PETER DE ZWAAN

In mijn hoofd

Aangrijpende roman over alzheimer

UITGEVERIJ CONSERVE

Uitgeverij Conserve en drukkerij Bariet vinden het belangrijk om op milieuvriendelijke en duurzame wijze met de natuurlijke bronnen om te gaan.

CIP-gegevens Koninklijke Bibliotheek, Den Haag

de Zwaan, Peter

Peter de Zwaan: In mijn hoofd – Aangrijpende roman over alzheimer

Schoorl : Conserve

ISBN 978 90 5429 360 6

NUR 301

Trefw: dementie; alzheimer

© 2014 Peter de Zwaan en Uitgeverij Conserve

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, e-book of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from the publisher.

INHOUD

Vooraf

1. Thuis

2. Therapie

3. Welzorg

Vooraf

Mijn oma van vaderszijde heb ik nooit gekend. Ze zat ‘in een gesticht, omdat ze gek was’. Meer heb ik nooit gehoord en 60 jaar geleden betekende ‘in een gesticht’ bijna hetzelfde als: niet naartoe gaan, niet over praten. Mijn vaders vader was een fantast, een verhalenverteller, een ‘vreemde snuiter’. Hij woonde in Den Haag en kwam twee keer per jaar op bezoek in Meppel. Dat waren mooie dagen, vol fantasie, verhalen en uitstapjes waarbij je van tevoren nooit wist waar je terechtkwam; meestal bij een bevriende schilder of beeldhouwer.

De moeder van mijn moeder kreeg alzheimer, net als haar man. Ze ging naar een verzorgingshuis en verdween langzaam uit mijn leven; ik had toen andere dingen aan mijn hoofd dan haar bezoeken: jazzmuziek draaien met vriend Henk, liften naar Parijs, of op de fiets naar de Botenloods in Laren voor een jazzconcert. Mijn opa bleef lang thuis en soms praten mijn zus en ik over de dag waarop hij bovenaan de trap stond, roepend: ‘Iemand als ik moesten ze afschieten als konijnen.’ Af en toe had hij een heldere bui en nu, vele jaren te laat, vermoeden we dat het bij hem eerder ging om vasculaire dementie dan om alzheimer. Zijn laatste jaren bracht hij door in het tehuis waarin zijn vrouw was overleden.

Na hem kwam mijn vader daar. Hij kreeg alzheimer ver voor hij 60 was, en het duurde bijna 20 jaar voor de ziekte hem definitief te pakken had, want, zeiden we: ‘Zijn hoofd is niks, maar hij heeft een hart van roestvrij staal.’ Door hem weet ik dat er meer in alzheimerhoofden omgaat dan sommige medici willen doen geloven. ‘We weten het niet,’ zeiden artsen en specialisten als ik doorvroeg, ‘in elk geval niet zeker. Het zou kunnen, maar denkt u daar maar niet te veel over na.’ In de ogen van mijn vader zag ik de verhalen. Hij dacht ze, maar kreeg ze niet over zijn lippen.

Mijn moeder kwam in het verzorgingshuis toen zelfstandig wonen niet langer mogelijk was, evenmin als wonen in een beschermde omgeving. Ze had vasculaire dementie en alzheimer; bij haar was nooit sprake van half werk. Ze was in de 70 toen mijn broers, zuster en ik de eerste verschijnselen opmerkten. Jarenlang zei ze tegen iedereen die het horen wilde: ‘Ik wil minstens 99 worden, net als opoe.’ Een paar jaar geleden verzuchtte ze dat ze geen zin meer had in doorleven. De opmerking werd door ons genegeerd omdat we er geen raad mee wisten. Ze overleed najaar 2013, 93 jaar oud, en haar laatste weken waren niet wat je een mens toewenst.

‘Je weet wat je te wachten staat,’ zeggen mijn vrienden.

Onlangs zocht ik mijn bril. Mijn vrouw vond hem in de meterkast.

Het zat allemaal in zijn hoofd, alle vragen, antwoorden, wensen, verlangens. De wens zich uit te kunnen drukken, het verlangen naar zelfstandigheid. Het zat in zijn hoofd, opgeborgen als in een kluis met een slot op de deur van zijn mond, een combinatieslot waarvan soms, een enkele maal, een cijfer op de goede plaats terechtkwam en hij een schouderklopje kreeg en hoofden zag, vlak voor zijn gezicht zoals een baby hoofden ziet als er bezoek is. Met hetzelfde gemompel, dezelfde aanmoedigingen, het was een kwestie van tijd voor ze hem gingen kietelen.

Het zit in mijn hoofd, zei hij tegen zichzelf, ik weet zoveel, ik weet een leven, alle kennis en feiten opgespaard en bewaard.

Hij keek rond en zag het bezoek, wazig omdat hij te veel met zichzelf bezig was, als hij focuste zou hij ze allemaal weer horen met hun ‘toe maar’ en ‘zie je wel, hij is er af en toe heus nog wel bij’. Hij sloot zijn mond toen hij ‘wilt u nog een slokje’ hoorde en klemde zijn kaken op elkaar toen hij de rand van een kopje tegen zijn tanden voelde tikken.

Allemaal in mijn hoofd en kijk ze eens zitten. Kijk mij eens zitten.

Hij wachtte tot het kopje vlak voor hem stond en zwaaide met een arm. De koffie golfde over de tafel en hij hoorde verontwaardigde kreten, een vloek, geschuif van stoelen, gehannes met servetten en een zakdoek.

Hij wist niet of hij genoot. Hij voelde iets van bevrediging, tevredenheid, maar of het genieten was, durfde hij niet te zeggen, daarvoor was genieten te lang geleden.

Hij had in elk geval laten zien dat hij nog wel iets kon.

1

Thuis

Schaamte. Nooit had hij zo’n allesoverheersende schaamte gevoeld als de laatste maanden. Nog maar 57 en nu al van alles vergeten. Helga lachte er soms om, maar steeds minder hard en al lang niet meer met vrolijke ogen. ‘Je wordt ouder, Joop. Vroeger vergat je ook wel eens wat, maar toen kon het je niet schelen. Ik was vanmorgen de schaar kwijt die ik nog geen vijf minuten eerder had gebruikt.’

Zinnen om hem op te beuren, want hij zag dat ze zich zorgen maakte. Het zat in de familie, alzheimer, dementie, aderverkalking, iedereen noemde het anders, maar het kwam erop neer dat je een lichaam was zonder hoofd.

Daar dacht hij aan als hij zich zorgen maakte, dat zijn hoofd op de loop ging. In zijn dromen gebeurde het, dan zag hij zijn hoofd aan de andere kant van de kamer, achter de oude linotype die in het hoekje van de drukkerij stond te herinneren aan vroeger, midden op het voetbalveld, spelers liepen er vlak langs, maar trapten er niet tegen. Niemand wilde zo’n hoofd. Zijn hoofd.

Zijn benen wilden ernaartoe, niet omdat ze bij het hoofd wilden zijn, maar omdat ze hielden van beweging. Ze gingen waar ze wilden, iets anders kon hij er niet van maken en daar schaamde hij zich voor. In de drukkerij wisten ze het: als Joop niet bij de machines was, was hij in de kelder waar restanten van vroeger werden bewaard, maar als je vroeg waarom hij daar was, haalde hij zijn schouders op. Een keer had hij gezegd: ‘Omdat mijn voeten...,’ en sinds die tijd zeiden zijn collega’s: ‘Waren je voeten weer bezig?’

Hij was drukker geweest, eerst leerling, daarna gezel en meester, maar nu ruimde hij op en veegde hij aan, karweitjes waarmee hij zijn collega’s niet in gevaar bracht. Bij de computers mocht hij niet komen, al vergat hij dat wel eens.

‘Laten je voeten maken dat ze wegkomen,’ zeiden de collega’s dan. Harm lachte erbij, zo’n lachje waar hij het warm van kreeg. Wimpie keek of hij hem wilde aaien, dat was nog erger.

In de straat wisten ze het ook. Niet van de voeten, maar dat hij soms van de wijs was. Zo noemden ze het in het begin. Dan stond hij naast een lantaarnpaal, rechtop, net als de paal en dan zeiden de buren: ‘Joop is weer van de wijs. Wat doen we, waarschuwen we Helga?’ ‘Of halen we hem binnen,’ zei de buurjongen dan en dan lachte iedereen, want een man als een lantaarnpaal zag je niet vaak en ze dachten toen nog dat Joop gewoon een beetje apart was. Hij had zich nooit zo met de straat bemoeid en ze hadden altijd al gedacht dat er iets met hem was.

Meestal trok Helga hem mee naar binnen, soms was hij de hoek om waardoor de buren en Helga hem niet zagen en bleef hij staan tot iemand hem aanstootte en vroeg of er iets was. Dan zei hij: ‘Nee hoor, hoezo?’

‘U stond daar maar. Ik dacht, dat is toch niet goed? Die meneer heeft wat. Mijn man heeft het aan zijn hart en die staat soms ook een tijd rechtop, maar dan met een hand tegen zijn borst. Het leek wel of u in de houding stond. Moet u ergens naartoe?’

Dan zei hij dat hij naar de supermarkt moest, of naar de slager, soms naar het werk, hij zei altijd wel iets al wist hij drie passen later niet precies meer wat. Niet precies was in elk geval een beetje en dus liep hij, zolang hij werd nagekeken, rechtuit, rechtop, zwaaiend met de armen alsof hij marcheerde. Als hij de hoek om was en rechtdoor ging, kwam hij bij de supermarkt, dus als iemand hem in de gaten hield, leek het te kloppen wat hij had gezegd. Tenzij hij de supermarkt voorbij liep. Dat was in de tijd dat hij nog werkte een keer gebeurd. Omdat hij toen niet luisterde naar zijn hoofd dat stop zei, maar wel naar zijn voeten die verder wilden, helemaal tot het centrum dat hij kende, maar niet herkende.

Helga was in alle staten. ‘Als Hillie niet had gebeld, die van de Hema, je kent haar wel, had je daar dan nog gestaan?’

‘Ik moest toch een boodschap doen?’

‘Nee, Joop, je zou een blokje om. Voordat het ging regenen.’

‘Ik ben helemaal droog.’

‘Wees er maar blij om. Wat had je nou, vanmiddag? Helemaal naar de binnenstad.’

Zijn voeten wilden er naartoe, maar dat zei hij niet, want hij zag Helga’s bezorgdheid en hij begreep zelf niet wat er met die voeten was. Alsof die de dienst uitmaakten. ‘Het bleef droog en ik dacht: ik loop een stukje verder en toen ik in het centrum was, bedacht ik dat we nog iets moesten hebben. Iets voor de wc?’

‘Verfrisser?’

‘Dat wilde ik meenemen, maar ik kon er niet opkomen. Ik dacht: als ik gewoon een poosje rondkijk dan schiet het me wel te binnen.’

‘Je bent meer dan drie uur weggeweest.’

‘Ik heb er niet aan gedacht je te bellen. Ik wilde die, hoe heet het?’

‘Wc-verfrisser.’

‘Verfrisser voor je halen.’

Meteen erna schaamde hij zich voor de leugen. Hij wist wat hij had gedaan omdat zijn hoofd weer goed was en hij zich alles – bijna alles – herinnerde, maar hij begreep niet wat hem had bezield, en helemaal niet hoe hij het moest vertellen. Maar Helga leek gerustgesteld, een beetje. Net genoeg om stil blijven te zitten en te hopen dat ze niets meer zou vragen.

‘Weet je waar mijn sleutels zijn?’

‘In de zak van je jas?’

‘Daar heb ik al gekeken. Ik heb overal gekeken.’

‘Ook op tafel en in de keuken?’

‘Daar kijk ik toch altijd?’

‘Of in de voering van je jas?’

‘Voering?’

‘Daar zit een gaatje, dat zag ik gisteren. Ik snap niet hoe dat daar komt, want de jas is nog bijna nieuw. Je zit de laatste tijd overal aan te purken en in te duwen.’

‘Ik doe niks. Ik zoek gewoon mijn sleutels.’

‘Nou, ze zitten niet in de voering. Denk eens na: waar ben je geweest vandaag?’

‘Nergens.’

‘Ook niet bij de bakker omdat het brood op was?’

‘Toen ben ik via de achterdeur gegaan en daar had ik geen sleutels voor nodig.’

‘En ook niet naar de brievenbus om de acceptgiro te posten? Dat is niet nergens, Joop.’

‘Posten doe ik zonder sleutels. Ik heb ze natuurlijk ergens neergelegd. Laat nou maar, ik zoek wel.’

‘Ik zal je helpen. Jij kunt nooit iets vinden. Kijk niet zo boos, ik bedoel er niks mee. Toen we nog verkering hadden, was je ook alles al kwijt. Als jij op de kasten kijkt en bij de kapstok dan maak ik een rondje door het huis.’

‘Ik heb overal al gekeken.’

‘Behalve in de koelkast. Kijk eens wat hier ligt. Wie legt nou zijn sleutels in de koelkast?’

‘Ik niet.’

‘Nee, Joop, ik. Dat doe ik altijd. Pak ze maar gauw.’

Op sommige dagen waren er rimpeltjes, kleine vlekjes die je met gemak weg dacht.

‘Hoe was het op het werk, schat?’

‘Wimpie had ruzie met de baas.’

‘Meneer Van Duren?’

‘Van Duren? Hoe kom je daar nou bij. Hij heet toch Van Buiten. Of niet?’

‘Ja, schat. Ik vergiste me. Dus Wim had ruzie.’

‘Wimpie, niemand noemt hem Wim. Hij deed iets in het magazijn en dat ging verkeerd. De baas kwam net binnen toen hij stond te vloeken.’

‘Ik dacht dat hem dat niet kon schelen, vloeken.’

‘Hij had iemand bij zich en dan zegt hij er wat van, maar Pim zag niet dat er iemand bij de baas was en hij snapte dus niet waarom die kwaad werd.’

‘Pim? Ik dacht dat Wimpie...’

‘Die komt toch niet meer in het magazijn. Pim, natuurlijk.’

Op sommige dagen ergerde hij zich aan zichzelf en zag hij bezorgdheid bij Helga.

‘Max heeft iets gebracht. Voor jou, maar je was net weg.’

‘Wat was het?’

‘Hij heeft het neergezet en hij is weggegaan omdat hij haast had.’

‘Wat heeft hij neergezet?’

‘Ik denk in de gang, of misschien in de bijkeuken. Hij heeft het wel gezegd.’

‘Hij heeft niet gezegd wat het was?’

‘Je moest er iets mee, zei hij.’

‘Jij niet?’

‘Dat zei hij niet. Als Max iets heeft dan vraagt hij naar jou.’

‘Was het een jas? Loes belde vanmorgen dat een naad los was en ze heeft geen naaimachine. Ik zei: breng maar, dan doe ik het wel. Ze zei dat ze Max zou vragen omdat ze druk was met de baby.’

‘Welke jas. Van de baby?’

‘Die is er toch zeker nog niet. De baby is op komst, maar Loes is druk met kleertjes en de kamer. Zei Max verder nog iets?’

‘Dat hij weg moest.’

Op sommige dagen smeet Helga met de deuren en had ze een gezicht als een oorwurm. Als hij vroeg wat er was, zei ze: ‘Niets, Joop, helemaal niets.’

‘Waar is je fiets, Joop?’

‘Ik kon ’m niet meer vinden. Ik denk dat-ie gestolen is.’

‘Weet je nog waar je bent geweest?’

‘Waar ik altijd langs rij als ik naar het centrum ga.’

‘Waarom ben je naar het centrum gegaan? Je zou even heen en weer naar de fietsenmaker omdat de voorband leegloopt.’

‘Dan staat-ie daar nog, denk ik.’

‘Denk je. Als jij nou de krant gaat lezen dan ga ik wel kijken. Heb je het sleuteltje?’

‘Van de fiets?’

‘Van je fiets.’

‘Hier. Daarom wist ik dat-ie gestolen was. Ik had wel het sleuteltje, maar de fiets was nergens.’

‘Heb je gezocht?’

‘Natuurlijk heb ik gezocht.’

‘Heb je in het fietsenhok gekeken?’

‘Waarom. Als-ie weg is, hoef ik niet te kijken.’

‘Omdat je gistermiddag zei dat je band leegliep, maar dat je hem toch op slot hebt gezet omdat die jongens weer in de steeg speelden.’

‘Rotjongens.’

‘Waar ben je nu eigenlijk geweest, Joop.’

‘Gewoon een blokje omgelopen, dat zei ik toch?’

Op sommige dagen zag hij Helga klein worden en kwetsbaar, en vroeg hij zich af of dat zijn schuld was.

De vragen kwamen meestal na het eten en voor het NOS Journaal dat heilig was. Altijd net voor acht uur brak Helga het gesprek af, meestal met de woorden: ‘We hebben het er nog wel over.’

Het kostte hem moeite om het gewicht van die zin te begrijpen. Hij vergat wel eens wat, moesten ze daar nou elke avond over praten? Het feit dat hij wist dat het deze week al voor de derde keer was bewees toch zeker dat hij nog genoeg onthield?

‘Alweer, Helga? Dat is al de derde keer, deze week.’

‘De vierde, Joop. De vierde na zondag.’

‘Is het dan donderdag?’

Het was eruit voor hij het besefte. Dat soort vragen moest hij niet stellen, het leidde maar tot gesprekken vol zuchten.

‘Een uur geleden zei je nog dat je blij was dat de week er bijna op zat. Ben je dat vergeten, Joop, dat je dat nog geen uur geleden zei?’

‘Ik weet het weer. Onder het eten.’

‘Erna, toen we opgeruimd hadden. Je zegt maar wat.’

Dat was niet waar. Hij zei nooit zomaar wat. Hij probeerde Helga tevreden te houden. Wat was het woord dat hij zocht: rustig. ‘Relaxed.’

‘Relaxed, waar slaat dat nou op?’

‘Op ons. We maken ons soms zo druk.’

Zich uit een vervelende situatie redden, kon hij nog steeds, niet elke dag, maar vaak genoeg.

‘Ik maak me druk om jou. Om ons. Wat er van ons moet worden, straks, als je de hele dag thuis bent, en later, als het...’

‘Als wat. Als ik af en toe iets vergeet?’

‘Iets?’

Op dit soort momenten wilde hij zich omdraaien en de kamer uitlopen om iets te gaan doen al wist hij niet wat. Momenten waarop Helga kwaad werd. Niet op hem, dat zei ze er elke keer bij, maar op iets waar hij geen greep op had: op alles, iedereen, de hele wereld. ‘Niet kwaad worden, lieverd.’

‘Ik ben niet kwaad. Niet op jou, maar het is méér dan vergeten. Het is...’

Hij was blij dat ze ophield en keek toe hoe ze lucht naar binnen zoog, een gebaar maakte alsof ze het ook niet meer wist, diep ademhaalde. Nu kwam het, ze moest het kwijt, hij kende haar zo goed dat hij zich niet kon voorstellen dat hij dat ooit zou vergeten.

‘Ik heb wat dingen opgeschreven, Joop. Dat vroeg de dokter. Of ik op wilde schrijven wat er gebeurt, hier in huis. Ik ben vorige week begonnen. Ik zal het voorlezen.

Je stond in je onderbroek onder de douche. Toen je zei dat je gras ging maaien heb je alle planten afgeknipt, heel kort, zo kort als gras moet zijn. Maandag kwam je zonder sokken thuis.’

‘Omdat het regende.’ Hij zag het voor zich. Op weg naar huis. Een plas. Water in zijn schoenen. ‘Met natte sokken word je verkouden, dat zeg je altijd. De kinderen moesten meteen droge sokken aan.’

‘De kinderen, ja. Vorige week zaterdag ging je weg om een brood te halen, maar je kwam terug met aardappelen. Een zak van 20 kilo.’

Door de beweging die hij maakte met zijn schouder, wist hij het weer. Van de supermarkt naar huis met twintig kilo op je nek, lopend. ‘Ze waren toch op, zei je.’

‘Toen je vertelde over Maartje noemde je haar Mienie, je moeder. Ze lijken niet eens op elkaar.’

‘Maartje?’ Hij wist niet waarom, maar hij voelde dat hij de vraag niet had moeten stellen. Geen vragen stellen, nam hij zich voor. Hij herhaalde het voor zichzelf: geen vragen stellen. Het was net of hij het eerder tegen zichzelf had gezegd.

‘Zondagavond, nadat ze had gebeld, zei je dat. Je zei dat Mienie niet kon komen omdat ze last had van iets. Ik heb Maartje gebeld en ze zei dat ze de was wilde komen brengen omdat haar machine stuk was. Maandag is ze geweest, daarom stond de kamer vol wasrekken. Weet je dat nog?’

Maartje die was verhuisd omdat iemand dat graag wilde. ‘Ik mag hem niet.’

‘Nou heb je het zeker over Remko. Als je aan hem denkt dan kijk je altijd zo. Maartje is gelukkig met hem en ze werken nu eenmaal allebei in Zwolle.’

Een magere man met lang haar en laarzen die te veel lawaai maakten omdat de zolen van leer waren met een randje ijzer aan de achterkant en die iets deed waar hij een hekel aan had. ‘Rijmen.’

‘Dichten, zul je bedoelen. Dat doet hij in zijn vrije tijd. Hij zit op een kantoor, net als Maartje. Weet je wel?’

‘Maartje werkt in een ziekenhuis.’

‘Niet meer, Joop. Dat wilde ze, maar ze kon het niet, met al dat gekreun en dat bloed. Ze werkt bij een schoonmaakbedrijf. Op het kantoor van dat bedrijf, niet als schoonmaakster zoals je vorige week tegen Max zei. Ik vroeg net of je nog wist dat de kamer maandag vol wasrekken stond. Dat vond je wel leuk, zei je toen. Omdat het zo lekker rook.’

‘Ja,’ zei hij. ‘Lekker.’

‘Weet je het nog?’

Hij keek de kamer rond. Wasrekken? ‘Ja, hoor.’

‘Dat dacht ik al. De dokter vroeg of ik op wilde schrijven wat je nog wist en wat niet.’

‘Ik wil geen dokter. Nergens voor nodig.’ Waarom sloeg hij tegen zijn borst om aan te geven dat zijn hart tikte als de beste? ‘Ik heb een beetje pijn in een knie. Ik geloof dat ik me heb verstapt.’

‘Je hebt ’m gestoten toen je afruimde, tegen de rand van de deur.’

‘O, ja. Maar gisteren heb ik me verstapt. Of verdraaid. Op de drukkerij.’ Hij wist niet of Helga aan zijn gezicht kon zien dat hij het bedacht, maar ze keek of ze boos was.

‘Het is goed, Joop. Wil je koffie?’

‘Ja, graag.’ Dat antwoord was in elk geval goed. Voor het NOS Journaal dronken ze koffie, dat wist hij zeker.

Na het nieuws vroeg Helga of hij ergens naar wilde kijken en terwijl hij bezig was na te denken over wat ze bedoelde zei ze: ‘Waarom ga je niet een poosje naar je boekenkamer?’

Met twee vragen achter elkaar wist hij geen raad en daarom besliste Helga door hem bij een arm te pakken en mee te nemen naar boven.

‘Ga maar lekker zitten. Straks schil ik een appel voor je. Kijk maar hoe mooi je boeken zijn en het drukwerk dat je hebt gemaakt, dan ga ik de krant lezen. Daar ben ik vandaag niet aan toegekomen.’

‘Ik heb ’m nog niet uit.’

‘Je hebt er uren mee op schoot gezeten, schat. Daar zijn je boeken.’

‘Goed,’ zei hij en hij ging in de stoel zitten die ouder was dan hij, met kussens die zo ver waren doorgezakt dat ze hem bijna omvatten. Vroeger zat hij bijna elk weekeinde in de boekenkamer die hij ‘mijn kamer’ noemde, maar die logeerkamer was als Maartje een paar dagen bleef, tegenwoordig bracht Helga hem naar boven als ze er genoeg van had dat hij steeds achter haar aanliep. Soms gaf ze hem een boek en zei ze: ‘Kijk daar maar in, die vind je mooi.’

Hij vond ze allemaal mooi. Niet om de inhoud, want hij las geen boeken. Hij vond de vorm mooi, of de drukletter. Soms de uitvoering of het omslag. Als hij zich vanuit zijn stoel naar voren boog of opzij, kon hij net bij het oude kabinet waarin en waarop stapels boeken en drukwerk lagen. Het drukwerk was hem het dierbaarst omdat hij de letter had uitgezocht of de opmaak had gedaan. De boeken lagen in stapeltjes van vijf in het gelid, nooit meer dan vijf en boeken met ongeveer dezelfde afmetingen op elkaar.

Hij keek ernaar en voelde zich rustig worden. In zijn stoel voelde hij een warmte die de cv te boven ging, alleen Helga kon hem die rust ook geven, al was het minder snel. In zijn stoel wist hij wat hij een uur geleden had willen zeggen, of een dag. Hij wist alles, net zoals hij wist dat wat hij dacht weg was als hij opstond en naar beneden liep. ‘Ik dacht aan iets,’ zei hij dan en als Helga vragend naar hem keek, wist hij niets meer. ‘Iets. Zomaar. Als het terugkomt dan zeg ik het wel.’ Dan knikte Helga en ging hij terug naar zijn kamer.

Waarom vijf boeken naast zijn stoel lagen wist hij niet, maar hij wist wel waarom het bovenste bovenop lag. Omdat het nooit onderop mocht komen, het was al genoeg mishandeld.

Hij pakte het boek voorzichtig op en streek over de harde, kartonnen omslag. Hij had het gekocht op de markt. De rug was losgescheurd, maar voorin gelegd en dat had hem ontroerd: stuk, maar niet weggegooid. Vondel’s Meester Stukken, stond op de rug. Tussen de pagina’s XII en XIII lag een krantenknipsel: Baron-titel voor Gijsen en Walschap. Onder de tekst stond een datum: 14 mei 1975. Hij pakte het knipsel, wreef er met een wijsvinger over en legde het terug, midden op pagina XIII, als hij het boek voorzichtig dichtdeed, zou het niet verschuiven. Het knipsel hoorde bij het boek, net als de losse rug. Van de inhoud wist hij niets. Vondel was iemand van vroeger en als hij tegenwoordig Vondel’s schreef in plaats van Vondels dan kreeg hij ruzie met Harm die zei dat hij naar meneer Van Buiten zou lopen omdat hij een drukorder had verpest. Hij legde het boek terug op het stapeltje en pakte er een van het kabinet. De Doode Hand van Alexandre Dumas, vertaald door Jac. de Werker, waarvan de pagina’s niet goed waren afgesneden waardoor hij ze niet pagina voor pagina langs zijn duim kon laten roetsjen. Alle hoofdstukken begonnen met een sierletter en op de laatste bladzijde stond, bijna onderaan, net boven de allerlaatste versiering, EINDE. Elke keer als hij het woord zag, moest hij lachen. EINDE. Als er niets meer was en je niets meer wist dan was je aan je einde. Hij zonk terug op zijn stoel en keek zolang naar het woord EINDE dat het groter werd, rafeliger en moeilijker zichtbaar, of het langzaam oploste in iets wat het grote niets moest zijn.

Elke keer wilde hij het vertellen, elke keer nadat zijn hoofd vreemd had gedaan. Helga vertellen dat hij van haar hield, dat hij dingen had gedaan, geheimen had. Dat hij niet gek was, dat vooral. Hij was niet gek, dat moest ze niet denken als hij vertelde wat hij in zijn hoofd zag en hoorde. Gek, dat was zijn oma, zijn moeder had erover verteld. Dat ze dingen zag, mensen van eeuwen geleden, dat ze de koningin was die rondgereden wilde worden en die, als ze dat zei, zwaaide naar duizenden mensen achter hekken. Hij zag geen ver verleden, maar zijn vriendjes en straten, en dorpen waar hij was geweest en als hij stemmen hoorde dan waren het stemmen van vroeger, van collega’s, van familie, vooral van Antonie, die dood was en naar hem riep zonder woorden. Dat was niet gek. Het was onheilspellend, geheimzinnig, angstig. Door de angst vertelde hij niets, want praten zou hem nog banger maken en hoe kon hij uitleggen dat hij ook niet wist hoe zijn hoofd in elkaar zat, en waarom hij er steeds banger door werd. Als hij diep ademhaalde en de eerste zin vormde, was het of zijn keel werd dichtgeknepen. Vertellen was fout, ook al keek Helga nog zo intens, alsof ze de woorden uit hem wilde trekken. Misschien zou ze toch denken dat hij gek was, of het stukje bij beetje werd. Ze zou er nog banger door worden dan hij en bovendien: hij kon alleen vertellen als er rust was in zijn hoofd, als de kamer er precies zo uitzag als vroeger, en als alles wat hij had gezien onzin leek, fantasie, hersenspinsels. Voorbij was voorbij en als hij zich als vanouds voelde, kon hij zich niet voorstellen dat de chaos terug zou komen in die kop van hem, dus wat viel er nou eigenlijk te vertellen?

De verwarring werkte als een mist die hem insloot en isoleerde van de wereld. Hij stond bij het fietsenhok van de drukkerij en wilde naar huis. Nee, niet naar huis, het woord huis kwam niet bij hem op. Hij wilde naar iets wat warmte gaf en vertrouwdheid. Hij zag Helga in de keuken, pannen op het vuur, de radio die altijd aanstond, hij zag alles, maar hij wist niet welke kant hij op moest. Om hem heen, achter de laag mist, hoorde hij stemmen die hij kende, collega’s die hun fiets pakten, zich op het zadel zwaaiden en wegreden. Omdat de mist niet week, bleef hij staan, rillend door de winterwind die door zijn jas blies. Hij sloeg met zijn rechterhand tegen zijn linkerschouder voor een beetje warmte, zonder de fiets los te laten. Als hij de fiets losliet, zou die verdwijnen in de mist en was hij alleen zonder iets wat hem houvast gaf. Jas. Er was iets met de jas. Hij tastte met zijn vrije hand om zich heen, voelde voorwerpen die koud waren en vochtig – had het geregend? -, een voorwerp waar zijn hand in wegzonk. Zijn jas. Hij tilde de jas op en bracht hem naar zijn gezicht. Hij moest iets, als hij bleef staan, zou hij het weten.

Op het ogenblik dat de mist verdween, wist hij het. Jas aantrekken, fiets van het slot doen, opstappen en naar links rijden. Bij het kruispunt opnieuw naar links, de weg die zoveel bochten had dat hij haar slingerweg noemde, bijna aan het einde van de weg de wijk in, zijn wijk, waar zijn huis was, en Helga met eten. Hoe laat was het en wat was er met hem gebeurd, daarnet? Hij was iets vergeten. Dat woord bleef in zijn hoofd. Vergeten. Helga gebruikte het vaak als ze samen waren. Dat hij dingen vergat en als Helga het zei dan was het zo, maar hij geloofde het niet. Niet echt. Misschien soms, iets, een kleinigheid, maar wie vergat nou nooit iets.

Niet eerder had hij mist gezien – meer gevoeld dan gezien –, daar was hij zeker van, en niet eerder had hij zich zo eenzaam gevoeld.

‘Wat ben je laat, schat.’

Dat was hij vergeten. Tijd. Alsof tijd belangrijk was. Nog even, dan was hij 60, welk jaar was het ook weer, dan kon hij het uitrekenen hoe lang het nog duurde. ‘Hoe laat is het dan?’

‘Bijna half 7. Ik had je een half uur geleden al verwacht. Ik werd ongerust. Als je langer moet werken, wil je dan alsjeblieft bellen?’

Als ze zo keek, wist hij dat ze het vaker had gevraagd en natuurlijk had hij toen ‘ja’ gezegd en ‘ik zal het doen, lieverd’, maar het niet gedaan.

‘Ik weet niet precies.’ Er was iets gebeurd waardoor hij niet weg had gekund, iets met het weer. ‘Het was ineens mistig, geloof ik.’

‘Ja, schat. Ga maar zitten. Mistig. Met deze wind. Hoe was het op het werk?’

‘Gewoon. Als altijd.’ Geloof ik.

‘Ga nou maar zitten, dan schep ik op. Er was geen mist, Joop. Nog even en ik had de politie gebeld.’

In bed probeerde hij het weer uit te leggen. Dat er steeds iets gebeurde in zijn hoofd waar hij niets van begreep, dat hij beelden zag die kwamen en verdwenen en die hem in de war brachten waardoor hij niet wist wat hij moest, maar Helga moest snikken en daarom hield hij op. Helga huilend, dat was het ergste dat er was. Huilen maakte dat hij zich... Zie je nou, daar was het weer. Wandelen in de wijk met moeder die niets zei omdat ze ruzie had gehad met vader. Altijd ruzie, om geld, om de kinderen, om dingen waar hij niets van mocht weten.

Na de ruzie bleef Antonie bij vader en trok moeder hem mee naar buiten, om te wandelen, zo snel dat hij haar niet kon bijhouden, waardoor hij op zijn tenen moest lopen, net zolang tot zijn moeder stilstond en hem een ruk gaf, ‘loop toch eens gewoon, jij’, waarna hij naar haar gezicht keek en zichzelf beloofde dat hij niet zou huilen, waarom zou je huilen als je wandelde?

‘Wat is er, lieverd?’

‘Ik weet niet wat we moeten, Joop. Ik weet niet of ik het aankan. Over een paar weken ben je werkloo... Hoef je niet meer naar de drukkerij. Dan ben je de hele dag thuis en dat is goed, maar soms... Ik weet het niet. Ga maar lekker slapen.’

‘Je moet niet huilen, Helga. Thuis zijn is niet erg. Ik wil best blijven werken, maar soms kijken ze naar me dat ik denk: was ik er maar niet.’

Was dat wat hij zeggen wilde? Hij drukte zijn vingertoppen tegen zijn ogen. Als hij nadacht zou hij weten of dit was wat hij wilde zeggen. Iets over zijn moeder die hard liep.

‘Stil nou maar, Joop. Niet zo bewegen. Rustig blijven liggen. Op je rug. We zijn nog steeds samen, wij tweeën en dat blijven we zolang het kan.’

Tot we dood zijn. ‘Tot we dood zijn?’

‘Ja, schat. Tot we dood zijn. Stil nou maar.’

De hand die hij tegen zijn wang voelde, was nat.

