische grond.’ Met andere woorden, voor Poetin is er ook zo’n kans als hij na de annexaties, die hij van plan is te ondernemen om historisch Russische grond weer te verenigen onder de koepel van het Kremlin, stopt en geen derde wereldoorlog begint.

Terechte hoon overspoelt Migranjan, maar vooral op internetblogs, niet in de officiële media. De krant Izvestija neemt geen afstand van het artikel waarin de schrijver verzuimt te melden dat Hitlers concentratiekampen al bestonden ver voor de annexaties van de Duitse gebieden, en dat hij de Duitse samenleving had vergiftigd met fascistische denkbeelden. Migranjan is overigens niet de eerste de beste. Hij leidt een publieke organisatie, gefinancierd door het Kremlin, die vanuit New York een oog houdt op de kwaliteit van de democratie in de Verenigde Staten.

Het artikel van Zoebov lokt behalve dwaze reacties als die van Migranjan ook actviteiten uit onder wat traditiegetrouw in Rusland zo mooi heet, de intelligentsia. Het slinkende aantal liberale organisaties dat moeite heeft onder de druk van het Kremlin overeind te blijven krijgt toestemming voor een anti-oorlogprotestmanifestatie. Er komen tussen de 30.000 en 50.000 mensen op af. Als ik door de rijen loop proef ik een stemming van vooral machteloosheid. Om indruk te maken op de autoriteiten hadden er op deze zaterdag honderdduizenden Moskovieten moeten staan. Als ik ’s avonds naar de nieuwsjournaals kijk krijgt de manifestatie nauwelijks aandacht en de Kremlinkanalen houden de opkomst op 3.000 man.

De beelden in de reportage concentreren zich op een groepje rechtsradicalen die met de vlag van de Bandera-volgelingen zwaaien, fascisten dus. De rest van de demonstranten zijn gewone Russen uit de middenklasse en vooral uit de sfeer van kunst en cultuur. Veel Oekraïense vlaggen zijn er om solidariteit te tonen met de Oekraïeners. In het commentaar luidt het dat het vreemd is dat Russen met de vlag van een ander land zwaaien. Er zijn geen overzichtsbeelden van de menigte. De beelden rond het podium zijn duidelijk genomen voordat de demonstranten op de brede Sacharovstraat arriveren waar zij worden toegesproken na een korte mars door het centrum van Moskou. De commentaartekst heeft het over diverse groepen ‘marginalen’, zoals de oppositie tegen Poetin doorgaans wordt aangeduid. In de praatshows van dat weekeinde heten de demonstranten al snel predateli - ‘verraders’ - of vertegenwoordigers van de ‘vijfde colonne’, zij die eropuit zijn tweedracht te zaaien onder de Russen die in deze dagen van glorie als één man achter hun leider horen te staan. Opmerkelijk is ook dat de demonstranten zelf niet aan het woord komen. Van de toespraken van de sprekers op het podium zijn slechts hun laatste woorden te horen. Alle sprekers eindigen hun toespraak met de van het Majdan geleende leuze ‘Slava Oekraïne’ (Eer aan Oekraïne).

Er is inmiddels ook al een website gelanceerd, predatel.net. Veel van de demonstranten, bekende schrijvers, journalisten, kunstenaars en acteurs vinden zichzelf op die website terug. De inleidende tekst luidt: ‘Wij geloven dat Russische burgers die onze soldaten beledigen en twijfel zaaien over de noodzaak om neo-Nazi’s te bevechten verraders zijn. Ongeacht of zij getalenteerde journalisten, schrijvers of regisseurs zijn.’ De bezoekers van de site kunnen zelf hun ‘nationale verrader’ toevoegen. Dat doet nu weer sterk denken aan de donkere dagen van de repressie onder Stalin. Sovjet-burgers attendeerden, vaak uit angst of uit zelfbehoud, de veiligheidsorganen op ‘vijanden van het volk’.

Het Kremlin heeft ook een wig gedreven tussen de rijen van de intelligentsia. De demonstranten tegen de oorlog nemen een manifest aan dat Poetins politiek veroordeelt. Het manifest noemt het gevaarlijk avonturisme. De tekst veroordeelt de propagandamachine die de Russische geest brainwasht, en de oorlogstemming die het Kremlin kweekt in de samenleving. Het antwoord van het Kremlin laat niet lang op zich wachten. Het ministerie van Cultuur heeft de mogelijkheid geopend om adhesie te betuigen aan Poetins politiek ten opzichte van de Krim en Oekraïne. De tekst die de schrijvers, regisseurs, musici, beeldende kunstenaars en museumdirecteuren moeten ondertekenen komt recht uit de propagandakoker van het Kremlin.

‘In de dagen waarin over het lot van onze landgenoten wordt beslist kunnen Russen uit het culturele leven niet met een koud hart aan de kant blijven staan. Onze gezamenlijke geschiedenis en gezamenlijke wortels, onze cultuur en onze geestelijke bronnen, onze fundamentele waarden en taal hebben ons voor altijd samen gebracht. We willen dat de gemeenschap van onze volken en onze cultuur een eeuwige toekomst hebben. Daarom verklaren we de posities van onze president van de Russische Federatie met betrekking tot de Krim en Oekraïne stevig te steunen.’

Er staan al snel vijfhonderd namen onder de tekst. De snelle steun van zoveel vooraanstaande mensen uit de wereld van de kunst en cultuur is vooral te verklaren uit materiële motieven. De staat is net als in de tijd van de Sovjet-Unie een grote financier van de cultuur. Regisseurs kunnen putten uit de met tientallen miljoenen euro’s gevulde pot voor de productie van televisieseries. Theaters en musea zijn afhankelijk van de gunsten van het Kremlin. Ook in dat opzicht zijn Sovjet-tradities in ere hersteld in de afgelopen paar jaar.

De televisiebeelden laten elke dag de vorderingen zien die de lokale politici op de Krim maken, onder de bescherming van de ‘burger zelfverdedigingsgroepen’ of wel de ‘vriendelijke mannen in het groen’. Ook de uit Kiev gevluchte leden van Janoekovitsj gevreesde oproerpolitie Berkoet mengen zich onder de zelfverdedi-gingsgroepen. De nieuwe leiders zijn druk met het organiseren van een referendum.

De Russische kijker krijgt een vreemde indruk van het geheel, al zijn de meesten langzamerhand bedwelmd door de euforische propaganda die niet aflatend de natie bestookt. Verstandige politici onder leiding van president Poetin doen er alles aan om de bevolking van de Krim uit de handen te houden van de oprukkende hordes fascisten uit Kiev. Het gekke is dat die vijand onzichtbaar is in de reportages. We zien slechts Oekraïense militairen die ‘overlopen’. Wat de Russische kijker weer niet te zien krijgt is hoe Oekraïense militairen ondanks provocaties door de zelfverdedigingsgroepen hun zelfbeheersing bewaren en niet beginnen te schieten. In plaats daarvan zingen zij het Oekraïense volkslied. Het zijn dramatische beelden die de Russische kijker helaas niet bereiken. Over vaderlandsliefde gesproken!

We horen en zien slechts enthousiaste interviews op de Kremlinkanalen met bewoners van het schiereiland die niet kunnen wachten tot het grote moment daar is en zij gered zullen worden uit de handen van de onzichtbare vijand. Maar er zijn anderen die het schiereiland toch liever onder de blauwgele vlag van Oekraïne zien.

Een sfeertekening uit de hoofdstad Simferopol enkele dagen voor het referendum van 16 maart:

Het is bitter koud op de hoogvlakte even buiten Simferopol. Een straffe wind en striemende regen gieren rond het karkas van wat eens de trotse moskee van het dorp Ana-Joert moet worden. ‘Vijf jaar zijn we al aan het bouwen, elke keer een stukje, als er weer wat geld is,’ zegt Server Tsjitsjek, die zich voorstelt als ‘filoloog en bouwvakker’. De moskee staat midden in het dorp, dat in 2008 is gesticht door teruggekeerde Krim-Tataren en inmiddels rond de vijfhonderd gezinnen telt.

‘Als Rusland de Krim annexeert ga ik hier weg, naar Turkije of waar dan ook,’zegt Tsjitsjek stellig. Hij vreest dat het die kant uitgaat. Het referendum over de status van de Krim dat de nieuwe bestuurders van het schiereiland voor 16 maart hebben uitgeschreven kan volgens hem niet eerlijk verlopen. ‘Het is al over ruim een week, maar niemand heeft enig idee hoe het zal verlopen of zelfs maar waar we onze stem moeten uitbrengen.’

De Krim-Tataren zijn bevreesd voor een dreigende annexatie door Rusland. Sinds het eind van de jaren tachtig zijn ze mondjesmaat teruggekeerd naar de Krim uit hun ballingschap in Centraal-Azie. Sovjetdictator Stalin liet het hele volk in 1944 deporteren omdat de Tataren zouden hebben gecollaboreerd met de Duitse bezetter. ‘Ik heb niets tegen Rusland,’ zegt Tsjitsjek. ‘Maar in Moskou wordt je zomaar opgepakt als je ergens met een spandoek gaat staan en dat kan straks hier ook gebeuren.’

Refat Tsjoebarov is voorzitter van de Krim-Tataarse volksvertegenwoordiging en lid van het Krimparlement. Hij noemt het aanstaande referendum ‘avonturisme’ en roept de internationale gemeenschap op zich met de Krim te bemoeien voor het te laat is. ‘Er moeten vredestroepen van de Verenigde Naties hierheen komen. De dreiging van grootschalige provocaties op de Krim is heel groot en daarbij kunnen onder alle bevolkingsgroepen veel slachtoffers vallen.’

Tsjoebarov spreekt na het vrijdaggebed in de centrale moskee van Simferopol. Het is druk in en om de moskee en het aanstaande referendum is het gesprek van de dag. ‘Hier wordt een politiek spel gespeeld en het volk is daarvan de dupe,’ weet Moesa, een vriendelijke broodverkoper met een ringbaardje. In alle moskeeen op de Krim wordt deze middag gebeden voor een vreedzame oplossing van de crisis op de Krim.

‘Ons volk voelt zich bedreigd,’ zegt Tsjoebarov. ‘Ik denk dat dat geldt voor iedereen die er een andere mening op na houdt dan degenen die met wapens hier naartoe zijn gekomen.’ Het referendum vindt hij een farce, vanwege de dreigende aanwezigheid van Russische militairen en het ontbreken van een gedegen voorbereiding. ‘Er moet eerst een brede discussie komen over deze vraagstukken voordat de mensen erover kunnen gaan stemmen. Dit is een imitatie van de wilsbeschikking van de bevolking op de Krim, meer niet. Daarom hebben wij opgeroepen tot een boycot.’ Krim-Tataren zijn steevast te vinden onder de schaarse demonstranten die in de straten van Simferopol actie voeren tegen Russische inmenging op de Krim. Sevilia Abdoeraimova zegt er te staan ‘voor de vrede’. ‘Als het hier echt misgaat zullen alle bevolkingsgroepen daar onder te lijden hebben en dat lijken de Russen hier zich helemaal niet te realiseren. Oude wonden worden weer opengehaald. Iedereen kent de geschiedenis van de deportatie van 1944, die in feite neerkwam op genocide van een heel volk. Maar nu worden de Krim-Tataren weer verdacht gemaakt. Sommigen noemen ons verraders. Verraders van wie?’

De Krim-Tataren vormen een minderheid op het schiereiland. Het zijn er nu zo rond de driehonderdduizend op een bevolking van iets meer dan twee miljoen. Rusland claimt historische rechten op de Krim. Als er één bevolkingsgroep is die die claim met recht kan leggen dan is het de Tataarse gemeenschap. Ze overleefden vele heersers in de geschiedenis die probeerden de Tataren uit te moorden. Catharina de Grote leverde na haar verovering van de Krim haar bijdrage aan de bloedige geschiedenis van dit taaie volk. Zij voerde een Russificering van het schiereiland door die maar gedeeltelijk slaagde. Naarmate de dag van het referendum nadert loopt de spanning onder de bevolking op. De snelheid waarmee de gebeurtenissen elkaar opvolgen brengt velen in verwarring.

‘Samen met Rusland! Referendum op 16 maart’ staat op een groot reclamebord langs de uitvalsweg richting Sebastopol. In een hoek heeft iemand een klein papiertje geplakt met het portret van de Rusissche president Poetin. ‘Gezocht’ staat erbij. ‘Beloning: de vrijheid van Oekraïne.’

Tegenstanders van het referendum van zondag en de dreigende annexatie door Rusland zijn in de Krimhoofdstad Simferopol ver te zoeken. Pro-Russische reclame domineert het straatbeeld. Colonnes auto’s met Russische en Krimvlaggen doorkruisen claxonnerend de stad. En op het centrale Leninplein paraderen Donkozakken en ‘volksmilities’ in camouflagepakken. Hier met een Oekraïense vlag gaan zwaaien kon weleens verkeerd uitpakken. Daarom verzamelen Krim-Tataren en andere critici van de aansluiting bij Rusland zich aan de rand van de stad, waar ze een uur lang langs de weg staan met spandoeken en Oekraïense vlaggen. En opvallend vaak krijgen ze bijval vanuit passerende auto’s en zelfs bussen. ‘De Krim en Oekraïne zijn één’, staat met vilststift geschreven op een bord dat de 44-jarige Emil Moestafin zwijgend voor zich houdt. Hij is somber over de verwachte komst van de Russen hier en overweegt te vertrekken als het zo ver komt. ‘Rusland is een dictatuur,’zegt hij. ‘Ze hebben de Oekraïense televisiezenders al afgesloten. We maken nog deel uit van Oekraïne, maar zij hebben besloten dat dat al verleden tijd is. Ik ben een vrij man en die vrijheid wil ik niet kwijt. Als dit Rusland wordt kan ik hier niet leven. Dan moet ik hier weg. Ik denk daar serieus over, samen met mijn vrouw. Maar concrete plannen hebben we nog niet. We zullen eerst zien hoe het gaat. Maar als het moet zijn we meteen weg.’

Moestafin is in de minderheid. De meeste Krim-Tataren zijn realistisch genoeg om te beseffen dat ze niet zomaar huis en haard kunnen verlaten. ‘Hebben we soms 65 jaar ballingschap doorstaan om na onze thuiskomst meteen weer te vertrekken? Geen sprake van,’ zegt Elmira Oemirova, die ook deelneemt aan het protest. Fevzije Osmanova zegt het referendum te zullen boycotten en de Russen voor geen cent te vertrouwen. ‘Ze hebben zelf alles al besloten zonder ons. Ze zeggen dat 75 procent voor is, maar heel veel mensen zijn tegen dit referendum, ook Russen. Maar ik ga hier niet weg. Ik heb mijn kinderen gezegd: zelfs als er een bom op mijn huis valt blijf ik. In de achttiende eeuw hebben de Russen de Krim ingelijfd. In 1944 hebben ze de Krim-Tataren gedeporteerd en niemand gespaard. En nu annexeren ze opnieuw de Krim.’

Terwijl ze spreekt passeert een colonne auto’s met Russische vlaggen. ‘De Krim is Oekraïne,’ scanderen de Krim-Tataren. Sommigen steken lachend hun middelvinger op. ‘Eer aan Oekraïne,’ roept iemand. ‘Eer aan de helden,’ klinkt uit vele kelen het antwoord, net zoals het maandenlang klonk op het Plein van de Onafhankelijkheid in Kiev. ‘Wij zullen hier nooit vertrekken. Dit is ons land, we zullen ervoor vechten,’ zegt Aisje Sejtmoerava. De 78-jarige mensenrechtenactiviste is door de wol geverfd. Ze heeft de deportatie als kind zelf meegemaakt en in de jaren zestig zat ze in de KGB-gevangenis in Moskou. De enige Krim-Tataren die uit voorzorg vertrekken zijn leden van conservatieve islamitische groepen, weet ze. ‘Zoals de Hizb-ut-Tahrir. In Rusland is die organisatie verboden, en de nieuwe premier Sergei Aksjonov heeft al gezegd dat hij hen zal laten arresteren. Daarom gaan zij weg.’

President Poetin verbreekt zelf het stilzwijgen met een optreden dat het midden houdt tussen een persconferentie en een interview met een paar geselecteerde Russische journalisten. Alles verloopt op de Krim, aldus de president, in het raamwerk van internationaal geldende normen, verdragen en wetten. Opmerkelijk is dat de president zegt dat er geen Russische troepen op het schiereiland zijn. Wie zijn dan de mannen in het groen? ‘In elke legerdumpwinkel kun je hele militaire uitrustingen kopen. Iedereen weet dat. Het zijn burgers die zichzelf hebben georganiseerd en hun mede-burgers beschermen tegen de fascisten...’ De opperbevelhebber van het Russische leger is kennelijk de enige man in de wereld die niet weet dat zijn troepen langzamerhand alle strategische punten op het schiereiland hebben bezet. Dat is verontrustend. De fascisten waar de president het over heeft zijn in geen velden of wegen te zien. De president herhaalt voortdurend de propaganda-slogans. Voor mij is niet zozeer belangrijk wat hij zegt, maar wel de manier waarop hij zich uitdrukt en zijn lichaamstaal. Hij hangt een beetje onderuit in zijn stoel. Zijn expressie is van een man die overal lak aan heeft. Meer de houding van de baas van een misdaadsyndicaat dan van een president van een gerespecteerd land. De boodschap is ‘mij maken ze niks’.

De persconferentie is kennelijk het signaal om alle ontwikkelingen in een stroomversnelling te brengen. Het organiseren van het referendum met de vraag over onafhankelijkheid en aansluiting bij de Russische Federatie is in een paar dagen gepiept. Tegenstanders van de annexatie zijn er kennelijk niet, want niemand maakt er reclame voor. Reclameboodschappen op het eiland hebben maar één thema, Rusland en de Krim zijn één. De uitslag wordt aan het Russische volk gevoed als een overwinning die geen twijfel laat bestaan over de wens van de bevolking van de Krim. Maar liefst 82 procent van de kiesgerechtigde bevolking is gaan stemmen. Van hen heeft 96 procent gekozen voor het hijsen van de Russische vlag over het schiereiland. Er zijn geen betrouwbare onafhankelijke waarnemingen om deze opmerkelijke uitslag te verifiëren.

De ene na de andere commentator op de Russische televisie verhaalt met een stem die triomfgevoelens verraadt dat het volk heeft gesproken. Dat niet alleen, het volk heeft zijn afkeer uitgesproken over de fascisten en de junta in Kiev. Het Westen is met deze verpletterende uitslag de mond definitief gesnoeid. ‘Het Westen dat altijd de mond vol heeft over democratie kan niet anders dan diep het hoofd buigen voor de wil van het volk.’

Een sfeerbeeld van de verkiezingsdag:

In Aloesjta heerst op de verkiezingsdag een andere stemming. Aloesjta snakt naar de zomer. Het is dood tij in de mondaine badplaats aan de Zwarte Zee. De meeste souvenirwinkels zijn dicht, net als veel cafés en restaurants. De schaarse wandelaars op de boulevard zijn hier geboren en getogen. Ook onder hen is het referendum het gesprek van de dag. Zoveel is zeker: Aloesjta wil dolgraag bij Rusland horen.

‘Dit is een badplaats, wij kijken vooruit naar het nieuwe zomerseizoen,’ zegt Jelena Kozelskaja. Ze heeft zojuist haar stem uitgebracht. Voor Rusland, ja. ‘Ik heb veel kennissen in Rusland. Ze vragen hoe het hier is. Alles is rustig, zeg ik dan. Gelukkig hebben we hier niet zulke idiote demonstraties als in Kiev, we zijn allemaal geschokt door wat daar is gebeurd.’

De gebeurtenissen in Kiev van de afgelopen maanden hebben grote indruk gemaakt op de inwoners van Aloesjta. Hun impressie daarvan lijkt vooral gekleurd door de berichtgeving op de Russische televisiezenders. Gevraagd naar hun beweegredenen in het referendum voor Rusland te kiezen noemen de meesten ‘angst voor fascisme’ als primaire reden. ‘We willen niet dat alles wat is gebeurd in Kiev zich ook hier zal herhalen,’ zegt Kozelskaja. ‘Wij zijn allemaal bang voor oorlog. We zijn kinderen uit een generatie die het uiteenvallen van de Sovjet-Unie heeft meegemaakt. Wij hebben besloten dat het met Rusland veiliger is. We willen geen fascisme. Ik wil vertrouwen hebben in de toekomst, in die van mijn kinderen en kleinkinderen. We willen rust en een zekere economische stabiliteit.’

Het is een komen en gaan in het stembureau waar zij haar keus heeft gemaakt. Andrej Ovtsjarov is de voorzitter van de kiescommissie. Hij is opgetogen. ‘Dit hebben we nog nooit meegemaakt hier. Ik doe dit werk al dertig jaar, maar zo’n opkomst heb ik nog nooit gezien. Ik denk dat het uiteindelijk tegen de tachtig procent zal lopen, terwijl het bij de laatste parlementsverkiezingen in 2012 maar net iets boven de veertig procent lag.’ Ovtsjarov noemt dit ‘een belangrijke dag’ voor de Krim. Niemand is onder druk gezet om te gaan stemmen, verzekert hij. ‘In Aloesjta is er grote eensgezindheid over dit vraagstuk.’

In tegenstelling tot de hoofdstad Simferopol is de reclame voor het referendum in Aloesjta bescheiden. In een zijstraat staat een groot reclamebord met een verscheurde kaart van Oekraïne erop en het silhouet van een man die een molotovcocktail gooit. ‘Nee tegen het Majdan,’ staat erop, een verwijzing naar het Majdan Nezalezjnosti, het Plein van de Onafhankelijkheid in Kiev waar tegenstanders van president Janoekovitsj bijna drie maanden verbeten actie voerden.

‘Natuurlijk was er een machtswisseling nodig in Oekraïne,’ zegt Anna Moeravskaja. ‘Maar niet op die manier. Als ik kijk naar wat er met Kiev is gebeurd word ik bang. Mijn schoondochter is er geweest en heeft erover verteld. Ik wil dat niet. Ik ben hier geboren in 1946. Ik wil geen Majdan, ik wil geen oorlog. En ik geloof dat Rusland ons toch zal beschermen. Tot voor kort had ik daar nooit bij stil gestaan, bij wie we moeten horen, Oekraïne of Rusland. Dat had geen belang. Maar nu is het fascisme aan de macht gekomen en dat wil ik niet. Ik wil dat mijn kinderen en kleinkinderen opgroeien zonder dat ze bang zijn Russisch te spreken.’

De opzet van de propaganda is duidelijk. De uitslag van het referendum moet een eigen leven gaan leiden. Maar wie alle feiten rustig op een rijtje zet komt tot de conclusie dat er op de verkiezingsdag wel mensen naar de stembureaus zijn gegaan, maar dat hun gang naar de stembus slechts zin had om voor de media de indruk te wekken dat er ook werkelijk een referendum werd gehouden. Dat was niet het geval, de uitslag stond van tevoren vast hebben rekenmeesters becijferd.

De laatste volkstelling dateert van 2001. Volgens die cijfers heeft de Krim een bevolking van 2,4 miljoen zielen. Van hen voelt 60 procent zich etnisch Russisch, 25 procent Oekraïens, 10 procent Krim-Tataar, en de overige 5 procent is een mix van bewoners met een Sovjetoriëntatie. Ten eerste lijkt het opkomstpercentage van 82 procent rijkelijk overdreven. Het was druk bij de stemlokalen, maar het liep niet storm. In de gebieden waar de Tataren wonen waren de stembureaus stil en verlaten, want de Tataren boycotten het referendum. De meeste Oekraïeners stonden ook niet te trappelen om mee te werken aan dit theater van de absurditeit.

Met een opkomstpercentage van rond de 50 procent zou de werkelijkheid dichter zijn benaderd en van die stemmers, exclusief Russen, kan inderdaad een overgrote meerderheid ja hebben gezegd. Maar volgens sommige rekenmeesters is er in de samenstelling van de bevolking van de Krim sinds 2001 wel het een en ander veranderd. Meer Oekraïeners hebben zich er gevestigd en ook het aantal Krim-Tataren is toegenomen door hogere geboortecijfers en gezinsherenigingen van Tataren die terugkeren uit hun verbanningsoorden, waar Stalin hen had heen gestuurd. Sommige onderzoekers die met de officiële cijfers aan de slag zijn gegaan hebben geconstateerd dat het opkomstpercentage in de laatste twee uur tot het sluiten van de stembureaus nogal sterk opliep, terwijl ervaring leert dat doorgaans in de laatste twee uur dat percentage naar beneden gaat. Sommigen becijferen dat een opkomstpercentage tussen de 35 en 50 procent reëler is. Is dat het geval, dan kan ook dit referendum worden bijgeschreven in de intussen rijke historie van de Russische ‘verkiezingstechnologie’ die onder Poetin steeds verder het credo van dictator Stalin heeft geperfectioneerd: ‘Het is niet belangrijk wie er stemt, maar wie de stemmen telt.’

Enkele weken na het referendum verschijnen de resultaten van diverse onderzoeken. De meeste onderzoekers komen tot de conclusie dat niet meer dan eenderde van het aantal kiesgerechtigden op de Krim heeft gestemd in het referendum. De helft van die stemmers heeft ‘ja’ gezegd tegen de annexatie. Dat betekent dat in feite maar vijftien procent van de bevolking de toekomst van het schiereiland heeft bepaald. Deze cijfers verschijnen ook op de website van de raad van de burgersamenleving, een vrijblijvend adviesorgaan van president Poetin. Na een uur zijn die onthutsende cijfers van de website verwijderd. Conclusie: er was geen referendum op de Krim en de stem van het volk heeft niet gesproken. De propagandamachine van het Kremlin houdt de leugen dat er wel een referendum heeft plaatsgevonden op de Krim ferm in stand.

De staatsdoema in Moskou buigt zich niet over zulke futiliteiten. Het Russische parlement in zijn huidige samenstelling is zelf in december 2011 gekozen na de meest frauduleuze verkiezingen die er sinds de onafhankelijkheid van de Russische Federatie in 1991 zijn gehouden. De razend impopulaire Kremlin-partij Verenigd Rusland sleepte een ruime meerderheid binnen. In werkelijkheid was de partij wellicht goed voor slechts 30 procent van de stemmen. De partij maakte daarmee zijn reputatie van partij van ‘oplichters en dieven’ waar. De fraude leidde tot de grootste straatprotesten sinds Poetins aantreden. De protesten deden alle alarmbellen in het Kremlin rinkelen. Sindsdien is het laatste restje democratie in Rusland vakkundig geliquideerd.

Deze nauwelijks legitiem te noemen volksvertegenwoordiging erkent onmiddellijk de uitslag van het referendum op de Krim. Alle 450 afgevaardigden, min één, stemmen voor het aansluitingsverzoek van de Krim dat uit de uitslag van het referendum voortvloeit. De tegenstemmer is Ilja Ponomarjov. Hij is een dissident binnen de partij Rechtvaardig Rusland. De partij maakt deel uit van de ‘officiële oppositie’ in het parlement. Het Kremlin heeft rond de partij van de macht, Verenigd Rusland, een aantal satellietpartijen gedrapeerd om de Doema het aanzien te geven van een echt parlement. Het is echter niet meer dan een rariteitenkabinet dat braaf naar de pijpen van het Kremlin danst.

Ponomarjov heeft in de afgelopen tijd steeds vaker een dissident geluid laten horen in het parlement. Zijn tegenstem haalt hem de woede van zijn collega’s op de hals. Al snel zullen zij het initiatief nemen hem van zijn parlementszetel te beroven omdat hij ‘de Doema te schande heeft gemaakt’ en zijn zetel ‘misbruikt voor anti-Russische activiteiten’. Ruimte voor een eigen mening is er in de Russische democratie al lang niet meer.

Na de stemming in de Doema is de weg vrij voor het grote moment van glorie voor Poetin. De senaat en de Doema roept hij bijeen in de oogverblindende St. Joris-zaal van het Kremlin. Voor het eerst in de jonge geschiedenis van de Russische Federatie wordt historische grond terug veroverd en bij het Russische rijk gevoegd. Abchazië en Zuid-Ossetië waren in 2008 nog halve annexaties. Nu is het tijd voor het echte werk.

De speech van Poetin moet een historisch karakter dragen. Er zijn commentatoren die het zijn beste redevoering ooit noemen. Het valt niet te ontkennen dat de redevoering knap in elkaar steekt, maar mij bekruipt niet het gevoel van bewondering. Met de minuut neemt de agressie in zijn stem toe. Zijn woorden komen niet over zijn lippen als een teken van zelfbewustzijn. Hij bouwt zijn betoog niet op uitgaande van Ruslands kracht. Zijn verhaal is een litanie van beklag over het Westen.

Het uiteenvallen van de Sovjet-Unie was in zijn ogen ‘de grootste geopolitieke ramp van de twintigste eeuw.’ Hij voedt de mythe dat ‘mensen naar bed gingen in het ene land om de volgende dag wakker te worden in een ander land. Vooral Russen vormden plotseling etnische minderheden in de Sovjet-staten waar zij woonden. De Russen werden hierdoor de grootste etnische groep die verdeeld is door grenzen.’ Dat is maar de halve waarheid. In de meeste van de voormalige Sovjet-republieken waren voordat het doek viel over de Sovjet-Unie in 1991 al referenda gehouden over verzelfstandiging of waren zelfs onafhankelijkheidsverklaringen aangenomen. Zo plotseling was het allemaal dus niet. Bovendien treurden weinigen over het verdwijnen van een inhumaan politiek systeem dat gekoppeld was aan die staat. De Russen waarover Poetin het heeft waren vooral Russisch-sprekenden en geen etnische Russen, maar typische Sovjet-burgers.

De 25 miljoen Russisch-sprekenden over wie Poetin het steeds heeft zijn terug te vinden in de volgende landen:

In Kazachstan zijn van de 18 miljoen burgers,

24 procent Russisch-sprekend.

In Litouwen zijn van de 3,5 miljoen burgers,

6 procent Russisch-sprekend.

In Estland zijn van de 1,2 miljoen burgers,

24,8 procent Russisch-sprekend.

In Letland zijn van de 2,1 miljoen burgers,

26,2 procent Russisch-sprekend.

In Moldova zijn vn de 3,5 miljoen burgers,

5,8 procent Russisch-sprekend.

In Oekraïne zijn van de 44,2 miljoen burgers,

17,3 procent Russisch-sprekend.

In Wit Rusland zijn van de 9,6 miljoen burgers,

3,1 procent Russisch-sprekend.

Het is waar dat Michail Gorbatsjov in een vermetele poging de Sovjet-Unie bijeen te houden een referendum organiseerde met de vraag of het Sovjet-rijk moest blijven bestaan. Ruim 70 procent van de bevolking beantwoordde die vraag positief. De waarde van dat referendum is discutabel omdat de bevolking in veel Sovjetstaten geen idee had wat het alternatief zou moeten zijn. Zij leefden in een autoritair systeem waarin een eigen mening niet op prijs werd gesteld en nu werd hen plotseling naar een mening gevraagd.

Poetin oreerde dat de bevolking van de Krim als een ‘zak aardappelen’ van hand tot hand was gegaan in zijn geschiedenis. In de propaganda heet het dat partijleider Nikita Chroesjtsjov, zelf afkomstig uit Oekraïne, in 1954, de Krim als een cadeautje heeft weggegeven aan Oekraïne. De werkelijkheid is ook hier wat genuanceerder. Het was niet zozeer een cadeautje, maar uit bestuurlijk en economisch oogpunt was het veel rationeler om het schiereiland vanuit Kiev te besturen dan vanuit Moskou, oordeelde destijds het politbureau van de communistische partij. Het bewijs dat dit geen slecht besluit was dringt zich ook vandaag op, nu het schiereiland door de annexatie in een bestuurlijk en economisch isolement dreigt te raken.

Poetin wijdde vervolgens uit over het internationale recht van de bewoners van de Krim op zelfbeschikking vastgelegd in het handvest van de Verenigde Naties. De westerse interventies in Irak, Iran, Libië, Afghanistan en Kosovo zijn bewijzen dat het Westen de internationale orde telkens aan zijn laars heeft gelapt en dus nu beter zijn mond moet houden. Elk geval staat op zichzelf. Neem Kosovo. Het duurde tien jaar van conflict en overleg voordat Kosovo een referendum hield over zijn zelfstandigheid van Servië en geen tien dagen zoals op de Krim. Op de Krim heerste geen geweld tegen welke bevolkingsgroep dan ook. In Kosovo lanceerde de Servische dictator Slobodan Milosevic een etnische schoonmaakactie die honderdduizenden op de vlucht heeft gedreven en talloze slachtoffers heeft geëist.