Er waren dagen, gezegende dagen, dat alle woorden van zijn hoofd in zijn mond terechtkwamen, vaak als hij sprak met Max. Misschien omdat hij dan beter zijn best deed. Smalende Max, genadeloze Max, hij zou verdomme laten zien dat hij de oudste was, de wijste, de vader.

Als Max de kamer binnenkwam en het bonkte niet boven zijn ogen dan voelde hij de spanning die in hem zat wijken en zuchtte hij van opluchting. De eerste zinnen sprak hij uit alsof ze van leer waren, hij moest erop bijten en zich zo concentreren dat het bijna pijn deed.

‘Dag, jongen.’

‘Dag, pa.’

‘Hoe gaat het?’

‘Met mij best. En met jou?’

‘Goed, jongen. Goed. Met mamma en mij gaat het prima.’ Na de eerste zinnen voelde hij zich vaak iets beter, vooral als hij het gezicht van Max zag ontspannen. ‘Hoe is het op het werk?’ ‘Werk’ was altijd goed, beter dan ‘op het gemeentehuis’, of ‘op de afdeling planning’. Voor hij het wist zei hij: ‘Op de afdeling met de computers’ en dan verschenen er meteen donkere wolken boven Max’ hoofd en kreeg hij dat stuurse van zijn puberteit, toen alles wat hij zei verkeerd was. ‘Gaat het daar nog een beetje?’

‘Druk, pa. Het wordt steeds drukker, want als er iemand weggaat dan wordt-ie niet vervangen. Zo gaat dat tegenwoordig.’

‘Dus er is weer iemand weg?’

‘Volgende week. Heb ik dat vorige week niet verteld?’

Met zo’n vraag kon hij alle kanten op. Als hij een vraagteken hoorde, voelde hij zich veilig. Max wist het zelf dus ook niet zeker. ‘Je hebt het er wel even over gehad.’ Hij loog het, maar liegen ging steeds gemakkelijker. Het was ook geen liegen, het was zelfbescherming. ‘Ik geloof niet dat je een datum hebt genoemd.’

‘Nou. Volgende week.’

Het klonk al iets stugger, hij werd steeds gevoeliger voor klanken en nuances. Ze deden lampjes aan- en uitgaan in zijn hoofd, zo voelde het, en van elk lampje kreeg hij een schokje. In het begin werd hij er bang van, maar het was gaan wennen en zolang de beelden en zinnen die in zijn hoofd door elkaar kroelden elkaar niet te veel in de weg zaten, konden schokjes geen kwaad. ‘Dan krijg je het dus drukker. Met overwerk en zo?’ Zelf moest hij overwerken als het druk was. Altijd in de maand voor Sinterklaas en voor de kerst als er veel drukwerk was, reclame waar voor een vakman weinig plezier aan te beleven was. Boeken waren veel leuker. Of die dingen die mensen maakten die dr. werden. Wat was het woord nou toch. Dissertatie.

‘Waarom lach je nou ineens, pa.’

Omdat het me te binnen schiet, jongen. Dissertatie. Dissertatie. ‘Ik moest ergens aan denken. Maar hoe minder mensen er zijn op jouw afdeling hoe veiliger het is.’

‘Veilig?’

‘Dat er werk blijft, bedoel ik.’ Na de jaarwisseling werden er in de drukkerij elk jaar een paar mensen ontslagen. De nieuwkomers gingen eruit als het januari was. Pas tegen de pasen waren ze weer nodig. ‘Of is het bij de gemeente anders dan het bij ons was? En als er weinig mensen zijn dan krijg je makkelijker salarisverhoging.’ Bij Max en Loes was de eerste op komst. Het werd tijd, vond Helga en daarom had hij het beaamd, maar hij zag er eigenlijk tegenop, tegen een kleinkind. Zo-eentje op schoot, als die plaste wat moest hij dan? ‘Voor jullie kleine, bedoel ik.’

‘We hebben salarisschalen. Je komt maar niet zo een schaal hoger omdat er minder mensen zijn. Ze vinden dat we er nog meer dan genoeg hebben.’

Ze? Wie waren ze? Hij wist niet of hij het kon vragen, het leek het soort vraag dat hij vaker had gesteld. Veel vaker, misschien wel.

‘Maar je blijft er wel?’ Dat was een verkeerde vraag, een domme, een van de vragen waardoor Max anders ging kijken, zie, daar had je het al.

‘Hoezo, blijven.’

‘Gewoon. Blijven.’ Waar hadden ze het over. Wie moest er blijven en waar. ‘Weet jij waar Helga blijft?’

‘Ma is even de stad in. Ik blijf bij je tot ze terug is.’

‘Van mij hoeft het niet, hoor. Ik kan op mezelf passen.’ Werk, gemeentehuis, daar hadden ze het over. ‘Ik bedoelde net: blijf je werken voor de gemeente of kijk je uit naar iets anders? Omdat steeds minder mensen het werk moeten doen.’ Nu was Max van de wijs, kijk maar naar zijn gebaren en naar zijn blik. Dat had je niet verwacht, jongen. Hij was trots op zichzelf. Hoezo in de war. Soms een beetje, maar als het moest, was hij er.

‘Loes vroeg of jullie over twee weken komen.’

Wie was Loes? ‘Twee weken?’

‘Als we dat feestje geven in verband met de baby.’

Baby? Was die er dan al? ‘Baby?’

‘Loes is uitgeteld over vier weken en daarom viert ze haar verjaardag eerder. Heeft Helga dat niet verteld?’

Ik geloof het niet, maar ‘ik geloof’ kon hij beter niet zeggen, niet te vaak, want het leidde bij Max voor je het wist tot gemopper. ‘Een poosje geleden, maar ik dacht dat het volgende week was.’

‘Ik heb nog niets tegen mamma gezegd, pa, dus ze kan het er niet met je over hebben gehad. Je houdt me voor de gek.’

Ineens waren ze er: stemmen, beelden, zinnen, alles door elkaar, een storm die gedachten als bladeren rondzwiepte. ‘Waar is Helga?’

‘Boodschappen doen. Ik pas op jou.’

Past op mij. Of ik zijn baby ben. ‘Baby.’

‘Over vier weken pas.’

‘Jaja. Ga Helga maar zeggen dat ik even naar de boekenkamer ga. Ik heb hoofdpijn. Ze zal wel boven zijn, of in de keuken.’

Zekerheden werden het houvast van zijn bestaan, met als spil Helga naar wie hij niet kon kijken zonder te weten dat hij haar teleurstelde, zelfs op zijn beste dagen teleurstelde omdat ze zichtbaar rekening hield met verwarring, vergissingen, herhalingen en vragen die al honderd keer waren gesteld en die nog duizend keer zouden worden gesteld, elke dag opnieuw, zolang hij bleef leven.

Als hij zeker wist dat hij de oude Joop was, dacht hij na over hoe lang hij bleef leven, en over het feit dat Helga wilde dat hij leefde, ongeacht wat hij zei en deed. Waardoor hij wanhopig werd, omdat hij wist dat hij niet door wilde met een hoofd dat op hol was geslagen, maar dat Helga het wel wilde en Helga was de stam van een boom vol takken die botsten en bogen en steeds vaker knakten. Als hij goed was en lang naar Helga keek, zolang tot ze er nerveus van werd en vroeg of het geen tijd was om eens iets anders te doen, trok hij zich terug op zijn bolwerk van de andere zekerheden, kleinere dan Helga, maar groot genoeg om de greep niet elk ogenblik te verliezen. Zijn krant was er elke dag. Drie keer in de week nieuw, maar op de andere dagen nieuw genoeg, een krant had je nooit uit. Zijn boekenkamer was er met de mooiste boeken, Enige portretten van Heere Heeresma, gezet uit de Bembo, een letter waar hij met plezier naar keek en Snikken en grimlachjes van Piet Paaltjens uit 1965 met de tekeningen van J.F. Doeve en gedrukt bij de Fa. Gebr. Beijlevelt in Amsterdam waar hij een week stage had gelopen. De zolder was er met alles wat meegekomen was van het oude huis en weg kon, maar niet weg mocht omdat je maar nooit wist, en die hij al anderhalf jaar aan het opruimen was. ‘Moet je niet naar de zolder?’ vroeg Helga als ze het even niet meer wist, ‘of ben je al klaar?’ Dan ging hij naar boven omdat hij nooit klaar was. De schuur was er, waar de sigarendoosjes van zijn vader gestapeld lagen op planken die doorbogen en waar hij opruimde als het op zolder te warm was. Aan de fiets van Helga mocht hij niet komen, maar verder was alles van hem, dat zei Helga elke keer als hij over de schuur begon: ‘Daar kijk ik niet meer naar om, doe daar maar wat je wilt, van mij mag alles de vuilnisbak in.’

Van hem niet, omdat hij niets weg kon gooien en omdat de schuur zo vol lag met spullen van zijn vader dat hij, als hij de deur achter zich dicht had getrokken, het gevoel had dat hij in de schuur achter het ouderlijk huis stond die de schuur was van vader en Antonie. Na elke ruzie ging vader iets schuren, of repareren en Antonie moest mee. Mocht mee, had hij vaak gedacht. Antonie klussen in de schuur terwijl hij achter moeder aanhobbelde die door de wijk liep. Na de dood van Antonie was hij te oud om door zijn moeder meegetrokken te worden, maar vader had hem nooit gevraagd mee te gaan naar de schuur. Zijn vader vroeg hem niets. Hij beval, hij gebood, maar hij vroeg niet en na de dood van Antonie kwam er zwijgzaamheid bij. Een dood kind is het ergste wat er bestaat, dat had hij duizend keer gehoord, niet direct, maar indirect als zijn ouders het te kwaad hadden en ruziemaakten waar hij bij zat zonder dat hij erbij betrokken werd. Ruzie over zijn hoofd heen, al keek vader vaak naar hem omdat hij de laatste was die zijn broer had gezien, net of hem dat schuldig maakte.

Na de dood van vader had hij alles meegenomen, elk blikje en doosje, alle gereedschap, de werkbank met de lampen die aan touwtjes hadden gehangen, de planken en latten, de bakken met houtblokjes en oude lappen.

In de schuur zag hij het verleden en had hij het gevoel dat hij iets had veroverd waar hij van vader geen deel van mocht uitmaken. Bijna elke keer keek hij met voldoening in de sigarendoosjes van Hofnar, de sigarettendoosjes van Old Mac en Chief Whip en de doosjes waarvan de herkomst niet was te achterhalen omdat de tekening en de letters op de bovenkant waren verdwenen. Soms telde hij de schroefjes waarvan een deel roestig was geworden, of probeerde hij de spijkers op de juiste wijze bij elkaar te leggen, lengte bij lengte. De doosjes met pluggen, fietsventielen, ventielslangetjes, bandenwippers, boutjes, moertjes, ringetjes, paperclips, knoppen en knoopjes, ijzeren plaatjes en scharnierpennen legde hij op volgorde na ze zorgvuldig te hebben afgestoft. De volgorde van zijn vader, voor zover hij die nog wist. De grootste doosjes onderaan. Of de zwaarste. Na het afstoffen verlegde hij de doosjes, een karwei van meer dan een uur, en elke keer kwam hij het doosje tegen met strepen in de vorm van een kruis over de muts van de hofnar, krassen die met een spijker of een schroef waren getrokken. In het doosje zaten de tabletten die hij mee had genomen uit de supermarkt, het Kruidvat waar ze elke keer vroegen of hij er een vraag over had, de apotheek, de medicijnendoos van de drukkerij die in het kamertje van de chef lag waar hij eigenlijk niet mocht komen. Aspirine, paracetamol, apc, aleve, saridon, hij legde ze naast elkaar tot de bodem bedekt was en ergerde zich aan het feit dat de tabletten niet even groot waren en even dik. Soms telde hij ze en als hij dat deed, schrok hij van elk geluid, de buurjongen die door de steeg reed, de man van verderop die langskwam met zijn hond, de buurvrouw die achter haar huis was voor de was of de planten. Dan raakte hij de tel kwijt, of trilden zijn vingers zo dat de tabletten van hun plaats schoven. Helga mocht niet zien wat hij deed. Misschien was dat het enige dat hij zeker wist als hij in de schuur was, dat Helga de tabletten niet mocht zien. Omdat ze ze weg zou gooien waardoor hij niets had als de tijd was aangebroken waarop hij niets meer kon en zijn heldere uren plaats hadden gemaakt voor wat duisternis moest zijn en somberte, eenzaamheid. Voor die tijd – er was maar één opflakkering nodig – waren de tabletten, het enige dat hij moest doen was iets bedenken om ze in handen te krijgen als het zover was en zich te herinneren waar ze voor waren bedoeld. Daar dacht hij aan als hij ze telde en met één oor luisterde naar de geluiden rondom. Aan hoe hij moest weten wat hij met de tabletten wilde doen als zelfs Helga inzag dat het de beste manier was. Opschrijven waar ze lagen, hielp niet, want papiertjes raakte hij kwijt en het was altijd Helga die ze terugvond. Een vaste plaats was het beste, rechtsonderachter. Met de doek ervoor waar de lucht van vet aan hing. Helga zou de doek niet aanraken, Maartje en Max zouden er niet eens naar kijken.

Als hij klaar was met tellen, legde hij het doosje met het kruis op zijn plaats. Soms stond hij ermee in zijn handen en keek hij naar de hofnar die leek te knipogen en vroeg hij zich af wat hij wilde, maar altijd, tot nu toe altijd, wist hij wat hij van plan was voor Helga hem riep of kwam halen.

‘Ben je opgeschoten, schat?’

Dan zei hij: ‘Ja, ik ben net klaar’, omdat hij had geleerd dat dat het makkelijkst was.

‘Goed, kom maar gauw. Is het niet te koud hier?’

‘Nee, hoor, ik geloof het niet.’

‘Weet je dat niet zeker?’

‘Ja, natuurlijk wel. Hoezo?’

‘Ik vroeg het maar gewoon, Joop. Om iets te zeggen. Het is zo stil in huis als je er niet bent. Kom gauw warm worden.’

Elke keer als Helga keek of ze hem nodig had, wist hij waarom hij niets moest zeggen over de tabletten.

‘Hallo.’

‘Dag, pap, hoe is het met je?’

‘Goed, kind.’

‘Ik ben vanmiddag langs geweest, maar er was niemand.’

‘Wacht maar even. Mamma is er wel.’

‘Ik hoef alleen maar te weten of jullie straks thuis zijn.’

‘Wacht, ik roep mamma. Helga, telefoon.’

‘Wie is er?’

‘Het is voor jou.’

‘Wie heb je dan aan de lijn?’

‘Het is voor jou, zeg ik toch. Kom nou maar.’

Hij voelde zich misselijk toen hij eraan dacht en hij hoopte dat Helga hem niet hoorde kokhalzen. Hij moest het zeggen, nu, in het donker, omdat het er een keer van moest komen. ‘Slaap je?’

‘Nee, Joop. Ben je ziek?’

Natuurlijk had ze hem gehoord, nog even en ze zou het licht aandoen en dan zou hij niet meer durven. ‘Ik wil iets zeggen.’ Hij hoorde de beweging. ‘Niet doen, zo is het makkelijker. Ik wil het niet, maar het moet.’

‘Omdat je je rustig voelt?’

Ook dat wist ze. Helga voelde dingen voor ze tot hem doordrongen. ‘Precies als altijd, schat. Weet je nog van mijn oma? De moeder van moeder?’

‘Die niet in orde was? Psychisch?’

‘Die gek was, dat wist iedereen in de familie, daarom ging ze ook naar dat gesticht.’

‘Verzorgingshuis.’

‘Gesticht, zo heette dat in die tijd. Moeder heeft me een keer verteld dat oma heel af en toe wist wat ze deed en wat ze zei en een keer heeft ze tegen moeder gezegd dat ze het niet wilde, jarenlang in een gesticht zitten tussen,’ hij kwam bijna adem te kort, maar het moest eruit, ‘tussen allemaal gekken die naar haar keken en gezichten trokken of scholden, dat ze het niet wilde, dat ze liever, je weet wel.’ Het laatste woord kreeg hij niet uit zijn mond, maar Helga begreep het en ze zou het uitspreken.

‘Dood was?’

‘Als ze het zelf niet kon, moest iemand haar helpen. Dat zei ze. Moeder vertelde dat ze verstijfde en niets durfde te zeggen tot oma naar haar kamer was gebracht. Ze deed niks, natuurlijk, en oma ging acht jaar later pas dood.’

‘Natuurlijk?’

Waarom had hij dat woord nu gebruikt. ‘Ik bedoel: moeder deed niks. Maar ze heeft er wel elke week aan gedacht, zei ze. Elke dag. Dat ze iets had moeten doen.’

‘Waarom vertel je dit, Joop?’

‘Omdat ik. Als het mis met me gaat. Je weet wel. Daarom.’

‘Wat moet er met mij als jij dood bent? Wat moet ik dan?’

Het was de variant van als ik jou niet had. Helga zei het vaak, de eerste jaren vaker dan de laatste tijd, maar de vraag verdween nooit. Als ik jou niet had dan werkte ik misschien in een fabriek als inpakster of dan had ik thuis gezeten om tot hun dood voor mijn ouders te zorgen. Thuis was de kleine boerderij tussen de stad en het uitbreidingsgebied met voornamelijk industrie. Thuis was elf koeien en twintig schapen. Thuis was een stugge vader die om half zes opstond en om half negen naar bed ging, een moeder die deed wat vader zei en die haar enige kind verzorgde, meehielp met de beesten en die melkte als het winter was en vader bij de landbouwbank werkte, omdat je van elf koeien en twintig schapen niet kon leven sinds de steden belangrijker waren geworden dan het platteland waar al die stedelingen naartoe gingen in de oorlog toen ze honger hadden, maar waar ze met de nek naar keken vanaf de dag dat ze in de winkels alles konden kopen wat ze wensten.

‘Je hebt het huis en de kinderen.’

‘De kinderen zijn het huis uit en die komen heus niet terug. Max krijgt een kleine en Maartje wil niet meer weg uit Zwolle. De enige die ik verder nog heb is Anke, maar die komt alleen als ze ruzie heeft gehad met Dennis.’

In Helga’s wereld stond het gezin centraal, eerst de hele familie, maar na de dood van haar ouders alleen hij en de kinderen. Haar vriendschap met Anke had hem altijd verbaasd. Ze hadden elkaar ontmoet op een avond in het wijkgebouw, hadden een paar keer koffie gedronken en hadden zich vriendinnen genoemd zonder dat ze de betekenis ervan serieus namen. Ze waren vriendinnen zolang het uitkwam, zo had hij het in het begin genoemd en Helga had maar kort geprotesteerd.

‘Ik ben je tot last, lieverd, en dat verdien je niet.’

‘Ik heb jou verdiend. Je hebt er genoeg voor moeten doen, en ik ook.’

Ze hadden gevechten gevoerd met haar vader die alles haatte wat uit de stad kwam en met de ouders van Joop die andere plannen hadden met de enige zoon die er nog was. ‘Er nog was’, ze hadden het toen ze verkering hadden tientallen keren gehoord, steeds op een toon vol bitterheid en met naar binnen gekeerde gezichten omdat Joops ouders aan Antonie dachten als ze luisterden naar de plannen van Joop en Helga die alleen huishoudschool had en ouders met wie ze geen woord wisten te wisselen.

‘Wat heb ik dan gedaan?’

‘Wat bedoel je, Joop?’

‘Je zegt dat ik genoeg heb gedaan. Wat dan?’ Terwijl hij de vraag stelde, wist hij dat hij zijn mond had moeten houden. Hij had iets belangrijks willen vertellen, maar nu hadden ze het ineens over de kinderen en over Anke en dat hij iets gedaan had.

‘Ruziegemaakt met je ouders en met mijn vader omdat je met mij wilde trouwen. Het kon je niets schelen wat ze zeiden, je wilde mij. Voor altijd.’

Om dat ene woord draaide het bij Helga, hij hoorde de nadruk op altijd. Altijd samen, wie er ook wat over zei. Altijd, hadden ze het daar over gehad? Hij voelde een schokje toen hij het weer wist. Tot last zijn, daar had hij over willen praten. Ophouden met Helga pijn doen als hij niets meer wist, alles kwijt was, geen woorden meer kon vinden.

‘Ik bedoelde het goed, Helga. Daarnet, ik zei het voor jou.’

‘Ik wil het niet horen, Joop. Nu niet, nooit. Ik niet en Max niet en Maartje niet, niemand.’

Hij sloot zijn ogen toen Helga het licht aandeed en zich over hem boog. Hij voelde diep van binnen een begin van boosheid. Hij had eindelijk verteld wat hij al ikweetniethoelang wilde zeggen en nu had Helga het over zichzelf en de kinderen. Alsof je niet dood mocht omdat er iemand was die je zou missen. Er was altijd iemand, zo kon je nooit dood. Hij wilde het zeggen, maar Helga was hem voor.

‘Je mag zulke dingen niet denken, Joop. Jij bent bij mij en ik bij jou en dat mag niet veranderen. Snap je dat?’

‘Ja,’ zei hij terwijl hij zijn moed voelde verdwijnen. ‘Ja.’ Maar ‘ja’ was niet genoeg. Hij deed zijn ogen open toen hij iets tegen zijn borst voelde. De vuist van Helga, licht als een veertje, maar toen hij in haar ogen keek zag hij gewichten zwaarder dan duizend op elkaar gestapelde stenen.

‘Snap je dat echt, Joop. Zul je er aan denken zo vaak als je kunt? Altijd, bedoel ik. Zul je daar altijd aan denken?’

De vuist ging op en neer, de ogen maakten hem klein. ‘Ja, Helga.’

‘Echt waar?’

‘Altijd. Wil je alsjeblieft het licht uitdoen? Ik weet niet waarom ik het zei.’

Het was een leugen. Hij wist het wel, en Helga had het gehoord en zou het onthouden. Ze zou het aan Max vertellen en misschien aan Maartje en aan haar vriendin, van wie hij even de naam kwijt was. Ja, oma, moeder heeft er elke dag aan gedacht. Maar ze heeft het niet gedaan, Joop. Omdat ze niet durfde, oma, in die tijd deed je zoiets niet. In deze tijd wel, denk je, als je iets wilt zul je het zelf moeten doen, jongen, want niemand helpt je, als iemand het kan weten dan ben ik het.

Hij kon zien aan de bewegingen van Helga dat ze zijn langzaam opkomende onrust overnam en in zijn hoofd hoorde hij de vraag: ‘Zullen we een blokje om gaan?’ voor Helga de vraag had gesteld.

‘Ja,’ zei hij.

‘Ja? Wat bedoel je met ja, Joop?’

‘Je vroeg toch of ik een blokje om wilde?’

‘Nee,’ zei Helga, ‘maar ik heb er wel aan gedacht. Net nog. Wat gek, ik denk eraan en jij vraagt het.’

Hij glimlachte omdat hij het Helga zag doen. Een van de manieren om zo weinig mogelijk drukte te veroorzaken. Gewoon doen wat Helga doet. Nu glimlachen en kijken of ze elkaar ook zo wel begrepen, zonder zijn hoofd te gebruiken, waar was een hoofd voor nodig als je elkaar zo goed kende? ‘Ja, gek.’

‘Of heb je de krant nog niet uit?’ Als Helga het zo vroeg, bedoelde ze het als een grapje. Soms zei ze, als hij eindeloos de krant las: ‘Ik kan wel zien dat jij van een drukkerij bent.’ Als ze druk was, gejaagd of uit haar doen, zei ze: ‘Ik krijg nog eens wat van dat krantengeritsel, hou er toch mee op.’

Wat ze zei deed er niet erg toe, waar hij steeds gevoeliger voor werd was de toon. Wat ze net zei, had de toon van glimlachen. En van iets gaan doen, maar wat het was, wist hij niet, dat zou zo wel komen.

‘Als je de krant niet neerlegt dan kun je je schoenen niet aantrekken,’ zei Helga.

Dat was het. Hij vouwde de krant in vieren, streek langs de naden en legde hem op het tafeltje naast de bank. De televisie stond nog aan, maar de weerman was al geweest. Schoenen. Net op tijd, hij zag Helga kijken, van zijn voeten naar de plaats waar zijn schoenen stonden.

‘Ja, ja,’ zei hij. ‘Schoenen.’ Instappers, dat was makkelijker dan veters waar hij vaak geen knoop in kreeg zonder dat Helga hem hielp, meestal zwijgend, maar met een zucht als het klaar was.

‘Jas?’ vroeg Helga toen ze in de gang stonden.

Dat deed ze steeds vaker, iets op een vragende toon zeggen als ze bedoelde: ‘Komt er nog wat van.’ Als er mist in zijn hoofd zat, bleef hij gewoon staan tot ze hem de jas had aangereikt, maar nu pakte hij haar van de kapstok. ‘Sjaal?’

‘Doe maar,’ zei Helga. ‘Je bent net van je verkoudheid af.’

Hij haalde zijn neus op en luisterde naar het geluid. Verkoudheid? Het kon nooit erg zijn geweest. ‘Eindje om,’ zei hij bij de deur.

‘Ja,’ zei Helga. ‘Als we buiten staan wat doen we dan?’

De deur dicht? Naar het trottoir lopen? ‘Buiten?’

‘De deur op slot,’ zei Helga. ‘Met de sleutel. Je moet kijken of je je sleutel bij je hebt. Vorige week, toen ik even bij de buren was, stond je voor de deur zonder sleutel. Toen niemand opendeed, begon je te bonken.’

‘Ik dacht dat er iets met je aan de hand was.’ Het was eruit voor hij het wist en hij stond er zelf verbaasd van. Had hij dat toen gedacht? Hij wist niets meer van die sleutel en dat bonken, maar het kon best, Helga was niet de enige die bezorgd kon zijn.

‘Hier,’ zei hij. ‘De sleutel.’

‘Waar is je portemonnee? Je moet proberen eraan te denken dat je moet controleren of je je portemonnee bij je hebt. Anders sta je in een winkel zonder dat je geld hebt.’

‘Het is toch donker?’ In het donker waren de winkels dicht. Of niet? Hij zag het ongeduld van Helga. ‘Hier,’ zei hij. ‘Portemonnee.’

‘Goed, Joop. Trek de deur maar dicht en doe ’m op slot.’

Hij zag Max en Maartje toen ze klein waren en hij hetzelfde zei: ‘Doe de deur op slot’ en hij zag de manier waarop ze keken en hij hoorde wat ze mompelden. ‘Nou zeg, je hoeft niet alles voor te zeggen.’

‘Vandaag gelukkig niet.’

De kinderen verdwenen en hij vroeg zich af wat Helga bedoelde. Niets zeggen als je iets niet weet en Helga niet kijkt of ze antwoord verwacht, haar arm pakken en naar het trottoir lopen.

‘Niet zo snel. Het lijkt wel of je haast hebt.’

‘Gezellig. Een eindje lopen.’

‘Zullen we bij Anke langsgaan? Ze krijgt nog geld van me, omdat ze vanmorgen boodschappen heeft gedaan. Haar man heet Dennis, Joop. Niet vergeten.’

‘Dennis?’

‘Hij is groot en hij scheert zich niet altijd en dan heeft hij een kin die bijna zwart is. Daar moet je niet aankomen.’

‘Waarom...’ Halve zinnen waren vaak goed omdat Helga ze automatisch aanvulde als ze met haar gedachten ergens anders was.

‘Waarom? Vorige keer streek je langs zijn kin en keek je naar je vingers of je dacht dat hij zou afgeven.’

‘Ik?’

‘Dennis is van Suriname, Joop. Hij is zwart en als hij zich niet scheert, is hij nog zwarter. Het staat gek als je dan kijkt of hij afgeeft.’

Hij kon haar niet volgen en schakelde terug. ‘Dennis.’

‘Toen Anke hem pas kende heb je aan hem gevraagd hoe een Surinamer aan de naam Dennis komt. Dat doe je gelukkig niet meer.’

Omdat hij niet wist of het een compliment of een standje was, zei hij niets.

‘Goed onthouden, Joop,’ zei Helga nadat ze had aangebeld. ‘Niet aan Dennis vragen waarom hij zwart is, of waar zijn naam vandaan komt.’

‘Nee,’ zei hij en hij prentte zich in dat hij niets moest vragen, helemaal niets.

‘Dag,’ zei Anke. ‘Wat leuk dat je komt. En dat je Joop hebt meegenomen.’

‘Ik kan hem niet alleen laten. Gisteren brandde het gas toen ik thuiskwam. Ik dacht dat ik alle lucifers had meegenomen, maar blijkbaar niet. De pan was drooggekookt, die kon ik weggooien. Wat heb jij?’

‘Ruzie,’ zei Anke.

‘Alweer?’

‘Soms denk ik wel eens: zullen we ruilen? Sorry, Helga, dat mag ik niet zeggen. Dag Joop, kom gauw binnen, zo warm is het niet.’

Niets vragen is niets zeggen.

‘Zeg je Anke geen gedag, Joop?’

Daar raakte hij door in verwarring. Zoals Helga het zei, moest hij dag zeggen, maar dat was praten en dat mocht niet.

‘Het is al goed,’ zei Anke. ‘Kom nou maar binnen. Dennis is bij die daar.’

‘Lucy?’

‘Ze heeft weer een apparaat kapot en dan belt ze Dennis. Altijd ’s avonds.’

‘Hij is toch elektricien?’

‘Alsof ik niet weet dat dat wijf zich helemaal laat doormeten.’

Hij werd de gang doorgeduwd en hoorde Helga zeggen dat hij zijn jas uit moest doen en de kamer moest inlopen. ‘Ik kom zo,’ zei Helga. ‘Ga maar op de bank zitten. Ik help Anke even in de keuken.’

Op de televisie was een programma met zangers die hij niet kende en met een jury die dingen zei waardoor het publiek op de achtergrond moest lachen, of joelen. In de keuken hoorde hij gefluister, gevolgd door gehuil. Hij stond op en liep tot bij de deur. Het was Anke die huilde. Dat was goed. Helga mocht niet huilen. Dat deed ze al veel te vaak en als hij haar probeerde te troosten werd het meestal erger.

In de spiegel op de schoorsteenmantel keek hij naar de man in het glas. ‘Jij bent Joop,’ zei hij. ‘Ik ken jou heus wel. Jij bent met Helga en jij vergeet dingen, maar niet altijd en niet nu, want ik weet dat Helga’s vriendin Anke heet en dat ze boos is op Dennis.’ Hij knikte en zag de man terugknikken. Goed zo, als ze allebei hetzelfde deden dan kregen ze geen ruzie.

‘Lucy kwam Joop terugbrengen nadat Joop weg was gelopen toen hij een hond wilde halen,’ zei Helga toen ze achter Anke de kamer in kwam. ‘Een hond voor Max, omdat Max dat wilde voor zijn verjaardag.’

‘Ach, gut toch,’ zei Anke. ‘Ik vind het echt erg dat ik dat zei over dat ruilen. Dat meende ik niet. Ik voel me zo lullig nou, nog lulliger dan toen Dennis zei dat hij even weg moest. Even. Dat is nu een dik uur geleden.’

‘Geeft niet, Anke. Joop liep rond zonder jas en Lucy heeft hem meegenomen.’

‘Eerst naar haar huis. Dat hoorde ik een poosje geleden.’

‘Daar heeft ze niets van gezegd toen ze hem bracht. Ik moest de broek van Joop wassen, want er zaten vlekken bij zijn gulp.’

‘Je denkt toch niet...’

Zoals ze allebei naar hem keken. Er was iets, maar hij wist niet wat en hij vroeg er niet naar. Niets zeggen, niets vragen. Verstoppen. Als hij niet wist wat hij moest doen, verstopte hij zich. Dan kon zelfs Antonie hem niet vinden. Als hij ergens goed in was dan was het in verstoppen.

‘Waar wil je naartoe, Joop?’

Ze moesten wel eerst hun ogen dichtdoen en tellen, niemand kon zich verstoppen als ze naar je keken. Niets zeggen.

‘We gaan naar huis,’ zei Helga. ‘Ik zie het aan hem. Ga maar mee, Anke, als je niet in je eentje wilt zijn. Als het moet, kun je blijven slapen.’

‘Dan wordt het helemaal ruzie en voor je het weet, maakt hij weer iets stuk. Vorige week het broodrooster.’

‘Gelukkig is hij elektricien, dus hij kan het zelf repareren,’ zei Helga.

‘Net als mijn ladyshave waar hij tegen schopte.’

‘Heb je in elk geval toch iets aan hem.’

Hij zag ze tegelijk opstaan en elkaar omhelzen en hoorde ze het geluid maken waar hij nooit van wist of het lachen of huilen was.

Buiten zei hij: ‘Ik heb niets gezegd.’

Helga gaf geen antwoord en daarom keek hij schuin naar haar gezicht. Geen antwoord was meestal het begin van iets wat hij niet leuk vond: snikken, heel lang stil zijn, zacht praten met gebalde vuisten.

‘Nou snap ik het pas,’ zei Helga toen ze bijna thuis waren. ‘Ik dacht al: wat bedoelt hij toch met niets gezegd. Goed van je. Precies wat ik vroeg.’

‘Als je het niet meer wist, heb je hetzelfde als ik,’ zei hij. ‘Dat je af en toe iets vergeet.’

‘Ja,’ zei Helga. ‘Ja hoor, Joop. Het was een fijn ommetje. Dat moeten we vaker doen, een ommetje maken. Het geeft rust.’

Omdat hij de toon dreigend vond, hield hij zijn mond tot ze binnen waren.

‘Waarom staat u hier, meneer?’

‘Om te kijken,’ zei hij.

‘Naar de treinen?’

‘Net als vroeger. Kijken naar de treinen.’ Centen op de rails leggen die ovaal werden als de trein erover reed. Antonie had altijd centen. Als hij er vier wilde, moest hij een stuiver teruggeven. ‘Vroeger legden we centen op de rails.’

‘Ik ben een half uur geleden naar de stad gefietst en toen stond u hier ook al. Moet u niet naar huis?’

‘Straks, mevrouw.’

‘Zal ik een stukje met u meelopen? Of bent u ook op de fiets?’

Nu pas keek hij rond. Op de fiets? ‘Ik geloof van niet, op de fiets.’

‘Ik wil u wel brengen, zegt u maar waar u woont.’

Hij keek opzij. De vrouw was een meisje, misschien twintig, meer niet, met een mandje waarin een beertje lag. ‘Ik zeg niets.’

‘Wilt u niet zeggen waar u woont?’

‘Donder maar gauw op.’

‘Nou zeg.’

De agenten die hem naar huis brachten, waren vriendelijk en hij mocht voor in de auto zitten.

‘We vonden dit adres in zijn portemonnee, mevrouw. Hij stond bij het spoor.’

Helga vroeg wat de agenten ook hadden gevraagd. Wat hij daar deed. ‘Ik weet het niet,’ zei hij. Het enige dat hij wist was dat hij naar het spoor wilde. ‘Ik denk voor de treinen, maar ik had geen centen om op de rails te leggen.’

Helga overlegde nog steeds, maar het was meer en meer het soort overleg waarbij zijn inbreng er niet toe deed. Ook op dagen waarop hij zich zo helder voelde als twintig, dertig jaar geleden maakte Helga zinnen die begonnen met: ‘Wat vind jij, zullen we...,’ en die eindigden met: ‘Dat doen we dus.’

De enige zullen-we-zin waar hij zich tegen verzette was: ‘Zullen we een afspraak met de dokter maken?’

Hij ging nooit naar een dokter, niet dat hij zich kon herinneren. In de maanden na de dood van Antonie, toen vader niet meer werkte en moeder het huis niet uit durfde, kwam de dokter elke week en moest hij vragen beantwoorden: hoe het nu ging, of hij goed sliep, of hij vaak aan zijn broer dacht, hoe het ging op school. Vragen waarop hij altijd hetzelfde antwoord gaf – goed, dokter, ja, dokter, niet zo vaak, dokter, gewoon, dokter – omdat hij niet durfde praten over wat in hem brandde. Antonie had een ongeluk gehad, als hij niet met hem mee was gegaan naar het kleigat dan was het nooit gebeurd.

Dan was hij nog steeds de jongste geweest, in plaats van de enige, het kind in de schaduw van de oogappel in plaats van de puber met wie niets te beginnen was.

Na een paar maanden kwam de dokter niet meer, maar hij had sinds de begrafenis geen enkele verandering bij zijn ouders gezien, dus wat hadden zijn bezoeken nou voor nut gehad. En als een dokter geen nut had als hij bij je thuis kwam waarom zou je dan wel iets aan hem hebben als je naar hem toe ging? Een dokter was voor anderen. Zijn verkoudheid ging vanzelf over, en de pijn in zijn rug ook. Als Helga zijn nek masseerde, ging de hoofdpijn weg. Of niet, meestal niet, maar hij kon zich niet voorstellen dat een dokter beter was dan een aspirine of twee paracetamol.

‘Nee, Helga, daar heb ik geen zin in, ik mankeer niets.’

‘Misschien weet hij wat we kunnen doen tegen je vergeetachtigheid.’

‘Mijn vergeetachtigheid? Jij was vanmorgen de boodschappenlijst vergeten.’ Dat soort herinneringen koesterde hij. In de supermarkt sloeg Helga tegen haar voorhoofd omdat ze de lijst niet bij zich had. Nu moesten ze terug, want er stond iets op wat ze nodig had, maar waar ze niet op kon komen. Onderweg naar huis had hij het eindeloos herhaald, omdat hij het zich nog wilde herinneren als het nodig was en nu was het nodig. Helga begon over de dokter en hij wist nog van de lijst. ‘Als we naar de dokter moeten als we iets zijn vergeten dan blijven we aan de gang.’ Dat had hij toch al gezegd? Hij wist het vrijwel zeker, omdat het een zin was waar iets van was blijven hangen, dat had hij met zinnen die er bij hem ingebrand waren: Zullen we naar bed? Hoe is het weer, als het regent ga ik wat eerder weg anders sta ik zeiknat in de drukkerij. Komen Max en Maartje nog? Hoe lang blijf je weg, Helga? Dat soort zinnen. Ik wil geen dokter, hoorde erbij.

‘Het is elke dag, Joop. Ik kan er niet van slapen.’

‘Helemaal niet elke dag. Wanneer dan voor het laatst?’

Als Helga zuchtte en haar lippen op elkaar kneep, was het gevaar bezworen en kijk: een strakke streep, die lippen. ‘Goed hoor. Toe dan maar weer. Ik kan je er niet naartoe dragen.’

‘Als ik ziek ben, gaan we, eerder niet.’ Vergeten was niet ziek. Kramp in zijn darmen, dat was ziek, maar daar zou hij het niet over hebben, dat ging wel over. Als Helga de kamer uit was, zou hij winden laten, dat luchtte op.

‘Wat ruikt het hier, Joop. Heb jij weer...’

Weer? Ze was te snel binnengekomen, dat was alles. Blijf dan toch even weg. ‘Het kwam ineens.’

‘Dat doet het al drie dagen, ineens komen. In de supermarkt rook ik het ook.’

‘Niet van mij.’

‘Jawel, Joop. Ik rook het en ik hoorde het.’ Ze keek zoals ze naar Max keek en naar Maartje als ze jokten, streng, met haar bril iets naar voren waardoor ze over de rand kon kijken, hij voelde zich er niet prettig onder. ‘Voel je je wel goed?’

‘Natuurlijk wel.’

‘Gisteravond had je een warm voorhoofd en je ogen staan anders dan anders.’

‘Ik neem wel een aspirientje. Ik heb gewoon een beetje hoofdpijn.’

‘Ja,’ zei Helga. ‘Pak er maar een. Ik moet even bellen.’

Het gezicht van Helga was anders toen ze de kamer inkwam en daar werd hij zenuwachtig van. Als Helga vier keer van de keuken naar het raam liep als ze thee zette dan was er iets, maar hij hoefde niets te vragen omdat ze toch niets zou zeggen.

Helga rende bijna naar de deur toen een auto stopte en toen ze de kamer inkwam met een lange man met een brilletje zonder rand had ze een hoogrode kleur. ‘Kijk eens wie er is, Joop?’

Hij keek naar de man die een zwarte tas op tafel zette en vriendelijk naar hem knikte. ‘We hebben elkaar nog maar één keer gezien en dat was toen u vorig jaar met uw vrouw meekwam. In de wachtkamer. U hebt last van uw buik, hoor ik?’

‘De dokter,’ fluisterde Helga. ‘Hij komt naar je buik kijken. Ik vertrouw het niet.’

Hij ging staan toen de dokter zijn buik wilde voelen en op de bank liggen toen de dokter beter wilde voelen, de hele tijd luisterend naar kinderstemmen die zeiden dat het niet eerlijk was, dat ze ophielden als hij vals bleef spelen en dat er niets met zijn buik was, het was altijd hetzelfde met hem: hij zat binnen als ze een man te kort kwamen met boompjesvoetbal, of hij wilde alleen in de ploeg van Antonie spelen.

Hij schrok toen de dokter een tikje tegen zijn schouder gaf. ‘Gaat u maar rechtop zitten, dan luister ik even naar uw longen en daarna neem ik uw bloeddruk op.’

Wat hadden zijn longen met zijn buik te maken en waar waren de stemmen gebleven? Hij hoorde ze in de verte, iedereen liep weg en hij stond daar maar, midden op de grasveld met om hem heen geluiden van de straat, maar niemand die vroeg of hij meeging.

‘Alles is goed, mevrouw Rademakers. U hoeft u geen zorgen te maken.’

Nou spraken ze over hem of hij er niet bij was, precies als de kinderen uit de buurt daarnet.

‘Fijn, dokter, maar er was nog iets.’

‘Ja, mevrouw Rademakers, ik ben het niet vergeten.’ Het gezicht van de dokter kwam zo dichtbij dat hij zijn rug tegen het kussen drukte. ‘U hoeft niet te schrikken, meneer Rademakers. Ik hoorde dat u wel eens iets vergeet. Wilt u daarover vertellen?’

Soms vergat hij iets, een enkele keer, waarom zou hij dat een dokter aan zijn neus hangen?

‘Vergeten?’ De kinderen kwamen terug, allemaal en ze joelden zo hard dat hij zijn handen tegen zijn oren wilde drukken.

‘U bent de weg wel eens kwijt als u in de stad bent?’

Iedereen dromde om hem heen. Ze moesten iets van hem, maar door het geschreeuw kon hij niemand verstaan. ‘Donder toch op.’

‘Weet u nog wie ik ben, meneer Rademakers? En hoe lang het geleden is dat ik binnenkwam?’

Allemaal vragen tegelijk, hoe kon hij nu antwoorden als hij niet wist welke vraag belangrijk was? ‘Ik doe niet meer mee.’

‘Met wat, meneer Rademakers?’

‘Met jullie. Met alles.’ Het ging om een spelletje, want daar ging het altijd om als ze schreeuwden, dat wist hij heus wel, en hij wilde best meedoen als ze het maar een keer gewoon vroegen en als ze niet zo dicht bij hem kwamen staan, Antonie voorop. Alleen Helga mocht dichtbij staan, maar die zag hij niet. ‘Waar is Helga?’

‘Hier, lieverd. De dokter vraagt je wat.’

De dokter? Wat moest de dokter in hun straat? Je zag nooit een dokter en als er eens een was dan zag je een slangetje op de voorruit.

‘Ik mankeer niks.’

‘Weet u hoe ik heet, meneer Rademakers?’

Hij kende van iedereen de naam, van de jongste tot de oudste, de kleinste tot de langste. Twee Jannen in de straat en drie Maries, al wilde de oudste Marieke heten, een Leffert, een Appie, een Grietje, hij wist het van iedereen. ‘Ik weet alles.’

‘Hij is overstuur, dokter, dat ziet u wel. Soms wordt het hem ineens te druk en ik weet nooit wanneer. Dat maakt het zo moeilijk. Een paar uur geleden was hij helemaal goed. Heel helder, en hij wist alles, maar nu..., u ziet het wel. Hebt u er iets voor? Ik denk soms dat ik het niet uithoud, zo.’

Had Helga het over hem of over zichzelf, door het lawaai kon hij het niet horen. Gelukkig dat de herrie afnam, bij elke stap die de lange man achteruit deed, werd het rustiger en toen de man in de gang stond, was het stil. En hoorde hij weer alles met die oren van hem, elke zin, elk woord, alleen kon hij er niet achterkomen over wie het ging.

‘We moeten eerst weten wat het precies is, mevrouw Rademakers.’

‘Dat ziet u toch? Het is alzhei... Ik ben bang dat het dat is en soms lijkt het of het met de dag erger wordt.’

‘Als het jong begint, kan het lang duren. Dan gaat het meestal niet snel. Weet uw man meer van vroeger dan van gisteren?’

‘Hij praat niet vaak over vroeger. Dat heeft hij nooit gedaan. Soms, ineens. Over zijn broer die is verdronken, of over zijn vader die meer van zijn broer hield dan van hem en die niet wilde dat wij trouwden. Dan zegt hij soms iets wat helemaal nieuw voor me is, al ken ik hem nog zolang. Vanmorgen wist hij nog dat we gisteren achter het huis in de zon hadden gezeten, maar nu... Ik denk niet dat hij nog iets van vanmorgen weet.’

‘Heeft hij wel eens een scheve mond gehad?’

Nu ging het over hem. En zijn mond. Natuurlijk was die niet scheef. Een mond zo recht als wat.

‘Vorig jaar, toen mijn moeder was overleden ben ik een paar dagen weg geweest. Joop ging niet mee, want ik vertrouwde het niet. Joop in een vreemde omgeving met veel mensen, daar werd hij toen al onrustig van. Een vriendin lette op hem. Ze zei dat hij op een ochtend een beetje vreemd keek en dat een mondhoek hing, niet veel, alleen als je er op lette. Toen ik terug was, was er niets meer te zien. Hij is ook gewoon gaan werken. Twee maanden geleden dacht ik het even, maar ik weet het niet zeker.’

‘Hij is ooit onderzocht?’

‘Dat wil hij niet, dat merkt u wel. Hij wil nergens naartoe, want dat vindt hij onzin. Als hij goed is, is er niets aan de hand en als hij onrustig is, wordt hij kwaad als ik over vergeetachtigheid begin. Is er geen medicijn?’

‘Er bestaat iets en dat heet memantine, maar het is niet zeker dat het helpt en dan nog alleen in het beginstadium. Ik ben bang dat hij dat stadium voorbij is, al weet ik het niet zeker. We moeten ook de mogelijkheid openhouden dat hij kleine hersenbloedingen heeft gehad en dat hij vasculaire dementie heeft. Misschien is het ’t beste als ik u een rustgevend middeltje geef.’

‘Om te slapen?’

‘Als u nachtrust te kort komt, kunt u deze taak niet aan.’

Gelukkig, het ging toch over Helga. Welke taak en waarom sliep ze ’s nachts niet. Ze had er nooit iets over gezegd.

Hij moest een stukje van het gesprek hebben gemist, want hij hoorde Helga zeggen: ‘Op de fiets, of lopend. De auto hebben we weggedaan. Ik mocht nooit rijden van Joop, vroeger al niet, maar het laatste jaar hield ik bij elke bocht mijn hart vast.’

Helga kan niet rijden, kijk nou wat ze doet bij het kruispunt, zo komen we nooit aan de overkant. Geef dan toch een keer gas, als je blijft staan dan kom je er nooit, je denkt toch zeker niet dat iemand gaat stoppen omdat jij het bent? Als jij me zenuwachtig maakt, duurt het nog langer, Joop, als jij je mond houdt dan lukt het heus wel. Rij nou alsjeblieft een stukje op, Helga, als je met de neus op de weg staat, remmen ze wel. Dit is de laatste keer dat ik rij als jij erbij bent, als je dat maar weet.

‘Helga vindt het altijd goed als ik rij.’

‘Wat zeg je, Joop? Ik praat even met de dokter.’

‘Dat jij het goed vindt als ik rij.’

‘Ja, Joop. Zo gaat het elke dag, dokter.’

‘Ik zal u iets voorschrijven. Hebt u wel eens aan de mogelijkheid gedacht om hulp te vragen? Thuiszorg, bijvoorbeeld?’

‘Als er iemand in huis komt die hij niet kent, is er geen land met hem te bezeilen.’

2

Therapie

Op zijn zestigste verjaardag liepen de bezoekers om beurten achter Helga aan als ze naar de keuken ging en toen hij op de wc zat, hoorde hij waar het over ging. Over hoe het nou met hem was. Of ze het aan kon. Waarom ze geen hulp zocht. De buren, de oud-collega’s, Anke, allemaal gingen ze naar de keuken en allemaal kwamen ze terug met bezorgde gezichten en blikken die over hem streken alsof hij niet mocht weten dat ze hem zagen.

’s Avonds, toen het bezoek weg was, zei Helga: ‘Ze hadden het er allemaal over.’

‘Over wat.’

‘Dat je zo afwezig was. Het was veel erger dan anders. Ze dachten dat het je niet interesseerde dat iedereen er voor je was. Maartje had er speciaal vrij voor genomen en Max heeft gisteren tot bijna twaalf uur doorgewerkt om te kunnen komen.’

‘Ik was helemaal niet afwezig.’

‘Iedereen heeft het gemerkt en ze vroegen allemaal of het wel goed met je ging. Ze zeiden dat je je eens moet laten onderzoeken.’

‘Welke ze.’

‘Anke, natuurlijk, en meneer Van Buiten, en Klaas en Wimpie, de buren, iedereen. Ze zeiden dat ze in het ziekenhuis tegenwoordig een afdeling hebben waar ze kunnen zien hoe het met iemand gaat. Met iemands hoofd. De dokter heeft het ook een keer gezegd.’

‘Met mij gaat het goed.’

‘Waarom iemand afwezig is. Vergeetachtig. Dat kunnen ze zien, of in elk geval uitzoeken.’

‘Wat vergeet ik dan?’

‘Hoe de buren heten. Dat je zestig bent geworden. Dat je zelf hebt gezegd dat je geen kaarsjes op de taart wilde. Dat Maartje Maartje heet en niet Mienie.’

In bed vroeg Helga: ‘Heb je er nog over nagedacht?’

‘Over wat?’

‘Over wat ze vanmiddag zeiden. Over die afdeling in het ziekenhuis.’

‘Wat zeiden ze dan?’

‘Welterusten, lieverd. Rust eerst maar lekker uit.’

De volgende dag was hij onzeker. Hij stootte zich overal, vergat de onderkant van zijn kin te scheren, smeerde boter op de boterham waar jam op moest en schraapte de boter eraf met zijn vork omdat hij al jam aan zijn mes had, trok sokken aan en daarna sandalen hoewel hij wist dat Helga een hekel had aan mannen met sokken in sandalen.

‘Wat heb je toch,’ vroeg Helga. ‘Het lijkt wel of je met je verkeerde been uit bed bent gestapt.’

‘Wat was er toch gisteren. Iedereen deed zo vreemd.’

‘Omdat jij vreemd deed, daar zijn ze niet aan gewend.’

‘Jij wel?’

‘Ja, Joop. Ik wel.’

‘Wat is er dan, lieverd. Kijk nou niet zo. Het was zo druk gisteren en als het druk is dan ben ik... dan voel ik.’

‘Hoe voel je je dan, Joop?’

Anders. Of een deel van zijn hoofd werd ingenomen door stemmen die er niet hoorden en door beelden van mensen die hij kende, maar die niet in zijn hoofd hoorden omdat ze hun eigen hoofd hadden. ‘Raar,’ zei hij. ‘Of ik er niet bij hoorde. Op mijn eigen verjaardag. Ik werd er, ik weet niet, onrustig van, vooral als ik wat zei. Dan keken ze of ze me niet verstonden.’

Hij liet zich naar de bank trekken door Helga die tegen hem aanschoof en een arm om hem heensloeg. ‘Je bent steeds vaker, hoe moet ik dat noemen, de weg kwijt. Zo noemt Max het. Maartje noemt het vergeetachtig.’

‘Iedereen vergeet wel eens wat. Dat geeft toch niks. Vanmorgen zei je nog dat je gisteren vergeten was iets te halen.’

‘Eergisteren. Slagroom voor in de koffie, omdat je dat zo lekker vindt. Maar je merkte niet eens dat ik geen slagroom had. Niet voor vanmorgen, toen ik het zei.’

‘En ik zei dat het niet gaf, slagroom. Iedereen kan dingen vergeten.’ Omdat Helga niets terug zei, wist hij dat hij iets verkeerds had gezegd, of iets waarop ze geen antwoord had of een antwoord dat ze niet wilde uitspreken. ‘Vergeet ik meer dan anderen?’

‘Ja,’ zei Helga, en hij hoorde de opluchting door het voorzetje dat hij had gegeven. ‘Je vergeet dingen. Steeds vaker en meestal schieten ze je later ook niet meer te binnen. Daarom was ik zo blij dat je ophield met werken. Omdat het steeds vaker leek dat je niet meer wist wat voor werk je deed.’

‘Drukkerij.’

‘En waar de drukkerij was. Hier zit je soms uren op de bank.’

‘Te lezen.’

‘Voor je uit te kijken.’

‘Had iedereen het daar gisteren over?’

‘Gisteren was het erger dan anders. Door de drukte, dat zei je net zelf. Als iedereen door elkaar praat dan word jij stiller en stiller. Dat was vroeger al zo, maar nu luister je ook niet meer naar de anderen.’

‘Ik weet dat Antonie iets zei. Over mij. Dat ik iets moest.’

‘Antonie is dood, Joop. Al bijna 50 jaar.’

‘Max, natuurlijk, dat zei ik toch, Max. Hij leek op Antonie toen hij klein was, daarom kwamen mijn ouders toen nog wel eens. Max zei dat ik iets moest in een ziekenhuis.’

‘Gisteravond wist je het niet meer.’

‘Nu wel.’

‘Omdat je beter bent dan gisteren, behalve dat je je elke keer stoot en dat je die belachelijke sokken aan hebt. Max zei dat het misschien nuttig is als je je laat onderzoeken. Maartje zei het ook. Kijken of er iets aan die vergeetachtigheid is te doen. Ik zei het gisteravond in bed nog, maar toen begreep je niet waar ik het over had.’

‘Omdat ik sliep.’

‘Nee, Joop, je sliep niet. Je was wakker en je zei: “Wat zeiden ze dan?” omdat je het vergeten was.’

‘Wil jij dat ik naar een ziekenhuis ga?’

‘Het is maar voor een dag, je hoeft niet te blijven. Ze doen testjes. Misschien is er wel een drankje of zijn er tabletten waardoor je je dingen beter herinnert.’

‘Dus jij vindt dat ik moet gaan?’

‘Ja,’ zei Helga. ‘Alsjeblieft, Joop. Hoe eerder je gaat hoe eerder we weten wat we moeten doen.’

Drie weken later was hij op de afdeling neurologie van het ziekenhuis.

Wat rondspookte in zijn hoofd waren geen gedachten. Het waren flitsen, beelden, zinnen die werden gevormd vanuit het niets, die er zo maar waren, helder alsof ze geschreven waren, maar hij noemde ze gedachten omdat hij alles wat in zestig jaar bij hem was opgekomen zo had genoemd.

Dus dacht hij aan Helga, de kinderen, zijn collega’s in de drukkerij en, steeds vaker, aan Antonie die hij voor zich zag alsof hij leefde en tegen wie hij sprak of er niets was gebeurd. Na het ongeluk had hij de naam Antonie wekenlang niet over zijn lippen kunnen krijgen en sprak hij over mijn broer of over jeweetwel. Nooit had hij verteld over wat hij voelde als hij aan zijn broer dacht, of aan de dag waarop ze naar het kleigat gingen, ook niet tegen Helga al had het vaak weinig gescheeld. Nu Antonie in zijn hoofd verscheen was het nog moeilijker om zich stil te houden, maar hij wist wat Helga zou zeggen: ‘Hoe kan dat nou.’ ‘Wat gek.’ ‘Doe niet zo idioot, als je dood bent dan word je nooit meer levend, en Antonie is al bijna een halve eeuw geleden.’

Niet voor hem. Antonie kwam langzaam dichterbij en elke keer voelde hij angst en wroeging. Hij leefde nog en dat was niet zoals het had moeten zijn. Zijn vader had het hem dat uitgebreid verteld met zijn ogen die meer konden zeggen dan zijn mond en daarom begreep hij niet waarom Antonie in het ziekenhuis vlakbij hem was.

Hij had vragen beantwoord, tekeningen bekeken en een paar minuten later verteld wat hij zich ervan herinnerde, woorden gespeld, kleuren onthouden en spelletjes gedaan die hij zo kinderachtig vond dat hij een paar keer kwaad was geworden. Aan het einde van de middag was hij moe geweest, en kribbig, maar toen Max vroeg hoe het nou precies was gegaan (‘Precies, pa, van begin tot eind, vertel nou eens’) had hij zijn schouders opgehaald. ‘Gewoon, vragen en dingen. Over hoe ik me voelde.’ Geloof ik. Zijn hoofd zei: hoe ik kon combineren, hoe ik kon associëren, wat ik me van gisteren herinnerde en wat van toen ik jong was, maar zijn mond zei: ‘Gewoon, vragen, moeder was erbij.’ En Antonie, maar dat zei hij niet.

‘Mamma was er helemaal niet bij, zei ze. Alleen bij het begin.’

‘Nou, gewoon, vragen. Weet ik veel, allemaal. Vraag maar aan je moeder.’

Gisteren was ik op de zaak, om te zien hoe het daar was en om te praten met Harm en Klaas en Pim en Wimpie, met iedereen van vroeger, maar alleen Harm was er. Zie je wel dat ik het weet. Klaas had die hoge schoenen aan die hij altijd aan had, met stalen neuzen, omdat hij terug wilde schoppen als iemand hem een trap gaf. Klaas is 1 meter 58, maar met die schoenen vier centimeter langer. Op de zaak vraagt niemand wat ik in het ziekenhuis deed.

‘Niemand vraagt.’

‘Wat zeg je, pa.’

‘Harm. Niemand vraagt.’

‘Vraagt niemand Harm iets? Wie is Harm, pa.’

Dan doen ze of ik niks weet. Harm is Harm van de afdeling voorbereiding, wie zou Harm anders zijn. Harm die altijd dicht bij je kwam staan zodat je naar beneden moest kijken.

‘Beneden.’

‘Daar is je thee, pa. Op tafel, kijk maar.’

Vlak voor hem, dat gezicht. Hij was eraan gewend toen hij nog werkte, maar nu niet meer, een paar jaar niet meer omdat ze toen hij 58 was zeiden dat het mooi was geweest, dat hij steeds vaker fouten maakte, vergissingen noemden ze het, maar vergissingen konden niet in een drukkerij, daar kwamen ongelukken van.

‘Ga weg, jij.’

‘Pa toch, ik heb speciaal voor jou thee gehaald met extra suiker.’

Harm met zijn waterige ogen alsof hij altijd huilde. Of lekte. Plasjes op de tafel als ze zaten te kaarten in de pauze.

‘Wat doe je nou toch weer, pa. Je gooit alles om. Moet je kijken. Misschien is het beter dat ik je terugbreng naar huis.’

Hij had niet moeten komen. Als je weg bent dan ben je weg. Teruggaan valt altijd tegen.

‘Rotvent.’

‘Wat zeg je, pa.’

Hij zei het niet nog een keer. Harm kon barsten. Doodvallen.

‘Val toch dood.’

Zijn oren waren het beste deel van zijn hoofd, dat was altijd zo geweest, maar het leek of ze steeds beter werden. Ze waren zo goed dat hij er vaak hoofdpijn van kreeg. Omdat hij alles hoorde, elk geluid, elk gesprek, veel meer dan hij wilde horen. Zoals wat Helga en Maartje aan de tafel aan het fluisteren waren, terwijl ze af en toe in zijn richting keken of hij de krant nog wel las.

‘De testen waren niet goed, Maartje. Hij maakt nog goede zinnen en soms vertelt hij een heel verhaal, maar als je vraagt wat hij een uur geleden deed dan weet hij het niet meer. Soms wel, dat zeiden ze wel drie keer, maar vaak ook niet.’

‘Bij alzheimer...’

‘Ssstt. Zachtjes, laat hem nou lezen.’

‘Zullen we naar de keuken gaan?’

‘Dan komt hij achter ons aan. Dat doet hij de laatste tijd, achter me aanlopen met een gezicht van ik weet niet wat ik wil.’

‘Nou, ze zeggen dat als je dinges hebt, je je wel alles van vroeger herinnert.’

‘Ze zeiden niet dat het dinges was. Weet je nog dat hij vorige maand een scheef gezicht had? Toen die mondhoek wat lager hing?’

‘Dat is nu toch goed?’

‘Ze denken dat hij toen een tia had, dat is zoiets als een kleine hersenbloeding. Wat hij waarschijnlijk heeft, is wat ze vasculaire dementie noemen.’

‘Maar in zijn hele familie zit dinges. Opa, oma, oma’s vader, allemaal hetzelfde.’

‘Dat komt er waarschijnlijk bij, alzheimer. Gezien zijn leeftijd in lichte mate, maar zeker zijn ze niet. Hij kan naar een soort therapie in het verzorgingshuis, samen met anderen. Drie middagen in de week, in de Welzorg. Ik kan hem brengen en halen. Maar dan is hij weg en dan...’

‘Kun jij een keer iets voor jezelf doen. Wat zegt Max ervan?’

‘Hetzelfde als jij.’

Hij verstond het, maar hij kon het niet plaatsen. Als het over hem ging, wat bedoelden ze dan.

‘Hebben jullie het over mij?’

‘Lees maar lekker door, lieverd. Maartje en ik praten maar wat.’

‘Over mij?’

‘Over dat de dokter heeft gezegd dat je drie middagen dingen kunt doen in de Welzorg, pappa. Dat is goed voor je.’

Dingen. Hij moest dingen doen. ‘De krant lezen? Dat doe ik toch al?’

‘Samen met anderen. Dingen voor je geheugen. Mamma, het gaat toch om zijn geheugen?’

‘Maartje toch. Je had je mond moeten houden.’

‘Pap moet het toch een keer weten?’

Weten. Hij begreep niet waarom ze dat op die toon zei. Weten. Alsof hij niets wist en hij wist juist zoveel, als hij de krant las, raakte zijn hoofd vol beelden, zo vol dat hij geen keuze kon maken als hij erover wilde vertellen. ‘O.’

‘O? Wat o, pappa.’

‘Gewoon, o. Mamma weet wel wat ik bedoel.’

‘Mamma denkt dat het goed voor je is als je af en toe naar de Welzorg gaat. Voor therapie, een soort training, om te onthouden.’

Alsof hij niet wist wat therapie was, soms moest hij zich inhouden om niet uit te vallen. ‘Goed, kind, als mamma dat vindt.’

‘Mamma vindt het.’ Hij zag dat Maartje Helga aanstootte en haar hoofd naar voren boog: ‘Toe, zeg nou ook eens wat.’

‘Ik denk dat het het beste voor je is, Joop.’

‘Goed hoor.’ In de krant stond een foto van het plein voor de drukkerij, waar een speelhoek was die moest verdwijnen. ‘De speelhoek gaat weg.’

‘Welke speelhoek, pap.’

‘Die in de krant staat. Ik moet het nog lezen.’

‘Met die pagina is hij al de halve middag bezig,’ fluisterde Helga. ‘Elke keer hetzelfde stuk en dat van die speelhoek heb ik al zes keer gehoord, of acht.’

‘Daarom moet hij naar therapie, mam. Het moet echt.’

‘Ja, kind. Max zei het ook. Maar als hij eenmaal een beetje weggaat dan is dat het begin. Dat zeiden ze ook in het ziekenhuis toen hij werd getest. Dat ik me daardoor beter kan voorbereiden op de tijd dat hij helemaal weg is.’

‘De Welzorg is vlakbij.’

‘De Welzorg is het einde, dat weet je best.’

Als hij besefte – steeds vaker en elke keer met meer pijn – dat zijn geheugen loopjes met hem nam, werd hij kwaad. Als hij aan de ogen van Helga zag dat hij een woedeaanval had, werd hij nog kwader. Omdat hij het niet voelde aankomen. Het kwam zomaar, door een kortsluiting in zijn hoofd. Hij zag de spijker, hij zag de hamer in zijn hand, hij zag het beeld van de hamer die naar de spijker moest, maar er gebeurde niets. Hij stond achter zijn werkbank met de spijker een millimeter in de plank en de hand erboven, een minuut, twee minuten, drie. De opdracht slaan kwam nadat hij het beeld van iemand die sloeg al twintig keer had gezien, en dan meestal pas na een geluid; een vraag van Helga, een klopje op de deur, het lepeltje dat van het schoteltje viel. Dan sloeg hij en was het raak. Of mis. In beide gevallen werd hij kwaad. Kwaad zonder pijn of kwaad met een vinger in zijn mond en trappelend met zijn voeten.

Als hij pijn had, kwamen de woorden wel, precies als vroeger, eerst een vloek, daarna een scheldpartij tegen de hamer en de spijker en daarna de zelfverwijten. Dat hij niks kon, dat er nooit iets goed ging, dat hij godverdomme een timmerman moest huren als hij een plankje aan een plankje wilde vastmaken. Als Helga er niet was, zocht hij haar op en dan zag hij haar ogen waardoor hij spijt kreeg en bang werd en zichzelf nog harder uitschold, en steeds langer, omdat hij wist dat het nooit over zou gaan, het vergissen en vergeten, net zomin als de angst van Helga die steeds meer lijnen in haar gezicht kreeg en steeds grauwer werd. Kleiner. Het leek of ze elke week ietsje kromp. Door de last die ze droeg. Soms keek hij en dan zag hij niets op haar rug. Helemaal niets, dus wat had hij nou weer voor geks gedacht, Helga’s rug was precies als altijd, smal en nu schokkend omdat ze, met een hand tegen haar mond, probeerde niets te zeggen zolang hij raasde.

Soms kwam Maartje. Het was altijd een verrassing voor hem wanneer ze binnenkwam en meteen naar Helga liep om haar te omhelzen, over haar gezicht te aaien, sussende woorden te spreken die hij niet verstond. Tegen hem zei ze: ‘Dag, pap’, en dan knikte hij en zei: ‘Dag, Maartje’, of ‘Dag’, als hij zijn moeder voor zich zag, maar het gevoel had dat er iets niet klopte.

Maartje bleef altijd lang genoeg om een gesprek met hem te voeren, maar hij begreep nooit helemaal waarom ze: ‘Ben je nu weer goed’ zei op momenten waarop hij zich goed voelde, en rustig. Natuurlijk was hij goed, wat had het voor zin dat te vragen, ze kon toch zien dat hij ontspannen was en gewoon. ‘Waarom vraag je dat, meisje.’

‘Omdat je weer een woedeaanval had en mamma moest huilen.’

‘Woede?’

‘Toen je bij de werkbank iets stond te doen. Als het niet lukt, word je kwaad en altijd op mamma.’

‘Wat stond ik dan te doen?’

‘Weet je dat niet meer?’

Soms wist hij het en dan zag hij de ogen van Maartje oplichten. Als hij het niet meer wist, zei hij: ‘Er is altijd wel iets te doen’, of: ‘Ik kan niet de hele dag stilzitten of in de boekenkamer zitten lezen’.

Maartje vertrok als Helga een poosje weg was geweest. Hij wist niet waar naartoe. De supermarkt waarschijnlijk of haar vriendin drie straten verder van wie hij de naam niet kon onthouden. Ankie? Anke? ‘Ik mag haar niet.’

‘Wie mag je niet, Joop.’

‘Laat maar. Ik zei maar wat.’

‘Wil je thee? Of zal ik water halen?’

‘Koffie.’

‘Van koffie word je onrustig. Zullen we ons spelletje gaan doen?’

‘Dobbelen?’ Hoe heette het ook weer. ‘Ya...’

‘Yahtzee? Straks. Eerst vraag ik aan jou hoe je moeder heet en daarna vraag jij het aan mij. Goed?’

Helga wist toch ook hoe zijn moeder heette? ‘Mienie. Van Mientje.’

‘Mijn moeder heette Barbara.’

‘Barbara?’

‘Of vergis ik me, Joop?’

‘Nee hoor, Barbara.’

‘Ze heette Ada, Joop.’

‘Je zei Barbara.’

‘Om te kijken,... laat maar. Niet boos worden, alsjeblieft niet weer, we doen gewoon een spelletje. Hoe heette mijn vader?’

‘Marinus?’

‘Waarom zeg je dat zo vragend? Weet je het niet zeker?’

‘Marinus.’

‘En jouw vader?’

‘Joop, natuurlijk. Joop Johan Rademakers.’

‘Hoe heet ik sinds we getrouwd zijn?’