Propaganda verliest aan kracht als je je met details gaat bezighouden. Met elke zin nam Poetins haat tegenover het Westen toe. Het is die toon van haat, verwijten over hypocrisie en dubbele standaards die de indruk wekten dat hier een man stond die niet zijn land diende, maar een persoonlijke rekening vereffende met de geschiedenis. De Duitse bondskanselier Angela Merkel die als geen andere Westerse leider de Sovjetsfeer kent schijnt tegenover de Amerikaanse president Barack Obama te hebben verzucht dat Poetin ‘in een andere wereld leeft’.

Ik hoorde een Doemalid van de Kremlin-partij daarop reageren in een praatshow. ‘Inderdaad,’ zei deze man, ‘onze president verkeert in hogere morele sferen dan leiders als Angela Merkel. Onze president is in dialoog met de geschiedenis.’ Die dialoog leverde de volgende constatering op van Poetin in zijn Anschlussspeech in het Kremlin: ‘Pas toen de Krim na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in een ander land bleek te liggen, besefte Rusland dat we niet alleen bestolen waren, maar dat Rusland was geplunderd.’

Met die plunderpartij blijkt het overigens wel mee te vallen. Net als zovele andere voormalige Sovjet-republieken heeft Oekraïne een referendum gehouden in 1991 over de vraag of Oekraïne verder moest als een zelfstandige staat. Een ruime meerderheid van de bewoners van het schiereiland, 54 procent, beantwoordde die vraag met ‘ja’. Toegegeven, in andere delen van Oekraïne lag dat percentage veel hoger, maar om nu te zeggen dat Rusland is bestolen is op zijn minst bezijden de waarheid.

Het selecte gezelschap in de St. Joriszaal is niet bijeen gekomen om de waarheid te horen vandaag. Dit is een moment van glorie en vaderlandsliefde. Voortdurend worden Poetins woorden onderbroken door applaus. Elke stemverhoging is het teken dat de handen op elkaar moeten. De entourage doet sterk denken aan de beste dagen van de congressen van de communistische partij. De leider spreekt, het volk applaudisseert. Een ander fenomeen dat ik herken uit de Sovjet-jaren toen ik in dit land neerstreek, is dat veel aanwezigen aantekeningen maken van Poetins woorden. Vroeger was dat wellicht handig om na afloop de achterban te informeren. Met de communicatiemiddelen van nu lijkt het maken van aantekeningen meer de uiting van devotie tegenover de leider dan dat het enig nut heeft. De president was nog niet uitgesproken of zijn volledige speech stond al op de website van het Kremlin.

Voordat er documenten worden getekend zegt Poetin: ‘De Krim is teruggekeerd in de veilige haven van het moederland Rusland en zal daar niet meer uit vertrekken.’ In de zaal pinken sommigen een traan weg en ik sluit niet uit dat die tranen oprecht zijn. Op het Rode Plein is een concert georganiseerd om de ondertekening van de aansluiting te vieren. Een strak georganiseerd publiek heeft slechts toegang tot het plein. Er zijn er een paar duizend. De televisie wil ons doen geloven dat er tienduizenden mensen spontaan naar het centrum van Moskou zijn getrokken om het feest met Poetin mee te vieren.

Die tienduizenden zijn in de verste verte niet te vinden. Poetins populariteit in de opiniepeilingen stijgt naar 80 procent, bijna net zo hoog als in zijn eerste jaren als president. Maar het opmerkelijke is dat Russen toch niet massaal de straat op gaan uit zichzelf. Er is kennelijk een innerlijke stem die zegt dat de voetbalwedstrijd wel is gewonnen, maar dat het kampioenschap nog ver weg ligt. De euforie over de Krim slaat bovendien niet een brug over de vallei die er gaapt tussen de macht en het volk in Rusland.

De historische dag eindigt met een spectaculair vuurwerk. Van mijn appartement op de 21ste etage van een flatgebouw heb ik een mooi uitzicht over het feestelijke en oorverdovende saluut dat in alle hoeken van de stad de hemel kleurt met sterren, ballen en lichtfonteinen. Ik heb Russische vrienden op bezoek die verbaasd uit het raam staren. ‘Wat is er aan de hand’, vragen ze. Ik zeg: ‘Krim nasj! ‘De Krim is van ons.’

‘O ja,’ zeggen ze, ‘dat is waar ook.’

Het vermaledijde Westen kondigt economische sancties af tegen Rusland. De sancties stellen op papier niet veel voor. De bank Rossija, een kleine bank die voornamelijk het privékapitaal beheert van de Russische elite rond Poetin, wordt afgesloten van het internationale financiële systeem. Er komt een zwarte lijst van figuren die voorlopig niet naar het Westen kunnen reizen. Als ze er banktegoeden hebben dan worden die bevroren. Het lijken sancties van niks, maar de overgevoelige economie van Rusland die op zwakke pijlers is gebouwd voelt de gevolgen onmiddellijk.

De roebel en de aandelen op de beurs kelderen. Russen zijn onmiddellijk teruggeworpen op hun dagelijkse besognes. Kennissen vragen mij of ze geld niet beter van de bank kunnen halen. ‘Of moeten we onze roebels inwisselen voor dollars of euro’s?’ is de vraag. De inflatie neemt toe. De kapitaalvlucht in de eerste drie maanden van het jaar bereikt een recordhoogte van vele tientallen miljarden en de voorspelling is dat tegen het einde van het jaar 150 miljard dollar aan de Russische economie zal zijn onttrokken. En dat alles zonder echte sancties.

Het Kremlin negeert de realiteit. De haatcampagne tegen het Westen gaat door. Dmitri Kiseljov is als Poetins onofficiële minister van Propaganda op de zwarte lijst van Europa en de Verenigde Staten terechtgekomen. In zijn zondagse politieke show beschuldigt hij collega-journalisten er van de Europanen en de Amerikanen de lijst te hebben verschaft met namen van mensen die onder de sancties moeten vallen. ‘We kennen hun namen, we weten wie ze zijn, deze nationale verraders,’ zegt hij dreigend.

Een van de mensen die hij noemt is Sergej Parchomenko. Hij is een journalist die er geen geheim van maakt oppositie te voeren tegen het Kremlin. Hij zegt: ‘Ik kan niet langer dan tien minuten naar Kiseljov kijken. Zijn mimiek, die enge bewegingen van zijn handen en de toonzetting van haat maken me misselijk. Het is angstaanjagend, maar door hem een nationale verrader te worden genoemd beschouw ik als een onderscheiding.’

Parchomenko is mede-initiatiefnemer van de website Dissernet. De site is sinds een jaar actief en ontmaskert leden van de Kremlin-elite als grote vervalsers. Het blijkt dat velen van hen zich een universitaire titel hebben aangemeten op basis van dissertaties die geheel of gedeeltelijk op plagiaat berusten. Soms hebben ze zelf geen letter geschreven aan het werkstuk om een doctorstitel binnen te halen. Zelfs Poetin is onder de verdenking gevallen dat zijn dissertatie over de ontwikkeling van regionale economieën voor een groot deel plagiaat bevat. Hij verdedigde zijn werkstuk bij het mijnbouwinstituut van Petersburg.

Poetin heeft het niet zo bont gemaakt als vele anderen en heeft niet alles overgepend, of laten overpennen, uit de internationale wetenschappelijke publicaties. Eén van de meest hilarische voorbeelden die Dissernet heeft achterhaald is een dissertatie van een vooraanstaand Doemalid over de productie en distributie van vleesproducten. In het proefschrift is consequent het woord chocolode, puur of wit, vervangen door het woord rund- of varkensvlees.

In plaats dat de ontmaskerde doctors beschaamd hun proefschrift alsnog intrekken dreigen vele vervalsers Dissernet en de mensen die erachter staan met processen wegens smaad. Nog niemand van de vervalsers heeft zijn plek onder de elite van Poetin verloren vanwege de ontmaskeringen.

Je denkt iedere keer dat de propagandamachine zijn toppunt heeft bereikt, maar telkens weer blijkt dat de absurditeitsgrens nog kan worden opgerekt. Nadat Washington zijn sancties bekend heeft gemaakt zie ik Dmitri Kiseljov op een zondagavond zijn bekende balletachtige pasjes maken als hij zijn belangrijkste commentaar van de week uitspreekt. Hij gesticuleert daarbij ook op een wonderlijke manier met zijn handen. Die hele mise-en-scène zorgt er voor dat je vaak ontgaat wat hij nu werkelijk zegt. Maar dit keer leidt het niet de aandacht af van zijn boodschap. Achter hem verschijnt op een groot scherm de paddenstoel die hoort bij de explosie van een atoombom, en met een dreigende intonatie in zijn stem zegt hij: ‘Amerikanen doen er goed aan niet te vergeten dat Rusland het enige land ter wereld is dat de Verenigde Staten in één klap kan veranderen in een hoop nucleaire stof.’

Haat kent geen grenzen.

APRIL 2014

Nog is Oekraïnes glorie niet vergaan, en niet haar vrijheid. Nog glimlacht ons, jonge broeders, het lot toe. Verdwijnen zullen onze vijanden als dauw in de zon, en ook wij, broeders, zullen heersen in ons eigen land.

Onze ziel en ons lichaam zullen wij geven voor onze vrijheid. En wij zullen tonen dat wij, broeders, van het geslacht der Kozakken zijn.

Oekraïens volkslied

Het volkslied van Oekraïne heeft de afgelopen maanden keer op keer geklonken uit de honderdduizenden kelen op het Majdan, het centrale plein in Kiev. De soldaten en officieren die waren klemgezet door het Russische leger op de Krim hanteerden de nationale hymne als enige wapen tegenover een gewapende overmacht. De woorden moeten hun Russische collega’s door merg en been zijn gegaan. Het volkslied wordt door de Oekraïeners namelijk met zoveel hartstocht aangeheven dat de rillingen over je rug lopen.

De woorden zijn een hartenkreet om erkenning als natie. De dichter Pavlo Tsjoebynsky liet de woorden in 1862 recht uit zijn hart komen. De componist Mychalo Verbytsky zette de woorden een jaar later op de gedragen muziek die vandaag het nationale gevoel van de Oekraïeners voedt. De Oekraïeners hebben anderhalve eeuw nadat Tsjoebynsky zijn smeekbede schreef eindelijk hun vrijheid en hun erkenning als natie gekregen.

Helaas zijn de vijanden nog lang niet als dauw in de zon verdwenen. Het Slavische broedervolk onder aanvoering van de Russische president Poetin dreigt de droom ‘te heersen over het eigen land’ opnieuw te verstoren. Een compleet leger heeft Moskou samengetrokken aan de grens met Oekraïne. Tienduizenden manschappen, tanks, helikopters en gevechtsvliegtuigen zijn paraat en gereed voor een invasie. Het Kremlin zegt dat het om een oefening gaat. Satellietbeelden van de NAVO vertellen een ander verhaal. Dit is een invasiemacht.

De Russische televisie toont de president die zijn troepen te velde bezoekt. Is dit de aanzet voor acties om nog meer historische correcties aan te brengen in het gebied dat de president vorige maand heeft aangeduid als Novorossija? De president laat de wereld gissen. Het jarenlang verwaarloosde Oekraïense leger verzamelt zijn krachten onder de strofen van het volkslied, dat zegt dat Oekraïnes glorie ‘nog niet is vergaan’, evenmin als haar vrijheid.

Veel meer dan de hartstochtelijke woorden van de dichter Tsjoebynsky kunnen het leger en de Oekraïense natie niet inbrengen tegen de laatste jaren flink opgepoetste oorlogsmachine van het Kremlin. Als de strijd met volksliederen kan worden beslist, dan is Oekraïne de glansrijke winnaar. Russen kennen nauwelijks de woorden van hun eigen volkslied. De melodie is imponerend en tevens dreigend. Maar het is en blijft de hymne van dictator Stalin, al heeft Poetin de melodie van andere woorden laten voorzien.

Het zijn zielloze woorden, die niet zijn geworteld in traditie en in een vaderlandsliefde die recht uit het hart komt.

Rusland onze heilige grootmacht.
Rusland ons geliefde land.
De machtige wil, een grote heerlijkheid.
De jouwe voor altijd.
Wees glorieus, ons vrije Vaderland,
Eeuwige bond van broederlijke volken.
Door onze voorvaders gegeven volkswijsheid.
Wees glorieus, ons land.
Wij zijn trots op je.

Dit is geen lied voor het volk of de natie, maar voor de staat. Het contrast met het Oekraïense volkslied is treffend. Misschien is dat ook de reden dat de Russische televisiekijker het Oekraïense volkslied nooit krijgt te horen in deze maanden van onrust. De wijze waarop de Oekraïeners met hun volkslied omgaan toont dat er een natuurlijk patriottisme heerst, in tegenstelling tot het van bovenaf opgelegde staatspatriottisme dat de propagandamachine van het Kremlin verkondigt.

In die propaganda heet het steeds vaker dat Rusland uniek is en de Russen zelf nog unieker zijn. In de oorlogssfeer die is gekweekt moet de Russische burger ook weten dat in het eigen land eigenlijk alles beter is. Rusland heeft een uniek democratisch bestuur. Er is geen land ter wereld waar de persoonlijke vrijheid zo groot is als hier. Rusland kan ook alles zelf. Het internet is een gereedschap in de handen van westerse geheime diensten, met de Amerikaanse CIA voorop, weet president Poetin. De president laat zich, bewust of toevallig, ook ontvallen dat de populaire Russische tegenhanger van Google, Yandex, met westers kapitaal en kennis is opgezet en dus ook moet worden gerekend tot de verdachte media. De volgende dag keldert het aandeel Yandex op de beurzen waar de aandelen genoteerd staan. In één dag verliest Yandex één miljard dollar aan kapitaal. De hint van de president kan weleens ernstige gevolgen hebben voor de toekomst van Yandex nu de president de zoekmachine heeft gebrandmerkt als een anti-Russisch instrument.

Er moet dus een Russische variant van het internet komen. Het gebruik van internet gaat ook aan banden. Bloggers met meer dan drieduizend volgers vallen voortaan onder de perswet die in Rusland allerlei restricties kent en die gekoppeld is aan de anti-terroristische wetgeving. Het is geen inperking van de vrijheid, zegt het Kremlin. De wet heeft als doel extremistische uitingen te bestrijden in de wereld van de bloggers.

Ook zonder deze wet is het Kremlin al begonnen stilzwijgend onwelgevallige websites van de oppositie te sluiten. Schaakgrootmeester Garri Kasparov is een van de slachtoffers. Andere sites van mensen die een relatie hebben met de oppositie tegen Poetin zullen spoedig volgen.

De populairste sociale site, VKontakte, die tientallen miljoenen gebruikers in het Russische taalgebied met elkaar verbindt, komt in handen van twee Kremlinvriendelijke oligarchen. De jonge Pavel Doerov die VKontakte heeft opgezet als tegenhanger van Facebook en andere in het Westen ontwikkelde sites is gedwongen zijn laatste aandelen te verkopen. Hij incasseert wel bijna een half miljard dollar voor zijn aandelen, maar zijn geesteskind is hem op brute wijze afhandig gemaakt. Zijn lot is bezegeld als hij een aantal keren weigert in te stemmen met een aanbod van het Kremlin om gegevens over gebruikers van zijn site af te staan aan de Russische geheime dienst FSB, in het kader van de anti-terroristische wetten die in Rusland van kracht zijn.

Pavel Doerov: ‘We zijn geen geheime organisatie en gebruikers van VKontakte moeten in vrijheid kunnen profiteren van de mogelijkheden die de site biedt. Als er aanwijsbare terroristische activiteiten via onze site lopen kunnen we daar individueel iets aan doen, maar de gegevens van de tientallen miljoenen gebruikers beschikbaar stellen is tegen de geest van de sociale media.’

Doerov heeft lang weerstand geboden aan de druk die op hem is uitgeoefend. Die druk is vooral opgevoerd ten tijde van de protesten in Kiev die vorig jaar oktober begonnen. Miljoenen Oekraïeners maken gebruik van VKontakte. Deze maand heeft Doerov de handdoek in de ring gegooid en het land verlaten. ‘Ik heb geen plannen terug te keren naar Rusland zolang daar geen sfeer is waarin mensen in vrijheid kunnen werken aan de informatietechnologie,’ luidde zijn motivering om zijn talenten elders in te zetten voor het ontwikkelen van de mogelijkheden van het internet.

De Russische propagandamachine dendert door en zorgt elke dag voor nieuwe verrassingen. De Russische burger hoeft zich, bijvoorbeeld, geen zorgen te maken over de economische sancties die de Europese Unie en de Verenigde Staten langzaam opvoeren tegen Rusland. Hoewel de meerderheid van de Russen president Poetin van harte steunt in zijn Oekraïne-politiek zijn velen toch voorzichtig. Burgers met bankrekeningen beginnen geld van de bank te halen of zetten hun roebelaccounts om in euro- of dollarrekeningen. Het is nog geen bestorming van de banken, maar in de eerste maanden van 2014 hebben Russen drie keer zoveel geld opgenomen als normaal.

Op straat in het centrum van Moskou flikkert de dollarkoers en de eurokoers je om de paar honderd meter in elektronische cijfers nerveus toe. De roebel zakt deze maand naar rond de 50 roebel voor een euro. Een jaar geleden was dat nog 40 roebel. De dollar wordt ook steeds duurder. De aandelenkoersen gaan als een bal in een flipperkast heen en weer. Er zijn nog geen echte economische sancties, maar de onzekerheid over de toekomst is weerspiegeld in de onrust op de geld- en aandelenmarkt.

Er komt een geruststellend initiatief om deze markten onder controle te brengen. Rusland zal zijn eigen gelden kredietsysteem ontwikkelen. De grote spelers op de markt Mastercard, Visa en American Express krijgen er een Russische concurrent bij. Het land wordt zo onafhankelijk van de euro en de dollar. Dat intiatief komt van Sergej Glazjev, een van de belangrijkste economische adviseurs van president Poetin. De adviseur vertelt er niet bij hoe dat zou moeten. Rusland is bijna geheel afhankelijk van de internationale handel in energie en grondstoffen. Die handel gaat internationaal in euro’s en dollars. Bovendien, wie vertrouwt zo’n Russische kaart nu de kredietratings van de Russische staat, banken en bedrijven in een negatieve zone terecht zijn gekomen? Standard & Poors, Moody’s en andere internationale bureaus die de kredietwaardigheid van bedrijven, banken en staten controleren zijn instrumenten in handen van het ‘Gosdep’, het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken. Het ‘Gosdep’ gebruikt de bureaus voor politieke doeleinden, weet Glazjev. Er komt een Russische tegenhanger van de westerse bureaus die ongetwijfeld de status van de kredietwaardigheid van de Russische staat, staatsbedrijven en banken ‘objectiever’ zal beoordelen. De vraag is of de internationale financiële markten waarde zullen hechten aan de door de Russische staat gecontroleerde kredietratings.

De econoom Glazjev is vooral een man met een troebel politiek verleden. Hij heeft voortdurend rondgedwaald in de spelonken van obscure nationalistische groeperingen. De voormalige directeur van de centrale bank, Viktor Gerasjtsjenko, wordt gevraagd wat hij van de econoom Glazjev vindt. De oude rot in het vak antwoordt in de voor hem gebruikelijke lakonieke stijl: ‘Glazjev is not my cup of tea.’

Al deze bizarre initiatieven moeten onderstrepen dat Rusland uniek is en een voorbeeld voor de wereld in originaliteit. De werkelijkheid ziet er anders uit, maar dat doet er niet toe in een sfeer waarin niets te dol is om vooral te laten zien dat vaderlandsliefde tot alles kan leiden.

Dmitri Rogozin is vice-premier met als taak het in de tijd van de Sovjet-Unie en de Koude Oorlog gigantische en machtige militaire industriële complex nieuw leven in te blazen. Hij heeft aspiraties een superpatriot te zijn. Hij kondigt aan dat de defensieindustrie plannen gaat ontwikkelen om Russische kolonies te vestigen op de maan en op Mars. Hij hangt geen prijskaartje aan zijn plannen. Rogozin is een branieschopper en een exponent van het nieuwe Rusland zoals Poetin zich dat kennelijk wenst. Rogozin staat net als Glazjev inmiddels op de zwarte lijst van Europa en Amerika.

Rogozin stamt uit een keurige familie die zich tot de elite van de Sovjet-Unie mocht rekenen. Hij studeerde als een bevoorrecht kind. Officieel was de Sovjet-Unie de staat van arbeiders en boeren, maar in feite was het een klassenmaatschappij. Rogozin studeerde, of althans behaalde op de een of andere manier een diploma aan het prestigieuze Instituut voor Internationale Betrekkingen, waar het diplomatencorps van Rusland ook vandaag nog wordt opgeleid.

In het nieuwe Rusland duikt hij steeds op in de marge van de macht. Totdat voor de Doemaverkiezingen in 2003 een nieuwe partij zich meldt, de Patriottische Unie Rodina (Moederland). De partij is een wonderlijke combinatie van nationalistische groeperingen en organisaties met een linkse oriëntatie. Rodina probeert vooral de latent aanwezige nationalistische gevoelens onder de Russen te activeren. In zijn sociale oriëntatie richt de partij zich op de onderklasse van de Russische samenleving die nog altijd niet heeft geprofiteerd van de ontluikende welvaart onder Poetin.

De partij is meteen een succes. Met bijna tien procent van de stemmen bezet Rodina 38 van de 450 zetels in de Doema. De resultaten van opiniepeilingen laten ook daarna zien dat het daarbij niet zal blijven. De partij appelleert aan de onderbuikgevoelens van de Rus en is een goed alternatief voor de nog altijd grote groep kiezers die sinds de val van de Sovjet-Unie stug op de communisten is blijven stemmen. Rodina ontwikkelt zich tot een serieuze concurrent voor de Kremlin-partij Verenigd Rusland. In een van bovenaf gecontroleerde democratie kan dit natuurlijk niet. Al snel is duidelijk dat de partij een creatie is van het Kremlin zelf. Het vermoedelijke doel is de sociale onrustgevoelens onder de bevolking te peilen.

Het eerste teken dat de partij een constructie is van het Kremlin komt als Rodina afziet van deelname aan de presidentsverkiezingen van 2004. Ik interview Rogozin over dat besluit. In het gesprek is hij een welbespraakt iemand, keurig in het pak. Er komt geen onvertogen woord over zijn lippen. Over de contacten met het Kremlin is hij vaag. Ook over het besluit niet mee te doen aan de presidentsverkiezingen. Hij zou een goede kandidaat zijn. In populariteit doet hij niet onder voor president Poetin, volgens de resultaten van de opiniepeilingen. Het lukt niet hem tot een spectaculair antwoord te verleiden. Hij kent zijn plaats in de politieke pikorde van het Kremlin. ‘Ik sluit zo’n stap in de toekomst niet uit, maar het moment is nu te vroeg.’ Hij is op dat moment 40 jaar.

De partij mag nog een tijdje vissen in troebel water. Rodina balanceert op het randje van het fascisme. Er komt bijvoorbeeld een petitie om alle joodse organisaties van het grondgebied van de Russische Federatie te weren. De partij heeft ook de Krim en de marinestad Sebastopol al in het vizier. Rogozin werkt al aardig aan een Krym nasj - de Krim is van ons - stemming. De tijd was toen nog niet rijp voor een invasie. De partij stort zich in 2005 wel in de campagne voor de gemeenteraadsverkiezingen in Moskou. Rodina scoort in de peilingen meer dan een kwart van de stemmen. Op televisie verschijnen verkiezingsclips die schokkend zijn. Mannen met een Centraal-Aziatisch of Kaukasisch uiterlijk figureren in de filmpjes. Zij zijn voor veel Russen ‘zwarten’. Ze knappen de vuile karweitjes op in de hoofdstad. Ze zijn ook de verkopers van de meloenen in het zomerseizoen. De clip laat zien hoe een voet een watermeloen vertrapt onder de tekst: ‘Laten we onze stad reinigen van dit vuil’. De boodschap is duidelijk. De kiescommissie vindt een oneffenheidje in de documenten van de partij. Rodina wordt uitgesloten van de Moskouse verkiezingen. De racistische clip betekent het begin van het einde van de partij.

Rodina etaleert steeds openlijker dat het een fenomeen is dat uit de propagandakoker van het Kremlin komt. ‘Voor Poetin, tegen de regering’ wordt een van de leuzen van de partij. Met andere woorden, de tsaar is goed, maar zijn dienaren voeren zijn besluiten niet uit. Een bekend verschijnsel in de Russische politieke geschiedenis. De partij zal de volgende verkiezingen voor het parlement niet halen. Het succesverhaal Rodina wordt vakkundig gesloopt.

Rogozin werkt dapper mee aan de onttakeling en ook zijn kompaan Sergej Glazjev, ook een van de topmannen van Rodina, levert zijn bijdrage. Beiden hebben bewezen uit het rechte Poetin-hout te zijn gesneden. Glazjev, die van huis uit econoom is, mag na het vuile werk bij Rodina te hebben opgeknapt een kantoor betrekken aan het Oude Plein waar de staf van de president zetelt. Hij wordt economisch adviseur. In kringen van vooraanstaande economen fronst men de wenkbrauwen. Hij wordt niet gezien als een hoogvlieger in zijn vak. Een hoog professioneel aanzien blijkt ook niet een eigenschap te zijn om te worden geselecteerd voor de kring van vertrouwelingen van de president. In de eerste plaats dient een dergelijke adviseur gehoorzaam te zijn en vooral patriottische gedachten te hebben.

Rogozin zal al snel verhuizen naar Brussel waar hij zijn diploma van het diplomateninstituut dan eindelijk kan waarmaken. Hij gaat als ambassadeur Rusland vertegenwoordigen bij de NAVO. Het is een opmerkelijke benoeming die politici in het Westen aan het denken had moeten zetten. Het gebaar is een duidelijk opgestoken vinger van president Poetin in de richting van de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie. Rogozin is er niet om warme banden op te bouwen met de westerse organisatie. Zijn functie lijkt er vooral op gericht Brussel duidelijk te maken dat er een andere wind waait uit het Oosten. Als hij in Brussel een aantal jaren voldoende onrust heeft gestookt mag hij terugkeren naar Moskou om nog grotere taken te verrichten.

De partij Rodina keert bij de verkiezingen voor de Staatsdoema in 2007 terug in een andere, wat mildere gedaante. De partij voor een Rechtvaardig Rusland slokt de restanten van Rodina op. Het Kremlin vindt het kennelijk raadzaam om een politieke beweging toe te voegen aan het palet van partijen in de Doema, nu met een sociaal-democratisch karakter. Sergej Mironov, een oude Petersburgse vriend van president Poetin, moet dat klusje klaren. Als voorzitter van de senaat, de Federatieraad, heeft hij al enkele jaren bewezen een trouwe vazal van de macht te zijn.

Het gaat bijna opnieuw mis met de partij als blijkt dat enkele leden zijn binnengeslopen die er echte democratische ideeën op na houden. Deze dissidenten zorgen voor veel ophef als zij zich openlijk aansluiten bij de massale straatprotesten tegen Poetin voor en meteen na diens herverkiezing in 2012. De dissidenten worden snel weggewerkt en de rijen sluiten zich voordat er al te grote schade wordt aangericht. Voor echte politiek is geen ruimte in het unieke democratische systeem van Rusland.

Vertegenwoordigen figuren als Glazjev, Rogozin en Mironov de echte Rus zoals die leeft in de gedachtenwereld van Poetin? De president houdt deze maand zijn jaarlijkse televisieaudiëntie. De Russische burger mag vragen stellen aan de president via de telefoon, e-mail, videoboodschappen, sms en andere moderne communicatiemiddelen. Er stromen meer dan twee miljoen vragen binnen. Voor het Kremlin is deze jaarlijkse gebeurtenis een belangrijke opiniepeiling. De stroom van vragen levert een aardig beeld op van wat er onder de burger leeft.

In de televisiemarathon die dit jaar iets minder dan vier uur duurt, beantwoordt Poetin slechts tachtig vragen. De overige informatie gaat in de sociale analysemachine van het Kremlin. De president eindigt dit jaar zijn marathon met een filosofische ontboezeming. Hij vertelt de wereld eindelijk zijn visie op de Rus. Soms is zijn tekst onsamenhangend. De woordenbrei is een ratjetoe van gedachten die allerlei Russische filosofen door de eeuwen heen hebben ontwikkeld. Het valt niet mee om chocolade te maken van Poetins schets van een soort Russische Übermensch.

De president is van huis uit jurist, maar iedere Rus heeft filosofie als een hobby. Zo ziet het innerlijk van de Rus er uit volgens de filosoof Poetin: ‘In het Westen leeft de gedachte dat iedere mens uniek is. Ik geloof dat niet. Mensen die één taal spreken, in één land wonen, mensen die met elkaar culturele waarden delen en zelfs een klimaat, hebben iets gemeen. Ons land is als een stofzuiger die verschillende culturen heeft opgezogen, daarmee hebben we een sterke genetische code geschapen. Vooral in de laatste eeuw heeft er een sterke uitwisseling van genen plaats gevonden. Dat heeft er voor gezorgd dat we genen hebben ontwikkeld die ons in competitie met de rest van de wereld voordelen opleveren. Die genen maken ons aan de ene kant flexibel en aan de andere kant stabiel. Er is wat je zou kunnen noemen een algemene Russische wereld ontstaan. De Rus is altijd op zoek naar een hoger moreel doel in het leven. Hij is niet zo op zichzelf gericht als de mens in de Westerse wereld. Russen staan open voor de buitenwereld. In het Westen is persoonlijk succes belangrijk. Voor een Rus is dat niet genoeg. Zelfs onze rijken die miljoenen of miljarden verdienen blijven op zoek naar hogere morele waarden. Er is een Russisch gezegde dat zegt dat je leven geven voor een ander de dood mooi maakt. Dat betekent dat in het bloed van de Russen iets zit dat hen bereid maakt te sterven voor anderen en voor het moederland. In andere landen bestaan waardevolle dingen die we kunnen overnemen, maar door de eeuwen heen hebben we onze eigen waarden ontwikkeld. De Rus is meer praktisch ingesteld dan andere volkeren. Wij zijn guller met onze ziel. Ik wil niemand beledigen. Veel volkeren hebben hun eigen pluspunten (dingen waarin ze beter zijn), maar dit is zonder twijfel het onze.’

Aldus is Poetins Russische Übermensch geboren. De Poetin-show trekt tientallen miljoenen kijkers. De show is midden op de dag te zien, zodat de kijkers in alle twaalf tijdzones van Rusland de live-uitzending tegelijkertijd kunnen bekijken. Meer dan de helft van het aantal kijkers, 57 procent, zegt dat ze de show heeft gezien. Ik ben een van hen. Het is een spektakel dat met westerse ogen moeilijk valt te doorgronden. De president heeft voor alles een oplossing. Er wordt natuurlijk naar de Krim geschakeld waar de bewoners zich uitputten in dankbaarheid tegenover de president voor het feit, dat hij hun schiereiland heeft teruggebracht onder de veilige koepel van het Kremlin. Er klinkt ook bezorgdheid door. Het toeristenseizoen staat voor de deur en het blijft angstvallig stil in de hotels en op de privéadressen waar Oekraïeners en Russen voorheen hun vakantie doorbrachten. De president belooft dat zeker drie miljoen Russische toeristen naar het schiereiland zullen komen. De Krim is nu alleen per vliegtuig en via de veerponten over de Straat van Kertsj te bereiken. Per trein is vanwege de blokkade aan Oekraïense kant niet mogelijk.

De vliegtickets zullen zwaar worden gesubsidieerd en een aantal Russische maatschappijen staat onder druk het aantal vluchten naar de hoofdstad Simferopol uit vele streken van Rusland stevig uit te breiden. Een kennis die in de toeristenindustrie werkt zal me later vertellen dat ze de belofte van de president met een korrel zout neemt. ‘Fysiek is het onmogelijk om zoveel mensen in het toeristenseizoen te vervoeren, alleen per vliegtuig en per veerpont. De meeste toeristen gingen vroeger met eigen vervoer. Dat is nu uitgesloten.’ In de grote staatsbedrijven wordt personeel aangemoedigd de populaire Turkse kust of Griekse eilanden dit jaar in te ruilen voor een vakantie op de Krim. Er zijn bonussen mee te verdienen en natuurlijk een wit voetje bij de baas. De animo blijkt desondanks niet erg groot.

Uiteindelijk grijpt het staatsbureau ter bevordering van het toerisme in eigen land, Rostoerism, naar steviger middelen om Russen naar de Krim te krijgen. Alle staatsbedrijven krijgen een brief waarin zij worden aangespoord het aloude Sovjetsysteem van de poetjovki uit de kast te halen. Werknemers in de Sovjet-tijd konden, als zij goed presteerden, van de baas een betaalde vakantie krijgen naar een door het bedrijf geëxploiteerd sanatorium. Ook de vakbonden deelden vaak poetjovki uit onder hun leden. De vakbonden hadden hun eigen vakantiecentra. In de brief van Rostoerism aan de staatsbedrijven worden de directies aangemoedigd poetjovki aan te schaffen voor tenminste tien procent van hun personeel.