‘Helga. Jij heet altijd Helga.’

‘Helga. En wat nog meer?’

‘Middelkoop?’

‘Wanneer zijn we ook weer getrouwd, Joop. Ik weet het niet meer.’

‘Op een vrijdag.’

‘Hoeveel jaar geleden?’

Die vraag was belangrijk, dat zag hij zo. Omdat het zo’n rare dag was geweest. Met vaders die niet naar elkaar keken, omdat ze iets hadden gehad. Zijn vader met Helga’s vader, of met Helga’s moeder.

‘Je vader was kwaad.’

‘Jouw vader ook. Weet je nog waarom?’

‘Je moeder was lief. Net als jij.’

‘Omdat mijn vader niet wilde dat we zouden trouwen, Joop, en jouw vader ook niet. Mijn vader had een hekel aan de stad en iedereen die uit de stad kwam en jouw vader vond me te min.’

Hoezo te min, wat was te min. ‘Bedoel je minder?’

‘Ik bedoel te min. Niet geschikt. Een meisje van de huishoudschool. Als mijn school niet naast de jouwe had gestaan dan hadden we elkaar misschien nooit ontmoet. Hij zei dat ze een school vol meiden nooit naast een mulo hadden moeten zetten.’

‘Waarom niet?’

‘Omdat we elkaar dan niet hadden ontmoet. Weet je nog wat je vader tegen je heeft gezegd?’

Zijn vader had veel gezegd, maar wat precies... Lange gesprekken, kwade gesprekken, maar hij was het huis al uit, een kamer in het centrum, waar het koud was, maar rustig en hoe meer zijn vader protesteerde hoe zekerder hij van zijn zaak was. ‘Moeder zei bijna nooit iets.’

‘Je vader zei dat Antonie wel had geweten hoe hij jou bij me weg moest krijgen. Dat heeft hij twee keer gezegd waar ik bij was. Antonie was alles en jij was niks, maar je mocht me toch niet hebben. Je moeder zei er niets over, maar ze was het wel altijd met je vader eens. Je vader is er een keer met mijn vader over gaan praten, maar mijn vader heeft hem van de boerderij gestuurd.’

‘Geschopt.’

‘Dat je dat ineens weet. Je vader was toen nog een grondwerker en dat was te min. Iedereen uit de stad was te min. Mijn moeder heeft dagen lopen huilen.’

‘Je moeder was lief, net als jij.’

‘Dat zei je net ook al, weet je nog?’

Het maakte niet uit. Lief kon hij niet vaak genoeg zeggen.

‘Jij bent net zo lief als je moeder.’ Die soms Helga’s vader aanstootte en dan iets zei waardoor hij minder boos keek en die ballons had opgeblazen die ze had vastgemaakt aan de auto die was gehuurd voor hun vakantie op de Veluwe. ‘Kijk eens, Joop, niks tegen je schoonvader zeggen over de ballonnen, ik heb ze gekocht toen ik naar een winkel moest om een nieuw slot voor het schapenhok te kopen. Op de achterbank ligt een verrassing, voor vanavond, als jullie honger hebben.’ Onder de ballons hingen borden: Hulde voor het bruidspaar. Eronder stonden hun namen, en een jaartal. ‘1965?’

Helga leek groter te worden toen ze ging verzitten, en zachter. ‘Hoe kom je daar nou opeens op?’

Hij vroeg zich af waarom hij 1965 had gezegd. ‘Gewoon.’

‘Omdat je te binnen schoot dat ik vroeg wanneer we waren getrouwd? Wat knap.’

Hij zag haar gezicht verduisteren en voelde onrust komen. Er was iets met Helga. ‘Wat is er, lieverd.’

‘Niks, Joop. Maar soms zeg je opeens iets en dat is helemaal goed en dan snap ik het niet.’

‘Wat snap je niet? Je snapt altijd alles. Zal ik thee voor je halen?’

‘Blijf alsjeblieft zitten. Voor je het weet is er weer een kopje stuk. Mei 1965. Over een paar jaar zijn we 40 jaar getrouwd.’

‘Veertig.’ Hij zag tranen in de ooghoeken van Helga. Wat was er nou met 40. Dat kon toch, 40. ‘Huil je?’

‘Ik ben blij dat je het weet, Joop. Dat we in 1965 zijn getrouwd. Wanneer kwam Max?’

Gisteren, of was het vorige week? Hij zag Max voor zich, langer dan hij en altijd goed gekleed. Dat moest ook als je werk deed bij de gemeente. Hij kon een oude spijkerbroek aan, maar Max moest een... Hij zag het woord. ‘Pant...’

‘Wat zeg je?’

‘Max had iets aan toen hij kwam.’

‘Max was naakt, Joop. Dat zijn alle kinderen als ze worden geboren. Vijf jaar nadat we zijn getrouwd, je moeder vroeg steeds of er nog wat van kwam. Ze vroeg het elke keer en daar werd jij kwaad om.’

Kwaad op zijn moeder? ‘Op Mienie?’

‘Van Mientje. Mienie vond ze niet leuk. Ze vroeg het als we in de keuken waren. Of er iets met ons mis was. Omdat het zo lang duurde.’

‘Wat duurde lang?’

‘Max duurde lang. Vijf jaar en toen was ik ook nog anderhalve dag in het ziekenhuis. Maartje kwam twee jaar later. Weet je nog wat voor weer het was?’

‘Warm.’

‘Midden in een hittegolf. Op welk nummer woonden we ook weer in ons eerste huis?’

Zijn hoofd zat vol familie. Max en Maartje die ruziemaakten. Zijn moeder die in de keuken was. Zijn vader die wel meekwam, maar nooit als de ouders van Helga er waren. ‘Rustige kerst.’

‘Joop, ik vroeg iets.’

‘Omdat mijn ouders nooit wilden komen als jouw ouders er waren. Dat zeiden we toch: “Rustige kerst”.’

‘Welk nummer, Joop. Ons eerste huis.’

‘Nummer?’

‘Van het huis. Het begint met a.’

‘Acht?’

‘Achttien. En hoe heette de straat ook weer?’

‘Reseda.’

‘En onze hond?’

Hadden ze een hond? Hij hield niet van honden. Waarom vroeg ze dat? Hij keek strak naar een punt midden op de tafel om de ogen van Helga niet te hoeven zien. Een hond. In zijn hoofd zat nog steeds de familie en hij zag de gevel van een huis, maar geen hond. De buren hadden er twee en die kon je horen blaffen. ‘Hond?’

‘Max had er een. Een paar maanden, toen was de lol eraf.’

‘O. Die hond. Die was van Max. Ik heb honger.’

‘Wil je nog een spelletje?’

‘Waarom? Ik heb honger.’

‘Je wilt altijd yahtzee.’

Met dobbelstenen die je alleen maar hoefde te gooien. Helga schreef steeds iets op en soms zei ze dat hij had gewonnen. ‘Ik heb honger.’

‘Goed, Joop.’

Het beeld dat terugkwam, was dat van een hond. Midden in zijn hoofd stond een hond en Helga stond erachter. We moeten er een voor hem kopen, Joop, het is het enige dat hij wil, straks is hij jarig en dan hebben we niks, niets van wat hij wil, bedoel ik, want het enige waar we hem over horen is een hond, denk er nog eens over na. Hij hoorde zijn eigen antwoord niet, maar zag wel de reactie van Helga en hij hoorde de woorden die uit haar mond vielen als ijsblokjes. Ga in elk geval kijken in het asiel, misschien is er een die je ook leuk vindt, het hoeft geen grote te zijn, Max wil een hond, ga nou gewoon kijken.

Als Helga zo sprak, kon hij geen nee zeggen en dus knikte hij. Als hij knikte, keek Helga meestal tevreden.

‘Wat zit je nou de hele tijd te knikken,’ zei Helga. ‘Val je in slaap of praat je tegen jezelf?’

‘Hè?’

‘Als dat alles is. Blijf maar lekker zitten. Ik ga boven de boel doen. Als je iets nodig hebt dan roep je maar.’

Zoiets zei ze elke keer als ze de kamer uitging, zo vaak dat hij iets miste als ze het vergat of achterwege liet omdat ze wist dat ze vrijwel direct terug zou zijn. ‘Als je iets nodig hebt dan roep je maar.’ Of, als hij druk was: ‘Blijf nou lekker zitten, als je achter me aan blijft lopen dan kan ik niet opschieten.’

Hij zei: ‘Goed’, omdat dat de goede reactie was, maar was Helga’s woorden vergeten toen de hond blafte en Helga zei: ‘Doe het nou maar meteen’.

Hij trok zijn schoenen aan en liep op zijn tenen naar de achterdeur. De hond was er nog, maar Helga was weg en hij wilde haar niet storen. In de tuin kreeg hij het koud, maar omdat Max zei dat hij op moest schieten, liep hij verder, tuinhek, steegje achter de schuurtjes, pleintje dat halfvol auto’s stond, grote weg. Tot het winkelcentrum had alles iets vertrouwds, maar toen hij voor de etalage van de slager stond, vroeg hij zich af welke boodschap hij moest doen. Helga had iets over vlees gezegd, maar hij wist niet hoeveel, en wat had de hond ermee te maken die in zijn hoofd steeds kleiner werd, maar naar hem keek met de ogen van Max?

‘Kan ik u helpen, meneer Rademakers?’

Hij schrok en deed een stap achteruit. Voor hem stond een vrouw met een boodschappentas.

‘Hebt u het niet koud, zonder jas? Het is nog geen 10 graden en het waait. Weet uw vrouw dat u hier bent?’

‘Vlees,’ zei hij. ‘Ik geloof voor een hond.’

‘Loopt u maar met mij mee,’ zei de vrouw. ‘Ik zie dat u mij niet herkent, maar ik woon vlakbij Anke, de vriendin van uw vrouw.’

‘Dennis mag ik niet,’ zei hij.

‘Dat hoor ik wel vaker,’ zei de vrouw. ‘Ik heet Lucy.’

‘Lucy?’

‘Ze zeggen Luus. Pak mijn arm maar, dan wordt u misschien een beetje warmer. U rilt helemaal.’

‘Ik ben mijn jas kwijt.’

‘Vergeten, misschien? Kom maar, en niet van die grote passen nemen, dan hobbelen we zo. Net zulke passen als ik. Zoals je doet met Helga. Ik zeg nou “je”, want zoals we hier lopen lijken we wel getrouwd. Ik denk dat je je jas thuis hebt laten liggen.’

Getrouwd? ‘Jij bent Helga helemaal niet.’

‘Ik ben Lucy. Goed zo, kleine passen en rechtop lopen. Deze tas is zwaar en als je op me blijft leunen, ben ik bekaf voor ik thuis ben. We gaan achterom, want ik heb de achterdeur open.’

Het was zo warm in de kamer dat de kou snel uit zijn lijf was. Toen hij niet meer rilde, kwam het beeld van de hond terug en wist hij wat hij bij het winkelcentrum had moeten zeggen. ‘Ik moet een hond kopen.’

‘In het winkelcentrum? Wil je thee?’

‘Koffie. Een hond.’

‘Ik zal het maken. Blijf maar rustig zitten. Anke is er niet en ik weet niet precies waar je woont. Trompstraat of is het de Piet Hein?’

Hij kende geen Piet Hein en daarom gaf hij geen antwoord. Max zei dat ‘het enigste wat hij wilde een hondje was. Het enigste, pappa.’ Hij stond op, maar voelde dat hij terug werd gedrukt. ‘Ga nou maar zitten, dan zet ik koffie. Straks hebben we het wel over die hond.’

‘Straks?’

‘Na de koffie. Nou snap ik wat Anke bedoelde toen ze het over jullie had. Zit je?’

‘Ik moet plassen.’ Van de warmte in de kou in de warmte. Hij moest nodig.

‘O, hemel, kun je dat zelf? Ik bedoel, o, god, helpt Helga je? Kom maar, de wc is daar. Niet spatten hoor, ik heb de wc vanmorgen gedaan en ik wil geen vlekken op de vloer. Of tegen de wand. Wacht, ik blijf er wel bij.’

In de wc bleef hij besluiteloos staan. Natuurlijk kon hij zelf plassen, maar wat deed die vrouw hier die gebukt half voor hem stond, net of ze iets wilde doen. Hij keek naar haar voorovergebogen hoofd, naar haar rug en naar haar broek die zo strak zat dat de naad diep tussen haar billen was getrokken. Hij gaf er een klap op. ‘Als de broek gespannen staat, is het een gek die er niet op slaat.’

Hij zag het schokje van de vrouw, maar ze ging niet rechtop staan. Dat deed Helga wel als hij een tik tegen haar billen gaf. ‘Ben je er zo-een,’ zei ze. ‘Maak je gulp nou open, anders plas je in je broek. Zal ik helpen?’

Helpen met wat. Helga stond nooit zo. Niemand stond zo. Wat bedoelde ze? ‘Ja,’ zei hij, omdat ja bijna altijd goed was bij vragen die zo klonken.

‘Goed,’ zei de vrouw. ‘Weet je nog hoe ik heet?’

‘Jij?’

‘Luus,’ zei de vrouw. ‘Daar is-ie al, wil jij sturen of zal ik het doen?’

Hij plaste voor hij begreep wat ze bedoelde.

‘Goed zo. Doe maar rustig aan. Ik zorg wel dat het goed gaat.’

Het klopte niet, maar het was prettig en daardoor wist hij niet wat hij moest, dus deed hij niets anders dan staan, plassen en ja zeggen als de vrouw iets vroeg.

‘Klaar,’ zei ze. ‘Ga maar naar de kamer. Laat die broek maar zo. Ik vind het wel een mooi gezicht.’

‘Mooi?’

‘Jij zo, met die... Je begrijpt me toch wel?’

‘Ja.’

‘Ga dan maar zitten. Ik zet koffie en als je wilt, pak ik hem daarna wel in. Als je dat echt wilt.’

Hij wist niet waarom ze het twee keer zei, maar ging zitten en keek naar zijn piemel die net zichtbaar was onder zijn opgestroopte shirt. Het hoorde niet, maar zo zat hij wel vaker. Als hij te laat was geweest voor de wc zei Helga: ‘Trek maar uit, dan doe ik alles in de was en haal ik schone kleren voor je. Blijf maar gewoon zitten.’

De vrouw kwam binnen met koffie, ging voor hem staan en keek hem aan met een gezicht dat hij herkende. Zo keek Helga ook als ze iets ging vragen waar hij over na moest denken. ‘Vergeet je echt alles?’

Ik weet dat ik een hond moet halen. En dat ik rustig moet blijven zitten. Dat jij me hebt meegenomen. ‘Soms.’

‘Weet je over een poosje nog dat ik je heb geholpen met plassen?’

Had ze dat? Hij plaste toch zelf? ‘Geholpen?’

‘Dat bedoel ik,’ zei de vrouw. ‘Hoe heet ik ook weer?’

Iets met Anke, maar Anke had ander haar. ‘Niet precies.’

‘Goed zo,’ zei de vrouw die naast hem ging zitten. ‘Straks drink je je koffie maar. Ik wil eerst even kijken hoe hij is als hij rechtstaat. Leg je hand maar hier.’

Hij keek naar zijn hand die door de vrouw in haar blouse werd geschoven en zag zijn moeder die een vinger hief, Helga die over haar ogen wreef, Maartje die haar bovenlip krulde en net zo keek als Max als hij kwaad werd. Opeens waren ze allemaal weg en voelde zijn hoofd als vanouds, licht en helder en met ruimte voor al zijn gedachten en plannen.

Hij keek naar de hand van de vrouw in zijn schoot en gaf een duw tegen haar schouder. ‘Wat doe je nou?’ Hij wist het allemaal. Van de hond, het winkelcentrum, de kou omdat hij zijn jas was vergeten, Lucy die Luus werd genoemd en naast Anke woonde, de vriendin van Helga, maar hij vroeg toch wat doe jij nou omdat hij geen betere vraag wist.

‘Ik help je,’ zei Lucy. ‘Omdat je er zo zielig uitziet en omdat hij stijf werd toen je bijna klaar was met plassen. Zit nou even stil, want anders wordt het niets.’

Een moment, een klein ogenblik, wilde hij zeggen: ‘Ga alsjeblieft door’ maar meteen erna dacht hij aan de mist die soms zijn hoofd binnendreef en aan wat hij moest zeggen als iemand hem zag, als Anke het hoorde, en dus Helga.

Hij trok zijn hand weg en zei: ‘Ik wil naar huis. Ik woon aan de Piet Heinstraat, nummer 29, en daar wil ik naartoe, omdat Helga ongerust is.’ Die niet weet waar ik ben omdat ik niets heb gezegd. ‘Ze weet niet dat ik een boodschap wilde doen.’

‘Godnogaantoe,’ zei de vrouw. ‘Een man die niet wil. Dan is Dennis toch meer vent dan jij. Ik doe het voor jou, hoor, zo leuk is het niet als een kerel in je tiet zit te knijpen met een gezicht of hij niet weet wat hij er mee moet.’

‘Nee,’ zei hij. ‘Sorry.’

Tien minuten later was hij thuis, bij Helga die niet wist wat ze moest toen Lucy zei dat ze hem bij het winkelcentrum had gevonden, zonder jas, en dat ze voor alle zekerheid was meegelopen.

‘Wat moet ik toch met jou,’ zei ze toen de voordeur dicht was. ‘Je moest eens weten hoe bang ik ben als je ineens weg bent.’

‘Ik wilde iets,’ zei hij. ‘Ik geloof voor Max, maar ik weet het niet meer. Soms ben ik zomaar iets vergeten.’

‘Ja,’ zei Helga. ‘Soms. Joop, ik...’

Hij zag haar machteloze gebaren en pakte haar vast. ‘Ik hou alleen van jou,’ zei hij.

‘Weet ik,’ zei Helga. ‘Dat maakt het ook zo erg.’

Hij stond met zijn jas in zijn handen en keek naar Helga die heen en weer liep, de krant recht legde op tafel, de ontbijtbordjes verschoof op het aanrecht, in de spiegel naar haar haren keek en schuin naar hem, hij zag het maar hij trok er geen conclusies uit. Hij stond met die jas en straks, als Helga klaar was met haar duizend dingen, zou ze zeggen wat hij ermee moest doen.

Hij schrok toen ze, met haar rug naar hem toe, iets zei. ‘Ze komen je zo halen, Joop.’

‘Ja,’ zei hij en hij tilde de jas een stukje op.

‘Die moet je aan. Er is veel wind en ik wil niet dat je verkouden wordt.’ Helga pakte de jas. ‘Eerst je linkerarm.’

Vooruit, zei moeder, je moet een beetje opschieten, je weet langzamerhand wel hoe je een jas aan moet trekken. Eerst die arm in de mouw en daarna de ander. Niet zo hoog die jas, want dan kom je er niet in. Je moet over een paar minuten naar school en zorg dat je doorloopt, want vorige week was je twee keer te laat. Denk maar niet dat ik het niet weet, want ik weet alles en als ik het tegen je vader zeg...

‘Ja,’ zei hij. ‘Veel wind.’

‘Ze komen je halen met een busje, Joop, en ze brengen je naar de dagopvang. Dat is in een tehuis bij het ziekenhuis. Ze hebben liever niet dat ik meega en daarom geef ik je straks een zoen. Ik kom je wèl halen. Over iets meer dan twee uur ben ik er al.’

Ik haal je uit school, zei moeder. Ik ben dat getreuzel van je meer dan zat. Als ik zeg dat je op moet schieten zeg je “ja, mam”, maar je doet niks, luisteren is er niet meer bij tegenwoordig. Ik haal je op van school en dan gaan we naar de stad, want je moet nieuwe onderbroeken en je bent zoveel gegroeid dat je ze eerst moet passen. Niet zeuren, je gaat en in de winkel wil ik geen gedrein. Vorige keer toen Antonie een trui moest, zat je de hele tijd vervelend te doen en dat wil ik niet meer. Eén kik en ik geef je een draai om je oren, denk daar maar aan als we in de stad zijn.

‘Goed, moeder?’

‘Moeder? Waar ben je nou weer met je gedachten. Het had er al moeten zijn, dat busje.’

Hij zag het gezicht van Helga vlak voor zich en vroeg zich af of zijn moeder daar iets over zou zeggen, ze hield er niet van als iemand haar opzij schoof.

‘Ik sta,’ zei hij. ‘Te wachten. Dat zei je.’

‘Daar komt-ie,’ zei Helga. ‘Doe je jas goed dicht anders krijg je het toch nog koud. Ik kom je ophalen, Joop. Zul je daaraan denken?’

Waarom zei ze het op die manier, alsof ze verwachtte dat hij nooit terug zou komen? ‘Ga je niet mee?’

‘Ik kom je halen. Over een paar uurtjes al. Wacht even, daar komt iemand. De chauffeur denk ik, of een begeleider.’

De vrouw die de gang in kwam, deed hem aan iemand denken.

‘Dus dit is meneer Rademakers,’ zei ze.

‘Joop,’ zei hij. Hij kende haar. Van vroeger?

‘Ik zal hem meenemen, mevrouw. Maakt u zich niet ongerust, de eerste keer is het altijd moeilijk.’

‘Voor hem?’

‘Voor hem valt het wel mee. Ik blijf de hele middag bij hem. Voor u, bedoel ik. Ik weet hoe u zich voelt, maar dat gaat over. Gaat u maar lekker alleen de stad in, dingen doen waar u eerder geen tijd voor had. Wat lezen, of naar een kennis. Iets doen wat u ontspant.’

‘Ik denk dat ik de hele middag aan hem denk.’

‘Vandaag misschien wel, maar dat blijft niet zo. U hebt toch kinderen? Denkt u maar aan vroeger, toen ze voor het eerst naar school gingen. De eerste dag vraag je je af hoe het met ze zal gaan, maar na een paar dagen weet je niet beter.’

Hij stond in de klas voor het raam. Buiten was moeder en waarom kwam ze hem niet halen. Hij was bang voor het lawaai achter zijn rug, bang voor al de kinderen van wie hij er niet een kende en die allemaal schreeuwden waardoor zijn oren pijn deden en zijn hoofd. Hij wilde naar huis, maar dat kon niet, want moeder had gezegd dat hij moest blijven tot ze kwam, en dat het best leuk was met allemaal kinderen uit zijn buurt en dat juffrouw Anneke hem zou helpen met plakken en knippen, en puzzels maken, en zingen. Als hij goed naar juffrouw Anneke luisterde, mocht hij misschien ook zingen, dat vond hij altijd leuk, zingen. De juf had beloofd dat ze een verhaaltje zou vertellen als alle kinderen stil waren, maar dat waren ze niet en hij wilde naar huis, moeder had gezegd dat het maar een paar uurtjes was en dat dat heel snel ging, dus waar bleef ze nou.

‘Meneer Rademakers?’

‘Ja, juf.’

‘Juf? Ik ben uw begeleidster. Ik heet Melanie.’

‘Anneke?’

‘Melanie. Gaat u maar met me mee naar de auto, de anderen zitten te wachten en als het lang duurt, worden ze ongeduldig.’

Helga gaf hem een zoen, maar hij reageerde er niet op. Juf Anneke heette anders, waarom was dat, en hij ging nooit met de auto naar school. Meestal achterop de fiets bij moeder. Soms bracht vader hem en dan mocht hij op de stang, net voor het zadel, met voor en achter een sterke arm die hem rechtop hield.

‘Jij heet Anneke.’

‘Als u dat wilt dan is dat goed. Komt u maar mee. Stoot uw hoofd niet als u instapt. Gaat u maar naast Tjebbe zitten.’

Hij wilde niet, maar hij werd naast een man geduwd die niet naar hem keek, maar met zijn kin op zijn borst in zijn neus zat te peuteren.

‘Tjebbe, dit is Joop. Zeg eens dag?’

‘Dag.’

‘Geen vinger in je neus, Tjebbe. Dat hadden we afgesproken. Veeg maar af aan je zakdoek. Niet aan je trui, want dan moet die weer in de was.’

Hij zag dat de man zijn vinger afveegde aan zijn broek, ernaar keek en een vuist maakte.

‘Vinger weg.’

‘Vinger weg, Tjebbe, goed zo. Joop, zeg eens dag tegen Tjebbe?’

‘Dag,’ zei hij. ‘Wie ben jij?’

‘Dat is Tjebbe,’ zei Melanie, ‘en nu gaan we weg, want anders komen we te laat. We moeten Heleen en Roelof ook nog ophalen. Zwaait u maar naar uw vrouw.’

Zwaai maar naar mamma, niet huilen, mamma komt straks terug. Goed zo, grote jongen. Je mag je neus best ophalen als je straks maar even snuit. ‘Hij moet zijn neus snuiten.’

‘Wie? Tjebbe? Dat doet Tjebbe ook, hè Tjebbe. Tjebbe is altijd een beetje bang in een auto. Zwaait u maar, meneer Rademakers.’

Hij zwaaide zonder dat hij zag naar wie, omdat hij naar de boom keek met de half afgescheurde tak die steeds lager hing. Waarom trok niemand die tak los van de stam, straks viel-ie ergens op.

‘Tak,’ zei hij.

‘Uw vrouw,’ zei Melanie. ‘Ze zwaait nog steeds.’

‘Ja,’ zei hij. ‘Als-ie valt.’

‘Niemand valt, meneer Rademakers, blijft u maar rustig zitten. We halen eerst Roelof op en daarna Heleen. Roelof moet voorin zitten anders wordt hij ziek, dus Heleen komt bij ons, achterin.’

Hij kende een Heleen, maar hij wist niet meer waarvan. Dat hoefde juffrouw Anneke niet te weten. ‘O, Heléén.’

‘We zijn er bijna,’ zei Melanie. ‘Over een kwartier zijn we in de Welzorg en daar hebben we een mooie ruimte, pas geverfd, u zult uw ogen uitkijken.’

Hij vond dat het er stonk en kneep zijn neus dicht terwijl hij achter Roelof, een kleine man van in de 70, aanliep en hem voortdurend op de hielen trapte omdat hij steeds stilstond om adem te halen.

‘Niet zo snel, meneer Rademakers,’ zei Melanie. ‘Roelof heeft een beetje last van zijn longen, hij kan niet zo vlug.’

‘Hij piept.’

‘U moet hem niet uitlachen. Dat doen we hier niet, uitlachen.’

Hij lachte niemand uit. De man die stilstond als hij adem haalde, piepte en waarom zou hij dat niet mogen zeggen? Hij mocht nooit wat als hij in de klas was, maar erbuiten mocht altijd van alles, dus wat had de juf nou te zeuren. ‘Goed,’ zei hij. Als je tegenstribbelde bij juffrouw Anneke dan pakte ze je kin en dan kneep ze.

‘Gaat u daar maar zitten,’ zei Melanie. ‘U mag uw neus wel loslaten. Het ruikt nog een beetje naar verf, maar daar bent u zo aan gewend. Als u daar gaat zitten dan kunnen we u goed zien. Ik zit naast Heleen. Jochum die meehelpt met de spelletjes, blijft bij u in de buurt, en bij Tjebbe, want Tjebbe is soms ongeduldig en dan wil hij weg. Hier noemen we iedereen bij zijn voornaam dus u bent nu Joop.’

Nu Joop. Was hij niet altijd Joop? Iedereen had altijd Joop gezegd, maar juffrouw Anneke zou het wel weten. Net als Helga, die wist ook alles. ‘Waar is Helga?’

‘Die komt u halen als we klaar zijn. Heleen, Roelof en Tjebbe kent u al. Thijs zit recht tegenover u en Mies zit naast hem. We zijn vandaag met een kleine groep en dat treft u, want nu kunt u rustig wennen.’

Waaraan? Hij kneep zijn neus dicht, maar liet los toen de juf een gebaar maakte. De man naast hem legde een doos voor hem neer en tikte ertegen. ‘We drinken eerst thee en daarna gaan we puzzelen. Een makkelijke om te zien of u het kunt.’

‘Wie ben jij?’

‘Ik ben Jochum, dat heeft Melanie net verteld. Ik help haar met de spelletjes, en met zingen als we daaraan toekomen. Heleen zingt graag.’

‘Ik ook.’

‘Tjebbe niet en Roelof ook niet, maar dat geeft niet, iedereen mag laten zien waar hij goed in is. Daar is de thee. Met een koekje. Houdt u van koekjes?’

Koekjes in de klas? Als je jarig was dan trakteerde je op snoepjes, of een chocolaatje. ‘Koek?’

‘Kleintjes, anders wordt het te duur. Haalt u de deksel maar van deze doos. Ziet u wat het is?’

Hij keek naar de koe in de wei. Waarom vroeg die man of hij wist wat het was? Natuurlijk herkende hij een koe, wie deed dat nou niet. ‘Ja.’

‘Wat is het dan?’

Dat deed Antonie ook wel eens. Vragen naar de bekende weg, zei vader dan en vragen naar de bekende weg was stom, want je moest niet vragen naar iets waarvan je wist dat iedereen het wist. ‘Jij doet stom.’

‘Ik doe wát? Melanie, hoor je wat Joop zegt. Ik vroeg of hij die koe herkende en hij zei dat ik stom deed.’

Zie je wel, een koe, nou zei hij het zelf. Wat deed hij in deze verflucht met thee die lauw was en een vrouw tegenover zich die de knoopjes van haar vest los maakte, en vast deed, en los maakte, net zolang tot juffrouw Anneke haar hand greep en iets fluisterde wat hij niet kon verstaan.

‘Ik wil naar huis.’

‘Uw vrouw komt u straks halen. Drink eerst uw thee maar op.’

‘Thuis stinkt het niet.’

‘Het is gewoon een beetje verf. Straks ruikt u het niet meer.’

‘Dat is een koe.’

Juffrouw Anneke schudde de koe kapot en wees naar de stukjes. ‘Kunt u de koe heel maken? Jochum helpt wel als het nodig is. Roelof, niet doen nou, wat hebben we afgesproken? Dat is een huis en een huis kun je niet eten. Het huis moet je heel maken. Leg de stukjes maar tegen elkaar. Eerst het dak. Zie je wel, het dak is rood, dus dat is makkelijk.’

Hij boog zich over de stukjes koe om de anderen niet te hoeven zien, net als thuis als hij aan de tafel bezig was en niet wilde weten wat Antonie deed, en op school als hij snel klaar wilde zijn. Hij keek naar de stukjes en legde ze tegen elkaar. Nu was het weer een koe, zoals het hoorde.

‘Klaar, Joop?’

Hij legde zijn handen over de koe toen Jochum tegen hem sprak. ‘Blijf af.’

‘Wilt u een andere puzzel?’

Hij wees naar de vrouw die haar vest had losgeknoopt en nu aan haar blouse begon. ‘Goed zo.’

‘Mies, niet doen. Wacht, ik doe de knoopjes wel dicht. Hier, leg uw handen maar naast deze hond. Hoe heet uw hond ook weer?’

‘Van Dijk.’

‘Zo heet uw man. En u ook, natuurlijk. Dit is Prins. Zo heet uw hond toch, Prins? Pak hem maar, dan halen we hem samen uit elkaar, zo, ziet u wel, allemaal stukjes van de hond. Legt u de blokjes nu maar op de goede plaats.’

Hij hield zijn handen boven zijn puzzel en keek van de man naast hem naar juffrouw Anneke. ‘Ik wil naar huis.’

‘Straks, Joop, als het tijd is. Wilt u een andere puzzel?’

‘Ik wil naar Helga.’

‘We hebben ook foto’s. Van de stad zoals die vroeger was. Kijk maar. Herkent u iets?’

Natuurlijk herkende hij iets. De gracht die door de stad liep, met de bruggen die altijd net omhooggingen als hij er aan kwam. De spoorwegovergang. Het plein waar twee keer per jaar het circus kwam en waar ze keken naar de tent die werd opgebouwd waarna ze te laat op school kwamen. Hij tikte tegen de foto van het plein. ‘Hier staat het circus.’

‘Nog steeds?’

Dat wist hij niet zeker. Vroeger mocht hij elke keer kijken, als hij snoof rook hij de tijgers en de olifant, lekkerder dan de verf. ‘Vroeger. Helpen met stro.’

‘Voor de dieren?’

De paarden die altijd scheten. Voor hij naar huis holde om te eten waren al de keutels weg, maar als hij terug was lagen er nieuwe. Er was een woord voor. ‘Vijgen.’

‘Paardenvijgen? Op dat plein?’

‘Antonie en ik.’ Niet iedereen mocht helpen, maar hij wel en Antonie ook. Tot het donker werd. Als ze met donker thuiskwamen was het donderen. Een keer was moeder ze komen halen. Ze wilden ergens naar kijken en daarom waren ze blijven staan, maar moeder had ze meegesleurd naar huis en naar boven geduwd waar ze moesten blijven tot ze, uren later, riep en ze toch nog iets te eten kregen. ‘Helpen in het circus tot het donker is.’

Hij kreeg andere foto’s onder zijn neus, maar bracht er geen belangstelling voor op omdat de geluiden rondom hem te hard werden.

‘Dat is Heleen,’ zei juffrouw Anneke. ‘Als ze moe wordt, gaat ze zingen.’

Hij vond het gillen, maar de juf keek zo vriendelijk dat het geen gillen kon zijn.

‘Als we allemaal meedoen dan wordt Heleen weer rustig en dan zingt ze met ons mee. Wie kent een liedje van vroeger. Tjebbe?’

Hij keek naar Tjebbe die rechtop zat, met een vinger in de lucht.

‘Die vinger hoeft niet, Tjebbe, zeg maar welk liedje.’

‘Karretje,’ zei Tjebbe.

‘Een karretje op de zandweg reed?’

Tjebbe knikte zo hard dat hij ervan schrok. ‘Je hoofd gaat vallen,’ zei hij.

‘Nee, Joop. Tjebbes hoofd blijft wel zitten. Tjebbe, niet zo schudden, Joop schrikt van je. Kent iedereen Een karretje op de zandweg reed?’

Hij viel in halverwege de tweede regel en zag juffrouw Anneke naar hem knikken. ‘...helder, de weg was breed. Het paardje liep...’ Als Antonie erbij was zongen ze: te ruften, en dan keken ze naar elkaar en lachten. ‘Ik wed dat ’t zelluf zijn weg wel vindt.’ Met zijn dikke wind, fluisterde Antonie. ‘De voerman lei te rusten.’ De luie kloot. ‘Ik wens je wel thuis mijn vrind, mijn vrind.’ Met je wind, je vieze wind. Antonie zong het elke keer en had elke keer plezier. Meestal deed hij mee. ‘Ik wens je wel thuis met je wind.’

‘Wat zong u nou?’ vroeg juffrouw Anneke. ‘Iets met de wind?’

Hij hoorde Antonie en lachte mee. ‘Wind?’

‘Ik dacht dat u zoiets zong.’

Niet zeggen, zei Antonie, nooit zeggen en als ze goed hebben geluisterd dan zeggen we dat we ons hebben vergist, volgende keer zingen we: Een karretje op de zandweg scheet. ‘Weet ik niet,’ zei hij.

‘Nu Alle eendjes,’ zei Melanie.

Heleen zong Alle eendjes zwemmen in het water en Tjebbe en Mies deden mee.

‘Nu mag Thijs een liedje noemen.’

Toen hij aan de beurt was, keek hij naar de koe. ‘Koetje boe.’

‘Die hebben we al gehad, Joop. Dat was het lied van Roelof. Je moet een andere bedenken.’

Welke andere. Ze wisten toch wel dat hij nooit een liedje wist. Meezingen, ging wel, vooral als Antonie naast hem zat, maar zelf kon hij nooit ergens opkomen en meestal werd moeder dan boos, of vader. Jij bent weer de enige spelbreker, zeiden ze dan. Zitten we hier gezellig om de tafel liedjes te zingen, ben jij weer de enige die niet meedoet, altijd hetzelfde. Karretje op de zandweg hadden ze al gehad en die van de Eendjes en van het Groene dal. Hij kneep zijn ogen dicht. Als hij het niet wist, moest hij nablijven en als Helga kwam dan stond ze buiten voor niks te wachten.

‘In een groen groen, hoe gaat het verder, Joop?’

‘Knollenland?’

‘Goed zo. In een groen groen knollenland. U mag de eerste regel zingen en daarna doen we allemaal mee. Ook Thijs, of hebben we niet zo’n zin meer, Thijs? Begin maar, Joop. In een groen groen...’

Drollendrollenland. Dat hadden ze afgesproken, Antonie en hij. De haasjes lagen heel parmant in hun drollenland, maar als hij het zong, zou juffrouw Anneke boos worden en moest hij nablijven, dus deed hij wat hij Antonie een keer had horen doen. ‘Ollen ollenland.’ Dan weten ze niet wat je zingt, zei Antonie. Ollenland is niks, maar als we de dr erbij denken, is het toch leuk. Dat was het ook, omdat ze elkaar aankeken met hetzelfde gezicht en dezelfde twinkel in de ogen.

‘Knollenland,’ zei juffrouw Anneke toen het lied uit was. ‘Van een ollenland heb ik nooit gehoord, Joop.’

‘Dat zegt Antonie.’

‘Wie is dat?’

‘Antonie is verdronken.’

‘Denk daar nu maar niet aan. We gaan opruimen en daarna trekken we onze jas aan. Jochum gaat even met Tjebbe naar de wc, want anders gaat het fout in de auto. Als er nog iemand moet...’

Hij legde de koe in de doos, onderop, zodat Jochum de afbeelding niet zou zien en haar stuk zou maken en stond als eerste bij de deur.

‘Uw vrouw is er nog niet, meneer Rademakers.’

Waarom noemde de juf hem ineens niet meer Joop? ‘Hè?’

‘Uw vrouw zou u ophalen, maar ik zie haar nog niet. Ze zal zo wel komen. Hoe vond u het voor de eerste keer?’

‘Mooi.’ Mooi was altijd goed.

‘Fijn zo. Over een paar dagen bent u er al weer. Dan laten we meer foto’s zien van vroeger en dan hebben we kleren van toen u klein was.’

Hij drukte zijn handen tegen zijn oren toen iedereen reageerde op het woord kleren, Heleen met een schril geluid dat op een sirene leek.

‘Hoe vond je het, Joop?’

‘Mooi, Helga.’

‘Dus je wilt er wel vaker naartoe?’

Waar naartoe.

‘Ja, hoor,’ zei hij. ‘Goed.’

Wat hij Helga nooit had gevraagd, was waarom ze vaak tegen Max of Maartje fluisterde, terwijl ze wist dat hij met zijn scherpe oren alles kon horen. Hij had ook nooit gevraagd of ze het deed omdat ze dingen niet rechtstreeks durfde vertellen. Helga hield van omwegen, vooral in de tijd dat Max in de puberteit was. Omwegen scheelden ruzies en als je fluisterde, maakte je duidelijk dat nieuwsgierige Aagjes iets niet hoefden te weten. Met de krant op schoot dacht hij na over nieuwsgierige Aagjes. Een zuster van oma aan moeders kant heette Aagje, en als kind dacht hij dat ze zo nieuwsgierig was dat iedereen over haar sprak.

Hij voelde zich tevreden dat hij dit allemaal kon bedenken, zie je wel dat het mee viel met hem? Daar in de keuken stond Helga met haar billen tegen het aanrecht en aan de tafel zat Maartje, hij hoefde niet te kijken hoe ze zat, hij wist het zo wel: rechte rug, paardenstaart tot haar onderrug, blauwe ogen – precies dezelfde ogen als Helga en Max – gericht op haar moeder. Hoe gek was je als je dat allemaal wist?

Als ze fluisterden, hadden ze het over hem. Dat wist hij ook.

‘Ze zeiden dat hij de beste van de groep was,’ zei Helga. ‘Hij kende de teksten van alle liedjes, alleen gebruikte hij weer die woorden, net als vroeger met Antonie.’

‘Naar die bolle, naar die heerlijke bolle?’ vroeg Maartje.

‘Ik weet niet van welke liedjes, maar hij had wel een puzzel van een koe. Hij was zo klaar en toen wilde hij niet dat de verplegers, of hoe heten ze daar eigenlijk?’

‘Verzorgers, denk ik.’

‘Dat de verzorgers eraan konden komen. Hij hield de hele tijd zijn handen erboven. Ze lieten foto’s van de stad zien en hij wist precies waar het circus was. Ze stonden ervan te kijken. Dat zeiden ze tenminste. Zo goed als hij was.’

‘De meesten van de groep wonen toch zeker in de Welzorg. Logisch dat die slechter zijn.’

‘Er werden er meer gehaald met de auto. Ik heb er een gezien, Tjebbe heet hij. Als iémand in een verzorgingshuis thuishoort.’

‘Waarom is hij er dan niet? Omdat er geen plaats is?’

‘Zijn vrouw heeft nog twee dochters in huis en die verzorgen hem. Ze willen niet dat hij weggaat. Ik voel me schuldig, Maartje.’

‘Dat je eraan denkt, bedoel je?’

‘Alleen door het denken, krijg ik al maagpijn.’

‘Voorlopig is hij twee keer in de week daar en heb jij een paar uur de tijd. Wat heb je gedaan gistermiddag?’

‘Niets. Helemaal niets. Ik zat op de bank en ik dacht hoe het zou zijn, straks, volgend jaar, zonder hem.’

Nu huilde Helga, eerst even zacht als ze fluisterde, maar na een poosje harder. Hij legde de krant op de grond en stond op. Maartje had natuurlijk weer iets gedaan waar Helga verdrietig van was. Een onvoldoende voor een proefwerk of ruzie met een leraar. Het was maar goed dat hij net vandaag een snipperdag had genomen.

Na de vijfde poging om het schroefje los te draaien, gooide hij de afstandsbediening van de televisie tegen de muur. Kutding. Nooit ging eens iets gemakkelijk. Zijn vingers waren te dik, hij kon al bijna geen krantenpagina meer omslaan en hoe kon een mens nu verwachten dat iemand van zijn leeftijd een schroevendraaier in een klotenschroefje kon krijgen dat zo klein was dat je het net kon zien als je er een loep bijhield. Een schroef met een spleet, ook nog. Schroeven met een kruiskop waren te doen, maar spleten.

‘Ik vroeg wat er aan de hand is,’ zei Helga.

‘Hoezo?’

‘Waarom je de afstandsbediening stukmaakt door ermee te gooien, dat vroeg ik.’

Omdat de batterij leeg is en ik de schroevendraaier niet in het kutschroefje kan krijgen, daarom gooi ik. Toen ik nog op school zat kon ik alles, net als vader, nog beter dan Antonie die altijd in de schuur was als vader kluste. Maar als er echt hulp nodig was dan riep vader hem. Geef jij de schroeven maar aan, Joop, Antonie haalt ze weer eens door elkaar. Schroeven voor hout, voor ijzer, voor gipsplaten, zijn vader zag het verschil, en hij ook. ‘Het wil niet.’

‘Wat wil niet, Joop.’

Vroeger wilde alles, vooral na de dood van Antonie, toen vader nog stiller werd en pas als hij merkte dat zijn enige zoon de dingen goed deed, knikte en zei dat het niet zo slecht gedaan was en dat Joop het soms beter deed dan zijn collega’s op de tuinderij. ‘Dit wil niet.’ Hij liet de schroevendraaier zien. Dat wil niet, dat kon Helga toch zo wel zien?

‘Waarom vraag je mij dan niet, dan help ik je toch?’

Ik ben degene die dingen repareert. Dat heb ik altijd gedaan, vanaf de dag dat we elkaar kennen. Jij hebt nog nooit een schroevendraaier in je hand gehad, je weet niet eens of je naar links of naar rechts moet draaien.

‘Ik geloof dat-ie niet eens kapot is,’ zei Helga. ‘Moet je zien, alleen een stukje van de hoek af. En een zwarte veeg op de muur natuurlijk, maar die krijg ik wel weg en als het niet lukt zet ik er een stipje wit op. Vroeger deed ik dat met Tipp-Ex, maar dat hebben ze tegenwoordig niet meer, geloof ik. Bedoel je dat schroefje? Dat kleintje?’

Kutschroefje. Zonder loep kon hij niet eens zien wat het was en hij had zijn eigen ogen nog. Nooit een bril nodig gehad.

‘Dat schroefje heb je niet nodig als je de batterij wilt wisselen. Kijk maar, daar drukken en dan dat wegschuiven. Niet aankomen, dan haal ik batterijen.’

Niet aankomen. Nergens aankomen, Joop. Gewoon blijven zitten. Hij hoorde de stem van moeder terwijl hij het gezicht van Helga zag. Je bent hier niet in de schuur met pappa, daar doen jullie maar wat jullie willen, maar hier wil ik geen troep. ‘Ik kan niks meer. Vroeger was ik beter dan Antonie, dat heeft vader een keer gezegd toen hij in de schuur bezig was en ik hem moest helpen omdat Antonie er niks van kon. Ik was beter, maar Antonie mocht altijd alles en ik niks.’

‘Antonie is er niet meer, schat, al heel lang niet. Jij bent er wel en jij kunt een heleboel. Jij weet alles van letters en cijfers en hoe die op papier moeten staan. Jij hebt alle kamers behangen en jij hebt deze tafel gemaakt. Ik denk niet dat Antonie dat ooit had gekund.’

‘Niet?’

‘Nooit van zijn leven. Sorry, Joop, dat moet ik niet zeggen, van zijn leven. Nog geen zestien, Antonie. Hier heb ik de batterijen. Met die vingers van je valt het best wel mee. Haal de oude batterijen maar uit de afstandsbediening. Goed zo. Nou deze erin doen zoals ik ze aangeef. Pak maar aan.’

Net de stem van juffrouw Anneke die zei dat ze Melanie heette, hoe vaak had hij niet willen zeggen dat ze zich aanstelde en dat Melanie helemaal geen mooiere naam was dan Anneke? Precies dezelfde stem, met dat toontje waar hij het warm van kreeg, omdat het klonk alsof ze verwachtte dat hij het kon als hij zich maar een beetje in wilde spannen. Maar hij kon niets meer. De puzzel niet maken, de foto niet herkennen, de tekst van Karretje op de zandweg niet onthouden, niks.

‘Doe het zelf maar. Ik kan toch niks.’ Je denkt zeker dat ik het niet merk. Dat ik niet weet dat jullie over me staan te kletsen. Anneke en Helga. Max en Maartje. Helga en die vriendin, hoe heet ze ook weer. Jullie denken dat ik niets weet en niks kan, maar ik denk alles en ik zie het ook. Ik kan alleen de woorden. Hij slikte. Ik kan alleen de woorden niet goed krijgen. Niet achter elkaar. Niet zoals ik ze denk. Hij opende zijn mond, sloot haar met een klap, knarste met zijn tanden.

‘Het is er allemaal,’ zei hij. ‘Alles is er, hier, in mijn kop. Alles is er. Helemaal verstopt en dat wil ik niet meer. Ik wil niks meer. Ik wil...’

Hij hield op omdat de druk van de hand die op zijn mond was gelegd te groot werd. ‘Wil je dat niet zeggen, Joop. Alsjeblieft niet? Jij bent kwaad door dat schroefje, maar dat geeft niks. Ik weet wat je kunt en dat is nog veel, dat zei Melanie ook. Ga maar naar je boekenkamer, daar is het lekker rustig, dan doe ik de batterijen wel en als je terugkomt gaan we televisie kijken.’

‘Goed,’ zei hij. ‘Goed hoor.’

‘Echt waar?’

‘Waar is mijn krant, dan ga ik zolang naar de keuken.’

In zijn dromen had hij de beste gesprekken, ontspannen en zonder wanklank. Meestal zat hij in de boekenkamer in de stoel met de zitting die zich naar zijn billen had gevormd. Tegenover hem zat Antonie met de trekken van vader en de ongeduldige handbewegingen van opa. Hij had altijd geweten dat Antonie als zijn vader zou worden, even handig en even ongeduldig, in staat alles te maken en te repareren, maar altijd boos omdat hij niet kon vinden wat hij net had weggelegd.

Zijn broer zat vaak tegenover hem, maar ze hadden niet meer dan een keer gesproken over het ongeluk, op de manier alsof het iemand anders betrof, iemand die ze kenden maar die ze niet misten. Het ongeluk was gebeurd, maar Antonie zat in de stoel dus waarom zouden ze het over verdrinken hebben, over de paniek die volgde, de zwijgzaamheid van vader en de huilbuien van moeder die drie maanden weg was geweest naar iets wat ze PAAZ noemden; niemand had hem verteld wat het was, maar het had met inzinkingen te maken, met een beetje gek zijn, zonder dat het te lang duurde.

Meestal hadden ze het over de dood en het tijdstip waarop, waarbij Antonie de vragen stelde en hij ze beantwoordde, of ontweek, net als vroeger. Waarom maak je je elke dag zo kwaad, Joop.

Omdat ik weet dat ik gek word?

Veel antwoorden van hem hadden een vraagteken, hij had als kind al geleerd dat je een ontsnappingsmogelijkheid hield als je de waarheid verpakte in een vraagteken.

Je wordt wat de buitenwereld gek noemt, zei Antonie, maar gek is alles wat een ander niet begrijpt en veel mensen begrijpen niks, vooral als ze je niet kennen.

Helga zegt ‘gek’ als ze denkt dat ik het niet hoor en de kinderen ook.

Jijzelf zegt het net zo goed. Omdat je niet beter weet. We zijn allebei zo opgevoed: we begrijpen hem niet, dus hij is knetter.

Soms ben ik dat ook.

Daar kon hij geen vraagteken aan toevoegen.

In de war zijn, is niet gek, Joop. Als Helga en de anderen denken dat je in de war bent dan begrijpen ze niet dat jij in je hoofd familie ziet, kennissen, dingen van vroeger. Wat jij niet begrijpt, is waarom je er niet over kunt praten en dat vind je gek.

Begrijp jij het wel?

Als ik het begreep dan legde ik het wel uit. Misschien word je af en toe wel jezelf en heb je daar niemand bij nodig.

Zelfs Helga niet?

Die ziet jou als de Joop van vroeger. Met wie ze over alles kon praten. Dat kan niet meer en dat komt nooit terug.

Dus?

Dus word je kwaad. Op iedereen.

Ook op jou?

Vooral op jezelf. Jij bent al maanden kwaad op Joop Rademakers.

Omdat ik gek aan het worden ben.

Ronddraaien tot hij was waar hij begon, dat deed hij in zijn dromen, maar steeds vaker zag hij een oplossing. Antonie zei er geen woord over, maar Antonie had er wel mee te maken dat hij haar zag.

Helga weet niet wat ik moet, Antonie. Maartje en Max niet, juffrouw Anneke die zegt dat ze Melanie heet niet, niemand.

De andere gasten op de therapiemiddagen weten het, Joop. Ze zeggen het niet, omdat ze het niet kunnen of niet willen, maar ze weten het wel.

Dat gek zijn geen leven is?

Het vraagteken was terug, maar hij wist dat het niet nodig was.

Dat gek zijn geen leven is, Joop. Rondtollen in je eigen hoofd is een straf die niemand verdient.

Dus?

Je weet het best. Word maar kwaad op me. Op iedereen. Je weet waar het uiteindelijk op uitdraait en je bent er bang voor. Sla maar, schop maar, doe wat je wilt. Je weet wat je niet wilt weten en wat je niet kunt uitvoeren, omdat Helga het niet wil, en Maartje en Max niet. Ze houden nog te veel van je, ook Max, en daarom loop je naar het spoor en blijf je staan tot iemand je meeneemt. Daarom sta je bovenaan de trap en kijk je naar beneden, maar nooit laat je de leuning los. Daarom leg je tabletten in de schuur en in dat hoekje van de zolder waar niemand komt en kijk je ernaar of je niet weet hoe ze er zijn gekomen.

Dus?

Te veel dus in je leven, Joop. Zoveel dat je er op den duur niet mee verder kunt.

Hoe lang duurt op den duur?

Ik weet wat jij voelt en ik zie dat je kwaad wordt en dat je jezelf wakker maakt, of Helga wakker maakt omdat je tegen haar aanstoot of een klap geeft.

Alsof ik Helga wil slaan, als ik iemand niet wil slaan...

‘Wat is er toch, schat. Lig je weer te dromen? Rustig maar, ik ben bij je. Je bent helemaal nat. Ik zal een handdoek voor je pakken. Rustig nou maar, was het zo erg?’

Hoe kon hij nou nat zijn, het enige dat hij had gedaan was aan tafel zitten met Antonie en rustig praten. Rustig. Hij mocht wel kwaad worden, maar hij was het niet. Omdat hij alles precies wist. ‘Ik droomde.’

‘Weet je nog waarover?’

Hij wist het nog, maar als hij wegzonk in een slaapje, al was dat nog zo kort, dan zou hij het vergeten. Hij moest het nu vertellen, of nooit. ‘Over mezelf, Helga. Over wat ik ben.’

‘Je bent mijn man, en dat blijf je.’

‘Antonie vond het ook.’

‘Dat je mijn man bent?’

Dat ik nog maar een deel van mezelf ben, een steeds kleiner deel. Het was beter als hij Helga’s man niet was, beter voor haar. ‘Jammer.’

‘Wat jammer, Joop.’

‘Ik kan beter dood, Helga. Beter voor jou.’

Hij bewoog niet toen ze aan hem schudde met een kracht die hij niet van haar kende. ‘Wil je dat niet meer zeggen, Joop. Dat heb ik al eens eerder gevraagd. Niet meer zeggen. Niet. Meer.’

Ze zouden me moeten afschieten. Of de nek omdraaien. Omdat ik het zelf niet kan. ‘Goed, schat.’

‘Kom maar op me liggen. Dat vind je nog even fijn als vroeger.’

Neuken had ze nooit gezegd. Op me liggen. Hij voelde haar hand. En het resultaat. Zo gek was hij nog niet.

‘Fijn,’ zei hij, toen hij weer naast haar lag.

Waar had hij toch aan gedacht voor Helga hem naar haar toe trok. Waar had hij over gedroomd? ‘Ik ben nat.’

‘Je hebt je ook zo uitgesloofd.’

‘Was het goed?’

‘Ja, Joop, het was goed. Wil je altijd bij me blijven en niet nog een keer aan gekke dingen denken?’

Gekke dingen? Bedoelde ze dat hij nog een keer moest. Vroeger kon hij dat, twee keer in een half uur. ‘Ik kan niet meer, lieverd, ik ben moe.’

‘Ik zal het licht uit doen. Het is pas half 4.’

Hij rolde op zijn zij en pakte haar om haar middel. ‘Altijd bij je.’

‘Ja,’ zei Helga.

‘Geen gekke dingen.’ Hij wist niet waarom hij het zei, maar wel dat het belangrijk was.

‘Echt niet, Joop.’

‘Nee, lieverd.’

‘Gelukkig.’ Door de manier waarop ze het zei, wist hij dat geen gekke dingen doen heel belangrijk was voor Helga.

Hij was gespannen omdat Helga zichzelf niet was en voortdurend naar buiten keek, naar hem, naar buiten, naar hem. Net moeder wanneer ze op vader wachtte op de dagen waarop ze niet sprak, maar snauwde en Antonie en hij altijd precies deden wat van hen werd verwacht: voeten vegen, deuren achter je dichtdoen, niet de stoel over de vloer schuiven omdat dan het kleed sleet, met twee woorden spreken en vooral moeder niet in de rede vallen. Zo gedroeg Helga zich en daardoor vroeg hij zich af wat hij fout had gedaan, of wat hij vergeten was. Soms was hij vergeten dat hij iets fout had gedaan, de fiets niet op slot zetten bij de supermarkt, met zijn gulp open over straat, kleine dingen, maar Helga hoorde alles. ‘Omdat ze op je letten, Joop.’ Helga had het zo vaak gezegd dat hij verwachtte dat hij het nooit zou vergeten. Er was iets niet in orde en het was vast zijn schuld. Hij voelde zich helder als in zijn beste dagen en dat was helder genoeg om te weten dat hij zo maar een poosje in de war kon zijn, vijf minuten, een kwartier. Als mensen om hem heen te hard spraken of als de bakker twee, drie vragen achter elkaar stelde en hij drie antwoorden door elkaar voelde malen tot ze een kluwen werden waar geen begin aan te vinden was. Nu was hij goed en was er iets met Helga, maar als hij ernaar vroeg zei ze misschien iets waardoor het toch aan hem lag. Dus vroeg hij niets, maar bleef hij in haar buurt, voor het geval ze toch iets zou zeggen, of hem vast wilde pakken. Dat deed ze vaak, de laatste tijd, vastpakken of ze niet los wilde laten.

‘Melanie komt zo met de auto om je te halen, Joop.’

‘Is het alweer woensdag?’

‘Het is donderdag. Je gaat sinds vorige maand twee keer. Op dinsdag en op donderdag.’

Hij moest geen vragen stellen, het was een van de dingen die hij probeerde te leren. Niets zeggen als hij niet zeker wist of Helga het belangrijk zou vinden, niets vragen als hij niet zeker wist of hij het al had gevraagd, altijd ja of nee zeggen als hij aan haar gezicht zag dat het antwoord ja of nee moest zijn. Daarom vroeg hij niets, maar keek hij naar de klok. Half tien, hij ging toch altijd ’s middags?

Helga had hem natuurlijk zien kijken, want ze zei: ‘Het begint om tien uur en niet langer om half twee. Je gaat voor het eerst naar het nieuwe huis.’

Welk nieuwe huis. Misschien was dat waarom Helga zo nerveus deed, omdat hij hun nieuwe huis was vergeten. Hoe kon hij een heel huis vergeten?

‘Niet zo boos kijken,’ zei Helga. ‘Ik zie het wel, als je kwaad wordt op jezelf dan kijk je tegenwoordig altijd zo. Het nieuwe huis van Welzorg, voor de therapie. Ze hebben niet langer alleen maar een zaaltje. Ze hebben nu een heel huis, met een keuken en een woonkamer. Tussen de middag krijg je eten en om half vier kom ik je halen.’

‘Tussen de middag?’ Helemaal niets vragen lukte soms niet en hij had er ineens zoveel dat hij zich niet stil kon houden.

‘Je moet toch eten? Melanie komt niet met het busje, maar met haar auto. Het nieuwe huis is dichterbij dan Welzorg, waar je de andere keren heenging en Melanie zei dat ze toch bijna langs ons huis komt als ze naar haar werk gaat. Ze kan er elk ogenblik zijn. Neem dit maar mee.’

Hij keek naar het boek dat ze omhoog hield. ‘Wat is dat?’

‘Beatrijs van Boutens, met die mooie tekening. Waarvan de bladzijden nog aan elkaar zitten.’

Hij wist het voor hij het boekje had aangepakt, de Beatrijs die niet goed was losgesneden waardoor je twee bladzijden kon lezen en dan de volgende bladzijden bol moest drukken om er met een oog door te kunnen loeren. Hij had nooit overwogen om de pagina’s los te snijden of te knippen. Een boek was zoals het was en deze Beatrijs was bedoeld om half te lezen. En te kijken naar, hij sloeg het boekje snel open, de tekening van Rie Cramer. ‘Mooi,’ zei hij.

‘Heb je iets bij je wat je goed kent,’ zei Helga. ‘Dat vroeg Melanie. Iedereen neemt iets mee waar-ie aan gewend is.’

‘Gewend?’

‘Op gesteld is. Van houdt. Graag bij zich heeft. Wat doet het er nou toe hoe je het noemt. Je kijkt graag in dat boekje.’

Hij keek graag naar Boutens’ Beatrijs met de mooie omslagtekening die een naam had, iets van iets beroemds. Het lag niet aan zijn in de war zijn dat hij er niet op kon komen, hij had het woord nooit kunnen onthouden. Maar het was beroemd en hij keek graag naar de jonge vrouw die omhoog keek naar een plaats waar net zulke sterren en strepen waren als boven het dorpje op de achtergrond. Hij sloeg het boekje open en las ‘Jugendstil’, in de hoek geschreven met potlood. Dat was het woord dat hij niet kon onthouden, hij moest meer opschrijven. ‘Goed,’ zei hij.

‘Wat goed?’ zei Helga die opnieuw naar het raam liep. ‘Wat bedoel je daarmee, met goed?’

‘Dat het goed is. Van dat boekje.’ Als Helga al zo ongelukkig en onzeker keek, wat moest hij dan. ‘Is er iets?’

‘Waar Melanie blijft, dat is er. Misschien kan ik je beter brengen, want ik weet waar het is.’

‘Ons nieuwe huis?’

‘Niet ons, Joop. Jouw nieuwe huis. Nou ja, niet echt je huis, maar het huis waar je vandaag naartoe gaat.’

Een huis dat van hem was, maar niet van hem. Dat was nou Helga die precies wist wat hij doen moest als hij niet meer wist wat hij wilde. Helga die van het raam naar de voordeur liep, voelde of het schuifje van het slot eraf was, terugliep naar het raam, en elke keer haar handen langs haar rok streek alsof ze dacht dat die omhoog... Wat deed een rok ook weer? Omhoog krimpen? Omhoog lopen? ‘Wat doet een rok, Helga?’ Nou stelde hij toch een vraag, en hij wist best dat hij dat beter niet kon doen.

‘Een rok?’

Veel beter niet kon doen, dat zag hij aan haar gezicht.

‘Niks. Zomaar.’ Hij legde het boek op tafel. Waarom had hij het vastgehouden? Hij pakte het weer op en las de tekst op de voorkant: Beatrys door P.C. Boutens. Beatrys, met een y. Hij sloeg het boek open. Zie je wel, hij wist dat er iets mee was, binnenin stond Beatrijs, met een ij. Met eene tekening van Rie Cramer. Precies dezelfde als op de voorkant. Over dat soort dingen dacht hij vroeger na, waarom de tekeningen hetzelfde waren, maar de namen niet.

‘Daar is ze. Eindelijk,’ zei Helga.

‘Maartje?’

‘Melanie, natuurlijk. Om je mee te nemen. Kom maar, en vergeet je boek niet.’

Hij stak het omhoog om te laten zien dat hij het had, maar Helga was al in de gang. ‘Dag, Melanie. Ik dacht dat je ons was vergeten.’

‘Een ongeluk, verderop. Er is politie bij en ik moest wachten, er staat een hele rij. Is Joop klaar?’

‘Hij neemt iets mee waar hij aan gewend is. Een boekje. Als hij er in kijkt moet je hem rustig laten kijken. Kan ik niet beter meegaan?’

‘Doe maar niet. Hij went het snelst als u er niet bij bent. Voor je het weet wil hij mee terug, u hebt een paar weken geleden aan Roelof gezien hoe het soms gaat.’

Hij wist niet wie Roelof was, maar zag dat Helga het wel wist. ‘Is die er ook weer?’ vroeg ze.

‘Nee,’ zei Melanie. ‘We beginnen klein omdat nog niet alles er is. Stoelen en zo. Bovendien probeert Roelof steeds alles op te eten, de laatste keer moest Jochum de hele tijd naast hem zitten om het kleedje op de tafel heel te houden. We hebben gezegd dat we voor hem liever een ander hebben, meer iemand zoals...’ Hij zag dat ze haar hoofd naar Helga boog en fluisterde, alsof dat hielp, met die oren van hem. ‘Zoals Joop, maar dat mag ik niet meer zeggen. We moeten vanaf nu iedereen bij de achternaam noemen, omdat dat netter staat. Dus Joop wordt meneer Rademakers en Mies is mevrouw Van Dijk. Die is er dus ook, mevrouw Van Dijk. Net als mevrouw Schulz. Dat is Heleen. Tjebbe Stalinga is er en verder Roessef. Die komt uit Brazilië, maar ik weet niet eens of het een voor- of een achternaam is. Komt u maar, meneer Rademakers. We zijn met ons tweetjes, dit keer, maar het is niet ver.’

Hij bewoog pas toen hij zag dat Helga bemoedigend knikte en boog zijn hoofd een stukje naar haar toe toen hij zag dat ze een zoen wilde geven. Op zijn wang, meer niet. Als je naar school moest, liet je je alleen op je wang zoenen en dat nog liever niet, vooral niet als je werd gebracht en de juf keek.

‘Dag, Helga,’ zei Melanie toen ze in de auto zaten. ‘Zeg het dan? Dag, Helga.’

‘Dag, Helga,’ zei hij zonder dat hij naar buiten keek. Ze was Helga niet, vandaag deed iedereen raar, ze was juffrouw Anneke die elke keer zei dat ze niet Anneke heette, maar hij liet zich niet voor de gek houden, sommige dingen wist hij gewoon.

‘Buiten,’ zei Melanie. ‘Uw vrouw staat buiten. Bij de deur. Zwaai maar, anders wordt ze ongerust.’

‘Helga?’

‘Vooruit, zwaai nou. Alstublieft, meneer Rademakers. Als u zo blijft kijken, wordt uw vrouw ongerust.’

Hij zwaaide terwijl hij naar de boom met de afhangende tak keek. Waarom deed niemand daar iets aan? Straks viel-ie.

‘Goed zo,’ zei Melanie. ‘Ik dacht even dat u de bokkenpruik op had.’

Hij streek door zijn haar en zag dat hij dat niet had moeten doen.

‘Grapje,’ zei Melanie. ‘Ik bedoelde uw pruik niet.’

‘Ik heb geen pruik.’

‘Gelukkig niet. Het is niet ver. Daar, die straat in, langs het station en dan om de hoek.’

Toen Melanie de auto stilzette, keek hij van haar gezicht naar haar hand met de gestrekte vinger.

‘Daar,’ zei Melanie. ‘Dat is ons huis, boven die winkel.’

‘Ons huis?’

‘Komt u maar mee, dan gaan we naar binnen. Ik denk dat de anderen er al zijn.’

Ons huis, dacht hij, terwijl hij achter Melanie de trap opliep. Waarom is dit ons huis? Waarom weet ik niet dat we gaan verhuizen, Helga vertelt me niets meer, tegenwoordig. Hij stak een hand uit en greep Melanie bij een bil. ‘Waarom,’ zei hij.

‘Wat doet u nu,’ zei Melanie. ‘Wilt u wel eens van mijn bil afblijven?’

Hij keek naar zijn hand die op de broek lag van Helga die hem voorging in het nieuwe huis, maar die er uitzag als juffrouw Anneke. ‘Ons huis? En Helga dan?’

Boven klonken geluiden. Een vrouw gilde en een man riep erdoorheen. Bovenaan de trap verscheen het hoofd van een man die iets tegen Melanie zei die nu met grote stappen naar boven liep en hem liet staan.

Hij keek om zich heen. Van de kale muren naar de trapleuning die rood was met plekken geel en blauw er doorheen, van de traptreden met rubber aan de voorkant naar het plafond waarop iemand het woord welkom had geschreven in letters die niet bij elkaar pasten. Hij ging op de trap zitten en keek van Beatrijs (Beatrys) dat hij de hele weg in een hand had gehouden naar de letters. Weg, dacht hij. Zulke letters horen niet bij elkaar, van zulke letters komt ruzie als meneer Van Buiten het ziet, of Klaas met zijn stalen schoenen. Wimpie zal wel weer zeggen dat ik ze bij elkaar heb bedacht en dan zegt meneer Van Buiten dat ik ze weg moet halen. Hij legde het boek op de trede boven hem en pakte zijn zakdoek. Beetje spuug erop en wrijven. Spuug was altijd goed. Jodenlijm, zei Wimpie, als hij op een doek had gespuugd en probeerde iets weg te vegen. Toen de W weg was zat zijn zakdoek vol rode verf en daarom liep hij naar beneden. Buiten lag altijd rommel, niemand ruimde meer iets op, als hij goed keek vond hij wel ergens een vod om de E mee weg te wrijven die nog groter was dan de W omdat de onderste streep veel te ver was doorgetrokken, niet eens horizontaal, maar schuin naar beneden, wie maakte nou zo’n E.

Hij was bij de deur toen hij boven zich een stem hoorde. ‘Meneer Rademakers, waar gaat u naartoe? U moet naar boven.’

Hij keek omhoog, terwijl hij luisterde naar nieuwe gillen, met erdoorheen juffrouw Anneke en de mannenstem die hij net ook had gehoord. ‘Wie ben jij?’

‘Jochum,’ zei de man op de trap. ‘Ik ben Jochum, meneer Rademakers. U weet wel, Jochum.’

Hij kende geen Jochum, maar dat zei hij niet omdat hij wist dat hij geen verkeerde vragen moest stellen. Hij bleef gewoon staan, met de rode zakdoek in zijn hand.

‘Bloedt u? Meneer Rademakers, wat hebt u gedaan? Wacht, ik kom u halen.’

Hij zag twee schoenen de trap afkomen, en tegen Beatrijs schoppen die met fladderende bladzijden van trede naar trede hobbelde.