Vakantiereizen zijn nog altijd niet voor alle Russen weggelegd. De resultaten van een onderzoek voor het vakantieseizoen van 2014 laten zien dat vijftig procent van de Russen zich nog altijd geen vakantie kan permitteren, hooguit een verblijf op de datsja. Slechts zes procent gaat naar het buitenland en 28 procent zegt liever in het buitenland dan in eigen land de vakantie door te brengen. Het radiostation Echo van Moskou peilde de stemming onder zijn luisteraars over een vakantie op de Krim. Het station wordt voornamelijk beluisterd door de middenklasse in de samenleving. Driekwart van de luisteraars gaf aan dit jaar toch ook maar weer naar het buitenland te gaan en een kwart van de luisteraars wil wel naar de Krim als het gratis zou zijn.

Maken de bewoners van de Krim zich zorgen dat het eerste toeristenseizoen onder het gezag van het Kremlin al verloren is, uit de Olympische stad Sotsji krijgt de president ook vragen vol zorgen. De bewoners van Sotsji hebben zeven jaar moeten lijden onder de Olympische bouwwoede, maar in 2014 zou voor iedereen de zon gaan schijnen, luidde de belofte. Nu het Kremlin Russische burgers aanspoort naar de Krim te gaan, betekent dat dan dat de president zijn Olympische stad is vergeten? Poetin stelt ook hen gerust. Natuurlijk blijft het Kremlin ook deze toeristische trekpleister aan de Zwarte Zee steunen.

De werkelijkheid is anders. President Poetin investeerde ongeveer 50 miljard euro in de Olympische Winterspelen en de infrastructuur van Sotsji en omgeving. Dat geld is met één onbezonnen besluit, het binnenmarcheren van de Krim, uit het raam gemieterd. De negatieve publiciteit over het Krim-avontuur in het buitenland heeft alle goodwill die met de succesrijk verlopen Spelen was binnengehaald tenietgedaan. De vier- en vijfsterrenhotels die in Sotsji zijn verrezen deden goede zaken tijdens de Spelen, maar nu bieden ze hun kamers aan voor een fractie van de oorspronkelijke prijs, in de hoop alsnog een redelijke bezettingsgraad van hun kamers in de wacht te slepen. De meeste hotels blijven angstaanjagend leeg.

Een man uit Blago, een dorp in de provincie Chabarovsk tegen de grens met China, meldt zich met een klassieke klacht bij de president in de televisiemarathon. ‘Waarom betalen we wegenbelasting en heeft het land een wegenbouwfonds als er geen wegen zijn in Rusland?

De president lacht als een boer die kiespijn heeft. Kennelijk viel de vragensteller uit zijn rol. Zijn regio is vorig jaar onder water gelopen vanwege extreem hoge waterstanden in de rivier de Amoer. De president heeft het rampgebied bezocht en beloofd dat er geld beschikbaar is voor het herstellen van de schade. De vragensteller had de president natuurlijk moeten bedanken voor al het herstelwerk dat is verricht. ‘Dit is een provocatieve vraag,’ antwoordt de president.

De inwoner van Blago is niet onder de indruk. ‘Nee, dit is onze realiteit. Het dorp heeft geen weg die ons verbindt met de buitenwereld.’

‘Waarom heeft u dan een auto als er geen wegen zijn,’ probeert de president geestig te zijn.

‘Zonder auto ben je hier van de buitenwereld afgesneden. Er is nu een modderpad dat alleen met behulp van een tractor begaanbaar is.’

De volgende dag arriveren er vrachtauto’s met stenen bij Blago. Het modderpad wordt een verharde weg. Nog geen asfaltweg, want de president kan wel veel, maar ook geen wonderen verrichten.

Een schrijnend geval van een zwaar invalide man die met zijn gezin in erbarmelijke omstandigheden leeft nabij Omsk in Siberië heeft de aandacht van de president. Dit keer verricht hij wel wonderen. Het gezin krijgt de volgende dag al een mooi volledig ingericht appartement in Omsk en medische en sociale hulp.

Dit is ongeveer het niveau waarop het qua oppervlakte grootste land ter wereld wordt bestuurd. De Krim en de crisis in Oekraïne staan uiteraard centraal in de televisieaudiëntie. De president verrast ook hier zijn volk. Hij lost het mysterie van ‘de vriendelijke mannen in het groen’ op. De keurige militaire types, prachtig in het camouflagetenue gestoken en uitgerust met de modernste wapens en attributen, die van de ene op de andere dag plotseling overal op het schiereiland de Krim opdoken vorige maand, waren inderdaad militairen van het Russische leger. Zij behoren tot een speciale eenheid. ‘Zij hebben een voortreffelijke prestatie geleverd. Er is geen schot gevallen en binnen de kortste keren hadden zij het schiereiland onder controle. Ik zal de manschappen binnenkort onderscheiden voor hun voortreffelijke dienst aan het vaderland.’ Voor de waarnemers ter plekke en voor eenieder die ogen in zijn hoofd heeft om de werkelijkheid waar te nemen is de mededeling geen verrassing. Het feit dat de president van Rusland zichzelf voor leugenaar zet is natuurlijk weer wel opmerkelijk. Tot nu toe heeft hij in alle toonaarden ontkend dat de ‘mannen in het groen’ iets te maken zouden hebben met het Russische leger. Het waren volgens de officiële propaganda bewoners van het schiereiland die zelfverdedigingsgroepen hadden gevormd tegen de fascistische hordes uit Kiev. ‘Camouflagepakken kun je in iedere dumpwinkel kopen,’ wist de president vorige maand nog.

Ik luister hoe de verslaggevers van het populaire liberale en nog altijd onafhankelijke radiostation Echo van Moskou met deze ontboezeming van de president omgaan. Het radiostation permitteert zich wel veel vrijheden bij het bekritiseren van de president, maar voorzichtigheid is toch altijd geboden om niet de gramschap van het Kremlin op je hals te halen. De commentator heeft een mooie uitweg gevonden. Het is niet de eerste keer dat de president slordig omspringt met de waarheid, stelt hij vast. ‘Maar omdat Poetin de president is kunnen we natuurlijk niet zeggen dat hij een leugenaar is. Wat we wel kunnen vaststellen is dat de president een meester is in het constant aanpassen van de waarheid.’ Dat is mooi gezegd, maar wat vindt de gemiddelde Rus er van dat hun president er een gewoonte van maakt de waarheid steeds aan te passen en dat ook de belangrijkste televisiekanalen eraan gewend zijn geraakt in hun propagandacampagne ronduit leugens te verkopen? Ruim driekwart van het aantal ondervraagden in een opiniepeiling heeft er geen bezwaar tegen als de president of de media liegen als het belang van de staat daarmee is gediend. Wanneer rechtvaardigt het belang van de staat een leugen en wie beslist eigenlijk wanneer dat belang is gediend met een leugen? Die vraag wordt niet beantwoord.

De president zaait wel opnieuw onrust met de suggestie dat zijn honger naar het herstellen van historische onrechtvaardigheden nog niet is gestild met het inlijven van de Krim. Hij geeft zijn kijkers een geschiedenisles en neemt hen opnieuw mee naar de achttiende eeuw. De tijd waarin zijn grote voorbeeld Catharina de Grote de grenzen van het tsarenrijk oprekte met de ene na de andere verovering. De Duitse prinses, een mannetjesputter, dat moet gezegd, had een voorliefde voor de zuidelijke gebieden die zij niet echt inlijfde bij haar rijk, maar koloniseerde. Zij noemde die nieuwe gebieden Novorossija. En die gebieden, zegt Poetin in zijn televisieshow, zijn door een wonderlijke speling van het lot in de loop van de moderne geschiedenis buiten de invloedssfeer van Rusland gevallen. ‘Maar de mensen, Russen, zijn er gebleven. Het zijn onze landgenoten, onze vaderlanders, zij hebben recht op onze bescherming.’

De meeste van de gebieden die onder het begrip Novorossija vallen zijn vandaag Oekraïense provincies, zoals Charkov, Donetsk, Loegansk en Odessa. En ook de Krim viel onder het gebied dat in de achttiende en negentiende eeuw bekend stond als Novorossija. Ook het nu onafhankelijke land Moldavië hoort op de kaarten van Catharina tot het nieuwe Russische land. Moldavië kampt sinds 1992 met het probleem dat de provincie Transdnestrië, waar de meerderheid van de bevolking uit Russisch-sprekenden bestaat, zich heeft afgescheiden. Geen enkel land erkent de zelfverklaarde onafhankelijkheid van Transdnestrië.

Het waren overigens niet alleen Russen die naar het nieuwe gebied trokken. Etnische groepen uit alle aangrenzende gebieden en verder weg werden aangetrokken door de vruchtbaarheid van de grond en het gunstige klimaat. Het steppengebied was ontvolkt geraakt vanwege de vele oorlogen die er hebben gewoed. De regio stond ook wel bekend als het Wilde Land waar iedereen zijn gang kon gaan. Maarschalk prins Grigori Potjomkin kreeg de vrije hand na de verovering door de tsarina het gebied te ontwikkelen en te koloniseren. Echt Russisch land is het nooit geworden. Bij het begin van de negentiende eeuw waren het Oekraïeners die in de meeste provincies van het nieuwe land een meerderheid vormden.

Maarschalk Potjomkin stichtte overigens met succes de steden Cherson, Nikolajev, Sebastopol, Jekaterinoslav, het huidige Dnepropetrovsk. De legende wil dat Potjomkin niet alleen een liefdesrelatie had met Catharina de Grote, maar dat hij de keizerin ook als staatsman zeer toegewijd was. Vanwege zijn bevoorrechte positie aan het hof had hij vele vijanden die hem zijn succes in de nieuwe kolonies misgunden. Zij verspreidden het verhaal dat de maarschalk voor een inspectiereis Catharina zijn vorderingen mooier wilde voorstellen dan ze in feite waren. Hij zou de keizerin langs namaakdorpen hebben geleid die alleen uit façades bestonden. De wereld heeft daar het begrip Potemkindorp aan overgehouden, voor zaken die mooier worden voorgesteld dan ze in werkelijkheid zijn.

Het Russische keizerrijk heeft tot aan de revolutie van 1917 het gebied altijd op een afstand bestuurd en niet als een volle provincie van het keizerrijk, maar meer als een soort protectoraat. De leiders van de Sovjet-Unie vonden het na de revolutie praktischer de gebieden bij de Oekraïense Socialistische Sovjetrepubliek te voegen.

Poetins geschiedenisles verraadt dat de president zich niet al te intensief heeft verdiept in de werkelijke geschiedenis van het gebied. Een historische claim op een ‘groot Rusland’ vindt maar hele dunne wortels in de werkelijke geschiedenis. De president verzuchtte dat ‘alleen God weet’ waarom de leiders van de Sovjet-Unie Novorossija geen aparte status gaven als Sovjetrepubliek, maar het gebied bij Oekraïne voegden. Als Poetin de geschiedenis wat nauwkeuriger had bestudeerd had hij kunnen ontdekken dat niet alleen God wist wat de logische bestemming zou moeten zijn van het gebied, maar dat hij dat zelf ook had kunnen weten. De president heeft er al eerder blijk van gegeven graag zijn eigen invulling aan de geschiedenis te geven.

Het effect van zijn geschiedenisles is meteen voelbaar. Er duiken in de brandhaarden in het oosten en zuiden van Oekraïne steeds meer mannen op die veel overeenkomsten vertonen met de ‘mannen in het groen’ die we op de Krim hebben gezien. Zij worden omringd door een gemêleerd gezelschap van criminelen, avonturiers, nationalisten uit Rusland en lokale burgers die hun terechte boosheid uiten over de sociale achterstand die provincies als het mijnengebied de Donbass hebben opgelopen.

Allemaal roepen de pro-Russische opposanten in Oekraïne nu steeds vaker in plaats van Rossija! Rossija! het door Poetin geïntroduceerde Novorossija. Ook de propagandakanalen van de Russische televisie nemen de geschiedenisles van de president ter harte. Steeds vaker is er sprake van Ruslands historische rechten op de gebieden in het oosten en zuiden van Oekraïne. Het is verbijsterend om te zien hoe een hint of een subtiele aanwijzing plotseling een heel apparaat in werking zet en nieuwslezers, presentatoren van praatprogramma’s en politieke rubrieken onmiddellijk overschakelen op de nieuwe toon. Zelfs de toch al eenzijdig geselecteerde gasten in de talkshows weten wat er van hen wordt verwacht en voegen de term Novorossija automatisch toe aan het patriottische vocabulair dat beheerst wordt door termen als ‘fascisten’ en ‘Banderavolgelingen’, de kliek en ‘junta’ in Kiev, het gedegenereerde Europa, de oorlogshitsers van de NAVO.

De pro-Ruslandbeweging krijgt constant het predikaat ‘federalisten’, ‘vreedzame betogers’, ‘politieke opponenten van de junta in Kiev’ opgespeld. Er is zelden of nooit een verwijzing naar de militaire uitrusting die de federalisten ter beschikking staat. Deze gewapende opstandelingen zijn zeker geen terroristen, maar spontaan door de bevolking georganiseerde zelfverdedigingsgroepen, heet het in de propaganda. Ze roepen een volksrepubliek uit in Loegansk en Donetsk en bezetten overheidsgebouwen. Plaatsen als Marioepol, Slavjansk en andere kleinere plaatsen in Donetsk zien plotseling ook mannen met wapens verschijnen.

De tijdelijke regering in Kiev heeft nauwelijks de middelen op te treden tegen de gewapende groepen die soms hulp krijgen van de lokale bureaucratie. De politie houdt zich afzijdig of steunt de pro-Ruslandbeweging. De theorie van de nieuwe Kremlin-ideologen als professor Doegin zien we hier in praktijk gebracht. Het doel lijkt chaos scheppen. Is het einddoel annexatie van het oosten en het zuiden van Oekraïne? Poetin spreekt zich niet uit, maar weigert aan westerse verzoeken te voldoen zijn invasieleger aan de grens terug te trekken.

Intussen mogen Russen hun fantasie de vrije loop laten hoe zich het best voor te doen als een vaderlandslievende burger. Jevgeni Fjodorov is zo iemand. Hij is al jarenlang lid van het parlement voor de Kremlinpartij Verenigd Rusland. We mogen hem zeker een specialist noemen in het ontmaskeren van leden van de vijfde colonne die betaald door westerse geheime diensten bezig zijn de Russische staat te ondermijnen. Een hele rij figuren van de oppositie tegen president Poetin heeft hij al ontmaskerd. Vaak is zijn belangrijkste bewijsstuk dat de genoemde leden van de oppositie regelmatige bezoekers zijn van de ontvangsten in Spaso House, de residentie van de Amerikaanse ambassadeur in Moskou.

Hij heeft een nieuwe ontdekking gedaan. De Sovjet-Unie is niet spontaan in elkaar geklapt omdat het communistische systeem niet langer houdbaar bleek. De Amerikaanse inlichtingendienst CIA heeft de staat van arbeiders en boeren ondermijnd en daarvoor geraffineerde methoden gebruikt. Hij heeft een voorbeeld bij de hand. Viktor Robertovitsj Tsoj was een handlanger van de CIA. Voor de generatie Russische burgers van tussen de 50 en 60 jaar moet de mededeling hard zijn aangekomen.

Tsoj was een pionier van de Russische rockscene die in de Sovjetjaren zijn basis had in het toenmalige Leningrad, nu Sint Petersburg. De rockers werkten via een underground concertcircuit omdat het regime de invloeden van de rockmuziek op de jeugd te gezagsondermijnend vond. Met de komst van Michail Gorbatsjov en zijn politiek van perestrojka en glasnost ontstond er na 1986 plotseling ruimte voor de rockers om uit hun kelders tevoorschijn te komen.

De songteksten van Tsoj waren niet erg politiek, maar hekelden bijvoorbeeld wel de oorlog in Afghanistan die op dat moment zo rampzalig verliep voor het Sovjetleger. De teksten schetsten ook een somber beeld van het Sovjetleven. Naarmate de sfeer onder het bewind van Gorbatsjov liberaler werd en grotere vrijheden toeliet voor de burger werd Tsoj steeds meer de stem van de Sovjetjeugd. Zijn hartekreet Wij willen veranderingen werd een hit in 1987. De hit was de grote doorbraak voor Tsoj en zijn band Kino.

Het is deze hit die de vaderlandslievende Jevgeni Fjodorov aan het denken heeft gezet. Het kan namelijk in het denken van Ruslands elite niet zo zijn dat de burgers op eigen initiatief beginnen te roepen om veranderingen als het leven de grens van draaglijkheid heeft bereikt. Het kan niet zo zijn dat een rockzanger zelf op het idee komt de staat wakker te schudden en te eisen dat de staat luistert naar zijn burgers. Fjodorov heeft zijn speurtocht naar de herkomst van de hit met een antwoord kunnen afsluiten. De songteksten van Tsoj zijn geproduceerd door tekstschrijvers in Hollywood die in opdracht van de CIA werkten. Tsoj hoefde op de teksten alleen maar een melodie los te laten in de sfeer die zijn fans intussen van hem waren gewend. Dat alles leidde tot een album onder de titel Groeppa Krovi (Bloedgroep). In 1990 was de populariteit van de zanger en zijn band zo groot dat zij met gemak het immense Loezjniki-stadion in Moskou konden vullen. Ik was onder de 60.000 Russen die het concert van hun leven beleefden.

Wat vertelt Doemalid Fjodorov ons nu, dat we bij de neus zijn genomen door de CIA en zijn agent Tsoj? Als hij gelijk zou hebben dan moeten we onze pet afnemen voor de agenten van de Amerikaanse inlichtingendienst. De KGB, de Sovjetconcurrent van de CIA, heeft behoorlijk gefaald in deze. Dat niet alleen, eerder deze maand hoorden we al van president Poetin dat de CIA nog altijd het wereldwijde internet onder controle heeft. De Russische geheime diensten hebben ook hier gefaald kennelijk.

Met rockheld Tsoj is het helaas droevig afgelopen. Op 15 augustus 1990 kwam hij op 28-jarige leeftijd om het leven bij een ernstig auto-ongeluk. Vermoedelijk is hij overwerkt achter het stuur van zijn auto in Letland in slaap gevallen en frontaal op een tegenligger gebotst. Een triest einde van een groot musicus. Een van de Sovjetkranten schreef na zijn dood: ‘Tsoj heeft meer betekend voor de jongeren van onze natie dan welke politicus, ster of schrijver dan ook. Dat komt omdat Tsoj nooit loog of zichzelf verkocht. Hij was en bleef zichzelf. Bij Tsoj zag je geen verschil tussen het gewone leven en dat van een rockster. Tsoj is de laatste held van onze rockmuziek’.

De zoon van de zanger, Aleksandr, heeft Fjodorov voor de rechter gedaagd wegens smaad. In het huidige klimaat geef ik Aleksandr weinig kans de naam van zijn vader te zuiveren. De vijfdecolonnehysterie die het Kremlin heeft aangewakkerd zal nog wel even voortduren. De generatiegenoten van Viktor Tsoj zijn door de politicus Fjodorov wellicht aangemoedigd nog eens goed naar de teksten van hun idool te luisteren. Vierentwintig jaar na zijn dood blijken zijn teksten die schreeuwen om verandering en om een maatschappij waar de individuele mens centraal staat nog steeds actueel te zijn in Rusland.

De vraag is of de Russische burger gelooft wat mensen als Doemalid Fjodorov aan onzin de wereld insturen. Ik vrees dat de sfeer in het land dusdanig is op dit moment dat het gros van de Russen ontvankelijk is voor dit soort onzin. De resultaten van een opiniepeiling laten zien dat het propaganda-appraat werkt. Een meerderheid onder de Russische bevolking gelooft dat er geen legitieme regering is in Oekraïne. Dezelfde meerderheid is er ook van overtuigd dat de Russisch-sprekende bevolking van het buurland wordt gediscrimineerd en in gevaar is. Slechts zes procent van het aantal ondervraagden is tegen een militaire interventie van het eigen leger in Oekraïne.

Vader Andrej zucht als ik hem de resultaten van de opiniepeiling vertel die ik net op de radio heb gehoord op weg van Moskou naar het provinciestadje waar hij al meer dan twintig jaar de orthodoxe kerk dient. Ik woon er net zo lang in een dorpje gelegen niet ver van het stadje. Hij zegt: ‘Ik vind het afschuwelijk wat er gebeurt. De leugens die over ons worden uitgestort, de sfeer van oorlog en vijanden die ons omringen. Het is voor mij benauwend, maar de resultaten van de opiniepeiling verrassen mij niet. Ik merk het hier in de provincie, waar de bevolking bijna exclusief afhankelijk is van informatie van televisiekanalen die onder controle staan van het Kremlin. Er heerst werkelijk een euforische stemming over het heroveren van de Krim. Mensen geloven echt dat er in Oekraïne 45 miljoen fascisten wonen. Ik kan er weinig tegen inbrengen. De kerkleiding laat ons ook in de steek, want die zwijgt.’

Ik vertel hem dat de ooievaars achter mijn huis zoals elk jaar keurig op tijd zijn neergestreken op hun nest. Alles lijkt hetzelfde, en toch heb je het gevoel dat er iets is veranderd. Niet met het landschap en de natuur, maar met de mensen.

Vader Andrej deelt mijn gevoelens. ‘Kijk om je heen. De salarissen van artsen en onderwijzers zijn schandalig laag. In sommige delen van het land zijn artsen zelfs in hongerstaking gegaan om betere leefomstandigheden af te dwingen. In de Russische provincie is somberheid troef en het leven zwaar. De propaganda over de Krim geeft de mensen in elk geval een blij gevoel. Er gebeurt iets positiefs in hun leven. De Krim is van ons! Ik durf niet te voorspellen wat er gebeurt als die roes is uitgewerkt en de dagelijkse sombere werkelijkheid weer de overhand krijgt.’

En wat gebeurt er als het tot een echte oorlog komt om nog meer historische correcties aan te brengen?

Vader Andrej: ‘Ik kan het mij niet voorstellen. Oorlog tussen slavische broeders! Ik krijg weleens het gevoel dat wij Russen in oorlog zijn met onszelf, met onze geschiedenis, met onze cultuur, met ons geloof. De Russische ziel vindt maar geen rust.’

Op de religieuze kalender beleven we deze maand een zeldzame gebeurtenis: het orthodoxe en het Rooms-katholieke paasfeest vallen samen. Het blijkt geen aansporing te zijn tot bezinning. De orthodoxe kerk in Oekraïne heeft zich na de onafhankelijkheid van het land in 1991 losgemaakt van het Moskouse patriarchaat. Het besluit heeft de orthodoxe kerk in Oekraïne in tweeën gesplitst. De breuk is ook tijdens dit paasfeest niet te lijmen.

Patriarch Kirill van de Russisch-orthodoxe kerk leidt de eucharistieviering in de paasnacht in de kathedraal van Christus de Verlosser in Moskou. President Poetin is als altijd aanwezig tot de offerande. De patriarch onderbreekt de liturgie en overhandigt de president zijn paascadeau. Hij is daarna vertrokken. De kerk demonstreert hier dat het deel uitmaakt van het politieke systeem. De paasboodschap van de patriarch gaat over Oekraïne: ‘Voor God zijn we één volk. Spiritueel en historisch zijn we één Rusland. Ik bid voor Oekraïne dat ze legitieme leiders krijgen.’

Ik denk niet dat dit een boodschap is waar vader Andrej iets mee kan. Kirill spreekt niet als een zielenherder, maar als een politicus. De patriarch mag dan geloven dat God geen onderscheid maakt tussen Russen en Oekraïeners, de patriarch van de Oekraïense orthodoxe kerk denkt daar in zijn paasboodschap toch anders over. Patriarch Filaret is ervan overtuigd dat God aan de Oekraïense kant van de barricades staat.

Zijn boodschap luidt als volgt: ‘Ons vredelievende land dat vrijwillig zijn kernwapens opgaf krijgt daar in plaats van dankbaarheid agressie en onrechtvaardigheid voor terug. Een land dat onze territoriale integriteit garandeerde heeft die belofte geschonden. God staat niet aan de kant van het kwaad. Dat betekent dat de vijand van het Oekraïense volk is veroordeeld tot de nederlaag. God help ons bij de opstanding van Oekraïne.’

Ik ga traditiegetrouw in de paasnacht naar mijn buurtkerk in Moskou, de kerk van de Heilige Drievuldigheid. Ik heb het idee dat er meer mensen zijn dan andere jaren. Voor honderden mensen is geen plaats in de kerk. Zij wachten buiten tot klokslag middernacht het ‘Christus is verrezen, hij is waarlijk verrezen’ klinkt, en onder het gebeier van de klokken de geestelijkheid voorgaat in een processie rond de kerk. Iedereen houdt een brandende kaars in de hand. De sfeer is zo vredig dat je je niet kan voorstellen dat dit volk zich laat meeslepen in nog meer dwaze avonturen van zijn wereldlijke leiders.

Aan welke kant staat God in dit conflict? Poetin weet het vermoedelijk ook niet en gaat op zoek naar het antwoord in het door hem geliefde Valaam-klooster in de provincie Karelië. Althans, dat willen onbevestigde berichten. In het historische klooster zou de president zijn biechtvader hebben of in elk geval regelmatig zijn spirituele inspiratie zoeken. Hij bezocht het klooster ook tijdens de korte oorlog met het buurland Georgië in 2008.

Een van de monniken zorgde bij dat bezoek voor opschudding. Vader Mefodi kuste de hand van de president. Dat is een zeer ongebruikelijke geste. Gelovigen kussen de hand van een priester en niet andersom. Het klooster verklaart later dat de monnik afkomstig is uit Macedonië en dat het daar gebruik is de hand te kussen van de persoon die je respecteert. Vader Mefodi is Poetin bovendien dankbaar dat de president er persoonlijk zorg voor heeft gedragen dat de monnik met een Russisch paspoort zijn religieuze werk in het klooster kan voortzetten.

Het kloosterleven in Rusland maakt een enorme bloei door. Kloosters hebben in de geschiedenis van het land altijd een grote rol gespeeld, afgezien van de Sovjet-periode. Het waren de oude wijze monniken van de kloosters die de elite van het land voortdurend de weg naar een conservatieve toekomst hebben gewezen. Dezelfde weg die Poetin en de zijnen zijn ingeslagen. De geschiedenis herhaalt zich. Bij die conservatieve denkwereld hoort een nationale leider die hand in hand met de kerk het volk naar een toekomst leidt waarin Russische waarden gelden en waar alle Russen zijn verenigd op wat in de geschiedenis ook wel de Russische aarde is gaan heten. Het Russische land kent derhalve geen grenzen. Zijn Russen bereid met hun nationale leider opnieuw het conservatisme en de vaag omschreven Russische waarden te omhelzen en hun lot in handen te leggen van één man?

De revolutie van 1917 beloofde daaraan een einde te maken, maar al snel doofde het revolutionaire vuur. Lenins model van de Sovjet-staat bleek meer en meer gebouwd op het model van het oude Rusland. Democratische en liberale ontwikkelingen in de rest van Europa gingen aan Rusland voorbij. Josef Stalin herstelde definitief de totalitaire staat. De vraag is hoe ver Poetin mag gaan als nationale leider. De ontwikkelingen in deze aprilmaand doen het ergste vrezen voor de toekomst.

De lessen uit de geschiedenis vertellen dat er zelden iets goeds komt van de keuze voor de ‘unieke Russische weg’ naar de toekomst.

In het theater aan de Bolsjaja Nikitskaja in Moskou is de toneelbewerking te zien van de novelle Sofia Petrovna, geschreven door Lidia Tsjoekovskaja. De roman geeft een indringend beeld van de Stalinrepressie in de jaren dertig. De toneelversie staat op het programma van het nieuwe podium van het theatercomplex. Het stuk trekt enkele weken een volle zaal. Het publiek is gemêleerd op de avond dat ik er ben. Jongeren en ouderen, maar toch vooral mensen die weten waarom het in dit toneelstuk draait. Het merendeel geen bewonderaars van Poetin, lijkt me.

Het boek waarop de theaterproductie is gebaseerd is gedeeltelijk autobiografisch. Lidia Tsjoekovskaja deelde in veel opzichten het lot van de beroemde dichteres Anna Achmatova, die haar man en haar zoon vermalen zag worden in het repressie-apparaat van dictator Stalin. Tsjoekovskaja raakte bevriend met Achmatova. De schrijfster voltooide haar novelle in 1940. Er was in die periode geen mogelijkheid een dergelijk kritisch boek in de Sovjet-Unie uit te geven. Die mogelijkheid leek er te komen bij het aantreden van Nikita Chroesjtsjov. Zijn periode aan de macht liet een dooi zien. Er kwamen iets meer vrijheden. Daar kwam abrupt een einde aan toen het Kremlin Chroesjtsjov terzijde schoof. Er kwam een Russische uitgave van het boek in Parijs, maar in een aangepaste vorm. De titel en de namen van karakters waren aangepast. De eerste originele versie zag het licht in de Verenigde Staten. In 1988 kwam het boek in de Sovjet-Unie uit dankzij de nieuwe openheid onder Gorbatsjov.

Het verhaal van de hoofdpersoon Sofia Petrovna is een aangrijpende geschiedenis. Alles komt aan de orde wat het leven onder een dictatuur en het leven onder propaganda uiteindelijk ondraaglijk maakt. Sofia Petrovna is het hoofd van de typekamer van een uitgeverij. Haar zoon Nikolaj stapt met zijn vriend Alik zorgeloos door het leven, want het leven is goed als lid van de Komsomol, de jongerenbeweging van de Communistische Partij. Ze geloven wat de propaganda hen voorhoudt: de Sovjet-Unie is een paradijs omringd door een vijandige wereld. Dezelfde weg die Rusland vandaag ook bewandelt.

Als afgestudeerde ingenieurs reizen Nikolaj en Alik af naar de Oeral om daar mee te helpen aan het opbouwen van de zware industrie. Machinebouw is hun specialiteit. Sofia raakt bevriend met de jonge typiste Natasja die haar wereld ziet instorten als zij wordt afgewezen als lid van de Komsomol. Sofia wil haar helpen dat onrecht ongedaan te maken. Haar zoon Kolja heeft immers goede contacten in de beweging. Kolja doet zijn best, maar kan niets doen. Het blijkt dat de familie van Natalja een nogal vooraanstaande rol speelde in het tsaristische Rusland. ‘De revolutie moet op zijn hoede zijn, de vijfde colonne is nog niet verslagen,’ herhaalt Kolja de propagandaleuze uit die dagen. De vijfde colonne is terug in de actualiteit van vandaag. Met Kolja zelf gaat het aanvankelijk voor de wind. Zijn foto verschijnt op de voorpagina van de partijkrant Pravda. Hij is uitgeroepen tot een held van de Sovjetarbeid. Een titel die door president Poetin in ere is hersteld. Het woord ‘Sovjet’ is vervangen door ‘Russische’.

Maar dan sluipt de werkelijkheid van het Stalin-regime Sofia’s leven binnen. Natasja maakt een tikfout in een tekst over het Rode Leger. In plaats van Krasnaja tikt ze Krysnaja. ‘Rood’ wordt op die manier ‘rat’. Natasja wordt ontslagen voor deze beledigende vertikking. Sofia neemt het voor haar op. Iedereen maakt fouten. Ook Sofia wordt ontslagen omdat zij met het verdedigen van Natalja zich medeplichtig heeft gemaakt aan het beledigen van een instituut van de staat.

Alik komt terug uit de Oeral met het afschuwelijke nieuws dat Kolja is gearresteerd. Sofia en Natasja beginnen een lange tocht langs de bureaucratie om te achterhalen wat er met Kolja is gebeurd. Ze ontdekken overal lange rijen van lotgenoten die eenzelfde speurtocht ondernemen. Sofia verneemt uiteindelijk dat haar zoon is veroordeeld tot tien jaar strafkamp wegens spionage. Haar zoon een spion; dat moet een misverstand zijn. Hij is tenslotte een held van de Sovjet-arbeid.

Spionnen, anti-Sovjet-activisten, contra-revolutionairen of vijanden van het volk, het Stalin-regime heeft van het strafrechtsysteem een lopende band gemaakt waarop honderdduizenden, miljoenen onschuldige Sovjet-burgers worden afgevoerd voor vernietiging. Ook de vriend van Kolja, Alik, verdwijnt. Natasja beseft dan dat alles wat er in haar land gebeurt berust op leugens en terreur. Ze maakt een einde aan haar leven. Sofia verliest de lust tot leven, maar krijgt hoop als er een brief arriveert van Kolja waarin hij zijn onschuld beschrijft en de hoop uitspreekt dat alle misverstanden spoedig zijn opgelost. Het is in het systeem vaak de laatste brief die veroordeelden mogen schrijven om de wereld buiten de strafkampen het idee te geven dat onder Stalin het recht uiteindelijk zegeviert. Het leven van de briefschrijver eindigt in de meeste gevallen voor het vuurpeloton.

Sofia bouwt een droomwereld voor zichzelf waarin de terugkeer van haar zoon centraal staat. Ze beseft dat er geen hoop is, maar het geeft haar in elk geval een doel in het leven. Uiteindelijk verbrandt ze de brief als een document dat gevaar inhoudt voor haar zoon en haarzelf. In de slotscene buigt Sofia, een rol die prachtig wordt vertolkt door de actrice Rajna Praoedina, zich over de verbrande resten van de brief en zegt:

We moeten opnieuw leren te leven
We moeten opnieuw leren te leven
We moeten opnieuw leren te leven

Daarna dooft het licht en valt het stil op het toneel en in de zaal. Het blijft zeker een volle minuut stil voordat het slotapplaus klinkt, en ook dat komt langzaam op gang. Het lijkt alsof het publiek terugdenkt aan de Sofia’s, Natasja’s, Kolja’s en Aliks in hun eigen omgeving. Of dringt bij sommigen het besef door dat opnieuw, meer dan een halve eeuw na de tragedie die Stalin heeft aangericht in Rusland, er weer een regime is dat zijn bevolking dicteert hoe zij naar de eigen geschiedenis dient te kijken, voorschrijft wie er een patriot is en wie er tot de vijfde colonnes behoort. Wie een verrader is van de Russische zaak. Misschien breekt zelfs bij sommigen het besef door dat ze opnieuw leven onder een regime dat zich verschuilt achter een muur van propaganda. Russen moeten steeds maar weer opnieuw leren te leven als een uniek mens in een uniek land.

MEI 2014

‘Hij is een goed mens, maar helaas een Moskal.’

‘Wees altijd vriendelijk tegen een Moskal, maar houd een steen bij de hand onder je jas.’

Oude gezegden over de relatie tussen Oekraïeners en Russen. Moskal is het woord waarmee een Rus wordt aangeduid in negatieve zin

Alles hiervoor was kinderspel vergeleken bij wat er nu gebeurt op deze vrijdag, 2 mei 2014. Er vallen echte doden. Uitgerekend in Odessa. De stad van de schrijver Isaak Babel. De schrijver die de joodse ziel van de havenstad zo mooi vastlegde in zijn werk. Leven als God in Odessa, is het leven zoals Babel het beschreef. Net als Sint Petersburg is Odessa een stad die is bedacht. Architecten uit alle windstreken lieten zich inspireren door de zee, de zon en het goddelijke klimaat. Dat alles geeft Odessa zijn aparte sfeer.

De schrijver Babel sabelde in zijn werk op een meedogenloze wijze de Sovjet-Unie en dictator Stalin neer. Dat kon niet anders dan leiden tot zijn dramatische dood onder de handen van de NKVD, Stalins moordbrigade. Wat Babel vooral ook was: een zoon van Oekraïne, menen de Oekraïeners. De Russische liefhebbers van zijn werk rekenen hem tot hun eigen cultuurgeschiedenis. Babels positie betekende daarom misschien wel een brug tussen de twee naties die door de geschiedenis heen niet met elkaar, maar ook niet zonder elkaar kunnen leven.

De stadsbestuurders waren na 1991, het jaar waarin Oekraïne onafhankelijk werd, besluiteloos wat te doen met de grote schrijver. Aan de ene kant is de naam van de schrijver onlosmakelijk met de stad verbonden, maar aan de andere kant is zijn naam onderdeel van de Russische cultuurgeschiedenis. Het duurde tot 2011 tot de schrijver eindelijk de plaats kreeg die hij verdiende in het straatbeeld van Odessa. Er is sinds dat jaar een waardig gedenkteken dat herinnert aan de schrijver. In datzelfde jaar kwam er ook een Babelstraat, die nu al één van de drukst bezochte toeristische trekpleisters is in de stad.

Ik logeerde jaren geleden in Odessa in het Londen Hotel, de Sovjet-Unie was net ter ziele. Het gebouw is één van de vele bewijzen van het internationale karakter van de stad. De Sovjetjaren zorgden voor het afbladderen van de grandeur, maar sommige gebouwen lijken geschapen voor de eeuwigheid. Ook als je het in Victoriaanse stijl opgetrokken hotel binnenstapte eind jaren tachtig, begin jaren negentig, werd je meteen opgeslokt door de geschiedenis. Een soort welkom thuis.

Het hotel is terug in zijn volle glorie als vijfsterrenhotel. Het is weer de plek waar de beau monde elkaar ontmoet, gemengd met de wheeler dealers die hun onduidelijke zaakjes afhandelen. Odessa bruist weer. Het is opmerkelijk dat de Sovjetjaren in veel steden van het communistische rijk grote architectonische schade hebben aangericht, maar Odessa is Odessa gebleven. Een onzichtbare hand heeft de stad beschermd tegen de communistische vernielzucht. Of misschien zijn het de wortels van zoveel religies die in de stad eeuwen lang naast elkaar leefden die zorgden dat Odessa bleef wat het altijd is geweest, een stad die eigendom is van een breed palet van culturen.

De eerste gouverneurs die tsarina Catharina aanstelde in de stad waren Franse edellieden. De eerste impuls werd gegeven door de Nederlandse ingenieur Franz de Voland. Hij overtuigde de tsarina de hoofdstad van haar veroverde gebied Novorossija te vestigen op de plek waar een oud Turks fort wegkwijnde. De Voland maakte de kustlijn toegankelijk voor schepen.

Armand-Emmanuel, hertog de Richelieu, een kleinzoon van de beroemde Franse kardinaal, kreeg de opdracht de stad te ontwikkelen. Richelieu had in Catharina’s Rusland een vluchthaven gevonden voor de Franse revolutie. De Voland en Richelieu legden de basis voor het internationale karakter van Odessa. De Fransman kreeg een standbeeld bovenop de beroemde trappen van Odessa.

De eerste Rus die het gouverneurschap op zich nam, Michail Vorontsov, was zo mogelijk nog internationaler dan zijn voorgangers. Hij was een anglofiel en dat is terug te vinden in de Victoriaanse stijl die hij mede aan de stad gaf.

Had de Sovjetdoctrine weinig of geen invloed op de stad, ook de perioden van russificering die Moskou door de eeuwen heen op Oekraïne heeft losgelaten hadden geen grip op Odessa.

De oude straatnamen zijn weer terug. Alles wat Sovjet-Unie was is afgestofd en weggewerkt. Gouverneur Richelieu heeft zijn straat terug. Tsarina Catharina leeft voort op de boulevard die naar haar is genoemd. De Griekse straat herinnert aan de Griekse invloeden en de joodse straat herinnert de bezoeker er weer aan dat Odessa voor de pogroms van de Tweede Wereldoorlog één van de grootste joodse centra was in dit deel van Europa. De terrassen en tavernes zijn terug. De cruiseschepen met bestemmingen aan de kust van de Zwarte Zee en de Mediterranée meren weer af en dragen bij aan het exotische karakter van het havenkwartier.

Deze stad, met zijn slome en tegelijkertijd inspirerende atmosfeer, meesleuren in het conflict dat vandaag heerst tussen Kiev en Moskou, is op zich al een misdaad. Odessa is van de wereld, vertelt zijn geschiedenis.

Op deze rampzalige vrijdag 2 mei brandt het gebouw van de vakbonden. Donetsk, Loegansk, Slavjansk, Marioepol zijn intussen namen geworden die het internationale nieuws beheersen. Het zijn de steden in het oosten van Oekraïne waar gewapende opstandelingen regeringsgebouwen hebben bezet. Odessa, de parel aan de Zwarte Zee, een stad met een rijke geschiedenis en de meest internationale stad aan het Zwarte Zee-bekken is tot nu toe buiten het politieke gewoel gebleven. Vandaag proberen vandalen daar verandering in te brengen.

De Russische televisiekanalen weten het onmiddellijk zeker. De Russisch-sprekende bevolking van Oekraïne heeft in Odessa zijn eigen Holocaust gevonden. Met het uur lopen de dodentallen op. Met het uur is de taal die verslaggevers en presentatoren gebruiken dreigender. Russische politici uit de Doema struikelen over elkaar heen in patriottische verklaringen. Sergej Mironov, de leider van de partij Rechtvaardig Rusland, eist van Poetin dat hij onmiddellijk troepen Oekraïne instuurt om erger te voorkomen. ‘De toekomst van de hele Russische natie staat op het spel,’ weet hij. De ultra-nationalist Vladimir Zjirinovski weet het nog beter: ‘Een genocide is begonnen van de Russische medeburgers.’ Hij eist dat de junta in Kiev moet worden verdreven met alle middelen.

Er komen extra nieuwsuitzendingen en praatprogramma’s waarin de presentatoren het Kremlin bijna smeken onverwijld te beginnen met het uitvoeren van de plannen historische vergissingen recht te zetten en de Russische broeders te redden uit de handen van de fascisten en de Bandera-adepten.

Het Kremlin reageert, opvallend genoeg, nauwelijks op de hel die in de eigen media is losgebroken. De onvermijdelijke nationalist en vice-premier Dmitri Rogozin uitgezonderd. Hij is een fervent twitteraar. Hij laat de wereld weten: ‘Leden van de junta, hun handen doordrenkt met bloed, zullen hun straf niet ontlopen.’ Odessa maakt onderdeel uit van het gebied dat Catharina de Grote Novorossija is gaan noemen. President Poetin heeft de oude kaarten van de tsarina weer uit de kast gehaald. In zijn ogen heeft Rusland het volste recht het gebied te claimen, zeker als er ‘vaderlanders’ in gevaar zijn.

De beelden uit Odessa zien er dreigend uit. Uit het gebouw van de vakbonden slaan de vlammen uit de ramen aan de voorgevel. Mensen staan op de kozijnen van de verbrijzelde ramen. Sommigen hebben gordijnen aan elkaar geknoopt en zakken langzaam af naar de veilige begane grond. Anderen springen hun veiligheid tegemoet, breuken en kneuzingen riskerend. Het dodental reikt aan het eind van de dag al boven de veertig. Ziekenhuizen spreken over honderden gewonden die worden binnengebracht.

Het vriendelijke en schilderachtige Odessa, de historische smeltkroes van nationaliteiten en religies, lijkt te worden meegesleurd in de Oekraïense crisis. Maar wie heeft er de vlam in de pan laten slaan?

De Russsiche media hebben geen twijfels. Voetbalfanaten, fascisten, Bandera-bewonderaars en de Rechtse Sector uit Kiev hebben de ongeregeldheden geprovoceerd. Het was een van tevoren bedacht plan. Bewijzen daarvoor zijn er niet. Iedere dode in dit conflict is er een te veel, maar de Holocaustvergelijking die binnen een aantal dagen standaard is geworden in de Kremlinmedia is smakeloos en getuigt van een gebrek aan historisch besef. Propaganda haalt het slechtste in de mensen naar boven, ook in journalisten die zich lenen voor dit vuile werk.

Onafhankelijke waarnemers ter plaatse zijn wat voorzichtiger. Nogal agressief uitgedoste pro-Russische groepen organiseerden een demonstratie die moest eindigen in het bezetten van de eerste gebouwen in Odessa. Een scenario dat we eerder hebben gezien in Donetsk, Loegansk en enkele andere steden in het oosten. Pro-Oekraïense groeperingen hebben lucht gekregen van het plan en hebben geprobeerd dat te verhinderen. Vaststaat dat de politie net als in zoveel andere steden in het oosten van Oekraïne in de afgelopen weken hopeloos heeft gefaald pro- en contra-groepen uit elkaar te houden en de orde te handhaven. Mensen in uniform gedragen zich loyaal tegenover de ene of de andere zijde in het conflict. Ook dat draagt bij aan een troebele sfeer.

Als de rookwolken zijn opgetrokken en de eerste golf van emoties is weggeëbd blijken er meer dan veertig doden te betreuren. De Kremlintelevisie gaat nog dagenlang door met zogenaamde reconstructies van het drama die moeten aantonen dat de Rechtse Sector, de ultra-nationalisten van het Majdan, de schuldigen zijn. Zij bestookten het gebouw van de vakbonden met Molotov-cocktails waardoor de branden zouden zijn ontstaan. Afschuwelijke beelden van half verbrande lichamen krijgt de kijker voortdurend voorgeschoteld.

De beelden van de likkende vlammen uit de ramen van het gebouw en wanhopige demonstranten die proberen hun leven te redden door uit de ramen van de brandende verdiepingen te springen begeleiden nog wekenlang de berichtgeving over Oekraïne. Soms zijn onder de beelden angstaanjagende muziekjes gezet. De clips worden wekenlang, elke dag van uur tot uur in nieuwsbulletins herhaald. De kijker krijgt zo het idee dat heel het oostelijk deel van Oekraïne een brandhaard is en dat de oorlog onvermijdelijk is. De tijdelijke regering in Kiev kondigt een onafhankelijk onderzoek aan. De Russische propagandamachine wil daar niets van weten. De schuldigen zijn bekend, althans in de Russische versie van de gebeurtenissen.

Opmerkelijk is dat Odessa Odessa blijft. De bewoners van de stad reageren geschokt op wat er is gebeurd. Ze behandelen het drama als een ramp die hun van buitenaf is opgelegd en verder niets met Odessa heeft te maken. De pro- en contra-groepen lossen in de weken die volgen op in het niets. Odessa blijft verder geweld bespaard. Dat beeld krijgt de Russische kijker niet te zien. Het lijkt erop dat de Russische bevolking wordt voorbereid op een grote militaire operatie van het Russische leger op het grondgebied van Oekraïne. Maar het omvangrijke leger aan de grens met het buurland komt niet in beweging. Minister van Defensie Sergej Sjojgoe verklaart zelfs dat Moskou geen plannen heeft Oekraïne binnen te trekken. Is het annexeren van Novorossija voorlopig van de baan?

De maand mei, die altijd in het teken staat van vaderlandsliefde, lijkt het aangewezen moment om na de Krim meer historische correcties aan te brengen. De aarzeling van het Kremlin te reageren op het bloedbad in Odessa geeft aan dat president Poetin kennelijk niet zeker is van zijn zaak. Een bezetting van grote delen van Oekraïne eist niet alleen een grote politieke inspanning, maar ook een financiële. De berichten van de Krim zijn vermoedelijk ook niet bemoedigend om Rusland met nog meer problemen op te zadelen.

In Odessa blijkt opnieuw, net als in de andere grote steden in het oosten, dat de door het Kremlin verwachte explosie van volkswoede uitblijft. Er is geen massale steun voor de separatistische beweging die zijn voedingsbodem heeft in Rusland. Het Kremlinplan dat voorziet in het zaaien van massale onrust om zo ‘noodgedwongen’ de rol van vredestichter op zich te nemen via het zenden van troepen over de grens loopt averij op. Het onttakelen van Oekraïne als staat blijft het doel, maar de Kremlinstrategie hapert.

Er zijn ook tekenen dat het Kremlin zich heeft neergelegd bij de presidentsverkiezingen die eind deze maand in Oekraïne worden gehouden. De dreigementen van het Westen Moskou met nog meer sancties op te zadelen als het Kremlin probeert de verkiezingen te dwarsbomen hebben hun effect.

Natuurlijk dendert Odessa door in de propaganda, maar er lijkt ruimte voor afkoeling van het conflict. In de duizendjarige geschiedenis die Oekraïne en Rusland met elkaar delen is er al heel wat bloed vergoten. Het Kremlin houdt het voorlopig bij verbaal geweld. De opstandelingen die gebouwen in enkele steden hebben bezet voelen dat de steun van hun beschermers in Rusland aan het verminderen is. Er heerst zelfs rivaliteit tussen de diverse groepen hoe nu verder te gaan.

Het criminele milieu in het oosten van Oekraïne bemoeit zich steeds nadrukkelijker met de gebeurtenissen. Het uitroepen van een onafhankelijke Volksrepubliek Donetsk brengt geen massa’s op de been. Hetzelfde geldt voor de Volksrepubliek Loegansk. Er verschijnen wel steeds meer ‘mannen in het groen’ in Donetsk en andere steden, maar de meesten blijken vrijwilligers te zijn die van elders komen. Die vrijwilligers worden aangemoedigd door de berichtgeving op de televisiekanalen in Rusland. Op het kanaal Zvezda (De Ster), gesponsord door het Russische leger, verschijnt zelfs een openlijke oproep voor vrijwilligers die de Russische broeders in Oekraïne willen steunen in hun gewapende strijd. Het filmpje verdwijnt na enkele uren uit de nieuwuitzendingen van het kanaal en van de website van Zvezda.

Oekraïne is op 1 mei ook nadrukkelijk aanwezig op het Rode Plein in Moskou. De dag van Troed, Mir, Maj (Arbeid, Vrede, Mei) is in ere hersteld. De aloude Sovjet-leuze is terug op het Rode Plein. De optocht van blijde arbeiders onder de Kremlinmuur roept de sfeer op van vooral de naoorlogse Sovjetjaren. De Sovjet-stem schelt via luidsprekers ook weer over het plein en stort over de hoofden van de gelukkige arbeiders leuzen uit die weer net zo hol klinken als in de beste jaren van Brezjnev.

Zoals een bevriende Russische journalist mij al na de herverkiezing van Poetin voorspelde: ‘We keren niet terug naar de Sovjet-Unie onder Poetin. Hij zal ons met harde hand een virtuele wereld binnen leiden waar alles lijkt op iets in de echte wereld, maar in werkelijkheid totale fictie is.’ Dat geldt ook voor de in ere herstelde 1 mei-parade op het Rode Plein.

Ik ken de verhalen uit mijn kennissenkring over de verplichte deelname aan de demonstratie in de Sovjetjaren. ‘Zodra je van het Rode Plein af was rende je naar de metro of bus om van je vrije dagen te gaan genieten. Op de kantoren, instituten en in de fabrieken hadden mensen hele systemen ontworpen om zich te onttrekken aan de demonstratieplicht. Maar één keer in de zoveel jaar was je toch de pineut. Het hoorde bij het ritueel van de leugen waarin we leefden.’

Er waren in de Sovjet-Unie geen vakbonden die opkwamen voor de belangen van de arbeider. Ook in het moderne Rusland zijn er geen vakbonden die pal staan voor de rechten van de werknemers. Er is wel een officiële vakbond, maar die maakt onderdeel uit van de instituten van de staat. De vakbond is een soort bureaucratisch monster dat braaf met de staat en de macht in bed ligt. Er zijn wel zogenaamde vakbondscellen op de grote bedrijven, maar die worden over het algemeen genegeerd. Behalve op 1 mei, op de Dag van de Arbeid, dan herinnert ook de moderne Russische staat zich plotseling dat er in een beschaafd land een vakbond is die opkomt voor de belangen van de werknemers.

Dit jaar is er niet alleen een speciaal tintje aan dit virtuele ritueel, omdat de demonstratie terug is op het Rode Plein na een afwezigheid van vijfentwintig jaar, maar het Kremlin heeft bedacht dat het ook een goede gelegenheid is om te laten zien hoe blij het Russische volk is met de terugkeer van de Krim in de moederschoot. Krim, Arbeid, Vrede, Mei is één van de officiële leuzen. Er zijn ook enkele anti-NAVO-plakkaten en een groep loopt achter het spandoek met de cryptische mededeling Obama is een neger. Koude Oorlog-gekte op de Dag van de Arbeid?

Enkele dagen later staat de dag van de internationale persvrijheid op de kalender. Ook in Rusland is er aandacht voor deze dag, maar wel op een merkwaardige manier. President Poetin verleent aan driehonderd journalisten en medewerkers van de media die onder controle van de staat staan de medaille van verdiensten voor het vaderland. De hoge staatsonderscheiding wordt verleend, aldus de officiële mededeling, voor de objectieve wijze waarop de journalisten hebben bericht over de gebeurtenissen op de Krim.

De onofficiële chef propaganda, Dmitri Kiseljov, voert het leger onderscheiden journalisten aan. Ik hoor niet van gevallen dat journalisten hebben geweigerd de medaille in ontvangst te nemen. Een Russische collega die buiten de medailleregen is gevallen zegt: ‘In beschaafde landen krijgen journalisten een onderscheiding voor de kritische wijze waarop zij de regering en de overheid volgen. In ons land verdien je een medaille als journalist voor je trouwe dienstverlening aan de staat. We leven in een merkwaardige wereld.’

Het uitdelen van de onderscheidingen is het beste bewijs om te demonstreren hoever Rusland is verwijderd van de persvrijheid. Er komen ook steeds meer voorbeelden dat de staatsmedia verhalen illustreren met beelden die niets met de werkelijkheid in Oekraïne hebben te maken. De media hebben in deze weken tot taak de wereld duidelijk te maken dat de junta in Kiev het leger inzet tegen onschuldige burgers. De bewijzen daarvoor putten de journaals soms uit het beeldarchief. Beelden van dode burgers uit de oorlog in Syrië, het conflict in de Kaukasus van jaren geleden, alles is bruikbaar. De beelden krijgen moeiteloos nieuwe actualiteitswaarde als ze worden gemonteerd in reportages die de kijker vertellen hoe de junta in Kiev zonder mededogen de wapens richt op de eigen bevolking.

Bloggers hebben er een dagtaak aan om op internet te achterhalen waar al die afschuwelijke beelden vandaan komen. Als de onthulling van de herkomst van de archiefbeelden te pijnlijk is, is een Kremlinkanaal wel bereid excuses aan te bieden voor de gemaakte fout. De schuld wordt dan geschoven in de schoenen van ‘de nimfen van het beeldarchief en de montagemeisjes’ zoals Dmitri Kiseljov zich uitdrukt in een van de excuses. In beeld worden de ‘vergissingen’ niet gerectificeerd. De leugen regeert langzamerhand op alle fronten.

Het Oekraïense leger vordert voorzichtig met een anti-terreuroperatie, dat daarbij slachtoffers vallen onder de burgers is een trieste realiteit. De Russische televisie laat nauwelijks beelden zien van gewapende opstandelingen die uit alle delen van Rusland zijn komen opdraven om hun Russische broeders in het oosten van Oekraïne te steunen in de strijd. De kijker krijgt nooit uitgelegd wie die mensen zijn, wie ze heeft gestuurd en bewapend. Sommigen zijn uit de regio afkomstig en geloven dat het waard is om te vechten voor sociale gerechtigheid. Het gros is een allegaartje van avonturiers en gelovigen in de historische vergissingen die er zijn gemaakt in het nadeel van Rusland en dat dit het moment is om die vergissingen te corrigeren.

Een grote groep probeert het vliegveld van Donetsk in te nemen. Het leger zet zware middelen in dat te voorkomen. Er vallen veel doden aan de zijde van de opstandelingen. Als de aanval is afgeslagen liggen er rond het vliegveld zeker dertig lijken. Het blijken bijna allemaal Tsjetsjenen te zijn. Al snel is duidelijk dat Tsjetsjeense strijders van het privéleger van de leider van Tsjetsjenië Ramzan Kadyrov zich hebben gemengd in de strijd.

Kadyrov ontkent dat hij leden van zijn privéleger heeft gestuurd. ‘Maar ik sluit niet uit dat er Tsjetsjenen zijn in Oekraïne. Tsjetsjenen helpen nu eenmaal graag onschuldige burgers te beschermen,’ luidt de merkwaardige verklaring. De lijken worden in gecharterde koelwagens afgevoerd over de grens naar het Russische grondgebied. De Oekraïense grenswachten weten niet goed wat te doen met de trieste colonne en laten de auto’s passeren. Aan de Russische kant klaart de douane de vrachtauto’s in alsof het een normaal transport betreft. Wat er verder met de lijken is gebeurd is niet bekend.

De onderscheiden journalisten van de Kremlinmedia hebben geen belangstelling voor dit merkwaardige transport. Er is geen beeld van te zien. De gedecoreerde journalisten hebben alleen belangstelling voor het verhaal dat het Oekraïense leger onschuldige burgers ombrengt. Dat gewapende opstandelingen gebruikmaken van bekende terroristische tactieken en met opzet hun posities kiezen tussen woonblokken, bij ziekenhuizen en scholen laten ze weer niet zien. De bewoners van het oosten van Oekraïne hebben intussen geen toegang meer tot de Oekraïense televisiestations. Ook zij moeten het doen met het eenzijdige beeld van de gebeurtenissen dat Moskou hun voorhoudt.

Niet alle journalisten in Rusland zijn een slaaf van het Kremlin. Een van de meest vooraanstaande en gerespecteerde journalisten in Rusland is Sergej Par-chomenko. Hij begon zijn carrière bij het Franse persagentschap AFP en heeft in de loop der jaren bij vele Russische media gewerkt. Hij is de confrontatie aangegaan met zijn collega’s die werken voor de Kremlinmedia. Hij beschuldigt hen rechtstreeks van oorlogspropaganda. ‘Alle journalisten die zich hebben verhuurd aan de propagandamachine van het Kremlin zijn persoonlijk verantwoordelijk voor iedere dode die er valt in Oekraïne.’ Zijn collega’s, van wie er velen zijn met wie Parchomenko heeft samengewerkt in het verleden, geven er de voorkeur aan niet te reageren op zijn blogs en radioprogramma’s waarin hij hen aanpakt.

Wat er werkelijk aan de hand is in het oosten van Oekraïne is zelfs voor verslaggevers die ter plaatse werken moeilijk te achterhalen. Want in het ‘pro-Russische’ gebied heerst ook de leugen. Een sfeertekening uit Donetsk.

Een man met een bivakmuts en een motorhelm op komt de trap af met het wapen van Oekraïne in de hand. Hij heeft de gele drietand tegen een blauwfluwelen achtergrond van de muur gerukt ergens in het gebouw van het provinciale Openbaar Ministerie van Donetsk en werpt hem met een achteloos gebaar in de vlammen. Daar smeulen de resten van nog een drietand en ook enkele portretlijsten. De geportretteerden zijn al door de vlammen verteerd. Boven de ingang wappert nu de Russische vlag.

‘Wie er precies is begonnen weet ik niet,’ zegt Denis, een gebrilde jongen van een jaar of twintig met op zijn revers het Russische oranjezwarte St. Jorislintje waarmee de tegenstanders van de zittende macht in Kiev zich hier tooien. Denis zwaait met een bezem. Nee, niet om de scherven op te ruimen. ‘Dit is mijn wapen,’ glimlacht hij.

De ingang van het ministerie is flink gehavend tijdens de kortstondige veldslag die hier zojuist heeft gewoed. ‘Ze begonnen op ons te schieten,’ roept een vrouw woedend. ‘Het zijn fascisten, begrijp je?’ Volgens Denis passeerde een ‘vreedzame demonstratie’ het gebouw. Plotseling werd er iets geschreeuwd, er vlogen stenen door de lucht en er klonken schoten. Wat volgde was een gewelddadige bestorming van het gebouw, met inzet van knuppels, stenen en molotovcocktails. De politie verweerde zich met schilden en traangas, maar gaf zich snel gewonnen. Sommige aanvallers zouden pistolen hebben gebruikt. Maar wie er begon met schieten en of hier sprake was van een geplande actie van de pro-Russische activisten blijft vaag. Bij de schermutselingen zijn meerdere gewonden gevallen.

De spanning neemt weer toe als een groep politieagenten terugkeert naar het gebouw. Volgens één van de bezetters staat de politie nu aan de kant van het volk en gaan ze gezamenlijk met de ‘volksmilitie’ van de demonstranten het gebouw bewaken ‘om plundering te voorkomen’. Maar de meerderheid van de aanwezigen wil daar niets van weten. ‘Die lui hebben op ons geschoten! Schande!’ Onder een koor van verwensingen druipen de politiemannen af.

‘Vstavaj, strana ogromnaja...’, schalt plotseling over het plein voor het gebouw. Sta op, enorm land is een patriottisch Sovjetlied uit de Tweede Wereldoorlog dat in Rusland vaak te horen is tijdens communistische demonstraties. De muziek komt uit een luidspreker op het dak van een kleine rode auto die net is komen aanrijden. De auto voert ook een vaandel met daarop een portret van Sovjetdictator Stalin en de tekst Dood aan het fascisme. Zowel het vaandel als de muziek vallen in de smaak. ‘De Sovjet-Unie is ons echte vaderland, niet Oekraïne,’ zegt een jonge demonstrant. Enkele oudere omstanders knikken instemmend. De Sovjethymne wordt afgewisseld met een Russische mars, een ode aan de nationalistische optochten die elk najaar in Rusland worden gehouden.

De roerige bezetting van het zoveelste overheidsgebouw gaat aan de meeste inwoners van Donetsk voorbij. De eerste mei was een vrije dag en zo oogt de stad ook, met weinig verkeer en, ondanks de voorjaarsregen, veel slenterende en ijsjes etende wandelaars in het centrum, twee straten verderop.

De meimaand is bij uitstek in Rusland de maand om je patriottische gevoelens te tonen. De televisiekanelen tonen in de aanloop naar de negende mei, de dag van de overwinning in de Tweede Wereldoorlog, de ene na de andere patriottische oorlogsfilm uit de tijd van de Sovjt-Unie. Dat is een traditie die in stand is gebleven, ook na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie. Automobilisten knopen in deze meidagen het St. Jorislintje aan hun antennne. Of op de achterruit van de auto plakken zij de letters Opa bedankt voor de overwinning, Op naar Berlijn of Rossija! De apotheose van deze explosie van vaderlandsliefde is altijd de grote overwinningsparade op het Rode Plein op 9 mei. De parade is in de eerste jaren van het Jeltsinbewind beperkt tot marcherende troepen zonder het dreigend vertoon van militair materieel waarmee de wereld een paar keer kan worden vernietigd.

Dat is onder Poetin allemaal weer teruggedraaid. De overwinning in de Tweede Wereldoorlog is heilig verklaard. Over de keitjes van het Rode Plein denderen net als in de Sovjet-tijd de raketten waaraan Rusland nog altijd zijn status als grootmacht ontleent. Het is de verbeten sfeer die rond de parade hangt die mij altijd een onbehaaglijk gevoel geeft. Ook dit jaar valt in de speech van de president geen humane zin te ontdekken. Het gaat over glorie, de staat en de overwinning. We zijn de beste, de grootste, de uniekste natie ter wereld. De hele vertoning heeft geen enkele menselijke maat en schiet daarom geheel zijn doel voorbij.

De laatste nog levende veteranen uit de oorlog zitten op de tribune als decor. Het zou hun dag moeten zijn, maar het is de dag van de staat. Alleen als het officiële gedeelte voorbij is gaan de veteranen naar hun vaste ontmoetingsplaatsen in de stad voor een meer intieme beleving van de overwinning. Gorbatsjov en Jeltsin waren twee leiders die niet bang waren hun menselijke gevoelens en hun sociale bewogenheid te tonen. Bij Poetin ontbreekt in zijn taalgebruik, zijn voorkomen en zijn bewegingen elke vorm van menselijk gevoel. Een sterke leider, is kennelijk het idee, moet in de eerste plaats tonen dat hij een koele leider is.

Dit jaar doet Poetin de grootheidswaan van het Rode Plein dezelfde dag nog een keertje dunnetjes over in Sebastopol. Hij krijgt er een heldenonthaal. De vreugde in de marinestad, de emoties en de traantjes die worden weggepinkt zullen hier en daar oprecht zijn. Maar eigenlijk heeft de hele vertoning een trieste achtergrond. De Krim en Sebastopol zijn ingelijfd bij Rusland op de meest lafhartige en achterbakse manier die je maar kunt bedenken, via list en bedrog. Een grootmacht onwaardig.

De geschiedenis van Sebastopol wordt opgepoetst, maar de stad heeft allang niets meer van een trotse marinebasis. In feite is het een broeinest van criminaliteit. Samen met de hele Krim is het een vrijhaven voor allerlei smokkelwaar. De heroïnelijnen uit Afghanistan lopen onder meer via de Krim. Een van de achtergronden van de machtsgreep op de Krim is dat de Moskouse maffia er zijn belangen wilde veiligstellen. Een nieuw bewind in Kiev dat de economie op Europese leest wil schoeien en corruptie wil terugbrengen naar een aanvaardbaar Europees niveau vormde een bedreiging voor de maffia. Onder een president als Janoekovitsj, met een nauwe band met het oosten en zuiden van Oekraïne, konden de benden ongestoord hun gang gaan.

De mensen die naar voren zijn gekomen in het proces naar de aansluiting met Rusland hebben allemaal contacten met de onderwereld. Moskou heeft besloten een deel van de enorme bedragen die naar de Krim moeten terug te verdienen met het uitdelen van licenties voor het openen van casino’s. De georganiseerde misdaad ruikt zijn kansen. Het laatste wat Moskou wil is de criminaliteit aan banden leggen. Integendeel, de stroom geld die naar de Krim op gang komt opent nieuwe mogelijkheden voor de criminele benden.