‘Nee,’ riep hij, en hij sprong naar voren. Hij raakte het boek. Of het boek raakte hem. Precies op de rug van zijn hand. Hij draaide zich om met zijn ogen de baan van het boek te kunnen volgen en stootte zijn hoofd tegen de muur. ‘Godver.’

‘Niet vloeken,’ zei Jochum die op de trap bleef staan, vlak bij hem, met een hand uitgestoken alsof hij iets vast wilde pakken. Hem. Of zijn boek.

Hij gaf een klap tegen de hand. ‘Rotzak. Mijn boek.’

‘U bent gewond, meneer Rademakers.’

‘Je schopte tegen mijn boek.’

‘Laat uw hand eens zien?’

Hij keek van Jochum die zijn hand vastpakte en aan zijn zakdoek trok naar het boek dat op de grond lag, het omslag gespreid en met de rug zo omhoog dat hij wist dat een aantal pagina’s dubbel was gevouwen. Het ergste wat je met een boek kon doen: pagina’s dubbelvouwen, het plat leggen met de rug naar boven, ezelsoren maken. Als die man losliet, kon hij kijken of Beatrijs erg was beschadigd.

‘Blijft u staan, meneer Rademakers?’

De man bleef zijn hand vasthouden en hij kon niet bij het boek. Daarom beet hij zo hard hij kon, tot bloed zich mengde met de verf op zijn zakdoek. Pas toen de man even hard gilde als de vrouw boven liet hij los. ‘Wat doe je in mijn huis,’ zei hij en hij duwde de man naar de deur.

Max sprak altijd hard, vooral als hij kwaad was en als Max sprak met de stem van vader dan gingen Maartje en Helga meedoen, dat was altijd zo, al zei Helga soms ‘sssttt’ en werd het een poosje rustig. Dan kostte het hem moeite om te horen wat ze zeiden al duurde dat nooit lang. Voor alle zekerheid bewoog hij zich niet en, met de krant voor zich, leek het net of hij aan het lezen was.

Max was het langst aan het woord. Dat was meestal zo, maar als hij zich opwond dan was er geen houden aan. Pas als Helga met een vinger zwaaide of zei dat hij zijn mond moest houden, kreeg Maartje een kans.

‘Jochum zei dat pappa hem van de trap duwde. Expres, zei hij, maar ik heb gezegd dat ik dat niet geloof.’

‘Waarom, ma. Ik bedoel: waarom zou pa hem per ongeluk van de trap duwen. Niemand duwt iemand per ongeluk van een trap. Als je zelf uitglijdt misschien, maar pa gleed niet uit. Wat zei hij er zelf van?’

Nu keken ze naar hem, alledrie. Hij hoefde zijn krant niet te laten zakken om dat zeker te weten. Ze keken en Max maakte gebaren, want Helga fluisterde iets en Maartje zei: ‘Laat hem nou maar.’

‘Je vader zei dat hij letters weg wilde vegen. Ze hadden Welkom geschreven in verkeerde letters.’

‘Verkeerde letters. Wat zijn nou verkeerde letters. Dat is toch onzin, verkeerde letters. Duw je iemand van een trap omdat hij een verkeerde letter heeft geschreven?’

‘Jochum had die letters helemaal niet geschreven. Iemand anders had dat gedaan, ik weet ook niet wie. Hou je nou een beetje rustig dan kan ik vertellen wat pappa zei.’

Hij kon bijna voelen dat Max een gezicht trok, precies zoals hij dat vroeger aan tafel deed als hij het eten niet lekker vond. Het gezicht van Antonie als hij boos was. Volgens Helga leek Max vooral op hem als hij kwaad was. ‘Gewonde na overval’, las hij toen het stil was in de kamer. Dat had hij toch al gelezen, of overvielen ze zo vaak iemand dat er overal berichten over stonden? Hij liet zijn ogen over de pagina zwerven, maar keek naar het bericht over de overval toen Max weer vergat dat hij moest fluisteren.

‘Zoals jij het vertelt, lijkt het gewoon een misverstand. Pa wilde letters wegvegen die hem niet bevielen en Jochum dacht dat pa had gebloed.’

‘Hij schopte tegen het boek dat ik je vader mee had gegeven en je weet dat je nooit aan pappa’s boeken moet komen.’

‘Wist Jochum dat ook?’

‘Nee, Max, dat wist Jochum niet, maar dat kon je vader niet weten. Hij dacht dat Jochum iets wilde doen met een van zijn boeken.’

‘En toen beet hij en gooide hij hem van de trap.’

‘Je vader maakte een beweging en Jochum viel.’

‘Nog een geluk dat hij niets heeft gebroken. Voor hetzelfde geld had hij de politie erbij gehaald.’

‘Melanie heeft mij gebeld en ik heb pappa opgehaald. Hij wilde niet mee en het duurde wel een uur voor hij rustig was en iets vertelde over wat er was gebeurd. Het meeste weet hij niet meer, maar hij vroeg wel naar zijn boek en toen ik zei dat het weg was, werd hij kwaad.’

‘Hoezo weg.’ Het was de stem van Max, maar soms leek het of hij zichzelf hoorde, dezelfde klank.

‘Gewoon weg. Meegenomen in de consternatie of ergens onder gevallen. Ik heb hem een ander boek gegeven. Dat waar Antonie gaten in had gemaakt. Ik dacht: als daar iets mee gebeurt, is het niet erg.’

Hij legde snel een hand op het boek naast hem op de bank. De Winkeljuffrouw uit l’Oiseau d’Or chapeaux pour dames et enfants van Cornélie Noordwal. Waarom zei Helga dat het van Antonie was? Het was van hem vanaf de dag dat vader goed vond dat de kamer van Antonie werd opgeruimd. Omdat het lang genoeg had geduurd. Antonie was dood en moeder was op de PAAZ. Vader had bijna alles naar zolder gebracht, maar hij mocht het boek meenemen waarin een mevrouw haar naam voorin had gezet in het mooiste handschrift dat hij ooit had gezien: Mevrouw Ursula ten Bosch. Alleen om de naam al was het boek in zijn collectie gekomen. En om de voorkant met zijn lijnen, strepen en bogen; zo mooi werden boeken niet meer gemaakt. Antonie had het van iemand gekregen toen hij klein was en hij had gaten gemaakt in het boekblok om snoepjes in te bewaren. Zijn geheime bergplaats, tot hij zo oud was dat hij geen geheime bergplaatsen meer in boeken wilde en hij het in de kast had gelegd waar niemand in mocht kijken, ook moeder niet al deed ze het toch als Antonie weg was.

Na de opruiming van de kamer had hij er snoepjes uitgehaald die er jaren in hadden gelegen en waarvan de kleur in de pagina’s was gedrongen. Het elastiek dat Antonie eromheen had gedaan – het dikke elastiek dat hij postelastiek noemde, omdat hij het kende van de postbode als die veel te bezorgen had – had hij er weer omheen gedaan omdat het op een of andere manier hoorde bij een boek met gaten.

Hij legde De Winkeljuffrouw op de krant en schoof het elastiek eraf. De twee gaten die de doorsnee hadden van een appelboor begonnen op bladzijde 33 en eindigden bij bladzijde 259. De randen waren rood omdat Antonie een voorkeur had voor rode snoepjes. Hij keek naar de gaten en stak er een vinger in. Antonies bergplaatsen. Mijn bergplaatsen, dacht hij en hij deed snel het elastiek om het boek en legde het onder de krant.

‘Wat zei je, Maartje?’ zei Helga terwijl hij zich afvroeg wat hij bedoelde met mijn bergplaatsen.

‘Dat ik heb gehoord dat Jochum helemaal geen begeleider is. Geen gediplomeerde, hij loopt stage of zoiets. Als hij naar de politie gaat dan weet ik wel hoe we hem bij die therapie weg kunnen krijgen.’

Wie waar weg krijgen. Hij dacht dat hij elk woord had gehoord, maar hij snapte niet wie weg moest. Als hij het was, waar moest hij dan naartoe?

‘...keuken,’ zei Maartje.

Als hij tegelijk dacht en luisterde, miste hij zinnen en daarom probeerde hij alleen te luisteren.

‘Helpt niet,’ zei Helga. ‘Als we daar zijn dan komt hij ons achterna. Hij wil dat ik in zijn buurt ben. Alleen als ik vraag of hij niet naar de boekenkamer moet of naar de zolder of de schuur om op te ruimen ben ik een poosje alleen. In de schuur is het nu te koud en hij heeft al een paar uur in de boekenkamer gezeten.’

‘We zullen toch iets moeten als hij niet meer naar dat huis mag,’ zei Max. ‘Ik dacht: wat een geluk voor je dat hij nu hele dagen naar therapie kan, maar als ze hem niet meer willen hebben dan moet je...’

‘Stil, Max, dit wil ik niet horen.’

‘Hij is toch ingeschreven, ma. Dat heb je zelf gedaan. Als je iemand inschrijft dan komt daar een keer wat van. Dat weet je. En als hij niet naar dat huis mag...’

‘Stil, zei ik.’

Hij hoorde Helga komen. Haar voetstappen waren anders dan die van Maartje en heel anders dan die van Max. Hij hield de krant omhoog tot hij wist dat Helga voor hem stond.

‘Ik was vanmiddag op de zolder, Joop,’ zei Helga, ‘maar ik kon niets vinden door al de rommel.’

Hij liet de krant zakken en keek naar haar gezicht dat nog droeviger stond dan anders.

‘Als ik thee naar boven breng, wil je dan opruimen?’

Hij legde de krant weg. Dat was wat hij van plan was geweest, de zolder opruimen.

‘Dat had ik vanmiddag willen doen,’ zei hij. ‘Doe je suiker in de koffie?’

‘Ja, lieverd,’ zei Helga. ‘Ik doe suiker in de thee en ik doe er een extra klontje in. Geef mij de krant maar. Die kun je morgen verder lezen.’

Hij pakte het boek met twee handen vast en wachtte tot Helga de krant had weggelegd voor hij naar het midden van de kamer liep. Hij zag Maartje en Max naast elkaar bij de deur naar de keuken staan. Max’ gezicht stond op onweer. Maartje keek zoals Helga de laatste tijd meestal keek en veegde langs haar neus.

‘Passen jullie op mamma?’ zei hij. ‘Dan ga ik de zolder opruimen.’

De oude stoel was altijd naast de trap blijven staan, net onder de tl-buis die hij een jaar na de verhuizing had opgehangen omdat het kleine lampje niet genoeg licht verspreidde. Ervoor stond het bankje voor zijn voeten, voor het geval het met opruimen niet wilde lukken of wanneer hij iets had gevonden wat hij zorgvuldiger wilde bekijken, zoals het houten beeldje van de rommelmarkt met zoveel slangen op en om het hoofd dat er geen tellen aan was, de houten letters die waren gebruikt voor affiches en waar de inkt zo diep was ingetrokken dat ze bleven afgeven, de foto’s van zijn ouders, met zijn opa en met hem en Antonie, nooit met zijn oma, hij had nooit geweten hoe zijn oma eruit had gezien en wanneer ze was overleden, wat hem betreft was ze er niet geweest.

‘Ga eerst maar zitten,’ zei Helga. ‘Leg dat boek maar neer, dan kun je drinken. Ik heb toch maar limonade meegenomen. Die lekkere.’

Hij hield het boek tegen zijn borst gedrukt. ‘Aardbeien?’ Het eerste woord dat hem te binnen schoot.

‘Kersen,’ zei Helga. ‘Cérise staat op de fles. Rustig drinken anders verslik je je. Ik ga naar beneden, naar Max en Maartje. Laat het glas straks maar staan, dat ruim ik wel op als we naar bed gaan.’

‘Is Maartje er?’

‘Ja, Joop. Luister maar. Ze praat met Max. Straks komt ze je nog wel even gedag zeggen. Hier zet ik je limonade neer. Als je wilt opruimen dan moet je achteraan beginnen. Bij de schoorsteen. Daar heb je vorige week een hele stapel gemaakt van alles en nog wat, maar ik weet niet wat je bedoeling was.’

‘Praat Maartje met Max?’

‘Ze wachten op mij. Ze zijn gekomen omdat Jochum van de trap is gevallen. In dat huis van Welzorg. Weet je dat nog? De trap met erboven letters die je verkeerd vond?’

‘Grote en kleine achter elkaar, allemaal verschillend.’ Van letters wist hij alles, daar hoefde Helga niet naar te vragen. ‘Ik heb ze...’ Hij pakte zijn zakdoek. ‘Weggeveegd. Hiermee. Iemand schopte tegen mijn boek.’ Hij wreef over de voorkant van De Winkeljuffrouw. ‘Alles weggeveegd.’

‘Niet doen. Joop. Zo komen er vlekken op. De verf is er niet helemaal uitgegaan toen ik ’m uitspoelde, kijk maar.’

Hij stopte de zakdoek snel in zijn broekzak. ‘Alles is al weg.’

‘Er is iemand van een trap gevallen. Daarom zijn Max en Maartje hier. Ze willen niet dat je teruggaat naar dat huis.’

‘Ons huis?’

‘Nee, Joop, het huis van Welzorg, met Melanie en Jochum die zich heeft bezeerd. Ga maar lekker zitten, straks kun je wel opruimen.’

‘Wat moet ik opruimen?’

‘Wat je maar wilt. Begin maar met de stapel bij de schoorsteen. Goed?’

‘Goed,’ zei hij en hij keek Helga na toen ze de trap afliep. ‘Goed, Helga.’

Hij zat, keek naar de limonade die niet zo mooi van kleur was als anders en luisterde naar de geluiden beneden, naar Max die boos klonk, Maartje die af en toe iets zei, Helga die sprak op een toon die anders was dan hij gewend was, overredend en een enkele keer met uitschieters waar hij onrustig door werd. Als Helga zo sprak dan was ze kwaad, maar probeerde ze het niet te laten merken.

In zijn hoofd hoorde hij stemmen door elkaar, meer dan hij gewend was, maar minder dan op de dagen waarop hij het gevoel had dat zijn hoofd op het punt van barsten stond, omdat alle stemmen door elkaar spraken of omdat ze beelden opriepen waar hij geen weg mee wist. Beelden van vroeger en nu door elkaar. Van de kinderen in de straat en van zijn ouders. Van school en van zijn opleiding tot drukker. Alles tegelijk, en als hij dacht dat het nooit op zou houden, werd het rustig, alsof wind het stof had weggejaagd, alsof moeder over zijn haren had gestreken terwijl ze zei dat al de spoken weg waren omdat ze dat van haar moesten en dat ze niet terug zouden komen. Nooit weer, mamma. Nooit meer, Joop, je hoeft nergens bang voor te zijn.

Opruimen, daarvoor was hij naar de zolder gegaan. Eerst de stapel bij de schoorsteen, omdat Helga dat had gevraagd. Als hij maar lang genoeg zat dan kwam alles terug, waar maakte hij zich toch zo druk om, hij, en Helga en Max en Maartje.

Hij liep naar de stapel en ging ernaast zitten. Waarom had hij doosjes, blikjes, schoenendozen en potjes op de oude koffer van opa gelegd? Hij wist dat hij het had gedaan, net zoals hij wist dat hij er een bedoeling mee had gehad.

Hij schrok op toen hij hoorde dat een deur werd opengerukt. Een stem riep: ‘Pa?’

‘Niet doen, Max, hou op.’ Dat was Helga

‘Hij moet het weten, mamma. Het moet een keer. We doen het voor jou.’

‘En nou doe je die deur dicht. Meteen.’

‘Waarom.’

‘Omdat ik het zeg, daarom.’

De deur ging dicht en de stemmen klonken zachter. Maar even dreigend. Het ging over hem, dat wist hij, maar hij wilde niet weten wat ze zeiden, dat wist hij ook.

Hij sloeg zijn armen om zich heen omdat hij het koud had en hoorde Antonie lachen. Hij is weer bang, Joop is altijd bang als moeder hem roept. Alle kinderen uit de straat lachten met Antonie mee. Hij durreft niet, hij durreft niks. Het hielp niet dat hij zei dat hij alles durfde, Antonie en de anderen bleven lachen, steeds harder en het hield pas op toen hij Antonie aanvloog en een duw gaf. Hij durfde niet te kijken toen Antonie de trap afviel die langer was dan hij ooit een trap had gezien. Dat zeg ik tegen mamma, zei Antonie huilend onderaan de trap, ik zeg dat jij me hebt geduwd en dat je hartstikke gek bent. Hij zei: Nietes en dacht aan wat hij wist over zijn broer, hij moest iets bedenken waarmee hij hem de baas kon: als jij niet zegt dat ik je van de trap heb geduwd dan zeg ik niet... Omdat hem niets te binnen schoot bleef hij onbeweeglijk staan, bovenaan een trap die langzaam een zolder werd met een stapel blikjes, dozen en potjes op een oude koffer.

De stapel links van de schoorsteen werd een stapel rechts, maar het Hofnarblikje dat hij zocht, vond hij niet. In het blikje zat iets wat hij wilde hebben of waar hij in elk geval naar wilde kijken. Het schoot hem niet meteen te binnen wat er in het blikje zat, maar het was iets wat hij absoluut wilde hebben. Misschien zat het in een doosje, of in de koffer, als hij het zag, zou hij het herkennen, dat was altijd zo. Zie je wel, zei hij dan, zie je nou wel, hier is het al, ik wist wel dat ik het wist. Dan zei Helga: Ja hoor, goed zo, en dan zuchtte ze, en gaf ze een klopje op zijn schouder of een zoen op zijn wang.

In de verweerde leren tas waarop Leica stond, vond hij drie buisjes met tabletten. Dat was wat hij zocht, de tabletten die hij had verzameld voor als hij niet meer wilde, niet meer zoeken naar alles wat hij kwijt was, niet meer hulpeloos kijken in een winkel, niet meer staren naar een straatnaambordje, niet meer het gezicht zien van Helga die droevig en bang was tegelijk.

Op een van de buisjes stond de naam van de drukkerij en hij zag Wimpie die tegen de EHBO-koffer tikte waarin het verband zat dat om de vinger moest waarin een snee zat die was ontstaan door een vel papier. Papier was scherp, dat wist iedere drukker, maar soms sneed je je toch, hoe voorzichtig je ook was en Wimpie was nooit voorzichtig. Als jij verband om mijn vinger doet, dan pak ik een paar van die, zei Wimpie, terwijl hij naar de aspirines wees. Voor thuis, Joop, ze hebben hier genoeg, doe maar veel verband dan lijkt het erger.

Tabletten nam je mee van je werk, net als een rolletje verband, en papier natuurlijk, plakband, lijm. Wat het werk u biedt, dat koopt men niet, zei Klaas als hij iets in zijn zak stopte. Niet stiekem, als iedereen hetzelfde deed, hoefde je niets stiekem te doen. Neem ook een stel, zei Wimpie, terwijl hij met zijn verbandvinger wees. Voor als je weer hoofdpijn hebt.

Hij wist niet hoe de tabletten in de fototas waren gekomen en waarom hij naar een Hofnarblik had gezocht, maar hij wist wel waarom hij ze had bewaard.

Voor later.

Hoe wist hij wanneer het later was?

Of was het al later?

Hij schudde een buisje leeg op de palm van zijn hand en keek naar de tabletten. Ze zagen er allemaal hetzelfde uit, dus misschien waren ze wel hetzelfde. Hij likte langs een tablet en proefde de bittere smaak van vroeger, als hij kiespijn had of pijn in zijn oor en moeder hem een aspirientje had gegeven dat hij meteen met zijn tong achter zijn kiezen duwde. Doorslikken hoor. Ja, mamma. Maar dat deed hij niet, want het tabletje moest naar zijn kies of naar zijn oor en als hij slikte, zat het in zijn maag en die was veel verder weg dan zijn mond. Dus bleef hij roerloos liggen terwijl het tablet uiteenviel en hij minutenlang een bittere smaak proefde die bezit nam van zijn hele mondholte. Maar de pijn ging weg. Zie je wel dat tabletjes het beste hielpen als ze in de buurt van de pijn bleven?

Hij telde de tabletten, raakte in de war toen hij een deur dicht hoorde slaan en legde twee van de buisjes terug in de tas. De tabletten op zijn hand stopte hij in zijn zak, precies zoals hij het altijd deed als hij iets veilig in zijn broekzak wilde houden: zakdoek er bovenop.

Hij zat in de stoel met het boek van Cornélie Noordwal op schoot toen Helga boven kwam.

‘Ga je mee naar beneden, Joop? Als jij je boek meeneemt, pak ik het glas.’

‘Het wordt hier koud.’

‘Daarom kom ik je halen. Uit jezelf kom je niet. Waarom heb je je limonade niet opgedronken? Heb je geen dorst?’

Hij maakte een beweging naar het glas, maar Helga was hem voor. ‘Drink straks beneden maar. Max en Maartje zijn al naar huis. Maartje is nog boven geweest, maar ze dacht dat je zat te slapen. Kom maar. Hou je je vast als je naar beneden gaat?’

Was Maartje geweest? Max had zo hard gesproken dat zijn oren er nog pijn van deden, maar Maartje, was die geweest? ‘O,’ zei hij. ‘Goed.’

Beneden op de bank zei Helga: ‘We moeten iets bepraten, Joop. Iets..., ik weet niet, iets ergs.’

Hij pakte de hand die ze had uitgestoken en trok haar naast zich. ‘Heb je je pijn gedaan?’

‘Ja,’ zei Helga. ‘Hier.’

‘Je borst?’

‘Ja,’ zei Helga.

Hij streek over de plek die ze aanwees. ‘Zo beter?’

‘Ja,’ zei Helga. ‘Ja, Joop. O, God, ik wou dat ik iets voor je kon doen.’

Hoe kon ze nou iets voor hem doen als zij pijn had?

Dat wilde hij vragen, maar omdat hij bang was dat hij weer een domme vraag zou stellen hield hij zijn mond en wreef hij tot Helga zijn hand wegduwde en zei dat ze beter naar bed konden gaan.

‘Wat is dit, Joop?’

Hij zat op de rand van het bed en wurmde aan een sok die niet over zijn enkel wilde. Bukken was moeilijker dan vroeger en het matras was zacht aan het worden waardoor zijn kont wegzakte. ‘Wat?’

‘Dit.’ Helga ging voor hem staan met een zakdoek waar iets op lag. ‘Dit haal ik uit je broek. Waar komen die tabletten vandaan?’

‘Weet ik niet.’

Nooit iets toegeven. Heb je Antonie geslagen? Weet ik niet, mamma. Heb je je boterhammen voor in de pauze naar de eenden gegooid? Weet ik niet. Heb je je fiets op de grond gegooid? Heb je ruzie gemaakt met de jongens van hierachter? Heb je gespiekt? Heb je tabletten aangepakt van Wimpie?

‘Lagen die op zolder, Joop?’

‘Weet ik niet.’

‘Wat is je bedoeling met deze tabletten?’

Bedoeling? Hij wist niet dat je met tabletten een bedoeling moest hebben. Tabletten nam je als je... Dat was het. ‘Ik heb hoofdpijn.’

‘Ja,’ zei Helga. ‘Jij hebt hoofdpijn. Wat denk je dat ik heb. Ik heb, ik heb... jou. Sorry, Joop, je kunt het niet helpen, maar Max heeft gelijk. En Maartje ook. Zo kan het niet langer. Die tabletten zitten toch zeker niet voor niets in je zakdoek?’

Gekregen van Antonie, gevonden, zo maar. Hij had antwoorden genoeg, maar niet de tijd om te kiezen. ‘Weggooien.’ Dat was goed, weggooien.

‘Kijk niet zo, Joop, ik zie dat het niet zo is. Je wilde ze niet weggooien. Ik gooi ze weg. Waar had je ze bewaard op zolder?’

‘Weet ik niet.’

‘Morgen gaan we samen opruimen.’ Helga ging ook op het bed zitten, zover van hem af dat hij haar niet kon aanraken als hij een hand uitstak.

‘Ben je boos?’

‘Ja, Joop, ik ben boos.’

‘Op mij?’

‘Op iedereen, en op mezelf.’

‘Op mij?’

Ja, stond op haar gezicht, maar toen ze hem aankeek zei ze: ‘Nee, Joop, niet op jou, want jij kunt het niet helpen, maar Max had gelijk. Zo kan het niet langer. Ik hou het niet vol.’

Ze huilde niet, maar door de manier waarop ze zat met haar handen tegen haar gezicht en haar ellebogen op haar knieën had ze iets waardoor hij er niet toe kon komen haar aan te raken. Dus kleedde hij zich verder uit.

Toen hij zijn shirt om haar schouders legde omdat ze trilde, begon ze te schokken.

‘Ik wil het niet,’ zei ze door haar vingers.

Ik ook niet, dacht hij. Hij zei het niet, maar ging naast haar zitten en sloeg een arm om haar heen.

Gezellig, dacht hij. Ook zo’n woord dat hij niet moest uitspreken.

3

Welzorg

Als Helga niets tegen hem wilde zeggen dan was er iets en als Max en Maartje met Helga meededen dan was er iets ergs. Vooral als hij op de bank werd gezet, met een paar van zijn boeken naast hem. ‘Lees maar, lieverd. Als je de krant uit hebt dan begin je maar aan de boeken. Ik heb ze van de stapel in je boekenkamer gepakt.’

Alsof hij de krant uit kon lezen als ze steeds heen en weer liepen.

Maartje kwam de kamer in met een koffer, maar ze reageerde niet toen hij haar aankeek en zijn wenkbrauwen optrok.

Het was Max die, na een zetje van Helga, zei: ‘Je gaat verhuizen, pa.’

‘Waar gaan we naartoe, jongen.’

‘Jij, pa. Je gaat in Welzorg wonen.’

‘Naar de kamer die we vorige week hebben bekeken,’ zei Helga op een manier of ze buiten adem was. ‘In Welzorg waar je een poosje bent geweest voor therapie. Met Melanie. Voor je, je weet wel, toen met Jochum, die van de trap viel.’

Je weet wel betekende dat hij iets moest weten en dus zei hij: ‘Ja, natuurlijk.’

‘Nou, daar gaan we straks naartoe.’

‘Juffrouw Anneke?’

‘Ze heet Melanie, Joop. We gaan straks naar Welzorg. Daar is een kamer. Voor jou alleen.’

‘Ja,’ zei hij. ‘Mij alleen?’

‘Dat is beter voor je, zegt de dokter. Iedereen zegt dat. Omdat ze daar beter voor je kunnen zorgen.’

Beter. Dat zei moeder vroeger. Als je het ergens anders beter kunt krijgen dan ga je daar maar naartoe. Als je ergens iemand vindt die iets beters of mooiers voor je wil kopen dan ga je je gang maar, ik heb het geld niet. Als je ergens… Hij zag het gezicht van moeder. Boos, met strakke lippen en meer lijnen langs haar neus dan gebruikelijk. Als ze over beter begon dan was ze boos.

‘Ben je boos op me?’

‘Boos?’

‘Omdat ik weg moet.’

‘Boos. Joop, ik ben nooit boos op je.’ Hij schrok toen Helga op de bank plofte en haar hoofd tegen zijn hals drukte die vochtig werd.

‘Niet huilen,’ zei hij. ‘Als je niet boos bent…’ Moeder huilde vooral als ze boos was, dikke tranen die uit het niets leken te komen, je zag ze pas als ze de wangen hadden bereikt en moeder snikte er nooit bij. Tranen van boosheid, zei ze als het over was en ze haar gezicht droog had gestreken. Zijn hele jeugd was hij bang geweest voor tranen van boosheid.

Maartje trok hen uit elkaar. ‘Niet huilen, mam,’ zei ze. ‘Dat helpt niet. Over een paar uur is het voorbij.’

Wat voorbij, wilde hij vragen, maar hij hield zijn mond omdat hij het gezicht van Maartje zag dat strak stond, met iets van verbetenheid, en het gezicht van Helga die probeerde niet naar hem te kijken, maar die zich ook niet wilde afwenden.

‘Opschieten.’ Dat was Max. ‘Als we niet over een paar minuten weggaan dan komen we te laat.’

‘Alsof dat belangrijk is,’ zei Maartje.

‘Twee uur is twee uur. Als jullie zo blijven staan, halen we vier uur niet eens en wat schieten we daarmee op? Hebben we alles?’

Hij zag Helga kijken en keek mee. Twee koffers. ‘Voor mij?’ vroeg hij, terwijl hij wees.

‘Eén met dingen waar je aan bent gewend. Boeken en foto’s en zo,’ zei Maartje die een arm om Helga sloeg. ‘In de andere zitten kleren. Wat je nog meer nodig hebt, brengen we wel. Misschien je stoel, die van je boekenkamer, waar je zo lekker in zit.’

‘En jullie dan?’ Hij zag zichzelf zitten in zijn stoel, met Helga en Maartje erachter en Max ergens in de buurt. Max was er altijd, maar meestal zag hij hem pas nadat hij hem had gehoord.

‘Wij gaan mee,’ zei Helga. ‘We gaan alle vier.’

‘Met de bus?’

‘Met de auto van Max, daar kunnen we alle vier in.’

De auto van Max was groot, de grootste die ze in de familie hadden gehad. Ga maar mee, pa, hij staat al klaar, dan kunnen we meteen een ommetje maken. Wat is het er voor een, jongen. Een Amerikaan, een Chevrolet, een pooiersbak noemden ze het vroeger. Moeten we daarin rijden, in een pooiersbak? Vroeger, pa, tegenwoordig noemen ze het een klassieker, ze gaan er speciaal voor naar Amerika om er een te zoeken, want er zijn er bijna niet meer. Ben jij daar geweest, in Amerika? Twee jaar geleden, dat weet je toch, maar dat was niet voor een auto, bij de garage hadden ze er een staan, als het mooi weer is kan de kap eraf, convertible noemen ze zo’n auto. ‘De kap eraf?’ vroeg hij.

‘Vandaag niet, pa. Er is kans op regen en het duurt een halve minuut voor het dak goed zit. Als jullie even wachten dan rij ik ’m voor de deur.’

‘Gaan we naar het bos?’ Bos, dat was de Veluwe waar ze in vakanties jarenlang waren geweest, overal bomen, nergens kon je kijken, maar Helga hoefde niet te kijken en luisteren naar het ruisen van bladeren was ook mooi.

‘Nee, Joop. Niet het bos. Welzorg, weet je nog, Welzorg, waar je eerder bent geweest toen je naar therapie ging.’

Welzorg klonk niet alsof het in een bos lag. ‘O, Welzorg. Weet Max de weg?’ Hij was altijd de enige die de weg wist. Naar de Veluwe, naar Limburg waar heuvels waren en water waar de kinderen in konden pootje baden of, als het heel warm was, zwemmen.

‘Max weet alles. Trek je jas nou maar aan en pak je boek.’

‘Boek?’

‘Dat je de laatste tijd altijd bij je hebt. Over die winkeljuffrouw.’

Hij keek rond terwijl hij zich afvroeg over welke winkeljuffrouw Helga het had.

‘Zie je het niet?’

‘Jawel.’

‘Vlak voor je neus.’ Helga en zijn moeder zeiden precies hetzelfde. Vlak voor je neus. Je kijkt met je neus. Loop je neus maar achterna. Steeds hadden ze het over zijn neus alsof die er iets aan kon doen dat hij niets kon vinden. Wat zocht hij eigenlijk. ‘Daar?’

‘Op de koffer. Maartje heeft het daar neergelegd omdat we het niet willen vergeten. Pak het nou maar en trek je jas aan.’

De straat herkende hij, de boom met de laaghangende tak waar niemand iets aan deed, maar na de rotonde voelde hij zich op vakantie. Voor het eerst met de hele familie zonder dat hij zelf hoefde te rijden, in een auto die groot genoeg was om in om te vallen in de bochten. ‘Waar gaan we naartoe?’ Helga zuchtte diep, dus die vraag had hij al gesteld. Of het was een verrassing? ‘Is het een verrassing?’

‘Ja, pa.’

Als Max zo sprak dan was hij kwaad.

‘Goed, jongen.’

‘We gaan naar Welzorg,’ zei Maartje. ‘Welzorg, pappa.’

‘Is dat leuk?’

Hij schrok van het geluid dat Helga maakte. Niets meer vragen, ze kwamen er vanzelf en dan zou hij het wel zien. Als hij het uithield, want ze reden steeds harder.

‘Rustig, Max. Pappa wordt een beetje wit.’

Helga wist alles. Helga wist wat hij voelde voor hij het voelde. Het was maar goed dat hij met Helga was getrouwd en niet Antonie die zei dat hij met Helga uit wilde en afspraken maakte als hij niet in de buurt was. Meestal als Antonie iets deed waar hij boos om werd, hield hij zich stil, want Antonie was ouder en sterker en hij kreeg toch gelijk van vader, maar toen met Helga had hij zich verzet en toen Antonie was verdronken had hij een paar keer ‘net goed’ gedacht en ‘nou kun je niet meer slijmen met het enige meisje waar ik om geef’.

‘Ik ben misselijk. Geloof ik.’ Net als in de Volkswagen van vader als ze op vakantie gingen, met iedereen erin en koffers en tassen op de knieën. De grootste koffer ging voorin, daar waar de motor hoorde te zitten, maar niet zat omdat een Volkswagen anders was. En anders heette. ‘Kever,’ zei hij.

‘Wat, pappa? Kever?’

‘Zomaar wat, kind. Mijn maag.’

‘Hij wordt echt misselijk, Max, waarom rij je ook altijd zo hard.’

Waarom rij je altijd zo hard, zei moeder tegen vader als Antonie en hij misselijk werden. Waarom rij je altijd zo hard, zei Helga tegen hem als Maartje misselijk werd. Iedereen in de familie reed te hard.

‘Hoezo te hard,’ zei Max. ‘Hij zit te lachen, kijk maar. En we zijn er bijna.’

Nou al? Hij wist bijna zeker dat het bos verder weg lag. Ze waren nog maar net over het spoor. Of had hij geslapen? Hij drukte het boek dat hij geen moment had losgelaten tegen zijn borst. Zijn we er al? Wie vroeg dat ook al weer als ze net op weg waren. Maartje of Max? ‘Bijna?’

‘Daar ligt het, Joop,’ zei Helga. ‘Daar ga je wonen.’

Dan moesten ze al op de Veluwe zijn of in Limburg. ‘Hoelang?’

‘Altijd,’ zei Max, maar Helga zei: ‘Een poosje’ en klemde zich zo stevig aan hem vast dat het voelde of ze niet meer los zou laten.

Max droeg de koffers toen ze naar binnen liepen, door een dubbele deur, wachten in de luchtsluis tot de buitenste deuren gesloten waren en de binnenste open gingen, wachten bij de vrouw die de deuren bediende en zei dat er zo iemand zou komen, kijken naar een vrouw in een rolstoel, een man met een pop, een vrouw die zo snel heen en weer liep dat het bijna rennen leek, luisteren naar de zuchten van Helga en Maartje, schrikken van de plof waarmee Max de koffers liet vallen; als het vakantie was dan was het er een zoals hij nooit had meegemaakt. ‘Is dit een hotel?’

‘Welzorg,’ zei Max. ‘Nou zijn we op tijd en nou is er niemand.’

‘Daar,’ zei Helga en ze wees naar een vrouw in een spijkerbroek en een witte jas. ‘Dat is, God, hoe heet ze ook weer.’

‘Marjo OpdenHeim,’ zei de vrouw. ‘Sorry dat ik wat later ben. Twee bewoners hadden tegelijk een ongelukje en, nou ja, dan springen we allemaal bij. U bent meneer Rademakers.’

‘Joop,’ zei hij. Hij rook een lucht die hem aan chemische toiletten deed denken. ‘Bent u de mevrouw van de wc?’

‘Ik ben uw begeleidster,’ zei de vrouw. ‘U mag wel Marjo zeggen, dat is het makkelijkst. Dag, mevrouw Rademakers, wij hebben elkaar al gesproken. Dit zijn de kinderen?’

‘Max en Maartje,’ zei Helga.

‘Loopt u maar mee, dan zal ik u de kamer van meneer wijzen. Daar kunt u de koffers kwijt. Straks is het bezoekuur en dan staan we in de weg.’

Max was de eerste die de kamer binnenging. Maartje volgde en daarna kwam Helga die hem meetrok. ‘Voor jou,’ zei ze.

‘Mij?’

‘Hier mag je wonen.’

Mag. Hij wist niet wat ze met dat woord bedoelde. Net of hij ergens om had gevraagd. Maar de zuster keek naar hem of hij dat inderdaad had gedaan terwijl ze een gebaar maakte of ze de kamer persoonlijk voor hem had ingericht. ‘Dat is uw bed, meneer Rademakers. Het kan hoger als u het te laag vindt. Daar is uw kast en daar zijn de planken waar u spulletjes op kunt zetten. Foto’s en zo. En dat boek.’ Ze probeerde het boek te pakken, maar hij trok het met een ruk weg. ‘U mag het zelf doen als u wilt. Daar is de wc. U treft het, lang niet alle kamers hebben een wc, maar…,’ de zuster draaide zich naar Helga, ‘wij dachten: meneer is nog zo goed, die kan beter op een eigen kamer.’

‘Fijn,’ zei Helga.

‘Dan hoeft hij de gang niet op als hij naar de wc moet. En dan heeft hij privacy. Waar u wel voor moet zorgen, is dat hij geen waardevolle spullen in de kast legt. We proberen te voorkomen dat andere bewoners in kamers komen waar ze niet horen, maar soms vergissen ze zich en voor je het weet, is er iets weg.’

‘O,’ zei Helga.

‘Dat is de televisie, meneer Rademakers, de afstandsbediening ligt erop.’ Opnieuw een draai naar Helga. ‘Kan hij dat nog, een televisie bedienen?’

‘Vaak wel,’ zei Helga. ‘Niet altijd. Meestal leest hij. We hebben een paar boeken bij ons en als de nieuwe krant er is, zal ik die meenemen.’

‘Dus u leest nog steeds de krant, meneer Rademakers?’

Ze klonk als de vrouw die de koffie had rondgebracht in de drukkerij en die elke dag vroeg of hij een kopje lustte terwijl ze wist dat hij altijd ja zei. Bijna dezelfde stem, en hetzelfde gezicht, het gaf niet wat je antwoordde, want koffie kreeg je toch, ook Wimpie die soms niet wilde omdat hij last had van zijn maag. ‘Zullen we naar huis gaan?’ vroeg hij terwijl hij Helga een duwtje gaf, ‘het is hier zo warm.’

‘Trek uw jas maar uit, meneer Rademakers. Daar is de kapstok. Over een half uur komt er thee, u lust toch zeker wel een kopje?’

‘Ja,’ zei hij. Hij zag dat de zuster het niet hoorde. Precies de vrouw van de drukkerij, als het eindelijk rustig werd om hem heen zou hij wel op de naam komen. ‘Nee.’

‘Hij is in de war,’ zei Helga.

‘Omdat het te druk is, mevrouw Rademakers. Wij raden familie altijd af om met te veel te komen, maar de eerste dag lukt dat nooit. Het is het beste als de kinderen een poosje weggaan. Even naar de hal of zo. Ik haal wat te drinken en dan kunt u samen met uw man rondkijken.’

Maartje ging zonder een woord te zeggen, Max mompelde ‘wat een gekloot’.

‘Zullen we meegaan?’ vroeg hij, maar Helga drukte hem op de enige stoel in de kamer.

‘Ga maar zitten, schat. Wij blijven hier.’

‘Jij ook?’

‘Een poosje,’ zei Helga. ‘Zolang het kan.’

Zolang het kan, was altijd, want Helga en hij hoorden bij elkaar, vanaf dat ze elkaar in het straatje tussen hun scholen hadden gezien. Hij had het meteen geweten en Helga zei dat zij het ook wist, maar dat kon niet, want anders had ze wel ruzie gemaakt toen Antonie zeurde, net als die jongen die vlak bij de huishoudschool woonde en die hij een keer tegen een knie had geschopt.

‘Ik heb thee,’ zei de zuster toen ze terugkwam. ‘Wilt u dat ik een stoel haal?’

‘Thuis staat een stoel waar hij graag in zit. Mogen we die brengen?’

‘Morgen, mevrouw Rademakers. Vandaag wordt het te druk. Hij moet wennen en dat kan hij niet als er elk ogenblik familie is. Eigenlijk zou het beter zijn als u naar huis ging.’

Hij ging staan en voelde in zijn achterzak. ‘Mijn portemonnee.’

‘Waarom, lieverd.’

‘Ik wil betalen. We gaan naar huis. We kunnen ook op vakantie als de kinderen terug zijn. In hoe heet dat ook weer.’ Het huisje midden in het bos, als ze vroeg opstonden zagen ze herten, en soms een everzwijn, en altijd vogels, overal vogels, zijn oren konden er maar net tegen.

‘U kunt echt beter gaan, mevrouw.’

‘Nog niet,’ zei Helga. ‘Alstublieft.’

En voor het eten fietsen, de kinderen vooraan omdat hij ze in het oog moest houden en terug moest roepen als ze te snel gingen omdat Helga altijd moeite had met de versnelling en de hoogte van het zadel. Een ijsje onderweg. Een vakantiedag zonder ijs was geen vakantie. ‘IJs,’ zei hij. ‘Met slagroom.’

‘Straks, meneer Rademakers. Als het bezoek weg is.’

‘Bezoek?’ Hij zei het op hetzelfde moment als Helga die verontwaardigd keek.

‘Hij woont nu hier,’ zei de zuster. ‘Probeert u er aan te wennen, dat maakt het voor u een stuk makkelijker. Met slagroom, meneer Rademakers?’

‘Ook voor de kinderen. Geef ze maar extra. Ze hebben hard gefietst en we moeten nog helemaal terug.’ Hij wees naar de kapstok. ‘Moet ik mijn jas aan, of is het warm genoeg?’

‘Je moet gaan zitten, schat.’ Hij voelde dat Helga kracht zette. ‘Ga alsjeblieft zitten. Jij mag hier blijven, maar ik moet even weg.’

‘Even?’

‘Kijken waar de kinderen zijn.’

Dat was Helga’s taak als ze ergens waren. Hij zette de fietsen op slot, zij keek of de kinderen in de buurt bleven. ‘Goed,’ zei hij. ‘Hoe laat eten we?’

‘Straks,’ zei de vrouw met de witte jas. Ze stond half achter Helga en hij kon haar gezicht niet goed zien.

‘Gaat u koken?’ vroeg hij.

‘Ik ben Marjo OpdenHeim, meneer Rademakers. Marjo, van Welzorg. Ik pas een beetje op u.’

‘Omdat u de kok bent?’

De vrouw fluisterde iets en Helga draaide zich om. ‘Dag,’ zei ze. ‘Dag, Joop. Tot straks. Vanavond. Morgen. Ik weet niet, ik weet… Dag, schat.’

Hij voelde een woede die hij niet kon beheersen. Omdat hij opgesloten zat, omdat hij niet wist waar hij was, omdat Helga weg was en niemand wist waar ze was gebleven, omdat mensen zijn kamer binnenkwamen die hij niet kende en die een witte jas droegen, maar die zeiden dat ze niet van het ziekenhuis waren en niet van een hotel. Ze zeiden dat hij hier woonde en dat de kamer van hem was. Van hem betekende dat hij de kamer had gekocht, zoals je een fiets kocht, of een reep chocola, maar hij had de kamer niet gekocht, zonder Helga zou hij nooit zoiets kopen, zo gek was hij ook weer niet.

Gek zijn, vergeten, in de war, de weg kwijt, de zinnen dansten door elkaar in zijn hoofd en elke keer als er iemand kwam veranderde het ritme, omdat iedereen iets zei wat hij niet kon plaatsen. Steeds iets anders, alsof niemand wist waarom hij in de kamer was gestopt waarin alleen een stoel, een stapel boeken, een krant en een serie foto’s hem bekend voorkwamen.

‘Dag, meneer Rademakers, gaat u mee naar de huiskamer?’

‘Donder maar op jij.’

Als ze weggingen dan keken ze naar hem met een gezicht dat hij niet kon duiden. Het was geen angst, maar het was evenmin medelijden, het leek alsof ze hadden verwacht dat hij boos zou zijn.

‘Ik heb een drankje voor u, meneer Rademakers.’

‘Stik maar in je drankje.’

Als ze weg waren, dronk hij het glas leeg en at hij de aardappelen met iets ernaast wat hij niet thuis kon brengen.

‘Hebt u zich al gewassen, meneer Rademakers, of moeten wij u helpen?’

‘Wassen kan ik zelf wel. Maak dat je wegkomt.’

Als Helga verscheen, kwam zijn hoofd tot rust. Niet helemaal, zoals soms thuis, maar genoeg om niet voortdurend rondjes te lopen of tegen de muur te slaan. Met Helga naast zich kon hij stilzitten, maar uitleggen kon hij niets en als hij iets wilde dan was het uitleggen dat hij de ene minuut in een hotel was en de andere in een ziekenhuis of in een wachtkamer, of in het huisje in het bos waar Helga foto’s had neergezet omdat ze altijd iets van henzelf meenam: foto’s, de standaard voor drie kaarsen waarvan er een zo scheef stond dat Helga hem niet aan durfde te steken, het plantje dat hij Helga een keer had gegeven, eentje van plastic omdat dat lang meeging.

Als hij erover wilde praten en iets uit wilde leggen zag hij dat Helga niet begreep wat hij bedoelde.

‘Kun je niet wennen aan je nieuwe huis, Joop?’

‘Huis?’

‘Kamer, bedoel ik. Het is geen echt huis, maar het is wel van jou. Jij woont hier, Joop.’

Hij woonde bij Helga, voor altijd, dat had hij beloofd, wel honderd keer. Hij zag zijn vader en zijn moeder. Ze stonden erbij toen hij het beloofde op de dag waarop ze zich verloofden. Helga knikte en gaf hem een zoen, met haar hoofd een beetje naar achteren om haar haren uit haar ogen te houden. Lange haren die ze vaak in vlechten had, of met een elastiekje.

‘Waar zijn je lange haren?’

Hij zag dat Helga een beweging naar haar hoofd maakte en in de spiegel boven de wasbak keek waarin een barst zat waardoor haar gezicht spleet. ‘Wat bedoel je, Joop?’

Het was koud en ze stonden in de wind, zijn moeder met beide handen tegen haar keel, zijn vader met de handen om zijn bovenarmen. Geen van beiden hadden ze een jas aan.

‘Waar zijn de jassen?’

‘Welke jassen, Joop.’

‘Het is koud. Ik wil mijn jas en dan gaan we naar huis.’

‘Je moet je thee opdrinken, Joop. Voor je je thee op hebt, doen we niets.’

Hij zag geen thee. Hij zag Helga in haar lange jurk en met wangen die een beetje rood waren van de wind. Achter haar stonden zijn ouders, naast haar een man en een vrouw die ouder waren, de man keek of hij naar huis wilde, de vrouw leek op Helga. ‘Je moeder is gekomen.’

‘Die is dood, Joop, al heel lang. Hier is je kopje. Pak ’t maar met allebei je handen. Rustig drinken anders verslik je je. Marjo zei dat je heel kwaad doet de laatste tijd.’

De laatste tijd. Alsof hij al heel lang op vakantie was, of in het ziekenhuis. ‘Ik ben niet ziek meer.’

‘Kwaad op iedereen. En dat je soms slaat. Marjo durft bijna niet meer in je buurt te komen, zegt ze. Alleen die man durft, Joachim, die grote met dat zwarte haar.’

Hij wist niet waar Helga het over had en daarom luisterde hij verder niet. Zijn vader zei iets en zijn moeder stond erbij te knikken. Toen hij uitgesproken was, klonk een applaus alsof er een heleboel mensen in zijn buurt waren, maar hij zag niemand. Helga lachte. Op haar lette hij het meest en als ze naar hem keek, glimlachte hij.

‘Vind je dat leuk? Lachen als ik zeg dat je op iedereen kwaad bent?’

Hij wilde iets zeggen, maar schrok van de deur die openging. Elke keer als iemand de deur opendeed piepte er iets, maar niemand deed iets aan het gepiep dat pijn deed in zijn oren.

‘Ik hoorde dat u er was,’ zei een lange man met een bijna kaal hoofd. ‘Ik ben de nieuwe afdelingsarts. Mittelheim, aangenaam. U hebt met mijn voorganger gesproken, dus u weet dat het niet zo goed gaat met uw man.’

‘Helga Rademakers,’ zei Helga. ‘Dit is Joop.’

‘Wij kennen elkaar al, Joop en ik. U weet dat hij moeilijk kan wennen en dat hij het personeel slaat?’

‘Slaat?’

‘Daarom houden we hem zoveel mogelijk in zijn kamer. Eergisteren sloeg hij ook een bewoner. Ze kwamen elkaar tegen in de gang. Eerlijk gezegd weet ik niet wie begon, maar een zuster zag uw man slaan. Om het hem makkelijker te maken zullen we hem ’s morgens en ’s avonds een kalmeringstabletje geven. Het kan zijn dat hij daardoor iets onsamenhangender gaat praten, maar we moeten voorkomen dat bewoners elkaar te lijf gaan en het personeel moet zijn werk kunnen doen.’

‘Hij zegt nu al dingen die ik niet begrijp. Thuis snapte ik het meestal wel, maar sinds een paar dagen… Wordt het met tabletjes nog erger?’

‘Dat hoeft niet, mevrouw Rademakers. Soms valt het mee. We kunnen niet anders, dat ziet u wel aan de spiegel.’

Hij volgde de hand en zag gespleten hoofden.

‘Wanneer hij het heeft gedaan weten we niet, maar gisteravond was de spiegel nog heel. Soms slaat hij tegen de muren en als het zo doorgaat, verwondt hij zichzelf. Dat willen we niet, dus krijgt hij iets. Het ziekteproces zal er niet sneller door verlopen, in elk geval verwacht ik het niet. Alzheimer speelt bij uw man een rol, daar zijn we van overtuigd, maar het is vooral de vasculaire dementie... Af en toe krijgt hij een kleine hersenbloeding.’

‘Een tia?’

‘Zo kunt u dat noemen. Na elke bloeding gaan er een paar laatjes dicht, zogezegd. Daardoor komen er steeds meer contacten in zijn hersenen niet tot stand, of in elk geval heel moeilijk. Soms kan het lijken of hij opknapt, maar u moet ervan uitgaan dat het tijdelijk is. Als hij een tijdje goede zinnen maakt, moet u daar geen verandering ten goede in zien, want die is er helaas niet. Steeds meer laatjes blijven op den duur dicht.’

Laatjes in zijn hoofd. Een kast vol laatjes die open gingen en dicht, of halfdicht, of helemaal niet open omdat ze bleven haken, waarom deed niemand daar iets aan. Wat was er nu makkelijker dan laatjes. Alsof hij er niet tien had gerepareerd, misschien wel meer. Alle laatjes in het bureau van zijn vader dat nu op zolder stond, de laatjes in het bureau van Max die altijd zo wild deed dat er iets scheef ging zitten of afbrak. ‘Laatjes.’

‘In uw hoofd, meneer Rademakers. Als voorbeeld voor uw vrouw.’

‘Voor Helga?’

‘Om te begrijpen wat er met u is.’

Begrijpen, iedereen moest alles begrijpen, maar zelf begreep hij nergens iets van. Hij voelde zijn boosheid terugkomen en balde zijn vuisten. ‘Er is niks met mij,’ zei hij. ‘Ik wil mijn jas. Het is koud buiten.’

‘Misschien is het beter als u de eerste dagen niet op bezoek komt, mevrouw,’ zei de dokter. ‘Dat geldt ook voor de kinderen. Als hij familie ziet, wordt hij nog onrustiger. Het is een kwestie van tijd voor hij went en dan laat ik u waarschuwen. Meestal duurt het niet lang.’

Hij stond bij de deur voor Helga uit haar stoel was. ‘Kom,’ zei hij, ‘we gaan hier weg. Dit is een ziekenhuis en helemaal geen hotel. Kom maar terug als je ziek bent.’

Alles ging langzaam, eten, drinken, bewegen. Hij was zich ervan bewust, maar verder kwam hij niet. Geen conclusie, geen opstandigheid of verbazing. Het was zoals het was, alsof zijn hoofd niet wakker wilde worden. Misschien omdat het pijn deed, elke dag hoofdpijn en als hij er iets over wilde zeggen dan verdween de zin voor hij zijn mond bereikte in een woestijn van korrels die op zijn tong lagen. Hoe minder hij deed hoe minder pijn hij voelde, maar zijn benen wilden bewegen en daarom liep hij soms uren. Door de gang naar de deur die af en toe openging waardoor hij in een nieuwe gang kwam, in een ruimte met tafels en stoelen, een zaal waarin soms mensen zaten die met grote ogen naar hem keken, een wc, een kast met bezems, nieuwe gangen. Hij liep tot hij zo moe was dat hij moest uitrusten met zijn voorhoofd tegen een muur als steun, net zolang tot zijn benen verder wilden. Terug naar de zaal met mensen, de ruimte met stoelen en tafels, de gang naar de deur die dicht bleef tot iemand ergens op drukte en hem een zetje gaf. ‘Loopt u maar, meneer Rademakers. Als u te moe wordt, gaat u maar zitten.’

Hij had het gevoel dat iedereen hem kende zonder dat hij iemand kende. Een paar gezichten kwamen hem bekend voor, meestal pas nadat hij een naam had gehoord. Een naam gekoppeld aan een gezicht maakte iets los waardoor hij knikte, of ja zei, dag zuster, ik ken u wel, ik weet wel wie u bent, zinnetjes die meteen verloren gingen waardoor hij niet wist of hij ze had gedacht of uitgesproken.

Soms kreeg hij een krant in zijn handen gedrukt die hij vasthield als hij zijn rondjes liep. Of zijn boek, De winkeljuffrouw uit l’Oiseau d’Or chapeaux pour dames et enfants dat hij pas losliet als hij op een stoel was geduwd en naar het voedsel keek dat voor hem stond.

‘Je bent de meneer met het boek,’ zei Helga. ‘Iedereen noemt je zo.’

Ze zei het elke keer als ze op bezoek was en het personeel zei het ook. De meneer met het boek. De klanken vormden een patroon dat hij herkende en als hij ze hoorde, hief hij het boek en trok hij met zijn mondhoeken. Het was geen glimlach, maar het kwam in de buurt en het was het beste wat hij opbracht met die hoofdpijn die niet wilde wijken.

Alleen als Helga naast hem zat, ging het iets beter, of de juffrouw in de witte jas die zei dat ze Gemmeke heette en die leek op Helga twintig jaar geleden.

Gemmeke had handen die hem nooit pijn deden en ze werd niet boos als hij haar Helga noemde, of Maartje. Als ze binnenkwam, hoorde hij aan de geluiden dat hij niet bang hoefde te zijn zoals voor de grote man met het zwarte haar of voor de vrouw met het gezicht dat aan een ballon deed denken. Een ballon op de markt die je kreeg als er iets bijzonders was, een feest of een opening, een ballon waarop letters stonden gedrukt die vervormden als je er in kneep. Hij zag de letters langer worden als hij duwde, of breder als hij trok, de l kon hij bijna even breed als lang maken en van de i werd de punt een streep. Tot de ballon knapte en hij een nieuwe wilde, en huilde omdat Antonie zijn ballon nog wel had. Antonie was niet geïnteresseerd in letters. Hij beschermde zijn ballon tegen de andere marktbezoekers door er zijn armen omheen te leggen en gebukt te lopen. Rechtop, Antonie. Dan maken ze mijn ballon kapot. Als je lang zo loopt, krijg je een kromme rug, wil je dat, een kromme rug? Nee, mamma. Maar Antonie ging niet rechtop lopen voor hij thuis was, zijn ballon danste soms wel een dag tegen het plafond van de slaapkamer.

‘Dag, meneer Rademakers.’

Als het rustig was om hem heen dan wilden de woorden zijn mond uit. ‘Dag.’

‘Ik ben Gemmeke, weet u wel?’

‘Ja hoor, heb jij een ballon?’

‘Vandaag niet, meneer Rademakers. U hebt al een boek. Als u ook nog een ballon krijgt hoe moet u dan uw boek vasthouden?’

Dat wist hij niet, maar hij zag dat Gemmeke het niet erg vond.

‘Ik heb een tabletje voor u, meneer Rademakers. Stop het maar in uw mond, hier is water. Slikt u maar. Ik moet even naar mevrouw Hartsuiker, ik ben zo terug.’

‘Ja, zuster.’ Hij stopte het tabletje in zijn mond en bleef staan met het bekertje water in zijn hand terwijl hij Gemmeke nakeek. Toen het tabletje bitter begon te smaken pakte hij het beet. Hij keek ernaar terwijl hij de schuur achter zijn huis zag en de zolder met de stoel die nu naast zijn bed stond. Hij schokte van schrik toen hij een stem hoorde. ‘In uw mond, meneer Rademakers. U moet de tablet doorslikken hoor, het is geen speelgoed. Met een slokje water. Goed zo. Wilt u lopen of wilt u naar bed?’

Hij wist het niet, maar na een duwtje in de richting van de deur liep hij de gang door, naar de deur die soms openging als hij vlakbij was. In de ruimte met de tafels en de stoelen zag hij het Hofnarblikje en het doosje van de zolder. Daar moest de tablet in, waarom had hij het doorgeslikt? Hij stopte een vinger in zijn mond en bleef staan.

‘Dus hier ben je,’ zei Max.

Hij draaide zich om. ‘Dag, …Antonie.’

‘Ja, hoor. Kom ik een keer, begin je meteen te schelden.’

Hij hoorde aan de toon dat het grappig was bedoeld en glimlachte. ‘Dag. Ik zoek een tabletje.’

‘Dat zul je wel doorgeslikt hebben,’ zei Max. ‘Je krijgt er heel wat, vertelde Helga. Ze komt straks, maar ik was toch in de buurt. Kom maar mee, dan gaan we er bij zitten. Is er iets met je hoofd?’

Hij streek langs zijn hoofd. Was er iets mee?

‘Of je pijn hebt,’ zei Max. ‘Ik hoorde dat je veel last hebt van hoofdpijn. Dat komt van al die tabletten, denkt Helga. Ze wil dat je er minder krijgt nu je geen ruzie meer maakt en niet meer slaat.’

De enige die sloeg, was Antonie. Elke dag wel een keer, maar wat had dat met tabletten te maken? Geslagen worden door je broer dat was geen ruzie, maar gewoonte. Of niet?

Hij ging zitten en liet zijn hoofd op een onderarm rusten waardoor hij met zijn neus tegen zijn boek lag en de lucht rook die zo vertrouwd was dat hij zich ontspande.

‘Heb je slaap?’

Hij zag Antonie die weer eens probeerde het grootste deel van het bed in beslag te nemen. De grootste helft. En die niet opzij wilde, ook niet na een por, maar die wel moeder riep, die naar hem keek met die blik waarmee ze bijna elke dag keek sinds de dood van Antonie, de blik waarmee ze vroeg: was wat je vertelde dat er is gebeurd echt waar, Joop? Honderd keer had hij willen zeggen dat het niet zo was. Dat er meer was, maar dat hij het niet kon zeggen omdat het niet lukte, gewoon niet lukte, met als gevolg dat hij zijn hoofd boog en ja zei, echt waar, mamma, ik zei dat ik naar huis wilde omdat ik het koud had en Antonie zei dat hij niet mee wilde. Ik hoorde hem schreeuwen, maar toen ik terug was, ging hij al onder, een heel eind uit de kant. Waarna zei moeder knikte, haar mond in een streep trok en de kamer uitging. Hij hoorde de klap van de deur tegen de sponning en ging met een schok rechtop zitten.

‘Goh,’ zei Helga. ‘Ik dacht dat je sliep, maar je hoorde me toch komen met die oren van jou. Is het niet leuk dat Max ook op bezoek komt bij de meneer met het boek? Dat ben jij, Joop, de meneer met het boek. Je slaapt er zelfs op.’

‘Hij was na een paar zinnen van de wereld,’ zei Max. ‘Ik zag hem wegzakken. Of hij deed alsof, want toen jij kwam…’

‘Foei,’ zei Helga. ‘Foei, Joop, slapen als je zoon er is.’

Aan haar ogen zag hij dat ze het niet meende, maar voor alle zekerheid trok hij het boek tegen zijn borst. Daar bleven ze af.

‘Ze gaan de medicatie verminderen, zeggen ze,’ zei Helga.

‘Zeggen ze?’

‘Soms denk ik wel eens: zeggen ze nou maar wat of doen ze het ook. Joop doet zo… wisselend tegenwoordig.’

‘Raar?’

‘Versuft, soms. En hij heeft veel hoofdpijn. Hoe is het nu met je hoofd, Joop?’

‘Goed hoor.’

‘Ik ben blij dat je er bent, Max,’ zei Helga. ‘Soms weet ik niet wat ik zeggen moet als ik alleen ben.’

Niets stond op z’n plaats in de ruimte die ze huiskamer noemden, de televisie niet, en de mand waarin kranten lagen niet, de klok niet en de plastic plant die hij Helga ooit had gegeven en die ze elke week afstofte en water gaf als hij een grapje over het plastic maakte. De stoel stond niet goed en de tafel was niet te vinden. Maar er was wel altijd bezoek. Hij had er nooit van gehouden, bezoek. Op zijn verjaardag kon hij er niet onderuit, dan kwamen de kinderen en collega’s van de drukkerij, maar als ze weg waren, zuchtte hij van opluchting en als hij tot de volgende keer zei dan bedoelde hij tot over een jaar.

Dit was bezoek dat nooit wegging, want als hij de kamer uitliep, de gang op, dan gingen de geluiden met hem mee. Het geschreeuw van de magere man die niet naast hem wilde zitten, het gemurmel van de vrouw die met haar lange vingers aan zijn kleren probeerde te plukken en vertelde dat ze van Emmeloord was, de vragen van de vrouwen en mannen in de witte jassen die hem terugbrachten naar zijn stoel als hij in de weg stond, of opzij duwden als hij naar de deur liep die soms openging, maar meestal niet. Altijd geluid, lawaai tot in de wc waarvan hij de deur niet op slot kon krijgen en die soms openging als hij net zat of zijn broek stond op te trekken.

Als hij met zijn handen tegen zijn oren zat, was er altijd wel iemand die ze wegtrok, meestal de kleine vrouw, die een beetje op Helga leek, maar die zich Gemmeke noemde, soms de grote man met het zwarte haar die zei dat hij hem broeder moest noemen: broeder Joachim, niet zuster Joachim, dat kun je toch zeker wel zien?

Alleen als hij zijn ogen dicht deed, lieten ze hem met rust. Behalve als het tijd was voor thee, voor eten, voor een glaasje limonade, voor zijn medicijn, soms een tabletje, soms een lepel vol met iets wat zoet smaakte, maar waar een bittere nasmaak aan zat die hij pas later proefde waardoor hij nooit op tijd kon zeggen dat hij niet wilde.

Als hij zijn ogen dicht had, zeiden ze dat hij sliep, of droomde en altijd bleven ze vlak bij hem als ze met iemand in gesprek waren alsof het ze niet kon schelen dat hij er wakker van werd.

‘Ik ben blij dat hij slaapt. Ik word gek van zijn gesjouw over de gang.’

‘Laat hem maar. Soms kijkt hij uit zijn ogen dat ik denk: hij snapt alles.’

‘Dat is hij een minuut later weer vergeten, dat scheelt.’

‘Hij niet, volgens mij. Zijn vasculaire dementie tikt heel wat zwaarder aan dan zijn alzheimer. Misschien moeten we vragen om meer medicatie.’

‘Dan loopt hij helemaal niet meer en dan kunnen we hem tillen. Rolstoelers hebben we langzamerhand genoeg, je kunt geen vier passen lopen of iemand rijdt tegen je benen.’

‘Niet overdrijven, Joachim. Houden we hem wakker tot het bezoekuur, of laten we hem slapen?’

‘Komt zijn vrouw?’

‘Op dinsdag niet altijd.’

‘Dan geef ik hem zijn tablet. Een half uur geleden stond hij naast de pot te pissen met dat boek van hem onder een arm. Als hij het een keer zou neerleggen, kon hij met twee handen mikken.’

‘Je weet wat er gebeurt als we het afpakken.’

‘Alles vergeten ze, maar dat boek vergeet hij nooit.’

‘Daarom denk ik… Ho, mevrouw Van Dijk, laat u de knoopjes maar vastzitten, als u eraan blijft trekken dan gaat die blouse ook stuk. Joachim, maak jij ze even vast dan ga ik kijken wat mevrouw Hartsuiker uitvoert, ze gilt nu wel erg hard.’

Hij hield zijn ogen dicht zolang de stemmen vlakbij klonken, maar deed ze half open als hij dacht dat ze weg waren, terwijl hij voorovergebogen aan de tafel bleef zitten met zijn armen om het boek, het enige dat vertrouwd was. Een enkele keer keek hij erin en stopte hij een vinger in een van de gaten die Antonie in de pagina’s had gemaakt, meestal beperkte hij zich tot plukken aan het brede elastiek dat hij steeds op dezelfde plaats schoof, precies onder de woorden De Winkeljuffrouw.

Als hij lang naar het omslag keek, maakten de geluiden rondom hem plaats voor die in zijn huis, met Helga, of met Helga en de kinderen en dan voelde hij niet langer een kilte waardoor hij soms zat te rillen. Het wordt winter, Joop, weet je al wat je wilt met de kerst? Thuisblijven, lieverd, als de kinderen kerst willen vieren, komen ze maar naar ons. Ik denk niet dat Max dat wil, Joop, je weet hoe hij is. Maartje wel? Maartje komt op tweede kerstdag, dat heeft ze al gezegd. Echt waar? Ze komt toch altijd op tweede kerstdag, dus eigenlijk hoeft ze niets te zeggen, ik heb al eten in huis gehaald, een rollade, dat vind je altijd zo lekker.

‘We krijgen rollade.’

‘Nee hoor, meneer Rademakers. We hebben gehakt. Het is dinsdag. Op dinsdag hebben we gehakt.’

‘Helga zei dat we rollade krijgen. Omdat het kerst is.’

‘Kerst is nog ver weg, meneer Rademakers. U vergist u.’

Vergist u. Bent in de war. Ze zeiden maar wat. Maar hij wist het zeker, want hij zag nog steeds Helga die naar hem keek alsof ze voorpret had omdat het met kerst een feestmaal zou worden. ‘Ik wil mijn jas.’

‘Uw jas, meneer Rademakers. Waarom?’

‘Omdat ik naar huis ga.’

‘U woont hier, hoor. Al heel lang.’

Waar was zijn tafel dan? Waarom stond de televisie zo hoog? Waarom waren al die mensen hier, het was geen feest, want Helga had rollade gekocht voor de kerst en het was pas feest als die op tafel stond. ‘Wie ben jij?’

‘Gemmeke, meneer Rademakers. Kijkt u me eens aan? Gemmeke, u herkent me vast wel.’

Hij zag de ogen van Helga, maar niet de neus en de mond.

‘Gemmeke?’

‘Gaat u maar lezen, meneer Rademakers. Hier heb ik de krant voor u. Kijk, ik denk dat u daar bent gebleven.’

Hij keek naar een rode nagel die tegen het papier tikte, Helga had nooit rode nagels, misschien noemde ze zich daarom anders. ‘Daar?’

‘Dat stuk. Over dat er achter het ziekenhuis niet mag worden gebouwd. Lees maar. Bouwplannen gebied ziekenhuis op lange baan. Daar was u gebleven.’

‘Ja?’

‘Ik weet het zeker. Lees maar, dan ziet u het ook.’

Hij las de kop boven het artikel, keek naar de vrouw die zich had omgedraaid en las de kop opnieuw. De woorden kwamen hem bekend voor. Daar was hij gebleven.

Als hij wakker werd, voelde hij of Helga nog in bed lag en elke ochtend dacht hij dat ze even naar het toilet was, of al naar de keuken om de tafel te dekken, aan de geluiden te horen was ze met de borden bezig en het bestek. Straks zou ze boven komen en zeggen dat hij er uit moest. Kom, luilak, je kunt niet de hele dag in bed blijven. Dat kan best. Vandaag niet. Kom jij er nog maar even in. Alweer, wat denk je wel, eruit, jij. Dan zou ze het dekbed wegtrekken en hem bij een teen pakken of onder een voet kriebelen, eventjes, zodat het net niet te kittelig werd. Het beste kon hij blijven liggen, met zijn ogen dicht omdat het spelletje dan meestal langer duurde. Jij doet alleen maar of je slaapt, uit bed Joop. Grrr. Zie je wel, als je ineens snurkt dan ben je wakker. Gggrrrrr. Jaja, gaan we ons aanstellen. Soms voelde de hand die ze op zijn been legde fris aan. Dan was ze lang beneden geweest of had ze de borden van de vorige dag afgespoeld. Nooit legde ze een koude hand op zijn buik, want ze wist…

‘Auw. Verdomme.’