De nieuw status van de Krim is nog jong, maar er tekent zich al een duidelijk beeld af van opnieuw een deel van het Russische rijk waar bestuur en criminaliteit soepel in elkaar overlopen en corruptie de norm is. De eersten die trouw betuigden aan de nieuwe leiders op de Krim waren de chefs van de politie en de veiligheidsdiensten op het schiereiland. Dezelfde chefs die onder Oekraïense vlag niets hebben gedaan om de georganiseerde misdaad op de Krim te bestrijden. Integendeel, de bevolking ziet met lede ogen toe hoe met de overname van de macht door Moskou de criminele structuren een nieuwe impuls hebben gekregen.

Een oorlog tussen de bestaande benden is niet uitgesloten nu er zoveel geld rond zal gaan op het schiereiland. Een bijeenkomst van bendeleiders uit Georgië is er al met veel geweld opgebroken door de politie. Voor kenners van het criminele milieu op de Krim had de actie van de politie weinig te maken met de strijd tegen de georganiseerde misdaad. Het was een teken dat de Krim ook in crimineel opzicht ‘van ons’ is, met andere woorden van de etnisch Russisch getinte maffia.

De van criminele contacten verdachte nieuwe leiders van de Krim omringden Poetin op zijn glorietocht door Sebastopol op 9 mei 2014. Vertegenwoordigers van de Krim-Tataren ontbraken. De nieuwe leiders op de Krim hebben, met instemming van het Kremlin, min of meer de oorlog verklaard aan de bevolkingsgroep die de oudste rechten kan laten gelden op het schiereiland. Voordat de ‘mannen in het groen’ op de Krim werden ontmaskerd als speciale eenheden van het Russische leger heeft president Poetin een gesprek gevoerd met Moestafa Dzjemilev, de politieke leider van de Krim-Tataren. Hij is meer dan dat. Hij is ook de man die moreel gezag onder zijn volksgenoten bezit. Dankzij hem heeft het Tatarenvolk niet naar het middel van geweld gegrepen om zijn rechten op het schiereiland te herstellen in de afgelopen decennia.

Poetin beloofde de internationaal gerespecteerde 71-jarige leider van de Krim-Tataren dat zijn volk onder Russisch gezag volledig zou worden gerehabiliteerd als bevolkingsgroep en dat hij op bescherming van zijn mensen kon rekenen als de Krim eenmaal weer Russisch zou zijn. Ook beloofde hij respect voor de taal, de culturele tradities en de islamitische religie van de Tataren. Als tegenprestatie eiste Poetin van hem loyaliteit tegenover de annexatie van de Krim.

Dzjemilev heeft Poetin in dat gesprek te verstaan gegeven dat de beste dienst die het Kremlin zijn volk kan bewijzen is de Krim niet te annexeren. Op bescherming van het Russische leger zat hij ook niet te wachten en de beloofde rehabilitatie voor het onrecht zijn volk aangedaan komt wel redelijk laat. De Tataarse leider zei bovendien in een Russische rehabilitatie geen vertrouwen te hebben omdat hij Rusland als een bezettingsmacht zal beschouwen.

Het was geen prettig gesprek. Dzjemilev is een man die de Sovjetstrafkampen van binnen heeft gezien. Hij is als Sovjetdissident en strijder voor de rechten van zijn volk sinds 1966 zes keer gearresteerd en voor vele jaren opgesloten geweest. Hij koestert een grote argwaan tegen alles wat met Rusland heeft te maken.

Dzjemilev is zelf met zijn familie in 1944 op last van Stalin gedeporteerd naar Centraal-Azië. Stalin beschuldigde de Tataren van collaboratie met de Duitsers. Er waren Tataren die collaboreerden, maar zeker twintigduizend van hen dienden in het Rode Leger en verdienden het ereteken van oorlogsheld. Maar held of niet, ook zij werden gedeporteerd. Tienduizenden zijn al tijdens het transport in veewagens overleden. Onder de perestrojka van Michail Gorbatsjov eind jaren tachtig mochten de Tataren weer terugkeren naar hun schiereiland. Officieel zijn zij gerehabiliteerd, maar na terugkeer zijn zij voornamelijk aan hun lot overgelaten.

Hun bezit kregen zij niet terug. Oekraïne bekommerde zich niet erg om het lot van de Krim-Tataren, maar Kiev liet hen vrij in hun islamitische godsdienst, een eigen bestuursapparaat en legde niets in de weg als zij buitenlandse fondsen binnenhaalden om hun dorpen en stadjes te herbouwen. Vooral de band met Turkije werd hecht, ook waar het financiële steun betreft. Dzjemilev bezet al sinds 1999 een zetel in het parlement in Kiev om de belangen van zijn volk in de Oekraïense hoofdstad te bepleiten.

De Tataarse leider heeft onder andere van de Verenigde Naties hoge onderscheidingen gekregen voor zijn werk. In 2014 eerde Polen hem met de Solidariteitprijs. De internationale onderscheiding is ingesteld om mensen te eren die zich inzetten voor de mensenrechten en de democratie, een van de grondbeginselen van de Solidariteit-beweging die uiteindelijk het communistische regime in Polen omver wist te werpen zonder geweld.

Poetin voelde zich kennelijk, zoals zo vaak als hij wordt tegengesproken, zwaar beledigd door Dzjemilevs weigering akkoord te gaan met de annexatie. De uiterst integere leider van de Tartaren bleek ook niet te koop met lege beloften. Kort na de ontmoeting tussen beiden is Dzjemilev voor een periode van vijf jaar de toegang ontzegd tot Russisch grondgebied, dus de Krim incluis. Sindsdien is ook de houding tegenover de Krim-Tataren aangescherpt.

Dzjemilev heeft al een aantal keren zijn stem laten horen over de snel veranderende situatie voor zijn volk sinds de Russsiche vlag wappert op het schiereiland. Hij vreest voor een uittocht van de Tataren als de wereld geen aandacht schenkt aan de toenemende discriminatie onder leiding van het Kremlin. Er wonen nu ongeveer 300.000 Krim-Tataren op het schiereiland.

De meeste Krim-Tataren weigeren het Russische paspoort te accepteren. Dzjemilev: ‘Het paspoort accepteren is als het aannemen van een Ausweis van een bezettingsmacht. Kinderen worden al gepest op straat en op scholen als zij hun eigen taal spreken. We vrezen dat het Russisch ook voor de Krim-Tataren verplicht wordt gesteld. De plaatselijke leiders hebben al laten doorschemeren dat onze eigen bestuursstructuur ook zijn langste tijd heeft gehad. Het lijkt erop dat de Kremlin-vazallen die aan het bewind zijn gekomen op de Krim aansturen op een nieuwe deportatie van mijn volk.’

Op 18 mei 2014 wilden de Tataren in het centrum van Simferopol een grote manifestatie houden om te herdenken dat zij 70 jaren geleden werden gedeporteerd. De organisatie van die voor de Tataren belangrijke gebeurtenis is aan alle kanten tegengewerkt. Uiteindelijk kon er alleen een herdenkingsbijeenkomst plaatsvinden in een buitenwijk van Simferopol rond één van de moskeeën. De voor de Tataren emotionele herdenking werd op een provocatieve manier ontsierd door een massale aanwezigheid van de oproerpolitie.

Poetin had geen boodschap voor de Tataren op de dag dat zij het belangrijkste drama uit hun geschiedenis herdachten. Voor hen is dit een teken dat het Kremlin de Tataren al heeft geschrapt als onafhankelijke bevolkingsgroep op de Krim. Ook zij zullen moeten buigen voor de wil van het Kremlin. Zolang het morele gezag van Dzjemilev nog werkt zal het verzet tegen een gedwongen assimilatie van de Krim-Tataren geweldloos zijn, maar de Tataarse leider leeft in Kiev wel gescheiden van zijn volk. Dat beperkt zijn mogelijkheden om radicale groeperingen, vooral onder de jongeren, in toom te houden.

Intussen probeert het Kremlin de truc met een referendum, die zo succesrijk heeft gewerkt op de Krim, te herhalen in Loegansk en Donetsk, de oostelijke provincies van Oekraïne. Officieel neemt Moskou bij monde van president Poetin enige afstand van het referendum, althans Poetin vraagt de gewapende opstandelingen het referendum uit te stellen tot na de presidentsverkiezingen die aan het eind van de maand mei worden gehouden in Oekraïne. De leiders van de zogenaamde Volksrepublieken Donetsk en Loegansk willen daar niets van weten. In een grimmige sfeer organiseren zij een volksraadpleging die er nog idioter uitziet dan op de Krim. De inwoners van Loegansk en Donetsk krijgen de vraag voorgelegd of ze voor een zelfstandige volksrepubliek zijn. Het Oekraïense leger vordert intussen langzaam en manoeuvreert voorzichtig met zijn anti-terreuroperatie. De plaatsen Slavjansk en Kramatorsk zijn twee plekken waar veel gewapende mannen van moeilijk te identificeren herkomst zijn neergestreken.

De regen valt met bakken uit de lucht als een gemaskerde man het portier van de auto opent, het pistool getrokken. ‘Wegwezen hier. Geen vragen, geen foto’s. Anders gaan we schieten.’

De anti-terreuroperatie die vroeg in de ochtend in Slavjansk is begonnen en aan beide zijden slachtoffers heeft geëist heeft de gemoederen hier aan de rand van de stad danig verhit. Volgens de regering in Kiev zijn al meer dan tien wegversperringen van pro-Russische groepen rond de stad ontruimd. Maar deze, op de weg naar het naburige Kramatorsk, is nog in handen van de opstandelingen. De laatste uren lijkt een betrekkelijke rust weergekeerd. Misschien dat het slechte weer meespeelt.

‘Het begon met helikopters en beschietingen in de buurt van Slavjansk,’ zegt Valeri Maksimov, die de wacht houdt op een checkpoint bij Droezjkovka, ten zuiden van Kramatorsk. ‘Kennissen uit Slavjansk hebben me gebeld, ze zeggen dat er woonhuizen zijn beschadigd. Nu is het rustig. Ze hebben het schieten gestaakt, kennelijk om zich te hergroeperen. Ze willen ons doden. Wij willen niet dood, maar als het zo ver komt zullen wij waardig sterven.’

Maksimov is een mijnwerker uit de buurt en vertelt met graagte over de geschiedenis van zijn woonplaats. Tientallen meters van de wegversperring staat een houten, orthodox kruis en een gedenkteken. ‘Deze plek is gesticht door de kozakken in de zestiende eeuw,’ zegt Maksimov. ‘Kijk, hier was hun fort. Ze beschermden het land tegen aanvallen. Nu staan wij hier en we beschermen ook ons land. Wij willen niet dat op ons land bloed wordt vergoten. Maar we zullen ook niet toelaten dat ze hier komen om onze Russische broeders te doden. Dit is niet onze oorlog, hij wordt ons opgedrongen.’

Het is opvallend stil op de doorgaans drukke weg. De plaatselijke autoriteiten hebben de bewoners opgeroepen zoveel mogelijk binnen te blijven. Bussen en treinen rijden niet ‘om technische redenen’. Een enkele dorpsbewoner biedt tegen beter weten in fruit te koop aan langs de weg. Maar kopers zijn er niet vandaag. De weg van Donetsk naar Slavjansk telt verschillende controleposten die de vlag van de ‘Volksrepubliek Donetsk’ voeren. De bewakers zijn mannen met kalasjnikovs en een enkel jachtgeweer. Iedereen die in de richting Slavjansk rijdt wordt scherp gecontroleerd. ‘We hebben al een journalist als CIA-agent ontmaskerd,’ zegt een man die de namen van passerende journalisten per telefoon aan iemand doorgeeft. Als hij een fiat heeft gekregen mogen we verder.

De uitslag van het referendum in de twee Volksrepublieken in het oosten van Oekraïne is niet verrassend. De Russische televisie weet zeker dat het volk heeft gesproken. Er zijn beelden te zien van lange rijen voor stembureaus in Loegansk en Donetsk. De beelden zijn steeds van hetzelfde stembureau. De rij is te verklaren omdat er maar heel weinig plekken zijn waar mensen hun stem kunnen uitbrengen. De uitslag ligt net als op de Krim van tevoren al vast.

Alles draagt een geïmproviseerd karakter. De stembiljetten zijn simpele A4’tjes. Kieslijsten zijn er nauwelijks. Controle over alles wat er rondgaat op de plekken waar mag worden gestemd is afwezig. Oekraïense journalisten stemmen op vertoon van hun paspoort overal waar ze maar willen. Een van de journalisten doet dat vier keer, ook namens zijn vrouw die niet in persoon hoeft te verschijnen. Net als op de Krim is het stemproces alleen van belang voor de televisiebeelden.

Denis Poesjilin is de zelfverklaarde leider van de Volksrepubliek Donetsk. Hij heeft eerder al bewezen handig met cijfers te kunnen omgaan, als de plaatselijke leider van de piramidezwendel MMM die in Rusland en het Russisch-sprekende deel van Oekraïne vooral in de jaren negentig enorm populair was. MMM was een aandelenzwendel waarin deelnemers gouden bergen werden beloofd. In een mum van tijd kon je je kapitaal verdubbelen tot dat de piramide in elkaar stortte. Talloze argeloze deelnemers verloren hun spaarcenten. Niettemin zijn er zelfs onder hen nog altijd mensen die geloven dat het schema kan werken.

Deze Poesjilin kondigt triomfantelijk aan dat in Donetsk 75 procent van de kiezers is opgekomen en dat 90 procent voor de zelfstandige Volksrepubliek heeft grestemd. In Loegansk is het resultaat nog beter. Hier is 90 procent komen stemmen en 96 procent van de kiezers heeft ‘ja’ gezegd tegen de Volksrepubliek. Alles is net echt. Het beeld past precies in Poetins Rusland van vandaag, voor een groot deel een virtuele wereld.

Bij zo’n uitslag hoort natuurlijk een plechtige verklaring: ‘Op basis van de wil van het volk en het herstellen van een historische rechtvaardigheid, vragen wij de Russische Federatie te overwegen de Volksrepubliek Donetsk op te nemen.’ De Russische kijker krijgt dit allemaal als serieus opgediend. De reactie van het Kremlin verschilt wel erg met de reactie op het referendum op de Krim. Met de volksraadpleging op het schiereiland kon je nog zo marchanderen dat het echt leek. De schertsvertoningen in Donetsk en Loegansk zijn aan de wereld niet te verkopen als serieus, alleen aan het eigen publiek. Poetin heeft kennis genomen van de wil van het volk, maar verbindt er geen consequenties aan.

Het bloed blijft dagelijks van het beeldscherm druipen want de junta in Kiev voert tenslotte een oorlog tegen het eigen volk, gesteund door het Westen. Ook zijn er volop reportages die moeten aantonen dat in het oosten en zuiden van Oekraïne de presidentsverkiezingen van 25 mei door een boycot worden getroffen. Voordat het zover is wordt het Russische volk deze maand nog getroffen door een andere ramp die veroorzaakt wordt door Europa. Het Eurovisie Songfestival is het bewijs dat Rusland zich definitief dient af te keren van Europa. De degeneratie heeft in Europa nu een punt bereikt waarop Russen niet meer kunnen zwijgen.

Het centrum van de aandacht is natuurlijk de Oostenrijkse inzending Rise like a Phoenix vertolkt door de vrouw met de baard of de man in vrouwenkleding Conchita Wurst. Sinds Rusland deelneemt aan dit Europese fenomeen valt het mij op hoe serieus de Russen dit spektakel nemen en hoe groot de teleurstelling is als de Russische inzending het niet haalt. De discussie is nu of de tweelingzusjes Tolmatsjeva maar niet beter naar huis kunnen komen.

De tweeling is een produkt van de sterrenfabriek van de Russische showbizz. De wereld van glitter en glamour neemt een speciale plaats in in het Russische leven. Russen houden van show en meeslepende dramatische ballades. Wat dat betreft moet worden gezegd dat Rusland een eigen geluid heeft. De televisie staat in Rusland nog bol van de shows die in het Westen sinds de jaren zeventig al niet meer te zien zijn. Grote orkesten, showballetten, oogverblindende decors waarin sexy meiden en dito jongens kwelen over verloren of hervonden liefdes.

Zonder roddelpers geen showbusiness, dus de kiosken liggen vol met glossy bladen en periodieken op eenvoudig krantenpapier die verhalen over het wel en wee van de sterren. Negentig procent van de ruimte wordt gevuld met verhalen over leden van de estrada, zoals de Russische showgemeenschap wordt aangehuid, die voor een westerse lezer totaal onbekenden zijn. Je moet het als Amerikaanse of Europese ster wel heel bont maken wil je uitstijgen boven de rubriek korte berichten.

De koningin van dit genre is Alla Poegatsjova. Al in de Sovjetjaren was zij de diva van de natie. Dezer dagen is zij 65 jaar geworden. Een van de Kremlinkanalen valt de eer te beurt haar te mogen interviewen. Er is een interessante vorm voor het interview bedacht. Allotsjka, zoals zij door de meeste Russen liefdevol wordt genoemd, wordt anderhalf uur rondgereden in een verlengde limousine die van alle gemakken is voorzien. Het doet er niet zoveel toe wat zij heeft te zeggen in haar paleisje op wielen. De aandacht wordt voortdurend afgeleid door de al maar durende excursie door Moskou. Het is een reis die nergens begint en ook nergens ophoudt. Een beetje symbolisch voor het huidige Rusland. Poetins land is onderweg, maar noch hijzelf noch zijn onderdanen lijken te weten waar de reis heen gaat.

De tweeling Tolmatsjeva mag op het Songfestival de typisch Russische dreun Shine zingen, maar het gesprek gaat over Conchita. Er komen speciale talkshows over het onderwerp. Na de Europese kritiek op de antihomowetgeving is dit het moment om terug te slaan. Dat iemand als Conchita kan optreden is een teken dat Europa is gedegenereerd naar een niveau waar het niet meer te redden is. ‘Dit is het einde van Europa,’ schreeuwt de overal aanwezige ultra-nationalist Zjirinovski. Hij roept ook nog dat het Rode Leger zich nooit had moeten terugtrekken uit Oostenrijk. ‘Als we waren gebleven was het land nu een beschaafd onderdeel van het Russische rijk geweest zonder Conchita’s.’ Oostenrijk is na de oorlog nog tot in de jaren vijftig bezet geweest door het Rode Leger.

De Oostenrijkse dame met de baard zingt:

You were warned
Once I am transformed
Once I am reborn
You know I will rise like a phoenix
But you are my flame

Kan deze tekst wel op de Russische televisie? Valt dit onder de wet die propaganda voor niet-traditionele vormen van seksualiteit verbiedt? Al schreeuwend komt het publiek er niet uit in de praatshows. De staatsomroep doet nog een halfhartige poging bij Eurovisie of zij het Songfestival kunnen uitzenden zonder Conchita. Het antwoord is duidelijk, het is alles of niets.

Het festival wordt onverkort weergegeven. De tweelingzusjes Tolmatsjeva worden uitgefloten door het publiek in Kopenhagen als zij de finale halen. De Oekraïense inzending met Maria Jaremtsjoek krijgt een ovatie. Het leidt opnieuw tot hysterie in de praatshows op de Russische televisie. De tweelingzusjes doen het zo fantastisch en dreigen nu het slachtoffer te worden van de anti-Russische hetze in Europa. Als Rusland de finale niet wint is dat een politieke keuze, want objectief gesproken is de Russische inzending veruit de beste. Het wordt, tot ongeloof van de Russische natie, Conchita die het festival wint.

Het is nu heel zeker, alleen de Russische christelijke beschaving kan Europa redden. Na dit spektakel wordt het tijd het Eurovisie Songfestival vaarwel te zeggen en een eigen Russischtalig festival te organiseren, is de reactie in de praatshows. Het zal niet gebeuren, want net als in de andere landen van Europa lijdt ook Rusland inmiddels aan de Songfestivalverslaving.

Petro Porosjenko is de nieuwe president van Oekraïne, overtuigend al in de eerste ronde gekozen met hoge scores in de meeste regio’s van Oekraïne, zelfs daar waar de nieuwe Volksrepublieken terreur uitoefenen. De Kremlintelevisie vertelt de Russische kijkers dat de keuze voor de chocolademiljardair is verlopen volgens het scenario dat in Brussel en Washington voor deze verkiezingen is geschreven. Niets lijkt in Rusland meer te kunnen zonder een complottheorie.

Op de avond van de verkiezingsdag, als de eerste prognoses binnenkomen, geeft de Russische televisie de kandidaat van de Rechtse Sector Dmitro Jarosj 37 procent van de stemmen. Het fascisme is nu officieel aan de macht, luidden de eerste commentaren. Het blijkt een merkwaardige provocatie. Jarosj haalt in werkelijkheid nauwelijks een procent van de stemmen. In enkele praatshows klinkt de suggestie door dat Jarosj inderdaad zo’n hoge score had, maar dat de stemmen op hem massaal zijn overgeheveld naar Porosjenko. Met andere woorden, Porosjenko dankt zijn verkiezing aan de fascistische massa in Oekraïne.

Het Kremlin vindt een dergelijke benadering van de verkiezingsuitslag kennelijk ook te dol, vooral als internationale waarnemers de verkiezingen als democratisch hebben bestempeld, al betreuren zij het dat in enkele regio’s de kiezers niet hebben kunnen stemmen. De theorie dat in feite de leider van de fascisten de verkiezing heeft gewonnen verdwijnt na enkele dagen uit het nieuws.

De vraag is of met Porosjenko Oekraïne in de ogen van het Kremlin een legitieme president heeft. Het Kremlin heeft bijna twee weken nodig om tot de conclusie te komen dat de keuze voor de chocolademagnaat inderdaad de keuze is van het Oekraïense volk.

De Kremlintelevisie laat op de dag voor de inauguratie van de nieuwe president beelden zien uit Donetsk waar de massa’s hun eigen antwoord hebben op de nieuwe president van Oekraïne. Volgens de commentaartekst heeft de bevolking van Donetsk duidelijk gedemonstreerd dat Porosjenko niet hun president is. Op de beelden zie je mensen chocolaatjes en bonbons uit de doosjes van de Porosjenko-merken leeggooien op straat en vertrappen. De cameraman heeft moeite de actie massaal en spontaan te laten overkomen. Niet meer dan vijftig mensen zijn bereid gevonden de chocolaatjes te verpletteren.

JUNI 2014

‘Tegen Rusland gerichte complotten bestaan. Dat is waar. Het probleem is alleen dat alle volwassen Russen deel uitmaken van die complotten.’
Viktor Pelevin, moderne Russische schrijver

Een meisje in een zwart T-shirt staat vlakbij het Rode Plein en ze houdt een plakkaat boven haar hoofd. ‘Poetin, eerbiedig de grondwet!’ heeft ze erop geschreven. Ze is jong en kennelijk vol strijdlust. Ze schreeuwt het uit dat er in Rusland politieke gevangenen zijn. De arrestanten van de zesde mei 2013, de dag van het grote protest tegen Poetin op het Moerasplein in Moskou, zitten nog steeds vast. Ze staat daar om het publiek erop te wijzen wat er in hun land gebeurt. De voorbijgangers hebben geen boodschap aan haar protest. Het meisje wordt uitgescholden voor drugsverslaafde. ‘Je maakt Rusland te schande,’ roepen omstanders. Er is vijandschap om haar heen.

Haar boodschap is helaas wel waar. Het Rusland van Poetin kent mensen die gevangenzitten omdat ze hun stem wilden laten horen tegen het gemarchandeer met verkiezingen in hun land. Het Kremlin zegt dat zij geen politieke gevangenen zijn, maar vastzitten omdat ze de orde hebben verstoord.

Het meisje, de heftige reactie van haar landgenoten en tenslotte de politie die haar wegvoert zijn tekenend voor de ‘oorlogssfeer’ waarin de Kremlin-propaganda het Russische volk heeft gebracht. Voor een ander geluid, laat staan voor debat, is geen ruimte meer.

De resultaten van opiniepeilingen laten deze maand zien dat een overgrote meerderheid van de bevolking vindt dat er geen behoefte is aan oppositie tegen het huidige bewind. Het land is in oorlog dus moet de natie zich verenigen achter de nationale leider. Diezelfde peilingen vertellen deze maand dat ruim zeventig procent van de bevolking vindt dat Poetin ook na 2018 voor een nieuwe termijn van zes jaar moet worden gekozen.

De Russen die het protesterende meisje uitschelden hebben vermoedelijk zitten juichen toen zij op de televisie Jelena Mizoelina in het programma Speciale correspondent een emotionele oproep hoorde doen. ‘Rusland kent vele mannen met karakter. Ik doe een beroep op die mannen om zich te melden als vrijwilliger en zich aan te sluiten bij de moedige mannen die onze Russische broeders in Donetsk en Loegansk beschermen tegen het brutale geweld van de junta in Kiev.’ Mizoelina is niet zomaar een stem uit het publiek. Zij is lid van het parlement voor de Kremlin-partij Verenigd Rusland. Zij was een initiatiefneemster van de anti-homowet waarmee zij internationaal de aandacht trok. Zij roept dit keer Russische mannen op te gaan vechten in het buurland Oekraïne.

Er is niemand die zich verbaast over de oproep. De opstandelingen, onder wie langzamerhand nogal wat Russische vrijwilligers, hebben intussen al een transportvliegtuig van het Oekraïense leger neergeschoten. Er zijn 49 doden te betreuren. Russische vrijwilligers besturen tanks en gevechtswagens zonder kentekens, vermoedelijk afkomstig uit Russische wapenarsenalen. Er komen steeds meer berichten dat goed georganiseerde groepen in perfecte uniformen en voorzien van moderne wapens lokale vechtersbazen vervangen.

Dat alles bij elkaar opgeteld kan maar tot één conclusie leiden: Rusland is in oorlog met Oekraïne, maar er is geen Russische burger die er wakker van ligt. Sterker nog, het parlement biedt Russische vechtersbazen in Oekraïne wettelijke bescherming. De vrijwilligers vervullen volgens die wet een ‘humanitaire missie’. Zij beschermen onschuldige burgers tegen geweld. Hiermee heeft de Doema een nieuwe vorm van humanitaire hulp bedacht. Hulp met het doel te doden. Niemand verbaast zich meer over de onzin die het Russische parlement produceert.

De Russische televisienetten staan bol van de misdaden die het Oekraïense leger pleegt in zijn anti-terroristische operatie en van de opgeklopte verhalen over vluchtelingen die uit handen van de moorddadige junta in Kiev worden gered. Er zijn geen beelden te zien van de eerste Russische vrijwilligers die het leven hebben verloren in de strijd en onder andere in de voorsteden van Moskou in stilte worden begraven. Over de dood van deze ‘helden’ van het Doemalid Mizoelina geen woord in de Kremlinmedia.

De ‘helden’ zijn vaak ook huursoldaten. Een kennis van twee gesneuvelde opstandelingen schrijft op haar internetblog over hun begrafenis in een dorp niet ver van Moskou. De jongens gingen vechten in Oekraïne vanwege het geld. De huursoldaten krijgen een vergoeding voor elke dag die zij aan het front vechten. Bonussen zijn er te verdienen voor het uitschakelen van officieren van het Oekraïense leger. Een iets mindere bonus is te verdienen voor iedere soldaat die zij doden. De twee jongemannen namen de wapens op om hun financiële problemen op te lossen. Dit zijn verhalen die niet in het propagandabeeld van het Kremlin passen.

De hysterie bereikt een nieuw hoogtepunt als een verslaggever, een geluidsman en een cameraman van het eerste Russische televisiekanaal omkomen aan het front in Oekraïne. De oorlog is geen voetbalwedstrijd meer, maar realiteit. De Russische propaganda van vele maanden heeft zijn droeve resultaat bereikt, er sterven mensen voor een vaag en nauwelijks te begrijpen doel. Rusland is bezig historische vergissingen te herstellen, maar waarom? En waarom moeten voor dat idee levens worden geofferd? De Oekraïense burgers die in steden als Donetsk en Loegansk enkele maanden geleden nog een rustig bestaan leidden vinden zichzelf plotseling terug in een conflict dat moeilijk valt thuis te brengen. De horden fascisten uit Kiev die de Russische televisie heeft aangekondigd zijn nog altijd niet verschenen. In plaats daarvan struinen er goed bewapende groepen mannen door hun straten van wie niemand weet wie ze zijn. En ja, het Oekraïense leger schiet op die groepen. In die merkwaardige sfeer sterven ook onschuldige burgers.

Mensen als Mizoelina stellen zich niet de vraag waar Rusland het recht vandaan haalt om een chaos te veroorzaken op het grondgebied van een buurland. De bazen van de Kremlinmedia bedrijven gehoorzaam de oorlogspropaganda, ook zij stellen zichzelf geen enkele vraag. Zij sturen hun verslaggevers onvoorbereid het oorlogsgebied in met de opdracht vooral de wandaden van de junta in Kiev in beeld te brengen. Noch de bazen, noch de verslaggevers realiseren zich dat zij een onzinnige missie vervullen. Staatspatriottisme heeft een prijs. President Poetin doet alsof het zijn oorlog niet is. Rusland is langzamerhand een land in totale verwarring. Het onderwerp Krim en Oekraïne wordt op gezellige familiebijeenkomsten of onder vrienden gemeden als de pest.

Aleksandr Doegin, de al eerder aangehaalde nationalistische filosoof en professor aan de Moskouse Staatsuniversiteit, wil zelfs meer bloed zien vloeien om zijn droom, het herstellen van een Russische wereldmacht, te verwezenlijken. Hij spreekt een internetkanaal toe van de separatisten in Donetsk. Na een haattirade tegen Amerika, het Westen en de junta in Kiev eindigt hij zijn betoog met: ‘Er rest ons nog maar één weg: het doden van Oekraïeners. Doden, doden, doden. Dat zeg ik u als professor.’ Zijn oproep tot moord leidt gelukkig nog wel tot een reactie uit de universitaire gemeenschap. Er verschijnt een petitie op het internet waarin de ondertekenaars de rector van de universiteit oproepen Doegin te ontslaan, omdat hij het wetenschappelijk niveau van de universiteit te schande maakt. In een korte tijd staan er 7500 adhesiebetuigingen onder de petitie. Een document dat de professor steunt in zijn fascistoïde strijd haalt slechts 500 ondertekenaars. De universiteit besluit de moordlustige professor uit zijn functie als hoofd van de afdeling conservatieve studies te zetten. Dat is een hoopvol teken. Minder hoopvol is dat Vladimir Zjirinovski, de ultranationalistische lieveling van het Kremlin, wordt voorgedragen als opvolger van Doegin.

Op 12 juni verzamelt de elite onder de patriotten van het moderne Rusland zich op het kathedralenplein binnen de Kremlinmuren. Het is onafhankelijkheidsdag (officieel De Dag van Rusland), al weet meer dan de helft van de Russen, volgens de resultaten van opiniepeilingen, niet waaraan ze deze vrije dag hebben te danken. Het is ook een merkwaardige dag. Het parlement van de Russische republiek van de Sovjet-Unie nam in 1990 een onafhankelijkheidsverklaring aan. De vraag rees toen al: onafhankelijk van wie of wat? De Russische Sovjet-republiek was de spil waarom de Sovjet-Unie draaide. De Sovjet-Unie zou nog meer dan een jaar bestaan.

Velen van de aanwezigen op de feestelijke bijeenkomst op 12 juni delen het lidmaatschap van dezelfde club waar ook professor Doegin deel van uitmaakt, de Izborski Kloeb. Leden van de club zijn politici, economen, journalisten en leden van allerlei nationalistische organisaties. De club is in het leven geroepen door de gouverneur van de regio Pskov in het westen van Rusland, Andrej Toertsjak. De gouverneur is een trouwe vazal van president Poetin. In het plaatsje Izborsk heeft hij de nieuwe Kremlinelite voor het eerst bijeengeroepen.

Hun doel is de Russische burger te laten kennismaken met de patriottische opvattingen van de staat. De leden van de club doen dat niet alleen via de media. Zij hebben zich ook tot taak gesteld de burgers in alle windstreken van het Russische rijk persoonlijk op de hoogte te brengen van wat zij onder Russisch patriottisme dienen te verstaan. In de media willen de leden een tegenwicht bieden aan de liberale ideeën die vreemd zijn aan de Russische cultuur en waarmee het westen de Russische massamedia vergiftigt. Het doel is ook om een krachtig front te vormen van organisaties die zich oriënteren op het laten herrijzen van de Russische staat als een wereldmacht, een nieuw Euraziatisch imperium.

Zij prediken staatspatriottisme en roepen op leden van de ‘vijfde colonne’ te ontmaskeren die de Russische staat proberen te ondermijnen. De leden van de Izborski Kloeb noemen zichzelf sociaal-conservatieven met een christelijk orthodoxe oriëntatie. Zij etaleren zichzelf als de Russische intelligentsia. Het is geen geheim genootschap. De leden domineren de informatieve programma’s op de televisie, hebben toegang tot radiostations en zij bestoken hun publiek via het internet. Wie hun teksten met westerse ogen leest op de website van de club slaat de schrik om het hart, niet alleen vanwege de banale onzin die wordt uitgekraamd, maar vooral vanwege de haat die spreekt uit elk woord. Het maakt niet uit of een econoom, historicus, mathematicus, politicus, journalist of domweg een activist aan het woord is, alle clubleden lijken bevangen door ideeën die alleen maar kunnen leiden tot een confrontatie met de rest van de wereld. Zij leven in de wereld van complotten die het Westen smeedt om Rusland voortdurend loeren te draaien.

Leden van de club vallen natuurlijk onder de laureaten die op de Dag van Rusland een onderscheiding uitgereikt krijgen voor hun verdiensten voor het vaderland. President Poetin spreekt het gezelschap toe en wijst er nog eens op dat de annexatie van de Krim een belangrijke stap is in het herstellen van de historische rechtvaardigheid. Enkele dagen later blijkt uit een artikel in de krant Novaja Gazeta, één van de weinige resterende oppositiekranten, dat het Kremlin niet erg selectief is bij het uitdelen van de onderscheidingen. Er zijn nogal wat criminelen onder de gedecoreerden. Het Kremlin heeft in stilte 300 personen onderscheiden die zich verdienstelijk hebben gemaakt tijdens de succesrijk verlopen annexatie van de Krim. De vertrouwelijke lijst die de krant in handen heeft gekregen wemelt van de dubieuze typen, die een rol hebben gespeeld bij de gebeurtenissen op het schiereiland in maart 2014. Niet verrassend is bij voorbeeld dat op de lijst ook de namen prijken van leden van de Night Wolves, de groep Hells Angels die de president tot zijn vriendenkring rekent. De club van motorrijders is de mobiele brigade van de verkondigers van de ‘groot-Russische gedachte’.

De leden van de Izborski Kloeb, figuren met een dubieuze achtergrond, alles en iedereen lijkt gemobiliseerd voor de oorlogsinspanning die Rusland moet leveren in zijn strijd tegen een fictieve en onzichtbare vijand. Het Kremlin zelf zet deze maand stappen om een nieuwe defensiestrategie te ontwikkelen die ‘een antwoord is op de bedreigingen waaraan Rusland het hoofd moet bieden’, heet het officieel. Het is aan minister van Buitenlandse Zaken Sergej Lavrov en aan de minister van Defensie Sergej Sjojgoe uiteen te zetten wat vandaag de bedreigingen zijn die een gevaar vormen voor de soevereiniteit van de Russische staat. Het Kremlin is ervan overtuigd geraakt dat de revoluties en omwentelingen die we in de afgelopen jaren hebben gezien zijn bedacht door Washington, met steun van de Europese partners van Amerika. Georgië, Kirgizië, Oekraïne, Tunesië, Libië, Syrië of Egypte: Rusland ziet een patroon in de volksopstanden in die landen.

Minister Sjojgoe praat de leden van de staatsdoema zelfs bij in een besloten vergadering over de nieuwe gevaren waaraan Rusland bloot staat. Het patroon in de recente revoluties is duidelijk, volgens de minister. Vooral Amerika, maar ook Europa, spendeert veel geld aan ‘het zogenaamd opbouwen van een burgersamenleving in de landen die het doelwit zijn om te worden onderworpen aan de westerse hegemonie, normen en waarden’. Zeg maar, het organiseren van een vijfde colonne. Daaruit komt een oppositiebeweging voort die via het stoken van onrust en massademonstraties wettige regeringen omverwerpt. Ook in Rusland is die poging ondernomen met de massademonstraties voor en na de herverkiezing van president Poetin in 2012.

Gelukkig heeft het Kremlin dat plan tijdig doorzien en adequate maatregelen genomen om de oppositie uit te schakelen en de bevolking te mobiliseren tegen het schenden van de soevereiniteit van Rusland. Bovendien is er effectief opgetreden om binnengeslopen westerse normen en waarden, zoals homofilie, in de Russische samenleving te elimineren. ‘Maar waakzaamheid blijft geboden,’ aldus de minister die het parlement verzekert dat het leger in opperste staat van paraatheid is en voorbereid is op alle eventualiteiten die voortvloeien uit de westerse plannen.

Het Westen heeft, nadat de poging Rusland te destabiliseren in 2012 mislukte, vervolgens zijn giftige pijlen gericht op Oekraïne. De Oranjerevolutie van 2004 in Oekraïne heeft Moskou nog weten te pareren, maar het Westen is blijven wroeten met zijn methoden van de ‘vijfde colonne’, en heeft vorig jaar opnieuw toegeslagen. Dat niet alleen, bijna drie maanden na de annexatie van de Krim, leren we dat Rusland door het oog van de naald is gekropen. De NAVO had plannen de vlag van de alliantie te hijsen in Sebastopol en op de Krim, nadat de macht in Kiev was overgenomen door pro-Europese fascisten, Bandera-volgelingen en nationalisten. Daarom had Poetin geen andere keuze dan de NAVO een slag voor te zijn en het schiereiland en Sebastopol te annexeren.

Daarmee is Rusland nog niet uit de gevarenzone. Minister van Defensie Sjojgoe kondigt legeroefeningen aan langs de grens met Oekraïne. Sjojgoe heeft zich alvast in gevechtstenue gestoken wanneer hij de oefeningen aankondigt. De sterren, strepen en balken die zijn uniform sieren moeten de indruk wekken dat hier een man staat die geheel is toegerust om het vaderland te verdedigen. ‘De opperbevelhebber van de strijdkrachten, Vladimir Vladimirovitsj Poetin, heeft het bevel gegeven voor grootschalige manoeuvres,’ bast zijn stem door de Russische huiskamers. De kijker moet de indruk krijgen dat het land werkelijk in gevaar is. De burger kan rustig gaan slapen, want dankzij de opperbevelhebber van de strijdkrachten zijn de troepen paraat het vaderland te verdedigen.

De westerse burger is naïef. Hij denkt niet in complottheorieën, vandaar dat het boven geschetste beeld van de doortrapte aanval van het westen op de soevereiniteit van Rusland het gros van de mensen is ontgaan. Aan de Russische burger is deze Koude Oorlog moderne stijl makkelijk te verkopen. Het gros van de Russische burgers gelooft heilig in complotten. Zeker samenzweringen die tot doel hebben het machtige Rusland te verzwakken. Zo is het in de hele geschiedenis geweest en waarom zou dat nu anders zijn? Waarom de smeders van de complotten er altijd maar op uit zijn Rusland te verzwakken is niet duidelijk. In moderne tijden speelt de economie een hoofdrol. Rusland is een markt van 145 miljoen potentiële consumenten. In een welvarend Rusland met kapitaalkrachtige consumenten valt voor westerse ondernemingen geld te verdienen, niet in een zwak Rusland waar de bevolking aan de bedelstaf is. Dat is te logisch gedacht voor veel Russen. Zij klampen zich liever vast aan de Russische filosofen en schrijvers die door de eeuwen heen Europa hebben weggezet als fanatiek anti-Russisch.

Het neerhalen van het transportvliegtuig met zijn vele doden, het Russische gerommel met de halve en hele criminelen van de zogenaamde Donetsk- en Loeganskrepublieken en de niet aflatende anti-Oekraïense propaganda in de Russische media vervreemden Moskou steeds meer van Kiev. De emoties koken soms over. Een ziedende menigte belaagt de Russische ambassade in Kiev en koelt zijn woede op de auto’s van diplomaten, en eieren vliegen tegen de gevel kapot. De minister van Buitenlandse Zaken Andrej Desjtsjitsa mengt zich onder de menigte in een poging de zaak te sussen.

Hij doet dat onder meer door met de menigte een leuze te scanderen die onder Oekraïense voetbalsupporters de afgelopen maanden populair is geworden. De belangrijkste zin komt erop neer dat zij president Poetin uitmaken voor een ‘eikel’ in een zwakke vertaling en een ‘lul’ in een meer grove vertaling. Niet erg diplomatiek van de minister. Het Kremlin laat de kans niet lopen Kiev op zijn plaats te zetten vanwege het niet verstandige optreden van de minister. Desjtsjitsa krijgt zijn congé.

Het leger is paraat aan de grenzen, maar in het binnenland kan de aandacht ook niet verslappen, want de gevaren loeren overal. De al eerder aangehaalde minister van Cultuur Medinski heeft er zijn handen vol aan om de Russische cultuur te zuiveren van anti-Russische invloeden. De filmregisseur Roeslan Kakanajev heeft een film gemaakt onder de titel Prikazano zabyt (‘Vergeten op bevel’). De film is een gedramatiseerd verslag van de gebeurtenissen die zich hebben afgespeeld in Tsjetsjenië aan het eind van de Tweede Wereldoorlog. Stalin gaf de opdracht Tsjetsjenen en Ingoesjen te deporteren naar Centraal-Azië. Hij beschuldigde de Kaukasische volkeren van het collaboreren met de Duitse vijand.

Het Rode Leger voerde die deportatie niet zachtzinnig uit. De film verhaalt over de excessen. Zoals de gebeurtenis in het dorpje Chajbach waar de dorpsbewoners werden samengedreven in een schuur die vervolgens door soldaten in brand is gestoken. Nagenoeg alle dorpsbewoners verbrandden er levend. Het filmscenario is gebaseerd op de verhalen van ooggetuigen. Het ministerie van Cultuur heeft het verspreiden van de film verboden. De inhoud wakkert etnische haat aan, volgens minister Medinski. Ook de herdenking van de deportatie, in dit jaar 2014 zeventig jaar geleden, is in Tsjetsjenië eveneens verboden vanwege dezelfde overweging.

Het masseren van de geschiedenis, het verzwijgen van de zwarte bladzijden, valse patriottische interpretaties van historische gebeurtenissen en ontkenningen van het pijnlijke verleden verhinderen al jarenlang dat de Rus zijn geschiedenis recht in de ogen kan kijken. Het verbieden van de film is er opnieuw een bewijs van. Het ontbreken van een burgersamenleving die een discussie over ook de zwarte bladzijden in de geschiedenis afdwingt wreekt zich telkens weer. De staat dicteert wat de burger moet vinden van zijn geschiedenis en blokkeert elke discussie. Het niet om kunnen gaan met de geschiedenis is één van de remmende factoren in de vooruitgang van Rusland. Het land loopt voordurend vast in het moeras van zijn eigen geschiedenis.

Het ontbreken van een open discussie over de geschiedenis is er ook de oorzaak van dat talloze Russen leven met een vertroebeld wereldbeeld. Dat heeft, zien we vandaag in Oekraïne, dramatische consequenties. Velen die de wapens daar hebben opgenomen tegen het wettige gezag van Kiev lopen achter leuzen aan die geen enkele relatie hebben met de werkelijkheid. Het begrip Novorossija, de nieuwe Russische wereld van Catharina de Grote is daar een voorbeeld van.

Eén van die in de geschiedenis verdwaalde lieden is Igor Strelkov. Hij is ook bekend als Igor Girkin. Strelkov/Girkin noemt zichzelf de minister van Defensie van de Donetskrepubliek en eigenlijk van Novorossija. Strelkov is een pseudoniem dat ongeveer staat voor ‘man met het geweer’. Hij heeft een duister verleden in diverse conflicten waar hij is opgedoken. Op de Balkan, in Moldavië en ook in Tsjetsjenië. Hij zou bij de Russische inlichtingendienst FSB hebben gewerkt. De mensenrechtenorganisatie Memorial is er van overtuigd dat deze Strelkov een aantal oorlogsmisdaden op zijn geweten heeft tijdens de oorlog in Tsjetsjenië.

Vaststaat dat Strelkov jarenlang een actief lid was van clubs die zich toeleggen op de militaire historie van het Russische rijk. Uit die clubs zijn veel mensen naar voren gekomen die ultra-nationalistische ideeën zijn gaan aanhangen. Dat heeft geleid tot ruzies en scheidingen in deze historische verenigingen. De nationalisten waren niet alleen geïnteresseerd in militaire geschiedenis, maar meer en meer in het gewapenderhand herstellen van het tsaristische Russische rijk zoals het in de negentiende eeuw bestond. Strelkov was een van de drijvende krachten achter die ‘actieve stroming’ onder de leden van de historische verenigingen.

Ik ken een aantal mensen die actief zijn in deze verenigingen, maar niemand was bereid te praten over de Strelkovs die nu het oostelijk deel van Oekraïne op stelten zetten. Zijn ze bang om te praten? Eén kennis stemde in met een gesprek, maar annuleerde onze afspraak tot twee keer toe. ‘Ik heb diverse redenen om geen informatie te geven over mensen als Strelkov. Het is een rancuneuze, gevaarlijke en criminele sfeer waarin deze mensen verkeren.’ Een andere kennis die al meer dan twintig jaar in de historische militaire verenigingen actief is belde zijn afspraak eveneens af. ‘De kring van mensen is klein. Iedereen kent iedereen en informatie die ik geef kan makkelijk naar mij worden herleid, ook al doe ik het anoniem. We hebben hier te maken met mensen die lijden aan een ernstige vorm van schizofrenie.’ Het Kremlin heeft er geen bezwaar tegen met dit soort typen in zee te gaan.

Sterker nog, president Poetin adviseert zijn Oekraïense collega Porosjenko met deze mensen te gaan praten als onderdeel van diens vredesplan. De Oekraïense president ziet daar niets in. Hij wil, volgens zijn vredesplan met iedereen praten die de wapens neerlegt. Hij heeft een eenzijdige wapenstilstand afgekondigd. Uit Rusland afkomstige avonturiers als de Strelkovs kunnen hun wapens neerleggen en naar huis gaan. Het ziet er niet naar uit dat zij dat doen. Ook het Kremlin moedigt de gewapende opstandelingen niet aan in te gaan op het ‘ultimatum’ van Kiev.

Het ziet er naar uit dat het regime in Moskou heeft gekozen voor de politiek van oorlogsmobilisatie. Op een mobilisatie volgt automatisch oorlog of demobilisatie. Poetin weegt de opties welke weg zijn politieke leven en dat van zijn entourage voor in lengte van jaren kan garanderen. De stappen van het Kremlin beslissen over leven en dood in de oostelijke delen van Oekraïne. Voor iedere dode die er valt draagt president Poetin de volle verantwoordelijkheid. De Russische propagandamachine vertelt het omgekeerde verhaal: Poetin is de vredesduif en het ‘eurofascistische regime’ in Kiev, gesteund door Amerika en Europa, is de oorlogshitser. Zolang het Kremlin de interne informatieoorlog controleert blijven tientallen miljoenen Russen verstoken van een beeld van de werkelijkheid en kunnen zij zich wentelen in de Russische traditie van de complottheorieën.

President Porosjenko sluit deze maand juni 2014 af met het tekenen van het associatieverdrag met de Europese Unie. ‘Oekraïne betaalt een zware prijs voor het bereiken van het Europese ideaal,’ zegt hij. Het antwoord van het Kremlin is veelzeggend. In het oosten van Oekraïne laait de strijd weer op en vallen er doden. Sergej Glazjev de nationalist en economische adviseur van president Poetin scheldt Porosjenko uit voor ‘nazi’. ‘Ja,’ verzucht een commentator op het radiostation de Echo van Moskou, ‘zo zijn onze manieren.’

JULI 2014

Vergeef ons, Nederland
Prosti, Gollandija

LifeNews, het internetkanaal, heeft weer eens de primeur op 17 juli 2014. De opstandelingen in het oosten van Oekraïne hebben een Antonov-26 vrachtvliegtuig van het Oekraïense leger neergeschoten. Igor Strelkov maakt er ook trots melding van in een twitterboodschap. ‘We hadden ze nog zo gewaarschuwd ons luchtruim niet meer binnen te vliegen,’ meldt hij. Het staatspersbureau RiaNovosti zorgt voor een brede verspreiding van het nieuws. De primeur en de tweet zijn geen lang leven beschoren. Binnen een paar uur is duidelijk dat het vrachtvliegtuig van het type Antonov-26 in werkelijkheid een passagiersvliegtuig is. Het is een Boeing 777-200 van de Maleisische luchtvaartmaatschappij Malaysia Airlines. De primeur en het twitterbericht verdwijnen. Het slapende dorp Grabovo op het Oekraïense platteland, zo’n dertig kilometer van de grens met Rusland, is wereldnieuws en groeit uit tot het centrum van een zenuwenoorlog tussen het Westen en Rusland.

LifeNews is een belangrijk element in de propagandaoorlog van het Kremlin. Het kanaal heeft nauwe banden met de Russische inlichtingendiensten en de opstandelingen van de zogenaamde volksrepublieken Donetsk en Loegansk, samen Novorossija genaamd. Igor Strelkov is de commandant van de opstandelingen. Een Rus uit Moskou met eveneens nauwe banden met dezelfde inlichtingendiensten. Strelkov (de Schutter) zal binnen vierentwintig uur nog een opvallende mededeling doen over de honderden lijken die verspreid liggen over het gebied dat zijn vechtersbazen controleren: ‘Het zijn oude lijken. De passagiers zijn al als lijk ingeladen in Amsterdam.’

Strelkov, wiens echte naam Girkin is, hebben we al eerder beschreven als een man die het naspelen van historische veldslagen als hobby had. De krijgsgeschiedenis in praktijk brengen trok hem steeds meer de afgelopen jaren. Zijn clubgenoten van historische gezelschappen in Moskou zien hem in snel tempo de nationalistische kant op drijven. Girkin voert zichzelf binnen in een mythologische wereld waarin ruimte is voor het laten herleven van de Witte Legers die de Roden zullen verjagen van de Russische aarde en de absolute monarchie zullen herstellen. Een man, rijp voor een ernstig gesprek met een psychiater, vertelde mij een van zijn clubgenoten onlangs.

Hetzelfde geldt voor een andere Russische staatsburger die een hoofdrol voor zichzelf opeist in het oosten van Oekraïne, Aleksandr Borodaj. Hij noemt zich premier van de volksrepubliek Donetsk. Hij komt uit dezelfde kringen als Girkin. Ze delen ook hun verwevenheid met de Russische veiligheidsdiensten. Samen hebben ze al menig slagveld afgestruind, van Tsjetsjenië tot de Krim.

Mensen in Moskou die het duo kennen houden hun hart vast als ze Girkin/Borodaj in actie zien. Er kan niets goeds van komen.

Op de dag dat de wereld geschokt reageert op de ramp met het passagiersvliegtuig verdwijnt een andere leidende figuur van de opstandelingen, Denis Poesjilin, van het toneel. Hij was voorzitter van het parlement van de volksrepubliek Donetsk. Hij zit volgens het persbureau Interfax intusen hoog en droog in Moskou. Vermoedelijk op de vlucht voor de consequenties van de ramp. Deze dubieuze zakenman voelt kennelijk nattigheid. In Moskou is hij onder vrienden. Er is onder de separatisten veel onderlinge rivaliteit, vandaar dat figuren komen en gaan, de meesten hebben een duistere achtergrond.

Het propaganda-apparaat van het Kremlin dat dag in dag uit de Russische bevolking al maandenlang vertelt dat de fascisten en de junta in Kiev genocide plegen op de Russen die in Oekraïne wonen is even van slag. De instructies van het Kremlin wat te doen met de catastrofe met het passagiersvliegtuig komen kennelijk langzaam door. In de nieuwsbulletins is het niet meteen het belangrijkste nieuws en de kranten pakken er niet mee uit. Bronnen vertellen me dat er werkelijk verwarring heerst in het Kremlin. Poetin is des duivels.

De vlucht Amsterdam-Kuala Lumpur die zo abrupt eindigde boven het oorlogsgebied in Oekraïne kan verstrekkende gevolgen hebben voor de politieke toekomst van het plan historische onrechtvaardigheden te herstellen en de Russen samen te brengen op de ‘Russische aarde’. Het falen van het Kremlin-plan de geschiedenis te corrigeren kan ook het politieke lot van president Poetin bezegelen. De torenhoge populariteit in het eigen land die de resultaten van opiniepeilingen hem geven kan snel omslaan. De woede van Poetin is daarom begrijpelijk.

Als er na zeer lange aarzeling tegen middernacht dan toch een reactie komt van Poetin kan het propagandaapparaat weer even vooruit. De president betuigt zijn deelname met de nabestaanden van de slachtsoffers, maar voegt daar meteen aan toe dat de verantwoordelijkheid voor de ramp ligt bij de regering in Kiev, die kennelijk geen controle heeft over het eigen luchtruim. De president vraagt zich ook meteen af waarom Kiev het luchtruim niet heeft gesloten voor de burgerluchtvaart nadat de Oekraïense luchtmacht er al een aantal toestellen heeft verloren. Bovendien, weet de president, heeft dit dramatische ongeluk alleen maar kunnen gebeuren omdat Oekraïne heeft gekozen voor geweld in plaats van een vreedzame oplossing van de problemen in Oost-Oekraïne.

Zolang ik Poetin intensief volg frappeert het steeds weer dat de president totaal niet bij machte is innerlijke gevoelens over te dragen. De bloedige oorlog in Tsjetsjenië, de talloze dramatische terreuracties in Rusland, iedere keer faalt Poetin de juiste toon te raken. Het menselijk leed zit altijd ingeklemd tussen verwijten, vingerwijzingen, stoere taal en kille politieke frasen. Ook dit keer faalt hij volledig. De bijna driehonderd doden die in de Oekraïense velden liggen krijgen geen menselijke status. Ze horen bij de wrakstukken en smeulende attributen van de oorlog. Zoals altijd werpt hij de politieke verantwoordelijkheid voor het drama van zich af..

Zijn reactie doet me denken aan de ramp met de atoomonderzeeboot Koersk in de Barentszzee op 12 augustus 2000. Het vlaggenschip van de Russische onderzeevloot zinkt naar de bodem van de noordelijke zee als een experimentele torpedo blijft steken in de lanceerbuis. De ontploffing die dat veroorzaakt blaast de hele neus van het schip weg. De 118-koppige bemanning komt om het leven. De Amerikaanse zender CNN vraagt Poetin uit te leggen wat er met de Koersk is gebeurd. ‘Hij is gezonken,’ antwoordt de president. Hij rept met geen woord over de op een afschuwelijke manier om het leven gekomen bemanning. Hij stuurde de vloot de zee op voor grootschalige oefeningen na jaren van onderfinanciering en een gebrek aan training. Ook hier voelde hij geen enkele verantwoordelijkheid.

Poetins mededeling dat het oorlog is in Oost-Oekraïne en dat dat de hoofdoorzaak is van de ramp loopt parallel aan de opmerking die hij maakt over de Koersk: ‘Hij is gezonken’, en nu: ‘Er is een oorlog gaande’. Met andere woorden, mensen verdrinken als een schip zinkt en onschuldige mensen komen nu eenmaal om het leven als het ergens oorlog is. Hij reduceert een mensenleven tot een oorlogsstatistiek. Hoewel het zijn oorlog is voelt hij zich in de verste verte bij voorbaat al niet verantwoordelijk voor de gevolgen van zijn oorlog. Waar maak je je druk om is de boodschap, het is oorlog.

De wereld maakt zich er wel druk om. Westerse inlichtingendiensten verzamelen steeds meer materiaal over de betrokkenheid van de opstandelingen en Rusland bij het uit de lucht schieten van vlucht MH17. Het onderzoek concentreert zich op mobiele SA-11 radargestuurde luchtdoelraketten, ook wel Boek-systemen genoemd, die zich in het gebied bevinden waar het Maleisische vliegtuig is getroffen. Het Kremlin heeft andere prioriteiten. Het stippelt de lijnen uit voor zijn propagandamachine en het informatie-offensief dat kennelijk nodig is om de aandacht af te leiden van wat er werkelijk is gebeurd. De hele wereld reageert geschokt op het drama. Het Kremlin trekt daarvoor weinig tijd uit. Voor Poetin is het belangrijker zijn Noiorossija-plan te redden. De belangrijkste punten in het informatie-offensief dat weldra losbarst zijn:

Ten eerste: Oekraïne is verantwoordelijk voor de veiligheid van zijn luchtruim en had dat luchtruim allang moeten sluiten voor de burgerluchtvaart.

Ten tweede: de junta in Kiev heeft gekozen voor oorlog in het oosten van Oekraïne en pleegt genocide op de etnisch Russische bevolking daar.

Ten derde: als er geen oorlog zou zijn in Donetsk en Loegansk zou deze ramp nooit zijn gebeurd. Kiev heeft de herhaalde oproepen van Poetin tot een staakt het vuren en het beginnen van onderhandelingen genegeerd.

Ten vierde: de opstandelingen beschikken niet over wapens om een vliegtuig op zo’n tien kilometer hoogte neer te halen. Het Oekraïense leger heeft die wapens wel.

Al deze gegevens dienen te worden gemixed met de in de Russische cultuur diepgewortelde complottheorieën. Een anti-westerse saus over dit alles mag niet ontbreken.

Een dag na de ramp wordt op vrijdagavond een extra televisieuitzending ingelast van het politieke programma Politika onder leiding van Kremlin-propagandist Pjotr Tolstoj. Het programma begint in stijl. De aanwezigen wordt gevraagd één minuut stilte in acht te nemen om de slachtoffers van de ramp met vlucht MH17 te herdenken. Daarna voltrekt het programma zich volgens de richtlijnen van het Kremlin zoals ik die hierboven heb geschetst. De gasten zijn allemaal trouwe dienaren van de macht. De Novorosija-ideoloog professor Doegin ontbreekt niet. Er zijn ook vertegenwoordigers van de volksrepublieken Donetsk en Loegansk. De vertegenwoordigers worden ook netjes aangesproken met de functie die ze bekleden in de fictieve volksrepublieken. Sinds kort hebben de republieken een officiële vertegenwoordiging in Moskou, hoewel het Kremlin de volksrepublieken niet officieel erkent.

Naarmate het programma vordert gaat het steeds nadrukkelijker in de richting van de vraag: wie is er schuldig? Hier kunnen de gesprekspartners van de gastheer eindelijk alle remmen los gooien. Tot dan is stemverheffing beperkt gebleven. Nu mag er worden geschreeuwd, zoals zo vaak gebruikelijk is in dit soort programma’s. De 298 lichamen van de passagiers van de Maleisische Boeing die dan al meer dan een dag verspreid liggen over de Oekraïense velden zijn geheel van het netvlies van dit patriottische gezelschap verdwenen. Zij blijven in het spoor van hun president die kennelijk ook geen aanstalten maakt zijn invloed uit te oefenen opdat rond Grabovo snelle hulp komt van experts die de slachtoffers op een menswaardige manier kunnen bergen en op zoek kunnen naar de oorzaak van dit drama.

Dat alles heeft in het programma Politika geen prioriteit en komt ook niet aan de orde. Complottheorieën daarentegen vliegen door de studio. Een greep uit de samenzweringen die de kijker krijgt voorgeschoteld van de ‘experts’ in het programma Politika. De schuldigen zitten in Kiev. Na de aanvankelijke opmars van het Oekraïense leger hebben de rebellen teruggeslagen. De legerleiding had de Oekraïense president Porosjenko beloofd dat voor het einde van deze maand het oosten van Oekraïne weer onder controle zou zijn van Kiev. Het was duidelijk dat dit niet ging lukken. Daarom was er een incident nodig om de aandacht van de mislukte strafexpeditie van het leger af te leiden.

Een andere variant: De junta in Kiev wil het conflict in Oekraïne internationaliseren. Daarom is een passagiersvliegtuig met veel Europese passagiers neergeschoten dat op Russisch grondgebied zou moeten neerstorten om zo Rusland in een kwaad daglicht te stellen en de NAVO te verleiden troepen te sturen. Die opzet is mislukt, het toestel viel neer dertig kilometer van de grens.

Nog een samenzwering. Het Oekraïense leger heeft de reputatie niet om te kunnen gaan met ingewikkelde raketsystemen. Op 4 oktober 2001 stortte een Toepo-lev-154 van Siberian Airlines neer in de Zwarte Zee. Het vliegtuig zou zijn geraakt door een raket afgevuurd tijdens een oefening van het Oekraïense leger. Het onderzoek heeft tot op heden nooit de schuldigen aangewezen zodat de nabestaanden van de 78 slachtoffers nog altijd geen compensatieclaims hebben kunnen indienen. De Toepolev was onderweg van Tel Aviv naar Novosibirsk. De junta in Kiev wist toen de bewijzen te vernietigen en doet nu hetzelfde. Er was in 2001 overigens een Moskou-gezind bewind in Kiev.

Het Westen, en Amerika voorop, is natuurlijk ook schuldig, schreeuwen de gasten van de praatshow. Washington heeft Kiev aangespoord de strafexpeditie tegen het eigen volk uit te voeren met alle middelen en er ook alles aan te doen om het verhaal de wereld in te helpen dat Rusland en Russische troepen de rebellen steunen. Washington heeft Kiev carte blanche gegeven en ziedaar het resultaat. Fascisten deinzen voor niets terug.

Opmerkelijk is dat niemand de gedachte oppert dat, los van wie de fatale raket op het passagiersvliegtuig heeft afgevuurd, hier sprake is van een dramatische vergissing, fout of blunder. Een fatale vergissing van een half dronken rebel, een incompetente Russische militair of een nerveuze officier van het Oekraïense leger. Dat is uitgesloten, het toestel is bewust uit de lucht gehaald. Behalve de minuut stilte toont niemand in het programma enig respect en compassie met de slachtoffers terwijl er toch voldoende televisiebeelden beschikbaar zijn die laten zien hoe respectloos de rebellen met de slachtoffers en hun bezittingen omspringen. Deze beelden wordt de Russische televisiekijker onthouden. De teneur van de reportages is dat het bergingswerk correct verloopt en dat Kiev er alles aan doet om de internationale experts weg te houden van de plek des onheils omdat daar de bewijzen liggen van de oorlogsmisdaad van de fascisten. De toon is met Politika wel gezet.

Op zaterdag, de derde dag na de ramp, is er geen twijfel meer over in de propagandaprogramma’s: de junta in Kiev is schuldig. De meest vergaande complottheorie hoor ik op zondagavond in het programma van Vladimir Solovjov, eveneens een trouwe vazal van het Kremlin. Dit hele drama is bedacht door de CIA. Met het neerhalen van het passagiersvliegtuig moesten in één klap een heleboel doelen worden bereikt.

Bewust is gekozen voor een toestel van Malaysian Airlines. De maatschappij staat toch al in een kwaad daglicht vanwege de Boeing die in maart 2014 verdween en tot op heden niet is teruggevonden. Vlucht Malaysia Airlines 370 was op weg van Kuala Lumpur naar Peking, veranderde van koers en is sinsdien spoorloos. Een Aziatisch land is uitgekozen omdat Washington verontrust is geraakt over de toenemende invloed en vriendschapsbanden die Rusland heeft opgebouwd in Azië onder Poetin. Dit drama moest de reputatie van Rusland in Azië schade toebrengen.

Een andere keuze die door Washington is bedacht lag ook voor de hand. Het Amsterdamse vliegveld Schiphol moest het vertrekpunt zijn. Dat maakte de kans groot dat er vele Nederlanders op de vlucht zouden zijn. Waarom was dat belangrijk? Nederland is na Duitsland de grootste Europese handelspartner van Rusland. Daarom ligt Nederland nogal dwars bij het opvoeren van de economische sancties tegen Rusland. Een drama zou de stemming in Nederland radicaal veranderen. Niet alleen in Nederland, heel Europa zou zich meteen tegen Rusland keren. Dat hadden de Amerikanen nodig om hun anti-Russische campagne te kunnen voortzetten.

Je kijkt er naar, je luistert en je knijpt jezelf in je arm. Droom ik dit of is dit werkelijkheid? De anchorman van het programma schijnt deze onzin ook allemaal normaal te vinden. Sterker, hij moedigt zijn gasten aan nog meer complotten op te dissen. Eén van de gasten is Vjatsjeslav Nikonov, de kleinzoon van Stalins minister van Buitenlandse Zaken Vjatsjeslav Molotov. Nikonov is een politicoloog van huis uit. Tot voor een aantal jaren was het nog wel eens handig om zijn opinie te raadplegen. Hij was een goed ingevoerde analyticus. Zoals zo velen van zijn collega’s heeft hij zich laten opslokken door de zittende macht. Hij kraait nu mee in het Kremlinkoor. Deze avond legt hij aan de kijkers uit dat de basis van de westerse politiek altijd de leugen is. Dus wat we nu horen over Russische betrokkenheid bij het drama van Grabovo of de rol van de separatisten dienen we in dat licht te zien.

Wat hem ook nuttig lijkt om aan de kijkers te vertellen is dat de burgers in het Westen met opzet worden weggehouden van de informatie die van de Russische kant komt. ‘Er is een informatieblokkade. Het is een van onze taken om die blokkade te slechten en de burgers in het Westen te informeren over de waarheid,’ vindt Nikonov. Dat lijkt me een goed plan, maar wellicht is het ook geen slecht idee de eigen burgers wat meer van waarheidsgetrouwe informatie te voorzien in plaats van propaganda en dubbeldikke leugens. Nikonov wil daar niets van weten: ‘Onze media zitten bovenop het nieuws en hebben het lef de waarheid te vertellen. Die waarheid is niet prettig voor het Westen, daarom is er een informatieblokkade opgeworpen. Rusland is het land van de persvrijheid. In het Westen heerst censuur.’ Nikonov bezet tegenwoordig een zetel in de Doema voor de Kremlinpartij.

Poetin voert intussen gesprekken met de wereldleiders die eisen beginnen te stellen op een directe toon. Ook de Nederlandse premier Mark Rutte laat zich gaan en legt de fluwelen handschoen waarmee hij Poetin in het verleden heeft aangepakt terzijde. Het is nog maar tien maanden geleden dat Nederland en Rusland botsten in enkele diplomatieke rellen, notabene tijdens het vriendschapsjaar van beide landen. Hoofdpersonen in die botsingen waren de activisten van Greenpeace, een dronken Russische diplomaat in Den Haag en een in zijn eigen woning gemolesteerde Nederlandse diplomaat in Moskou. Hoewel de Russen in die botsingen op alle fronten in de fout gingen weigerde Rutte Poetin hard aan te pakken. Het Kremlin beloofde Rutte dat er een onderzoek zou komen naar het molesteren van de Nederlandse diplomaat Onno Elderenbosch. Dat onderzoek is er nooit gekomen. Wie ernaar vraagt krijgt van Russische zijde te horen dat ‘het onderzoek loopt’. Ook zonder onderzoek is de directe of indirecte betrokkenheid van Russische staatsorganen bij die molestatie zonneklaar. In het licht van de gebeurtenissen die volgden in Oekraïne krijgt dat incident alleen maar meer relief. De aard van het Poetin-regime ademt de sfeer van de straatvechter.

De Russische media berichten over al die contacten met westerse leiders slechts dat hun president een onafhankelijk onderzoek wil naar de ramp en dat hij blijft aandringen op vredesbesprekingen tussen de strijdende partijen in Oekraïne. Opvallend is dat hij net na middernacht op zondag, de vierde dag na de ramp met vlucht MH17, plotseling in een ingelast nieuwsbulletin verschijnt. Na alle slopende gesprekken met de wereldleiders is de boodschap kennelijk inderhaast opgenomen in zijn werkkamer in zijn Moskouse buitenverblijf Novo-Ogarjevo. Hij heeft niets nieuws te melden anders dan dat hij de wereldleiders nogmaals wil verzekeren dat Rusland een grondig onafhankelijk onderzoek niet zal dwarsbomen. Ook in deze boodschap legt hij de verantwoordelijkheid neer bij Kiev en is hij zuinig met woorden over de slachtoffers.

De boodschap is kennelijk gericht aan Washington en Europa. Als Poetin zegt dat hij een onafhankelijk onderzoek zal steunen komt dat in de praktijk neer op het zaaien van veel verwarring die het onderzoek alleen maar zal dwarsbomen. Dat blijkt ook uit de lijn die is uitgezet voor de Russische media die nauwelijks geïnteresseerd zijn in een onderzoek. Zij kennen de schuldigen al: de junta in Kiev. Een ander veeg teken is dat Rusland zijn eigen commissie van experts heeft opgezet. Deze groep zal in principe samenwerken met de internationale commissie onder leiding van Nederland. Het voornaamste doel van deze werkgroep is munitie verzamelen voor een afdoend antwoord, mocht het internationale onderzoek concluderen dat Rusland een rol heeft gespeeld in dit drama.

De gebeurtenissen rond vlucht MH17 hebben de Russische media er ook toe aangezet nog fanatieker te berichten over de ‘genocide’ die de Oekraïense president Porosjenko pleegt op zijn eigen bevolking. Niet dat de agressie voor het neerstorten van de Boeing minder was. Begin deze maand zorgt een onderwerp in de nieuwsuitzending van het eerste televisiekanaal voor grote beroering. In een vluchtelingenkamp aan de grens met Oekraïne vertelt een vrouw waarom zij uiteindelijk is gevlucht voor de fascistische bende die de stad Slavjansk heeft heroverd op de rebellen. Haar woordenstroom stokt af en toe in een golf van tranen. Haar verhaal is schokkend. Op het centrale Leninplein van Slavjansk is een driejarig jongetje in zijn onderbroek als een Jezus met zijn armen gespreid op een informatiebord vastgebonden door de soldaten van de Oekraïense Nationale Garde. Vanaf die positie moet hij toezien hoe zijn moeder gebonden aan een tank het plein wordt rond gesleurd.

Internet explodeert. Als dit geen fascisten zijn, wie dan wel! Mannen jutten elkaar op in blogs en twitterberichten dat de maat vol is en dat het Russische leger en iedere Russische man met fatsoen onmiddellijk in actie moeten komen om het fascisme te stoppen. Het verhaal is gruwelijk. De paar onafhankelijke journalisten die Rusland nog telt gaan op onderzoek uit in Slavjansk. Ze kunnen geen mensen vinden die zich deze afschuwelijke gebeurtenis kunnen herinneren. Sterker nog, niemand kent de vrouw die het verhaal vertelde. De journalisten sporen ook haar identiteit op. De vrouw is een echtgenote van een van de commandanten van de opstandelingen. Het verhaal blijkt van A to Z verzonnen.

Niemand maakt excuses, laat staan dat er een rectificatie komt. Op de dag dat de Boeing neerstort zie ik een reportage in het programma Vesti (Nieuws). De oorlogsverslaggever beweegt zich door een ravage van wat eens een positie was van het Oekraïense leger. Uitgebrande tanks, gevechtswagens, zwartgeblakerd artil-leriegeschut en hier en daar nog smeulende aarde. De verslaggever geeft toe dat dit een surrealistisch landschap is. ‘Hier stopte de opmars van het Oekraïense leger. De opstandelingen hebben laten zien waartoe zij in staat zijn,’ vertelt de verslaggever. ‘Ze dachten dat ze vanuit hun veilige posities straffeloos onschuldige burgers in de omliggende steden en dorpen konden beschieten. De zelfverdedigingsgroepen (één van de vaste aanduidingen voor de separatisten en rebellen) hebben daaraan gelukkig een einde weten te maken.’

De opnamen zijn gemaakt in het grensgebied met Rusland waar inderdaad het Oekraïense leger bezig was de opstandelingen te verdrijven en de grens met Rusland af te sluiten. Daarmee zouden de steden Donetsk en Loegansk die nog in handen zijn van de opstandelingen worden afgesloten van hun aanvoerlijnen uit Rusland. Het Oekraïense leger werd plotseling verrast door een barrage van Grad-raketten die hun posities vernietigden. Tientallen Oekraïense militairen verloren het leven. De verslaggever die door de ravage loopt rept niet over de raketten die van Russisch grondgebied kwamen.

Columniste Julia Latynina, een doorgaans goed geïnformeerde Russische journaliste, acherhaalt de gebeurtenissen die voorafgingen aan het neerschieten van de Maleisische Boeing. Rond 15 juli, twee dagen voor het neerhalen van vlucht MH17, besluit het Kremlin kennelijk in te grijpen in het oosten van Oekraïne. Het verzet van de opstandelingen dreigt in te storten. De eerste stap is het Oekraïense leger te stoppen. Dat gebeurt met zwaar geschut van Russisch grondgebied. Daarna stroomt de ene na de andere colonne met Russisch wapentuig de grens over. Tanks, gevechtswagens, lanceersystemen voor Grad-raketten en vermoedelijk ook de Boek-installatie waarmee later wellicht de fatale raket is afgevuurd op vlucht MH17.

Het Kremlin vertrouwde er tot dan toe op dat beperkte hulp aan de opstandelingen voldoende zou zijn om het oosten van Oekraïne in een staat van chaos te houden. Rusland heeft zo een betere onderhandelingspositie met het nieuwe regime in Kiev. Poetins doel blijft het plan Novorossija te verwezenlijken. De onderbuik van Oekraïne tot aan Moldavië toe terugbrengen onder Russische invloed of zelfs een Anschluss à la de Krim is niet uitgesloten. Zwaarder materieel en manschappen waren nodig om de opstandelingen overeind te houden en dat plan te redden. President Poetin meende kennelijk dat de Verenigde Staten en Europa voldoende verdeeld waren dat hij een dergelijke stap zonder al te veel schade van nieuwe economische sancties kon zetten.

Het blijkt een fataal besluit te zijn geweest van Poetin. Moderne wapens in handen geven van een zootje ‘lompenproletariaat’, zoals Latynina de rebellen beschrijft, is vragen om rampen, zoals nu met de Boeing is gebeurd. Poetin is niet van plan ondanks het drama zijn Novorossija-plan over boord te gooien blijkt als hij de volgende dag zijn nationale veiligheidsraad bijeen roept. Er staat maar één onderwerp op de agenda: Ruslands soevereiniteit en territoriale eenheid. Aan tafel zit een uitgebreid gezelschap dat kan worden aangeduid als Poetins directe vertrouwelingen. De sombere stemming straalt van de gezichten.

Het zijn de gezichten van de zielloze, slaafse leden van een Sovjet-politbureau. Sommigen schrijven mee met de woorden van de president om hun dociele houding te onderstrepen. De president zelf leest delen van zijn tekst van kaarten in zijn handen. Af en toe kijkt hij op voor een improviserende toevoeging. Het gezicht is verbeten, zijn woorden klinken hol en leeg. Het zijn herhalingen van propagandafrasen die we langzamerhand kunnen dromen. Het lijkt dat de leider is uitgeblust, dat hij geen nieuwe impulsen meer kan vinden. En weer ontbreekt iedere compassie met de slachtoffers van de verongelukte Boeing. Ze zijn een tussenzin in de litanie van klachten over het Westen.

Ruslands soevereiniteit is niet in gevaar, al rukken de troepen van de NAVO op naar de grenzen van Rusland, leren we. ‘Gelukkig hebben we dat gevaar op tijd gezien en hebben we de Krim en Sebastopol op tijd veiliggesteld,’ zegt de president. Poetin: ‘Behalve de externe bedreigingen moeten we ook de binnenlandse bedreigingen niet onderschatten. De kleurenrevoluties liggen nog altijd op de loer en als het Westen een zwakke plek ontdekt in onze samenleving slaan ze toe, zoals ze dat in Kiev hebben gedaan. Onder de vlag van een democratische beweging is daar een staatsgreep gepleegd, geïnitieerd en gefinancierd door het Westen.’

De president zegt dat zijn buitenlandse partners hem hebben gevraagd invloed uit te oefenen op de opstandelingen, zelfverdedigingsgroepen, in het oosten van Oekraïne de wapens neer te leggen. Hij is bereid dat te doen. Maar, laat hij doorschemeren, wat heeft dat voor zin als het Westen de junta in Kiev zijn gang laat gaan geweld te gebruiken tegen de eigen burgers? Hij herhaalt nogmaals dat als er geen oorlog zou zijn in Oost-Oekraïne dan zou er geen vliegtuigdrama hebben plaatsgevonden.

Dat blijft een cryptische mededeling. Hij alleen is verantwoordelijk voor het gewapende conflict dat begon met de Anschluss van de Krim, het bewapenen van de ‘zelfverdedigingsgroepen’ in het oosten van Oekraïne en het aanmoedigen van een stroom van Russische vechtersbazen te gaan vechten in Novorossija. Hij heeft op alle fronten de soevereiniteit van een onafhankelijk buurland geschonden en schuift de verantwoordelijkheid daarvoor volledig af.

Hij deed dat eerder met de geruchtmakende open brief in de New York Times over Syrië. In de brief roept hij het Westen op af te zien van militair ingrijpen in het bloedige conflict daar. Hij stelt voor chemische wapens waarover het Assad-regime beschikt weg te halen en te vernietigen. In de brief verzuimt hij te melden dat het Moskou is geweest dat het regime in Damascus tot de tanden toe heeft bewapend. Moskou had kunnen ingrijpen voordat de crisis in Syrië uitmondde in een burgeroorlog. Poetin zweeg toen hij zijn stem had moeten verheffen. Met de brief probeerde hij zijn verantwoordelijkheid voor het drama in Syrië van zich af te schuiven.

Als ik Poetin deze dagen als een amateur cascadeur zie jojoën met de feiten moet ik denken aan Valeria Novodvorskaja. Wat zou zij dit optreden van de president haarfijn hebben gefileerd. Novodvorskaja was een van die zeldzame figuren in de Russische samenleving die haar eigen weg ging. Zij overleed vijf dagen voor het ongeluk met de Maleisische Boeing op 64-jarige leeftijd. Zij bedreef politiek met het vlijmscherpe zwaard van het woord. Altijd relativerend en met een perfecte humor. Zij was een politica, journaliste, publiciste en vooral iemand die de macht voortdurend confronteerde met haar liberale opvattingen. Sommigen noemden haar een Don Quichote. Zij paste vanwege haar uitgesproken persoonlijkheid in geen enkele democratische beweging of oppositiegroep. Zij was een beweging op zichzelf.

Als jong meisje demonstreerde zij in 1970 bijna als eenling al tegen de wijze waarop het Sovjetleger eerder een einde had gemaakt aan de Praagse lente. Daarvoor strooide zij al pamfletten in het centrum van Moskou met de tekst ‘Weg met de Sovjet-macht’. Een lange reeks van veroordelingen volgde. De Sovjet-autoriteiten sloten haar zelfs op in een psychiatrische inrichting. Over die afschuwelijke ervaring schreef zij het indringende boek De wanhoop voorbij. Ze bleef trouw aan haar principes tot haar dood. Het regime van Poetin kenschetse zij als een ‘tsjekistskaja junta’, een regime van KGB-agenten.

Toen in maart 2014 dan toch 50.000 mensen de straat op gingen om te demonstreren tegen de annexatie van de Krim en de oorlog met Oekraïne schreef ze: ‘Die 50.000 mensen waren de echte Russen. De anderen die thuis bleven zijn Sovjet-burgers die hebben geleerd te zwijgen als slaven.’

In 2009 schreef zij een essay dat haar typeerde. Haar verhaal van toen sluit naadloos aan bij de gebeurtenissen van vandaag. Zij vertelde over haar droom waarin zij was gehuwd met Vladimir Poetin. Samen hadden zij een dochter die Rusland heette. Zij vertroetelde Rusland en verwende haar als een zorgzame moeder. Haar man Poetin daarentegen blijkt een gemiddelde Russische man te zijn. Zonder manieren, grof in de omgang en vooral niet geïnteresseerd in hun dochter Rusland. Hij behandelt haar zonder liefde, verwaarloost haar en slaat haar. Ze zijn veroordeeld tot dit vechthuwelijk. Maar ze leeft met een grote vrees. Haar man Poetin is gezond, hij drinkt niet, doet aan sport en hij eet gezonde kost. Zij is zwak en heeft allerlei kwalen. Het is duidelijk dat Poetin haar zal overleven. ‘En wat zal er dan van onze dochter Rusland worden? Hij zal haar proberen te vernietigen. Maar één vertrouwen heeft ze zodat zij toch met een gerust hart haar ogen kan sluiten: haar dochter Rusland heeft een grote innerlijke kracht en zal uiteindelijk sterker blijken dan haar brute vader Poetin.

Novodvorskaja heeft de ogen gesloten. Haar dochter Rusland is in de handen van een vader die niet erg zachtzinnig met haar omspringt. Er kwamen meer dan duizend mensen afscheid nemen van Valeria in het Sacharovcentrum. Het hadden er honderdduizenden moeten zijn, maar Poetin heeft de Russische samenleving omgetoverd in, om met de woorden van de overleden activiste te spreken, ‘een horde zwijgende slaven’.

In de Kremlin-getrouwe media werd afscheid van haar genomen als ‘een vijand van Rusland’. Kremlinideoloog professor Doegin zei: ‘Novodvorskaja belichaamde de vijfde en zesde colonne die Rusland willen vernietigen.’ President Poetin liet via zijn woordvoerder weten dat hij zijn condoleances had overgebracht aan haar familie en naaste vrienden. Premier Mevedev zette een tekst op zijn website: ‘Valeria Novodvorskaja was rechttoe rechtaan en een bijzonder mens. Een talentrijke politica en publiciste, die veel heeft gedaan voor de ontwikkeling van de democratie in ons land. Zij heeft zich ingezet voor de mensenrechten en was nooit bang om haar mening te geven over haar medestanders en haar opponenten.’

Valeria Novodvorskaja behoorde tot de kleine schare Russen die echt van Rusland houden en hun land willen beschermen tegen de bruten die haar keer op keer het verkeerde pad op sturen. Een Rusland dat wordt bestuurd door leiders die niet met een vliegramp van een ongekende menselijke en politieke omvang kunnen omgaan en zelfs niet met een metro-ongeluk in het eigen zo geprezen metronet in Moskou. Enkele dagen voordat de Boeing uit de lucht werd geschoten stuitert een metrotrein uit de rails van de donkerblauwe lijn in het metronetwerk tussen de stations Slavjanski Boelvar en Park Pobedy (het Park van de Overwinning) tijdens de ochtendspits. Er vallen 23 doden en ruim honderd reizigers liggen met ernstige verwondingen in de ziekenhuizen.

Het lijkt al snel een ‘typisch Russisch’ ongeluk te zijn. Een wissel is met een te dunne elektriciteitskabel bij elkaar gebonden tijdens herstelwerkzaamheden. De vibratie veroorzaakt door de voorbijdenderende trein zorgt ervoor dat de kabel breekt en de wissel de metrotrein uit de rails stuurt. Al snel krijgen enkele onderhoudsmonteurs de schuld in de schoenen geschoven en strijken de autoriteiten de lof op voor de adequate wijze waarop de passagiers uit de donkere metrotunnel zijn geloodst. Geen enkele hoge functionaris of politicus wordt in de media ter verantwoording geroepen. ‘Uw metro breidt uit,’ luidt de trotse mededeling op grote borden overal aan de randen van Moskou waar in hoog tempo bestaande metrolijnen worden verlengd en nieuwe hun weg vinden. Enkele kritische journalisten willen weten of die snelle uitbreiding niet ten koste gaat van het onderhoud aan de bestaande lijnen. Zij vinden nergens gehoor.

Zo kan het ook aflopen met het onderzoek naar de schuldigen van de ramp met de Maleisische Boeing. Misschien offert het Kremlin straks enkele debiele separatisten op om het hoofd op het hakblok te leggen zodat de werkelijke verantwoordelijken, zoals president Poetin, buiten schot blijven.

De wereld is nog altijd bezig met de afschuwelijke nasleep van de ramp bij Grabovo, maar Rusland heeft alweer andere zaken om zich kwaad over te maken. ‘Eurofascisten,’ schreeuwt Sergej Zjeleznjak maar weer eens. De vice-voorzitter van de Doema en lid van de Kremlin-partij heeft er een dagtaak aan de Russische burger in allerlei televisieprogramma’s te vertellen in welk fantastisch land zij leven. Een land dat is omgeven door het kwaad. De vijanden zijn er voortdurend op uit zijn Rusland te kleineren. Over de neergestorte Boeing heb ik hem de afgelopen dagen al de ene na de andere absurde samenzweringstheorie horen verkondigen. Zijn naam staat op de sanctielijst van zowel Amerika als Europa.

Hij maakt zich nu weer kwaad op de ‘fascistische’ regering van Letland. Deze maand vindt het songfestival van Joermala plaats in Letland. Joermala is een geliefde badplaats aan de Letse kust. Het festival is een overblijfsel uit de Sovjet-tijd. Aanstormend talent krijgt er een kans voor een groot publiek op te treden en vooral het Russischtalige lied wordt er in ere gehouden. Ondanks de gevoeligheden tussen de Letten en de grote Russische minderheid in hun land heeft het festival fricties tussen de beide bevolkingsgroepen overleefd. Het Letse ministerie van Buitenlandse Zaken heeft een aantal sterren van de Russische showbizz dit jaar een visum geweigerd. Onder hen onder meer de Frank Sinatra van Rusland, Iosif Kobzon. De wereld is te klein.

Zjeleznjak verklaart de Letten tot ‘eurofascisten’ die er op uit zijn de Russische cultuur te vermoorden. ‘Dat zal ze niet lukken,’ waarschuwt hij. Het Letse ministerie van Buitenlandse Zaken heeft het besluit geen visa te verstrekken aan de betrokken artiesten als volgt gemotiveerd: ‘Zij hebben in woord, geschrift en daden tijdens hun optredens de onwettige annexatie van de Krim gesteund en zij steunen de acties van Moskou in Oekraïne. Voor zulke mensen is er geen plaats in Letland.’ Er wordt een hele praatshow aan dit ‘schandalige’ besluit gewijd. Als ware Russische patriotten hebben zij het recht voor hun mening uit te komen en hun regering te steunen. Joermala is een cultureel evenement en geen politiek festival, horen we.

Dat is maar gedeeltelijk waar. Het Kremlin gebruikt de sterren uit de wereld van de showbusiness voor politieke doeleinden. Ze moeten voortdurend opdraven om adhesie te betuigen aan het Kremlin. De inmiddels al zeer bejaarde Kobzon maakt zelfs deel uit van de Kremlinpartij en hij bezet een zetel in de Doema. Als Doemalid heeft hij uiteraard voor de annexatie van de Krim gestemd. De Letten hebben dus wel een punt, want het Europese standpunt is dat die annexatie onwettig is. Helaas krijgt geen Let de mogelijkheid een antwoord te geven op de beschuldiging dat zij ‘eurofascisten’ zijn. Of om uit te leggen dat niet in Letland, maar in Rusland politiek en showbizz hand in hand gaan.

Zjeleznjak hoor ik ook nog zeggen dat de Russische cultuur de Europese cultuur zal overwinnen. Als vicevoorzitter van de Doema heeft hij ervoor gezorgd dat Rusland op het pad is gezet van het ware patriottisme en dat niemand in de wereld de kans zal worden geboden de Russen van dat pad af te brengen.

De Doema heeft in de maand juli inderdaad een stroom van wetgeving aangenomen die de grens van de gangbare absurditeit die dit rariteitenkabinet produceert ver overstijgt. Een wet om vrouwen te verbieden hoge hakken te dragen heeft het nog niet gehaald, maar is niet van tafel. Van het dragen van hoge hakken krijg je platvoeten. Dat is slecht voor jonge vrouwen met sportieve talenten, is de motivatie van de initiatiefnemers van de wet. Met platvoeten win je geen Olympische medailles. Het dragen van nylons met kant is tegen de Russische tradities en wordt door de Doema ten sterkste afgeraden. Ook de taal moet gevrijwaard blijven van westerse invloeden. Er is een wet in voorbereiding die media, uitgevers, reclamemakers en anderen die met de taal werken stevige geldboetes in het vooruitzicht stelt voor het gebruiken van buitenlandse termen als er een Russisch synoniem voorhanden is. We spreken hier over boetes die in de tienduizenden euro’s kunnen lopen.

Bovendien moet de taal die nu in zwang is worden opgeschoond en gezuiverd van westerse invloeden. Dat is een probleem, want de Russische taal zit vol Engelse, Franse, Hollandse en Scandinavische leenworden. Zelfs het woord ‘sjtraf’ voor de boete die de overtreders van de taalwet krijgen opgelegd nemen de taalpuriteinen als voorbeeld van ‘te Europees’. Dat woord ‘sjtraf’ zou ‘vira’ moeten worden. Nu blijkt ook dat woord, volgens taalonderzoekers, niet Russisch te zijn. Het woord is in de elfde eeuw via Scandinavië de taal binnengeslopen...

De buitenlandse invloeden houden een taal levend, maar in het patriottische denken waarmee het land is overspoeld moeten nu eenmaal alle westerse invloeden in de ban worden gedaan. Vind maar eens een goed Russisch woord voor marketing, hamburger, parfum of boetiek. Het is onbegonnen werk. Veel landen waken over hun taal omdat het een belangrijk onderdeel is van de nationale identiteit. Maar de meeste landen doen dat niet in de vorm van verboden. Frankrijk heeft bijvoorbeeld zijn Académie Française die waakt over de Franse taal en aanbevelingen doet over wat wel en wat niet kan. In Nederland is dat de Taalunie. Rusland is een land van verboden en geboden. De staat vertrouwt zijn burgers niet en dat leidt tot controle tot in het absurde. Dat geldt niet alleen in de relatie tussen de staat en zijn burgers, maar dat geldt bijvoorbeeld ook in het zaken doen. Het westerse maatschappelijke verkeer is gebaseerd op wederzijds vertrouwen, het Russische op wantrouwen.

Het ministerie van Cultuur gaat ook paal en perk stellen aan het gebruik van schuttingtaal in literaire werken, in films, in het theater en in teksten van liedjes. Wat onder schuttingtaal of ruw taalgebruik verstaan moet worden is, zoals altijd in de Russische regelgeving, niet duidelijk. Populaire films uit de tijd van de Sovjet-Unie zijn intussen tot klassieken verheven. De censuur in de Sovjet-tijd was soms aan stemmingen onderhevig. Er waren perioden dat ruw taalgebruik in films door de beugel kon omdat het de taal van het volk was. Een van de films uit die periode heet Garazj. Het script bevat nogal wat onderwereldtaal, maar is verder een heel brave film.

Garazj is populair bij televisiekanalen, dus wordt hij vaak ingezet om de tijd op te vullen en de kijkers vast te houden. De film is door de maatregel niet meer uit-zendbaar. Alle vormen van grof taalgebruik moeten met een biep-geluid worden weggedrukt. Dat maakt deze film niet meer om aan te zien omdat er om de haverklap gebiept moet worden.

De onzinnige wetten die uit de Doema rollen stuiten soms op verrassende protesten. Enkele populaire popmuzikanten zijn recent tijdens hun concerten als wilden tekeergegaan tegen de wet en hebben een stortvloed van krachttermen over hun publiek uitgestort. Ze hopen hiermee een reactie uit te lokken van de overheid. Die is tot nu toe uitgebleven. Eén van de popmuzikanten motiveerde zijn actie met de woorden: ‘Een idiote wet verdient een idiote reactie.’

De Doema wil de sport ook terugbrengen onder staatscontrole, zoals dat in de tijd van de Sovjet-Unie het geval was. De ongelukkige trainer van het nationale voetbalelftal, de Italiaan Fabio Capello, moet zich voor het begin van het nieuwe voetbalseizoen in 2014 verantwoorden in een zitting van het parlement voor de afgang van de nationale elf tijdens het wereldkampioenschap in Brazilië. Het team van Capello wist geen enkele overwinning te boeken. De Staatsdoema wil geen herhaling van die afgang tijdens het WK in 2018 dat in eigen land plaatsvindt. Aan het salaris van Capello kan het niet liggen. Hij verdient een slordige negen miljoen euro per jaar. Hij was daarmee op het WK in Brazilië veruit de best betaalde coach. De Nederlandse voetbalbaas Louis van Gaal bijvoorbeeld moest het met een ‘magere’ twee miljoen doen.

Het parlement wil de bondscoach het liefst ontslaan, maar de Russische voetbalbond heeft een contract met Capello tot 2018. De Italiaan wegsturen jaagt de voetbalbond nog meer op kosten, want de oprotpremie bedraagt 25 miljoen euro. De trainer is niet het probleem, ook in het voetbal geldt dat het ontbreken van een burgersamenleving funest is. Onderdeel van zo’n samenleving is dat burgers zich in alle vrijheid kunnen organiseren, ook in voetbalclubs. Hoe meer voetbalclubs, des te meer jongeren een kans hebben tegen een bal te trappen. En dat maakt de kans weer groter dat potentieel voetbaltalent zich als vanzelfsprekend aandient zoals dat in de gerenommeerde voetballanden het geval is. Er zijn veel te weinig clubs en ook zijn er sporadisch trapveldjes te vinden, tussen de huizenblokken in Moskou bijvoorbeeld.

Een ander probleem is dat Russische voetballers in geen enkele buitenlandse competitie die ertoe doet in het voetbal, in Engeland, Duitsland, Spanje of Frankrijk, actief zijn. De Russische competitie is hopeloos onaantrekkelijk, maar de salarissen van de spelers doen niet onder voor de leidende competities in Europa. Vandaar dat de voetballers niet staan te dringen om de grens over te gaan. Zelfs in de sport is Ruslands isolement voelbaar. Dat zal alleen maar groter worden als de internationale voetbalgemeenschap zou besluiten het Wereldkampioenschap in 2018 in Rusland te boycotten. Een dergelijke straf voor Poetins ongecontroleerde en onverantwoorde gedrag in Oekraïne zou het Kremlin treffen als een mokerslag.

Het Doemalid Mizoelina doet ook weer van zich horen. Na de anti-homowetgeving en haar oproep aan de gezonde Russische mannen met pit om te gaan vechten in Oekraïne als vrijwilliger heeft ze weer een nieuw plan. Internet moet ‘schoon’ zijn in Rusland. Websites die een relatie hebben met pedofilie of homoseksualiteit moeten geblokkeerd worden. Haar initiatief heeft tot grote onrust geleid in de wereld van het internet. Velen zien in het initiatief van Mizoelina een proefballon voor een veel groter plan. Het volledig onder controle brengen van het internet.

Het parlement heeft al een wet aangenomen de internationaal grote spelers op het internet te verplichten voor hun Russische gebruikers een server in Rusland zelf te installeren. Poetin heeft de wet nog niet getekend. Doet hij dat wel, dan gaat Rusland verder dan de firewall die China heeft opgeworpen tegen onwenselijke buitenlandse activiteiten op het internet. Het berooft Russische burgers zelfs van de mogelijkheid internationaal te functioneren. Een simpel iets als internationale vliegtickets boeken of hotels kan grote problemen opleveren. Het installeren van een server kost veel geld. Voor veel internetservices zal het vermoedelijk niet rendabel zijn een aparte Russische server in te richten alleen voor Russische cliënten. Ook deze wet kan bijdragen aan een verder isolement van Rusland.

Schoenen, ondergoed, voetbal, taalpatriottisme of een schoon internet vormen de onderwerpen op de agenda van een willekeurige werkweek deze maand van de Staatsdoema, het Russische parlement. De agenda van een gemiddelde Doema-week laat zien dat het instituut geen enkele serieuze status heeft. Hetzelfde geldt voor de senaat. De leden gaven eerder dit jaar president Poetin een mandaat troepen Oekraïne in te sturen mocht hij dat nodig vinden. De president heeft de senaat gevraagd dat mandaat weer in te trekken als een gebaar van goede wil en een bijdrage aan het vredesproces in het buurland. Ook dat was slechts theater, want al in 2009 kreeg de toenmalige president Medvedev na de oorlog met Georgië een vrijbrief van de senaat het Russische leger in te zetten over de grens om de veiligheid van etnische Russen of Russisch-sprekenden te beschermen willekeurig in welk buitenland zij zich bevinden. Daar komt bij dat Poetin aan niemand toestemming hoeft te vragen om een militair avontuur over de grens te beginnen.

De dagelijkse werkelijkheid van het functioneren van de Doema en de senaat is een theater van de absurditeit. Noch het Kremlin, noch de Russische bevolking nemen beide instituten serieus. De Doema sluit deze maand de zittingsperiode af voor een lange vakantie. Bij die gelegenheid vroeg het radiostation de Echo van Moskou aan zijn luisteraars of ze een hoge pet op hadden van het werk van de Doema. Niet minder dan 96 procent van het aantal luisteraars meende dat hun volksvertegenwoordiging een gekkenhuis is.

Op de laatste zittingsdag nam het parlement nog snel even 56 wetten aan. In totaal stemden de Doema-leden in de eerste helft van dit jaar over bijna 300 wetten. Het parlement scheept de Russische burger elke zittingsdag met meer dan twee nieuwe wetten op. Het is niet bij te houden. Vandaar dat maar weinig burgers volgens de wet leven.

Poetin gebruikt en misbruikt de instituten van de democratie zoals het hem goeddunkt. Hetzelfde geldt voor de media. Naar buiten toe verleent Poetin lippendienst aan de pogingen een vreedzame oplossing te vinden voor het interne Oekraïense conflict, maar in eigen land zetten de media met zijn instemming de informatieoorlog voort.

Deze maand zijn de eerste Russische journalisten omgekomen bij de gevechten in het oosten van Oekraïne. Deze journalisten verdienen een heldenstatus. Sommigen van hen zijn al postuum onderscheiden met een heldenmedaille. De neo-Stalinist en Kremlinlieveling Aleksandr Prochanov hoor ik beweren dat Russische journalisten in feite soldaten zijn die zij aan zij met de gewapende opstandelingen aan het front staan om vredelievende Russische burgers te beschermen, net zoals de frontverslaggevers in de Tweede Wereldoorlog hun patriottische plicht vervulden.

Prochanov kent zijn geschiedenis slecht. De correspondenten die hun heldenverhalen schreven voor Stalins propagandamachine in de Tweede Wereldoorlog maakten soms ook aantekeningen van wat zij werkelijk zagen aan het front. Zoals Vasili Grossman dat deed. Hij schreef op basis van die werkelijkheid de fascinerende novelle Leven en Lot. Grossman geeft in het boek een onthutsend beeld van Stalins onderdrukking die ook tijdens de oorlog doorging. Hij maakt van de oorlogshelden gewone stervelingen die niet vochten voor de glorie van Stalin. Het boek is verplichte literatuur voor iedereen die iets meer wil begrijpen van de Sovjet-Unie en Rusland. Het boek kon pas vijfentwintig jaar na de dood van de schrijver worden gepubliceerd.

In de propagandamachine blijft Oekraïne ook deze maand in de handen van de ‘fascisten’ en de democratisch gekozen president Porosjenko is de leider van een ‘junta’. Nieuw is de term karatelnye operatsii voor de militaire acties die het Oekraïense leger uitvoert in de provincies Donetsk en Loegansk tegen de gewapende separatisten. De term laat zich vertalen als strafexpeditie. De aanduiding Novorossija is nu zo in zwang dat de indruk wordt gewekt dat de wereld het bestaan ervan al heeft geaccepteerd.

Vertegenwoordigers van deze fictieve staat worden door de Kremlin-kanalen geïnterviewd alsof zij gerespecteerde functionarissen zijn van een alom erkende natie in plaats van opstandelingen in een aantal Oekraïense provincies. Oleg Tsjarjov noemt zichzelf voorzitter van het parlement van Novorossija. Hij is voortdurend in beeld. Tsjarjov is een voormalig lid van het parlement in Kiev voor de partij van de gevluchte ex-president Janoekovitsj. Behalve parlementslid scharrelde hij in zijn eigen provincie Donetsk weinig succesvol in zaken.

De nieuwe elite van Novorossija bestaat voornamelijk uit dit soort randfiguren. De crisis is voor hen een mogelijkheid zichzelf een status van belangrijkheid aan te meten. Hetzelfde geldt ook voor de Russische burgers die in de separatistische beweging de dienst uitmaken. Tsjarjov hoor ik op een van de televisiekanalen uitleggen dat Novorossija al werkelijkheid is. De staatsvorm is uiteraard een volksrepubliek, in de regel een synoniem voor een dictatuur. Nu nog een volkslied, een vlag en een staatswapen, legt hij uit en de zaak is beklonken.

Poetin zegt geen confrontatie met het Westen te willen, maar eist als een ‘gelijke’ te worden behandeld. Dat is een eis die nogal vreemd overkomt. Poetin is in het conflict met Oekraïne duidelijk de aanstoker van het geweld en de agressor. Nationale leiders die zich die rol aanmeten kunnen doorgaans op weinig sympathie rekenen.

De opmerking van Poetin past wel in de binnenlandse propagandastrategie. Het Westen moet vooral worden weggezet als arrogant en niet bereid Rusland te erkennen als wereldmacht.

De wereldmachtstatus van Rusland groeit steeds meer uit tot een obsessie voor Poetin en zijn entourage. Wat Poetin betreft is dat niet een onderwerp dat recent bij hem naar boven is gekomen. Collega’s van Amerikaanse media in Moskou hadden tot voor enkele jaren regelmatige informele bijeenkomsten met Poetin. In een van die bijeenkomsten haalde de president fel uit naar het duo Gorbatsjov/Sjevardnadze. Het duo had in zijn ogen de wereldmacht de Sovjet-Unie verkwanseld aan de belangen van het Westen en in het bijzonder Amerika. Hij had vooral geen goed woord over voor Edoeard Sjevardnadze. Als minister van Buitenlandse Zaken had hij de taak de politiek van perestrojka te vertalen in het buitenlandse beleid van de Sovjet-Unie. Dat betekende meer openheid en bereidheid conflicten die onoplosbaar waren in de sfeer van de Koude Oorlog oplosbaar te maken.

De verdienste van Sjevardnadze was dat hij in de buitenlandse politiek de Sovjet-Unie door zwaar weer heeft geloodst zonder al te veel averij op te lopen. Deze maand overleed hij op 86-jarige leeftijd. Hij maakte carrière via alle rangen van de Communistische Partij. Hij boog principeloos mee met alle stromingen van de macht in de Sovjetjaren. Als minister van Buitenlandse Zaken van de Sovjet-Unie nam hij snel afstand van de communistische doctrine. Hij stapte uit protest op toen de conservatieve vleugels in de Communistische Partij de overhand kregen. Hij verkondigde luid dat het land een staatsgreep stond te wachten die de natie in een chaos zou storten. Minder dan een jaar na die aankondiging haalde hij zijn gelijk. In augustus 1991 reden tanks Moskou binnen. Binnen drie dagen zorgde een volksopstand ervoor dat de staatsgreep mislukte.

Enkele jaren na het einde van de Sovjet-Unie redde Sjevardnadze zijn geboorteland Georgië van de ondergang. Hij deed dat vooral door toenadering te zoeken tot het Westen. Moskou hield hij op een afstand. En dat is waar Poetins irritatie over Sjevardnadze begint. De ‘geslepen vos’ loodste Georgië voorzichtig uit de invloedssfeer van Moskou. Een rozenrevolutie moest er aan te pas komen om een nieuwe generatie aan de macht te brengen in zijn land. Maar die nieuwe generatie bleef de aimabele politicus met respect behandelen. Zijn aanspreektitel bleef ‘meneer de president’. In zijn eenvoudige villa aan de rand van de Georgische hoofdstad Tbilisi heb ik hem een aantal malen mogen bezoeken.

Bij één van die bezoeken legde hij mij uit waarom hij Moskou als president van Georgië op afstand had gehouden. Hij zei: ‘Het was vrij simpel. Georgië was een arm en failliet land. We hadden hulp nodig om de zaak te redden. Moskou wilde wel te hulp schieten, maar daar waren voorwaarden aan verbonden. Georgië moest Russische bases op zijn grondgebied accepteren en in feite zich neerleggen bij de positie van een vazalstaat van Rusland. Dat was onaanvaardbaar. Europa en Amerika boden hulp aan zonder voorwaarden die aan de soevereiniteit van Georgië tornden.’

Door zijn agressieve optreden verloor Moskou Georgië als trouwe bondgenoot. Poetin kan het nog altijd niet verkroppen. Zijn onofficiële minister van Propaganda Dmitri Kiseljov haalt in zijn zondagavondprogramma ongemeen fel uit naar de overleden politicus. Zelfs na de dood van een politieke tegenstander kent Poetin geen genade. Sjevardnadze wordt neergezet als een verrader van de Sovjet-Unie en een verrader van het communistische systeem waaraan hij zijn politieke carrière had te danken. Filmfragmenten en foto’s waarop Sjevardnadze handen schudt en vriendschappelijk omgaat met Westerse leiders begeleiden het commentaar. Zelden heb ik zo’n smakeloze propagandistische necrologie gezien. Iemand na diens dood nog zulke ferme trappen nageven getuigt van een chronisch tekort aan innerlijke culturele beschaving, maar is wel geheel conform de anti-Westerse politieke lijn van dit moment.

Waar zouden mensen als Poetin en zijn minister van Propaganda ook de innerlijke beschaving vandaan moeten halen? De leider van de orthodoxe kerk, patriarch Kirill, is daarbij zeker niet behulpzaam. Kirill is meer een politicus dan een geestelijk leider. Hij wekt deze maand verbazing als hij zich uitput in felicitaties aan de leider van de Communistische Partij Gennadi Zjoeganov, die zeventig jaar wordt. Hij eert de leider van de communisten zelfs met een kerkelijke onderscheiding voor diens verdiensten voor de Russische samenleving. Je eerste gedachte zou kunnen zijn: een mooi gebaar van vergevingsgezindheid tegenover een atheïstische politieke stroming, die de kerk decennia lang veel menselijk leed heeft berokkend.

Maar de tweede gedachte is: wacht even. De communisten hebben driekwart eeuw lang de kerk geterroriseerd. Tienduizenden priesters en monniken zijn omgebracht. Honderden, zo niet duizenden kerken en kloosters zijn vernield. Sommigen in de hoge geestelijkheid werden gedwongen hand- en spandiensten te verlenen aan de geheime dienst, de KGB. Zjoeganov noch de partij hebben ooit ook maar één woord van excuus gemurmeld. Integendeel, Zjoeganov gaat elk jaar voorop in de communistische processie om bloemen te leggen op het graf van Stalin. Ook de sterfdag en de geboortedag van Lenin slaat deze Zjoeganov nooit over. Vergeven is mooi, maar een beetje berouw zou helpen.

Het gebaar van de patriarch past in de sfeer die het Kremlin graag in het land wil zien. Het land is in oorlog met zichzelf en de wereld. In zulke omstandigheden staat de natie als één man achter de nationale leider en diens opvattingen over de geschiedenis van de natie. De kerk vertegenwoordigt het tsaristische sentiment en Zjoeganov de Sovjet-nostalgie. Die nostalgie verbaast me iedere keer weer. Welke positieve nalatenschap is er van de Sovjet-Unie? De overwinning in de Tweede Wereldoorlog en de eerste mens in de ruimte, Joeri Gagarin. De rest was één grote brok ellende.

Op het geannexeerde schiereiland de Krim is het intussen hoogseizoen voor het toerisme. Het loopt niet storm. De eerste zes maanden van dit jaar is het bezoekersaantal aan de badplaatsen aan de kust van de Zwarte Zee gedaald tot eenderde van het aantal toeristen dat in 2013 de Krim bezocht. Het schiereiland moest het voornamelijk hebben van bezoekers uit Oekraïne. Voor hen is het verloren schiereiland geen aantrekkelijke bestemming meer. Voor de Anschluss bezochten zes miljoen toeristen de Krim. De positiefste voorspelling is dat het dit jaar nog niet de helft van dat aantal zal zijn. Het Kremlin heeft er alles aan gedaan om de Rus zover te krijgen zijn geliefde Turkse kust te verruilen voor Jalta en andere bekende toeristencentra in het nieuwe Russische land. De animo is niet groot. Toeristenagentschappen klagen steen en been. De subsidie op vliegtickets haalt niet veel uit.

Een dame van de organisatie van reisbureaus legde me uit dat de keuze van de Russische toerist niet veel met patriottisme heeft te maken. Het is een kwestie van geld. Een retourvliegticket uit een willekeurige stad in Rusland naar de hoofdstad Simferpol van de Krim kost net zoveel als een all-in tour van tien dagen naar de Turkse stranden. Voor veel inwoners van de Krim vormt het verhuren van kamers de belangrijkste vorm van inkomsten. Vooral deze laagste sector van de toeristenindustrie krijgt rake klappen. Het gemor van de bevolking die zo enthousiast in maart een keuze maakte voor Rusland zwelt langzaam aan. Het isolement van het schiereiland eist zijn tol.

De irritatie in Europa groeit over de langzame vorderingen die het onderzoek naar de oorzaak van de vliegramp met vlucht MH17 maakt. Noch het Kremlin, noch de opstandelingen maken haast bij het garanderen van de veiligheid van de onderzoekers. Het is tijdens het bewind van Poetin altijd het gebruik geweest om dramatische gebeurtenissen als de oorlog in Tsjetsjenië, de grote terreuracties en andere catastrofes zo snel mogelijk weg te poetsen alsof ze niet hebben plaatsgevonden.

Hetzelfde heeft het regime geprobeerd te doen met ‘de grootste diefstal van de eeuw’, het onttakelen van de oliemaatschappij Yukos van de oligarch Michail Chodorkovski. Poetin begon de acties tegen het bedrijf en zijn eigenaar in 2003. De president laat potentiële politieke tegenstanders nooit met rust. Poetins toenmalige economische adviseur Andrej Illarionov en premier Michail Kasjanov waarschuwden de president vergeefs dat een dergelijke openlijke diefstal niet ongestraft zal blijven.

De aandeelhouders van Yukos hebben na een procedure die tien jaar heeft geduurd gelijk gekregen van het permanente hof voor arbitrage in Den Haag. De Russische staat moet de aandeelhouders 51 miljard dollar schadevergoeding betalen. Het vonnis is in alle opzichten vernietigend voor Poetin.

Natuurlijk vertellen zijn media dat het vonnis een nieuw bewijs is van de westerse agressie tegen Rusland. Ik ben geen jurist, maar zelfs als eenvoudig journalist verkondigde ik tien jaar geleden al dat de Yukos-affaire Poetin tot het eind van zijn politieke carrière zou blijven achtervolgen. Het vonnis van het Haagse hof is een zwaardere straf voor het Kremlin dan alle economische sancties van Europa en Amerika bij elkaar die Rusland krijgt opgelegd vanwege zijn rol in het Oekraïense conflict.

Het Yukos-vonnis en de economische sancties zullen Poetin niet tot een directe capitulatie brengen. De wereld zal daarom druk moeten blijven uitoefenen op Poetin om hem aan zijn woord te houden: dat hij volledig instemt met een onafhankelijk onderzoek naar de ramp. Tussen woord en daad gaapt nogal eens een wereld van verschil in Poetins benadering van problemen. Hij kan zich dat permitteren omdat de resultaten van opiniepeilingen laten zien aan het eind van deze maand die zo vol drama was dat zijn populariteit nog verder is gestegen onder de eigen bevolking en nu dik in de 80 procent zit.

De vraag is of dit echte populariteit is. Voornamelijk is de positieve reactie van de Russische bevolking op de activiteiten van haar nationale leider gebaseerd op een massaal propaganda-apparaat waarin de leugen niet wordt geschuwd. Er zijn tekenen, ook al zijn ze nog beperkt, dat er mensen zijn die langzamerhand vinden dat het spel van Poetin met de geschiedenis, met Oekraïne, met de wereldleiders en met de waarheid uit moet zijn.

Vergeef ons, Nederland kopte de krant Novaja Gazeta in grote letters op de voorpagina van zijn editie op 25 juli 2014. Daaronder in kleine letters de Russische vertaling Prosti, Gollandija. Een indrukwekkende foto van de lange colonne lijkauto’s die de eerste slachtoffers vervoerden op weg naar de identificatieplek vult de hele voorpagina. De krant wordt voornamelijk gelezen door het liberaal denkende deel van de Russische bevolking dat in oppositie is tegen Poetin. Niettemin was het een signaal dat veel Russen geen twijfel hebben over de verantwoordelijkheid die hun leiders dragen voor wat er is gebeurd in de hemel boven Grabovo.

Russische vrienden belden me om me te wijzen op de bijzondere en indrukwekkende voorpagina. Ze hadden op internet en internationale televisiezenders gezien hoe de eerste slachtoffers werden ontvangen. Ze waren diep onder de indruk van de ingetogen en tegelijkertijd dramatische rouw die sprak uit die beelden. ‘Wat een les voor onze leiders in humaniteit,’ vertelde één van hen.

Hun eigen Russische televisie klemde de beelden in tussen haatreportages over Oekraïne en het Westen.

EPILOOG

Leven in een eeuwige illusie

Zal het uit de lucht schieten van vlucht MH17 Ruslands houding tegenover de rest van de wereld fundamenteel veranderen? Heeft de diepe rouw en de betrokkenheid bij het lot van de slachtoffers in Nederland en elders in de wereld de Russen geraakt? Dat was de vraag die ik na 17 juli 2014 het meest kreeg voorgelegd. Mijn antwoord is complex. President Poetin heeft een gedragslijn ingezet die diep is geworteld in iedere Rus. Een gedrag dat wordt gedreven door het typische Russische verschijnsel dat zich laat vatten in het woord avos.

Het woord kan worden vertaald als ‘misschien’, maar dat doet geen recht aan het verschijnsel. Het avos-gedrag van de Rus duikt in alle sectoren van het dagelijks leven op. Het is op een roekeloze manier besluiten nemen en ondanks dat het duidelijk is dat de gevolgen van een besluit negatief uitpakken of zelfs rampzalig kunnen zijn, de Rus zal bij zijn besluit blijven en hij neemt de negatieve consequenties op de koop toe. Op de achtergrond leeft bij hem de gedachte dat er een orthodoxe god is die ervoor zorgt dat alles ‘misschien’ toch nog goed uitpakt.

Het avos-gedrag zorgt in Rusland voor een dramatisch hoog aantal verkeersslachtoffers, industriële ongelukken, catastrofaal uitpakkende zakelijke en ondoordachte politieke beslissingen. De Rus zit er niet mee. ‘Avos,’ roept hij als je op een bezorgde Europese toon zegt: zou je dat nu wel doen. Zou je de Krim nu wel binnenvallen. Poetin zegt: ‘Avos,’ God zegene de greep. Zou je nu wel steun verlenen aan halve garen die leven in de mythologische wereld van Novorossija? Poetin roept: ‘Avos.’ Er vallen doden. Zelfs mensen die helemaal geen relatie hebben met het traditionele Russische ‘avos’-gedrag, zoals de passagiers van vlucht MH17.

‘Het is oorlog in het oosten van Oekraïne,’ gaf Poetin als verklaring voor de ramp met de vlucht Amsterdam-Kuala Lumpur. De ramp was in zijn ogen daarom onvermijdelijk. Misschien kun je oorlogvoeren zonder doden, misschien ook niet. Dit keer met doden. ‘Avos!’ Economische sancties, politiek isolement, gedoe rond de schuldvraag van de vliegramp, het deert de gemiddelde Rus allemaal niet. En de Russen die het zich wel aantrekken worden overladen met uitingen van haat door hun landgenoten. Zoals de dappere redactie van Novaja Gazeta die excuses maakte aan het Nederlandse volk voor het uit de lucht schieten van vlucht MH17 en daarvoor de hele voorpagina van de krant inruimde, heeft moeten ervaren. Maar er zijn gelukkig weldenkende Russen die niet in een ‘misschien-land’ willen leven.

Zolang Poetin aan de macht is zullen die Russen zich moeten neerleggen bij het avos-gedrag van hun president. En de rest van de wereld kan hoog of kan laag springen, maar dat is de Russische werkelijkheid. Het grote Rusland verdwijnt niet van het Europese continent. Het is aan westerse leiders een modus te vinden om met dat, wat in hun ogen ‘onverantwoordelijk gedrag’ is, om te springen.

Ik geef toe, dat is niet eenvoudig. Het kan alleen maar via het aan de gang houden van de een of andere vorm van communicatie. Het alternatief is oorlog en dat is de slechtste keuze om Rusland tot de orde te roepen. Het zou mooi zijn als Poetin en de bewonderaars van zijn ‘avos-gedrag’ verdwijnen uit het centrum van de macht en uit het Kremlin. Daar lijkt het vooralsnog niet op. Een andere mogelijkheid is dat het Westen meer initiatieven neemt om contact leggen met de vele geledingen van de Russische samenleving om te proberen het vijandbeeld tegenover het Westen, dat Poetin kunstmatig heeft opgeroepen, weg te nemen. Waar mogelijk kan het Westen helpen bij het opbouwen van een burgersamenleving waarin voor roekeloos gedrag geen plaats is.

Het Kremlin zal de pogingen van het Westen om de Russische burger direct aan te spreken met alle middelen tegenwerken. Russen die streven naar een vrije burgersamenleving zullen worden weggezet als een ‘vijfde colonne’ en als ‘verraders van het vaderland’. Helaas is er voor alle scenario’s die koersen naar een positieve ontwikkeling in de relatie met Rusland op dit moment weinig perspectief. We kunnen ons slechts vastklampen aan iets dat nauw is verbonden aan het avos-gedrag, het Russische geloof dat hoop als laatste sterft.

Elke dag praten mijn collega Geert Groot Koerkamp en ik elkaar bij over de gebeurtenissen in Rusland in ons Moskouse kantoortje. Geert is mijn klankbord en voedingsbodem. De sfeertekeningen uit Oekraïne in dit boek zijn van zijn hand. Hij heeft in de crisisperiode veel tijd doorgebracht in Oekraïne. Behalve dat brengt hij in elk gesprek zijn enorme kennis in die hij heeft opgebouwd in de twintig jaar die hij in Rusland woont en werkt. Thuis kan ik mijn ervaringen toetsen aan de kennis van mijn vrouw Zoja Rjoetina, geboren en getogen in Moskou. Ze houdt van haar geboorteland, maar kijkt er ook met een professioneel journalistiek oog naar.

Ik heb voor het schrijven van dit boek talloze uren doorgebracht met het kijken en luisteren naar programma’s op de Russische televisie en de radio. Een andere bron waren de kranten en de tijdschriften. De uren die ik heb doorgebracht met de Russische media waren niet altijd prettig. Soms moest ik mijzelf ertoe zetten een pauze in te lassen, omdat wat ik zag en hoorde me nogal depressief maakte. Hoeveel leugens kan een mens in één dag verstouwen? Gesprekken met Russische vrienden, kennissen, collega’s en specialisten op vele terreinen zijn altijd weer verrijkend en hebben mij tot schrijven aangezet.

Behalve dat de doorsnee-Rus nogal aangestoken raakte door de lawine aan propaganda die over hem is uitgestort in de periode die dit boek behandelt, ontdekte ik ook dat de Russische arrogantie ten aanzien van het ‘slavische broedervolk’ in Oekraïne nogal irritant groot is. Russen kijken in de regel wat neer op Oekraïners, maar voorheen altijd met een knipoog. Zoals Nederlanders naar Belgen kijken en omgekeerd. De Oekraïense taal bijvoorbeeld is altijd al onderwerp van spot geweest voor Russen, maar in de regel was dat goedmoedig. Nu heeft naarmate de crisis tussen beide landen groeide de goedmoedigheid plaatsgemaakt voor verbetenheid en neerbuigendheid. De knipoog is geheel verdwenen. Russen etaleren een geheel misplaatst superioriteitsgevoel ten aanzien van hun buren. Die houding manifesteert zich vooral in de media en via uitlatingen van de Russische elite.

Vaak eindigen al de gesprekken die ik in deze periode heb gevoerd in een diepe zucht. Want altijd blijft de vraag boven de markt hangen: waar gaat Rusland naartoe? Ik heb met dit boek niet direct gezocht naar een antwoord op die vraag. Dat is een zinloze bezigheid, heb ik geleerd, omdat het leven in Rusland zich per definitie niet voltrekt via de paden van de logica. Ik heb wel een beeld geschetst van de Russische realiteit zoals die vandaag bestaat. Poetin heeft zijn land op een oorlogsvoet gezet. Hij heeft keuzen gemaakt voor de nationalistische theorieën van filosofen, Russofielen en politieke randfiguren. Daarmee heeft hij voor de zoveelste keer in de geschiedenis zijn land op een dood spoor gezet. Wanneer en wie het land weer van dat spoor zal afrangeren weet niemand. Poetin zal dit in elk geval niet doen.

De vraag dringt zich op waarom de Rus zich keer op keer door een politiek systeem laat leiden naar een perspectiefloze toekomst. Waarom trapt hij keer op keer in illusies die het propaganda-apparaat van de machthebbers hem voorspiegelt? Tsaren, communistische leiders, of de democratische Jeltsin en nu weer de autoritaire Poetin, de Rus wordt steeds maar weer opgezadeld met illusies.

Het Kremlin jongleert met de geschiedenis en begrippen als traditionele Russische waarden. Wat zijn traditionele Russische waarden? Zijn dat de waarden uit de tijd van de Sovjet-Unie? En als de communistische heilstaat in feite Rusland was, zijn die traditionele waarden dan verbonden met onderdrukking van de burger in alle sectoren van de samenleving? Of hebben we het over het Rusland van voor de revolutie? Dat betekent een overheersende invloed van de orthodoxe kerk en een imperialistische houding tegenover de wereld.

Hoe ver wil Poetin gaan bij het corrigeren van historische vergissingen? Liggen de grenzen van Rusland na de annexatie van de Krim nu vast of niet? Poetin en zijn ideologen grabbelen willekeurig argumenten uit de ton van de geschiedenis voor het rechtvaardigen van hun daden. Internationale verdragen en instituten heeft het Kremlin buiten spel gezet. Historische Russische grond, Novorossija, staatspatriottisme, Eurazianisme, neostalinisme, soevereine democratie, censuur, propaganda, patriottische journalistiek, appels en peren vallen in dezelfde mand en er is geen peil op te trekken welke smaak het Kremlin prefereert en op welk moment.

Poetin heeft in de traditie van de Sovjet-Unie de leugen verheven tot een moreel aanvaardbaar element in zijn politiek. Of laat ik het eerbiediger zeggen, in de woorden van een radiocommentator in Moskou: de president heeft het voortdurend aanpassen van de waarheid tot een kunst verheven. Daarmee heeft hij zichzelf gedegradeerd tot een onbetrouwbaar politicus. Van zijn land heeft hij daarmee een onberekenbare partner gemaakt in een soort nieuwe Koude Oorlog, die Rusland dit keer voornamelijk tegen zichzelf voert. Voorlopig is niet te verwachten dat Rusland zijn Koude Oorlog met zichzelf en de rest van de wereld aan een tijdslimiet heeft gebonden.

Onder Poetin komt het niet meer goed. Hij kan tot 2024 aan de macht blijven. Als hij tenminste de Russische middenklasse koest kan houden. Dat is nog niet eenvoudig, want die middenklasse wil op zijn minst het huidige peil van haar consumptiegedrag handhaven. Met een stagnerende economie wordt dat nog een hele toer. De economische sancties geven al bij veel Russen een onbehaaglijk gevoel. De uitspraken van het Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg en het permanente arbitragehof in Den Haag over de Yukosaffaire kunnen diepe sporen achterlaten in de economie. Beide gerechtshoven hebben in hun vonnissen in juli een hard oordeel geveld over de wijze waarop Poetin het eigendomsrecht aan zijn laars heeft gelapt. Dat heeft boetes opgeleverd die in de tientallen miljarden euro’s lopen. Dat is niet de zwaarste straf, maar de uitstraling van die vonnissen op het gedrag van buitenlandse investeerders kan funest zijn voor de ontwikkeling van de economie. Investeerders willen niet werken in een land waar hun eigendommen niet zijn beschermd tegen het onvoorspelbre gedrag van de staat.

De middenklasse wil niet alleen dat zij een aanvaardbaar levenspeil kan handhaven, maar zij wil ook niet dat er te veel aan haar persoonlijke vrijheden wordt getornd. Ook dat is een probleem. Het handhaven van het autoritaire politieke systeem van Poetin vereist steeds meer controle. De gevoelige grens ligt hier bij internet. Voor niet-democratische regimes blijkt internet een steeds grotere bedreiging te vormen. Maar ingrijpen in deze globale wereld stuit op verzet bij de middenklasse en kan tot een oppositie leiden die niet meer beheersbaar is.

Een paar dingen zijn, in de periode die dit boek behandelt, wel duidelijk geworden. Rusland is geen democratie en Poetin heeft ook niet de aspiraties die kant op te gaan. Dat maakt het gesprek met het Kremlin een stuk overzichtelijker. Poetin hoeft tegenover zijn westerse collega’s niet meer te doen alsof en de westerse partners hoeven zich niet meer in bochten te wringen om Poetin de indruk te geven dat ze Rusland zien als een land op weg naar een democratie en westerse waarden. Dat is politiek gezien jammer, maar dat hoeft economische activiteit niet in de weg te staan. Het Westen doet tenslotte ook goede zaken met het ondemocratische China.

Poetin en zijn entourage hebben in hun handelen afscheid genomen van het Westen, maar geldt dat ook voor Rusland? Op een zonnige juli-dag drink ik koffie in een nieuw geopende Starbucks in Moskou, recht tegenover het gebouw van de Staatsdoema, het parlement. De Amerikaanse koffiegigant heeft zich genesteld in de zoveelste up-market shopping mall in het gerenoveerde Hotel Moskou. Stalin liet het hotel ooit bouwen. Het originele gebouw is afgebroken en er is in de afgelopen jaren een kopie neergezet van wat er ooit stond. Dat is de veel toegepaste manier van restaureren Moskou-stijl. Deze kopie van het oorspronkelijke gebouw huisvest eveneens het Four Seasons-hotel, vermoedelijk de duurste plek om je hoofd neer te leggen in de Russische hoofdstad.

Alles oogt westers en is westers in het centrum van de hoofdstad van het land waar anti-westerse stemmingmakerij tot onderdeel van de binnen- en buitenlandse politiek is verheven. Starbucks kwam pas laat op de Moskouse koffiemarkt. Ik dacht dat ze het nooit zouden redden, want de Russische ketens Kofe House, Sjokoladnitsa en Coffeemania zijn al zo ingeburgerd en populair dat er voor de Amerikanen nauwelijks nog plaats leek. Ik heb het helemaal mis gehad. De Star-bucksen zijn populair. Ook deze nieuwe. Hij zit vol jongelui die met hun elektronische uitrusting zitten te chatten, over het web zeilen en actief zijn op de sociale media. Hier ontmoeten ze hun vrienden en vriendinnen en hier maken ze nieuwe contacten. Als je bij ze aanschuift en vraagt waarom ze in deze Amerikaanse omgeving zitten, moeten ze lachen. ‘Amerikaans? Normalno (gewoon)’, zegt de één en de ander: ‘Amerika – eto kroeto’, ‘Amerika is tof’.

Aan de overkant zitten 450 zogenaamde volksvertegenwoordigers in het parlement die eropuit zijn de internetspeeltjes van deze jongelui onder controle te brengen van de staat. Alleen al het zitten in deze westerse omgeving maakt je in de ogen van de patriotten aan de overkant van de straat een potentieel lid van de vijfde colonne die de staat ondermijnt. De jongelui lachen om die gedachte. Ze bemoeien zich niet met politiek, zeggen ze. Dit is hun wereld, waar het bedienend personeel ‘hallo’ roept als je binnen loopt en je voornaam al kent als je na de eerste koffie nog een fruitmix wil bestellen. Kortom, hier ben je iemand.

Deze jongelui gaan nog niet de straat op om te demonstreren en te eisen dat zij ook buiten deze westerse sfeer door de staat aangesproken willen worden als een individu en niet als een massa onmondige zombies die moeten knipmessen voor de almacht van de staat. Je krijgt de indruk, koffie drinkend in de Starbucks, dat zowel de jongelui om je heen als het merkwaardige gezelschap Poetin-volgers aan de overkant in de Doema in een illusie leven. En misschien, bedenk ik me nu ook, is heel Rusland wel een illusie.

Voor de een is de illusie dat de wereld om hen heen één grote Starbucks is. Voor de ander is het Novorossija, voor weer een ander een onbetaalbare vakantie op de Krim en voor weer een ander het leven in een democratie. Voor Poetin is het de gedachte dat hij een machtig man is, omdat hij de nationale leider is van een wereldmacht. Als je de kernwapens weg denkt blijft er echter van die machtige status weinig over. Het dramatische is dat al die illusies als sneeuw voor de zon verdwijnen als de prijs van een vat olie keldert op de wereldmarkt.

Poetin vertelt de wereld dat de Russische beer uit zijn slaap is ontwaakt en zich permitteert te grommen. Maar de ontwaakte beer is geen levend wezen, een heerser in zijn natuurlijke omgeving. Het gaat slechts om een speelgoedbeer die kunstjes doet zolang het batterijtje, opgeladen door het verkopen van olie en gas, werkt.

Rusland is in oorlog, voornamelijk met zichzelf. Poetin lijkt na een jaar oorlog de gijzelaar van zijn eigen propagandamachine. In april 2014 geeft Poetin een filosofische ontboezeming over het Rus-zijn. Hij zegt onder meer dat in het bloed van de Rus iets bijzonders zit. Iets dat hem bereid maakt te sterven voor een ander en voor het moederland. Dat kan zo zijn, maar het sterven voor illusies is nogal zinloos. Het is triest dat de oorlog tegen denkbeeldige vijanden die Poetin heeft ontketend mensenlevens kost. Er is helaas geen zicht op dat de batterijtjes die de speelgoed beer illusies doet najagen snel op zijn. De enige zekerheid die we hebben is dat batterijen eens de geest geven. Dat geldt zelfs voor oplaadbare batterijen.

Moskou,
September 2014

Novorossija, Kremlins claim op nieuw Russisch land

Russisch-sprekend deel bevolking in percentages

COLOFON

Rusland in oorlog – Met zichzelf en de wereld van Peter d’Hamecourt werd in opdracht van uitgeverij Conserve te Schoorl gezet door BECO DTP-Productions in Epe in de Sabon corps 11/13,5 punts en gedrukt door drukkerij Bariet in Steenwijk.
Omslagontwerp: borinka–en–shamrock.nl
Omslagillustratie: Vince & Shamrock
Foto auteur: Zoya Rjoetina
Kaarten binnenwerk: Margriet Ganzenveld, Kartografiek

1e druk augustus/september 2014

UITGEVERIJ CONSERVE

Postbus 74, 1870 AB Schoorl
info@conserve.nl
www.conserve.nl