‘Doet het pijn, meneer Rademakers? Een handje op uw buik? Ik dacht dat u dat prettig vond, gisteren met Gemmeke zei u er niets van.’

De ogen dicht houden en luisteren naar de stemmen die plagerig klonken, of gehaast, of ruw als die twee mannen er waren die weinig spraken, maar hem gewoon het bed uittrokken.

‘Komt u er uit of wilt u eerst mijn andere hand voelen?’

Het was anders dan het spelletje dat hij en Helga meestal speelden, maar soms veranderde Helga de regels en als hij niet meedeed dan was het zo voorbij.

Hij deed voor alle zekerheid een oog open en zag het gezicht dat hij vaker had gezien al kon hij er geen naam aan koppelen. ‘Koud.’

‘Heb je gezien wat een mooi horloge hij heeft, Sheryl?’

‘Van zijn werk, geloof ik. Iets met een jubileum.’

‘Wat zou het waard zijn?’

‘Niet doen, Windy. Straks komt er iemand.’

‘Gewoon even kijken, wat geeft dat nou. Hou jij hem maar bezig. Er komt heus niemand. Marjo heeft administratie en Joachim en Hein hebben wel wat anders te doen.’

De hand op zijn buik was terug, niet koud meer en met vingers die langzaam naar beneden kropen. Een andere hand zat om zijn pols. Het was geen spelletje dat hij kende, dus Helga had iets nieuws. Ik hoef er nog niet uit? Zou je wel willen, jongetje, wacht maar tot ik met je klaar ben. Als dat maar niet is voor jij klaar bent. O, nou, vooruit dan maar, graag eigenlijk. Zo begon het, maar meestal ging het niet zo snel als nu.

‘Lekker, meneer Rademakers?’

Waarom zeg je ineens meneer, moet ik mevrouw tegen jou zeggen? Doe maar of je me net bent tegengekomen, je weet wel, net zoals ze vorige week op de televisie deden, dat vond je toch zo leuk? ‘Ja, nou.’

‘Ik vind dat ik een extraatje heb verdiend, Sher.’

‘Zou je het echt wel doen?’

‘Mijn vriend heeft een horloge van niks. Heb je de trui gezien die in zijn kast hangt. Volgens mij is het precies de maat van je vader.’

‘Windy toch.’

‘Als beloning voor wat je nou voor hem doet, bedoel ik. Ze sjouwen van alles mee en ze weten toch niet waar ze het hebben gelaten. Vorige week is de gouden ketting van mevrouw Nollen verdwenen. Die van afdeling 3. Of heb je dat niet gehoord?’

Het lachen deed hem evenveel plezier als de hand die niet ophield met strelen. Hij rolde zich op zijn rug en duwde de dekens opzij om Helga alle ruimte te geven. ‘Lekker.’

‘Hoor je dat. Hij vindt het lekker. Als je straks niet in zijn ballen knijpt dan loopt hij de halve ochtend met zijn piemel te zwaaien, net als de vorige keer.’

‘Stalinga loopt voortdurend zijn ballen te krabben.’

‘Tjebbe?’

‘Jij bent de laatste tijd meestal in de huiskamer aan de andere kant, maar ik zie het elke dag. Als het tenminste krabben is, je weet maar nooit.’

‘Mijn vriend zegt dat ze in het leger vroeger kamfer door het eten deden, anders waren die rekruten niet te houden, zei hij. Ik zei nog: “Dat zouden ze bij ons in het tehuis ook moeten doen”.’

‘Vooral als het ook helpt bij vrouwen. Mevrouw Ankers zit elke keer als ze de kans krijgt aan Joop hier te frunniken en dan moet je haar zien kijken. Hebben ze lang gezocht naar de ketting van mevrouw Nollen?’

‘Een poosje, omdat dat hoort. De familie heeft de politie erbij gehaald, maar die was snel weer weg. In de kamer lag haar portemonnee met geld er nog in, dus ze dachten dat mevrouw Nollen de ketting gewoon ergens had neergelegd.’

‘Een portemonnee in een kamer laten, is echt stom.’

‘Ze begint te schreeuwen als ze geen portemonnee heeft en als er niks in zit dan wordt ze wild. Dat heb ik tenminste gehoord. Denk jij dat iemand die ketting heeft meegenomen?’

‘Hij is vast wel ergens, maar niet op afdeling 3, geloof dat maar niet. Wij mogen ook wel eens een extraatje hebben, zoveel verdienen we niet. Mijn vriend zegt dat ik beter in de bijstand kan en dan één ochtend in de week zwart schoonmaken. Dan verdien ik meer.’

‘Als ze me met die trui zien lopen.’

‘Wacht maar tot weer iemand iets van een ander aanheeft. Als ze je dan met de trui zien zeg je gewoon dat je hem uit een andere kamer hebt gehaald. Als je even niet op mij let, kun je zeggen dat je niets van het horloge weet. Goed?’

‘Kun je niet een andere keer…’

‘Hebben is hebben. Jij vindt het fijn om met ze te spelen, ik wil iets voor mijn vriend. Hebben we vandaag allebei iets leuks.’

Hij hield zijn ogen dicht zolang de hand bleef bewegen. Wat wil jij dat ik doe, Helga? Niks, Joop, blijf maar gewoon rustig liggen, straks zien we wel weer. ‘Auw. Auauauw.’

‘Uit bed, meneer Rademakers, het is mooi geweest. We kunnen niet eindeloos op u wachten. Sheryl, als jij hem wast, pak ik zijn kleren. Zijn tabletten komen straks wel. Snap jij waarom-ie er zoveel krijgt? Volgens mij kan het met de helft minder. In het begin was hij hartstikke onrustig, maar hij is hier nou al zolang. Gaat het goed zo, meneer Rademakers? Zet de voeten maar op de vloer. Doet het nog pijn?’

Doet het nog pijn, Joop, kusje erop en over, ga maar weer spelen. Ja, moeder. En verder geen aanstellerij, anders word ik boos en voor je het weet heb je wat om over te kreunen, vooruit, ga je wassen. ‘Goed, moeder.’

‘O, jee, Sher. Nou ben je zijn moeder. Rechtop staan, meneer Rademakers anders krijg ik dat hemd niet over uw hoofd. Goed zo. Ga maar zitten, dan help ik uw broek aan te trekken. Is dat mevrouw Hartsuiker weer met haar gegil? Gek word ik van dat mens.’

‘Ik ook, maar Joachim kan het niet schelen en Hein ook niet dus die doen Willy Hartsuiker.’

‘Doen. Net wat je zegt: doen. Goed zo, meneer Rademakers. Zit maar even stil dan trekken wij uw schoenen aan. Pak uw boek alvast maar, dat geeft rust. Straks gaan we eten en daarna kunt u lezen zolang u wilt.’

‘Hij is een paar minuten weggeweest, mevrouw. Daarom heb ik u laten bellen, want gisteren was het ook mis. Toen dachten we aan een wegtrekker, maar dit keer duurde het zo lang dat we een dokter van het ziekenhuis hebben laten komen.’

‘Wat zei die?’

‘Hij had er geen directe verklaring voor. Het was geen beroerte, daar zijn we vrijwel zeker van. Misschien toch opnieuw een wegtrekker. Het komt wel eens voor dat ze omvallen omdat ze niet goed hebben gegeten, of duizelig worden.’

‘Hij had toch in bed moeten liggen?’

‘Misschien moest hij naar de wc, wie zal het zeggen? Joachim vond hem op de grond, maar toen was hij bij bewustzijn. Het moet mis zijn gegaan toen Joachim mij ophaalde, want hij lag op een andere plaats. Toen we hem bijna in bed hadden, gleed hij onderuit. Morgen zal hij wel blauwe plekken hebben.’

‘Die heeft hij voortdurend, blauwe plekken. Ik denk wel eens…’

‘Zegt u maar wat u denkt, mevrouw Rademakers.’

‘Niks. Ik ben bang. En moe. Het is half 3 in de nacht. Een wegtrekker is toch gewoon een flauwte?’

‘Waardoor iemand even van de wereld raakt.’

‘Bewusteloos dus.’

‘Meestal eventjes, een paar seconden.’

‘Maar dit duurde een paar minuten, zei u.’

‘Het kan heel goed een kleine hersenbloeding zijn geweest. Een tia.’

‘Weer eentje.’

‘Het duurde een paar minuten voor we hem overeind durfden te zetten. Ik dacht dat een mondhoek een beetje scheef hing, maar nu zie ik al niets meer. Misschien vergis ik me en was het toch gewoon een flauwte. Hij kan ook gewoon zijn gevallen, op zijn hoofd zit een bult.’

‘Gewoon. Alsof er iets gewoon is aan een flauwte midden in de nacht, of aan een bult op je hoofd.’

Hij begreep niet waar ze het over hadden, maar hij genoot van Helga’s stem en van de vingertoppen die over zijn hoofd wandelden.

‘Het kan van alles zijn, mevrouw. Dat is altijd de moeilijkheid hier. De bewoners kunnen het ons niet vertellen.’

Hij zag het gezicht van Helga of ze achter een gordijn stond van doorzichtige stof. Dat van de vrouw naast haar was vager, zoals je het in tekenfilms zag als een geest de kamer in kwam, of een dode. Haar stem was bezwerend, die van Helga zacht als het over hem ging, scherp als ze over iets anders sprak. Hij deed zijn mond open om te zeggen dat hij wist dat hij was gevallen en dat hij de kinderen had gezien en zijn moeder die over hem heen stond gebogen nadat ze hem op bed had gelegd. Moeder met de sterke armen van vader en de ogen van Maartje. Toen hij adem had gehaald, waren de woorden weg en zag hij niets anders dan twee vage hoofden en licht dat pijn aan zijn ogen deed.

‘Zijn pupillen zijn weer normaal, mevrouw Rademakers, en ik zie niets aan zijn mond. Kijkt u maar.’

Hij bewoog zijn lippen. Er was blijkbaar iets met zijn mond, maar hij voelde niets, een droge keel was het enige. ‘Dorst.’

‘Hier heb je water, lieverd. Voorzichtig drinken anders verslik je je.’

Hij voelde vocht in zijn mond en slikte zo goed als hij kon, maar natuurlijk verslikte hij zich, dat deed hij altijd als hij lag. Kijk toch eens een beetje uit, Joop, je sproeit alles over het bed. Ja, moeder, ik deed het niet expres. Iedere jongen kan drinken als hij ligt, alleen jij niet, kom maar een stukje overeind dan gaat het beter.

‘Hij moet een stukje overeind,’ zei Helga. ‘Liggend gaat het meestal fout. Zo is het beter. Neem nog maar een slokje, Joop. Hoeveel medicijnen krijgt hij eigenlijk?’

Was de vraag voor hem? Hij sperde zijn ogen open, zag Helga een ogenblik scherp en zonk terug in het kussen. Geef je nog antwoord? Ik weet het niet, pappa. Hoeveel heb je dit keer gekregen? Wat bedoelt u? Strafwerk natuurlijk, de school heeft gebeld, je bent weer eens de klas uitgestuurd, hoeveel? Honderd geloof ik. Honderd strafregels, nou dat valt dan nog mee, weet je zeker dat het er 100 waren? Misschien 150, ik weet het niet meer. Dat zal wel, ik zal je helpen herinneren, hier. ‘Auw.’

‘Sorry, Joop. Doet het slikken pijn? Blijf maar rustig liggen. Nou, hoeveel is het.’

‘Iets om rustig te blijven, maar dat bouwen we af, dat weet u. Tabletten tegen zijn onrust en tegen ontstekingen omdat hij vaak over zijn blaas klaagt, bloedverdunners om meer tia’s te voorkomen, harttabletten omdat hij soms een onregelmatige pols heeft, een paracetamolletje tegen de hoofdpijn en…’

‘Onregelmatige pols? Wat zou dat?’

‘Wilt u dat hij een hartaanval krijgt?’

Helga in de huiskamer tegenover de dokter, met in de hoek van de kamer Max op het logeerbed dat ze naar beneden hadden gesleept. Helga met op elkaar geperste lippen, zwaar ademend, Max halfzittend met koortsogen en een onnatuurlijk rode kleur op de wangen. Hij zag de lippen van Helga van elkaar gaan en hij wist op welke toon ze iets zou zeggen. Niet wat ze zou zeggen, maar wel op welke toon, die waar hij mensen bang van had zien worden.

‘Hartaanval. Onregelmatige pols. Tabletten tegen zijn hoofdpijn en zijn blaas. Stel je voor dat hij ziek wordt. Stel je voor dat de patiënten die hier zijn eens niet 90 jaar worden of 100.’

‘Bewoners, mevrouw Rademakers, we hebben geen patiënten, dat weet u best. En niet zo hard, alstublieft, uw man wordt er onrustig van.’

‘Dat moeten we niet hebben, onrust. Daarom geven we tabletten. Tegen onrust en hoofdpijn en boosheid en bloeddruk en bloeddikte en weet ik wat allemaal, tabletten. Weet u hoe het is om midden in de nacht je bed uit te moeten na een paniektelefoontje? Weet u eigenlijk wel wat het is om elke bezoekdag de lucht te moeten ruiken die hier hangt? Die van stront en urine en kots. Krijgen ze daar ook tabletten tegen of neemt u die soms zelf? Ik heb het niet eerder gezegd, maar wordt hier wel eens gelucht? Of zijn er ook tabletten tegen gebrek aan zuurstof.’

De dokter werd kleiner en Helga groter, vooral haar mond. Hij zag haar tanden, haar tong, haar huig die trilde, speeksel dat in kleine druppeltjes op hem afkwam. Iedereen was bang als Helga zo groot werd. Max die plat op het bed lag, de dokter, zijn vader en moeder die in de deuropening stonden waar ook de meester was die hem strafwerk had gegeven. Iedereen was stil, zo stil dat hij het bange van totale eenzaamheid voelde, van alleen zijn met niemand om mee te praten, niets om houvast aan te krijgen. Het gevoel dat hij had als vader en moeder op visite waren en Antonie bij een vriendje was. Alleen in bed, dat zijn bed niet meer was, omdat alles anders was. Het huis vol nieuwe geluiden, het bed lag niet langer behaaglijk, als hij met een arm zwaaide raakte zijn hand niet het kastje met speelgoed, maar iets wat hij niet kon thuisbrengen en de deken kriebelde niet tegen zijn kin, maar prikte en hield hem wakker. ‘Niet huilen.’

‘Wat zeg je, Joop?’

Vreemde stemmen in zijn kamer en het enige dat hij wist te zeggen om zichzelf te troosten was: niet huilen, of: er is niks, of: straks komen pappa en mamma terug, of: Antonie mag nooit meer ’s avonds naar een vriendje gaan.

‘Niet weggaan.’

‘Ik ga niet weg, Joop. Ik blijf hier.’

Mamma die zei dat ze niet weg zou gaan als hij bang was, maar die ging omdat hij zei dat het niet gaf en dat hij nooit, echt nooit, bang was en daar zo bij keek dat moeder deed of ze het geloofde, omdat ze niet wilde horen wat hij echt dacht. ‘Wil niet meer.’

‘Wat, Joop.’

Niet wilde horen dat hij niet wilde dat ze ooit wegging. ‘Ik wil niet meer.’

‘Nee, Joop. Ik weet het, ik weet…’

‘U moet naar huis, mevrouw Rademakers. Hier kunt u echt niets doen.’

‘Ik blijf bij hem, als het moet elke nacht, zodat jullie eens een keer ophouden hem vol te stoppen met tabletten waardoor hij nog meer van de wijs raakt. Alsof het zo belangrijk is dat hij stokoud wordt. Op deze manier stokoud.’

‘U kunt echt beter…’

‘Weggaan? Zelf doodgaan, zul je bedoelen, zodat ik eraf ben. Omdat dat de enige manier is om hiervan af te komen. Omdat hij het niet meer zelf kan doen. Je moest eens weten hoe vaak hij het erover heeft gehad. Je hoorde toch zeker net ook wat hij zei? Wil niet meer. Twee keer achter elkaar.’

‘Hij kan iets heel anders hebben bedoeld dan u denkt.’

‘Thuis zei hij het ook.’

‘Dat hij niet meer wilde? Het leven?’

‘Wat anders. Dat hij niet meer wilde als hij niets meer kon. En zie hem nou eens. Noemen jullie dat leven?’

Tabletten in het Hofnarblikje, en op zolder. Hij zag zich in de schuur en op de zolder. Weten wat je wilt, maar het niet doen. Weten wat je wilt zeggen, maar het niet kunnen. Pijn voelen, overal, maar niet in je lijf. Hij opende zijn ogen, knipperde tegen het licht en zag het gezicht van Helga scherper worden. ‘Ben jij er ook?’

‘Ja,’ zei Helga. ‘Ik ben er. En nou jij de kamer uit, vooruit.’

‘Ik?’

‘Niet jij, Joop.’

De armen om zijn hoofd waren sterk, als de armen van moeder als ze terug was van een avond weggeweest en hem onderstopte, terwijl ze zei dat hij moest gaan slapen. ‘Ja, mamma.’

‘Helga,’ zei Helga. ‘Ik ben Helga.’

‘Goed,’ zei hij.

Het was minder donker dan hij gewend was. Er zat kleur in zijn kamer en als hij naar buiten keek was het gras minder vaal en hadden de struiken een andere kleur dan de bomen. Het gesuis in zijn oren was bijna verdwenen en als hij Helga zag dan had ze niet langer iets om zich heen hangen dat leek op een gordijn dat alle vormen wazig maakte.

‘Jij bent van… van hier,’ zei hij tegen de man in zijn kamer. ‘En jij ook.’

De vrouw giechelde. De man zei: ‘Hoe weet jij dat zo ineens?’

Dat wist hij niet, evenmin als hij wist wat hij met die vraag aan moest. ‘Mooi,’ zei hij en hij wees naar buiten.

‘Ja hoor, de regen is vandaag veel mooier dan gisteren,’ zei de man en de vrouw giechelde opnieuw. ‘Hein, ga alsjeblieft iets anders doen,’ zei ze. ‘Je moet hem niet plagen.’

‘Anders wordt zijn vrouw kwaad, bedoel je. Ik word gek van dat mens. Wij doen het werk. Wij voeren hem. Wij zetten hem op de pot. Maar als zij zegt: hou op met de medicijnen dan houden we op.’

‘Niet met alle, dat weet je best, en ze heeft overlegd met de arts.’

‘Die nieuw is. Elke drie maanden een andere dokter, omdat ze binnen de kortste keren afknappen. De ene keer iemand van wie niks kan en mag, nou weer iemand die doet wat de familie wil. Willen ze geen medicijnen, dan geven we geen medicijnen. Willen ze met moeder aan de wandel? Dan gaan ze aan de wandel, midden in een griepgolf als het zo uitkomt en wij maar overwerken omdat driekwart in bed ligt te rochelen en te kreunen. Soms word ik er kotsziek van.’

‘Je bent aan vakantie toe.’

‘Ik ben aan ander werk toe. Zo gauw ik iets vind, ben ik weg. Moet je hem nou zien. Hij wordt met de dag actiever. Straks begint het schoppen weer en het slaan.’

Hij wist niet tegen wie ze het hadden, en bij de man moest hij uit de buurt blijven.

‘Waar gaat u heen, meneer Rademakers?’

‘Weg,’ zei hij. ‘Ik wil mijn jas.’

‘Daar heb je het al,’ zei de man. ‘Hij wil zijn jas. Anderhalf jaar niet buiten geweest, maar hij wil zijn jas. Op je blote voeten, Rademakers?’

Hij voelde iets onder een voetzool en trok met zo’n ruk zijn been weg dat hij zijn evenwicht verloor.

‘Hein, verdomme, hou op met dat gedoe. Straks heeft hij weer blauwe plekken.’

‘Die zijn vrouw komt tellen. Ik heb een hekel aan bewoners met familie in de buurt. Altijd gedonder. Altijd commentaar. Vooral als er weer iets weg is. Mevrouw Abs ma krijgt deze week haar derde ondergebit. Dat is mijn schuld, geloof ik. Haar zoon sprak me erover aan met een gezicht of hij wilde zeggen: doe je mond eens open, ik wil kijken welke tanden je in je bek hebt.’

‘Mond, Hein, alsjeblieft. Rustig maar, meneer Rademakers. Hij heeft het niet tegen u.’

‘Sinds dat horloge heeft hij niets meer, dus daar krijgen we geen gedoe mee. Alleen die boeken, maar wie wil er nou een boek. Heb je dat ding gezien waar hij altijd mee loopt?’

‘De Winkeljuffrouw?’

‘Er zitten gaten in van binnen. Ik denk wel eens: zou hij dat hebben gedaan toen hij nog goed was?’

‘Waarom zou hij?’

‘Zijn vrouw heeft het met Marjo en met dokter Ten Haeft over einde gehad. Einde, zo vertelde Marjo het. Zijn vrouw heeft een keer gezegd dat ze er beter zelf een einde aan kon maken in plaats van hem altijd op te moeten zoeken, zoiets.’

‘Een einde aan hém?’

‘Aan haarzelf, dat is het juist. Allemaal vragen ze wel een keer of het eindeloos moet doorgaan, maar zijn vrouw had het niet over hem. Vraag Marjo maar. Zijn vrouw heeft haar verteld dat hij het over zelfmoord heeft gehad, voor hij hier kwam. Misschien heeft hij toen die gaten gemaakt om er stiekem tabletten in te bewaren. Alsof dat zin had. Ik wed dat hij er nu niets meer van weet. Hé, meneer Rademakers. Weten we niets meer van, hé.’

‘Hein, hou op. Je bent chagrijnig en dat hoef je niet op hem af te reageren.’

‘Op wie dan?’

De manier waarop ze naar hem keken. Hij had iets gedaan, maar hij wist niet wat. Het verkeerde meegenomen uit het winkelcentrum, of vergeten te doen wat moeder had gevraagd. Te laat uit school gekomen of het verkeerde pad genomen. Hij keek naar buiten en zag de kleuren van de vakantie, als ze met z’n allen naar een huisje waren, voor iedereen een fiets omdat fietsen gezond was en goedkoop. Antonie, weten jullie waar de winkel is waar we gisteren waren? Ja, mam, natuurlijk wel, Joop weet het ook wel, maar ik weet het zeker. Kunnen jullie dan even een paar boodschappen doen, haal ook maar ijs, als toetje. Wil pappa niet mee? Pappa is even weg, gaan jullie maar. Antonie was altijd de eerste die op de fiets zat, de eerste die de bocht om ging, de eerste die op de top van het heuveltje was. Pappa is helemaal niet weg, zei Antonie. Hoezo niet. Pappa is achter het huisje, bij de vijver en hij wacht gewoon tot wij weg zijn. Waarom? Dan gaat hij met mamma naar boven, weet je wat dit is? Hij keek naar de duim van Antonie die tussen zijn middelvinger en ringvinger zat. Dat is niks. Wellis, dat is neuken en dat doen ze als wij er niet zijn, of weet je niet eens wat neuken is. Dat weet ik best. ‘Neuken,’ zei hij.

‘Jezus,’ zei de man, ‘hoor je dat?’

‘Zou hij daaraan denken omdat ik kijk of zijn pamper nat is? Wat zei u, meneer Rademakers. Ik heb u helemaal niet aangeraakt. Ik heb hem niet aangeraakt, Hein, echt niet.’

‘Wat mij betreft, pak je hem waar je hem pakken kunt. Weet je hoe Sheryl dat doet?’

Hij hoorde de stem van de vrouw veranderen toen ze ja zei, maar hij begreep niet waarom ze strak naar hem keek.

‘Niks,’ zei hij. ‘Ik wil weg.’

‘Eerst een droge pamper, meneer Rademakers, en straks eten. U wilt toch niet weg met een lege maag?’

Naar bed met een lege maag, zei moeder als hij iets had gedaan wat niet mocht. Eerst naar je kamer en dan naar bed zonder een hap eten. Dat zei ze, maar ze bracht altijd wat. Restjes, zei ze dan, anders moet ik het weggooien, eet maar, en als ik terugkom, is alles op, denk eraan. ‘Alles moet op.’

‘Ja,’ zei de man. ‘Alles moet op. Vooral dit.’

Hij keek naar het boek dat de man in zijn hand had en naar het elastiek dat de man eraf had gehaald. Voor hij een hand uit kon steken had de man het boek open gedaan. ‘Zie je wel, ik dacht al dat ik iets hoorde rammelen. Eet je dit ook, Rademakers, of wacht je ermee tot je er meer hebt?’

De vrouw sloeg een arm om hem heen en hield hem op zijn plaats. ‘Wat is dat, Hein. Aspirine, of paracetamol of zo?’

‘Snoepjes,’ zei de man. ‘Verrek, ik dacht dat hij tabletten hamsterde voor als hij een heldere dag had. Maar het zijn gewone snoepjes, kijk maar.’

‘Hein, doe dat boek dicht. Ik hou hem niet langer.’

Hij pakte het boek zogauw hij de greep om zijn middel voelde verslappen en drukte het tegen zijn borst. ‘Niet voor jullie.’

‘Nee,’ zei de vrouw. ‘Dat boek is niet voor ons.’

‘Voor mij.’

‘Ja,’ zei de vrouw. ‘Het is voor u. Hein, ga de kamer uit. Ik zal hem verder aankleden. Het is voor u, meneer Rademakers, rustig maar. Ga je nou weg, of moet ik je de gang op duwen?’

‘Waarom maak je je zo druk?’

‘Om jou,’ zei de vrouw, ‘en om wat je doet. Ik hou er niet van als je zo met de bewoners omspringt. Doe dat maar als je met Joachim werkt, of met Sheryl.’

‘Moet ik weg?’ vroeg hij, terwijl hij naar het boek keek.

‘Nee hoor,’ zei de vrouw. ‘U hoeft niet weg. U woont hier, weet u nog wel?’

‘Gelukkig,’ zei hij. ‘Ik heb hoofdpijn. Geloof ik.’

‘Ik zal u een aspirientje geven,’ zei de vrouw. ‘O, gut, u mag geen tabletten meer, alleen nog verdunners voor uw bloed. Ik zal straks Marjo vragen wat u eigenlijk wel en niet mag hebben. Trek uw knie maar op, hoe eerder u aangekleed bent hoe beter.’

Hij hoorde stemmen, maar het duurde lang voor hij ze thuis kon brengen.

‘Opstaan, meneer Rademakers, u moet eruit.’

‘Het ontbijt staat al op tafel, u moet opschieten.’

Twee stemmen door elkaar maakten hem van de wijs en daarom hield hij zijn ogen dicht. ‘Slaap.’

‘Anders slaapt u altijd langer, meneer Rademakers, maar vandaag komt Sinterklaas en daarom zijn we vroeg. Anders moet Sinterklaas op ons wachten en dat willen we niet.’

Sinterklaas dat was hij zelf, meer dan tien jaar achter elkaar, vanaf dat Max op de kleuterschool zat die hij later anders moest noemen. ‘Kleuterschool?’ Hij deed zijn ogen open. ‘Kleuterschool?’ Hoe heette het ook weer, waar Maartje op zat. Niet kleuterschool, het was ineens anders.

‘Van de kleuterschool komt Sinterklaas naar ons huis, is dat niet leuk? Hup, beentjes over de rand.’

‘Heeft hij weer geplast?’

‘Ik zie nog niets, maar wees voorzichtig met die pamper, als je onder de rand komt loopt het er soms ineens uit.’

Twee stemmen, de ene jong en opgewekt, de andere lager en met een toon waar hij bang van werd. Hij wist wie het was, die met de lage stem, en daarom probeerde hij alleen naar de vrouw te kijken die glimlachte terwijl ze hem uit bed hielp, zijn broek naar beneden trok en een klopje tegen een been gaf voor ze zei: ‘Kijk jij naar de pamper?’

De hand die tegen zijn billen kwam, was koud en hard, maar hij zei niets omdat hij geen idee had wat hij moest zeggen.

‘Weer in je luier gepiest, Rademakers?’

‘Niet doen, Hein. Zo maak je hem overstuur.’

‘Ik heb de pest in. Gisteravond belden ze dat ik vandaag moest komen omdat er op de andere afdelingen te veel zieken zijn.’

‘Daar kan hij toch niets aan doen? Niet zo rillen, meneer Rademakers, zo koud is dat washandje niet. Pak jij even een schone luier, dan kijk ik of hij nog een nette broek heeft. Voor Sinterklaas, meneer Rademakers. We moeten er op ons best uitzien.’

‘Of we willen of niet.’

‘Jee, Hein, alsjeblieft. Ga anders naar mevrouw Ankers, dan doe ik het hier wel. Zolang de deur open blijft, kan dat best.’

‘Wat denk je dat er gebeurt als ze mij alleen bij mevrouw Ankers zien? De laatste tijd schreeuwt ze als ik haar onder de douche zet.’

‘Bij mij nooit.’

‘Jij bent een vrouw. Bij mij schreeuwt ze en dat is volgens mij niet omdat ze niet door een man gewassen wil worden. Hier is de luier. En een onderbroek. Heb jij een idee hoe dat ondergebit hier komt?’

‘Waar komt.’

‘Op de stoel, onder het overhemd. Begint hij nou ook al voorwerpen mee te nemen?’

‘Meneer Rademakers niet, hè meneer Rademakers. Wij nemen niets mee.’

De laatste woorden waren voor hem, dat wist hij zeker, dus zei hij ‘ja’, en daarna ‘nee’, omdat hij aan het gezicht van de vrouw zag dat het nee moest zijn. Hij wist niet hoe ze heette, maar hij kende haar wel. Van school, natuurlijk, of van de korfbalvereniging waar hij lid van was geweest. Alie. Of Alies. ‘Ben jij Alie?’

‘Ik ben Sheryl. Sheryl Willemz. Kijk maar, het staat op mijn naamplaatje.’

Hij zag dat ze dichterbij kwam en een hand in zijn nek legde om hem naar haar toe te drukken. ‘Kunt u dat nog lezen?’

Toen hij vlakbij was hapte hij.

‘Jezus,’ zei de man.

De vrouw lachte. ‘Dat doet hij altijd en hij is altijd te laat. Ik dacht vorige week: dat moet ik Hein een keer laten zien. Natuurlijk kan hij het niet meer lezen, maar hij kijkt zo leuk als hij hapt.’

‘Als je zijn hoofd te laat weg duwt ben je een t…, een borst kwijt.’

‘Tiet, Hein? Ga jij nou maar naar mevrouw Ankers, daar valt meer te zien dan bij mij. Rustig maar, meneer Rademakers. U bent zo aangekleed en dan gaan we eten. Om elf uur begint het sinterklaasfeest en dan moet u in de grote zaal zijn. Ga maar zitten dan trek ik uw sokken aan.’

Hij rilde toen hij de koude armleuningen van de stoel voelde, en de koude vloer waar hij met zijn blote voeten op stond. Alie was Alie niet, maar toch kende hij haar. Hij kende de man ook voor wie hij bang was, niet zo bang als wanneer hij alleen kwam, maar bang genoeg om niet te durven kijken. Pas toen hij de man niet meer hoorde, deed hij zijn ogen open. ‘Weg?’

‘Hein? Die komt straks terug als u niet opschiet. Probeert u zelf uw broek aan te trekken of zal ik helpen?’

‘Nee.’

‘Laat ik het toch maar doen. Gaan we lopen naar de grote zaal of wilt u in de stoel?’

Hij zag geen stoel, maar zijn voeten waren koud en toen hij rechtop stond, voelde hij zijn knieën, en zijn buik, alles eigenlijk. ‘Auw.’

‘Auw? Waar is de auw, meneer Rademakers? Hier?’ Hij voelde een hand tegen zijn buik. ‘Of hier?’ Hij maakte een sprongetje na de tik tegen zijn bil.

‘Auw.’

‘Ik denk dat we de stoel maar moeten nemen, dan gaat u ook niet steeds rondjes lopen. Dat kunnen we er vandaag niet bij hebben. En nou niet zo raar kijken, vorige week vond u het leuk toen ik een klapje tegen uw bil gaf.’

Hij zei nee toen hij de grote zaal in werd gereden, maar zijn stem ging verloren in een geroezemoes waar zijn oren pijn van deden. Hij sloeg op de armsteunen van zijn rolstoel, maar niemand reageerde. Bij een tafel zei iemand iets tegen hem wat in het lawaai verloren ging en hij voelde dat de remmen op de wielen werden gezet. Hij drukte tegen de rand van de tafel, maar meer dan een paar centimeter achteruit lukte niet. ‘Gezellig,’ zei iemand en hij keek opzij.

‘Alie?’

‘Sheryl. Ik heb u uit bed gehaald en gewassen, weet u nog wel? Ik blijf bij u tot uw vrouw er is.’

‘Helga?’

‘Of uw dochter, precies weet ik het niet. Kijk, naast u zit mevrouw Absma en tegenover u meneer Stalinga. Wilt u iets drinken?’

Hij zag de gymzaal vol volwassenen met kinderen die allemaal zaten te wachten op Sinterklaas. Op hem. Hij schudde zijn hoofd alsof daardoor de verwarring zou verdwijnen. Op hem, omdat hij Sinterklaas was. Met een meneer of mevrouw die hem bij de deur tegemoet kwam en naar een stoel bracht waar een bak naast stond vol cadeautjes met erachter een Zwarte Piet. Zelf kwam hij altijd alleen, wie vroeg of hij Sinterklaas wilde zijn moest zelf voor een Zwarte Piet zorgen. Als hij op de stoel zat, kreeg hij soms koffie, maar meestal niet, omdat de kinderen al zolang stonden te wachten en de ouders ongeduldig waren geworden; het was begin december, ze hadden meer te doen. Dus pakte hij het cadeautje dat Zwarte Piet hem gaf, las de naam en luisterde naar wat hem werd ingefluisterd. Dit is Mike, hij wil nooit op tijd naar bed en plaagt zijn zusje.

‘Hij plaagt zijn zusje,’ zei hij.

‘Wat zegt u, meneer Rademakers. Plaagt iemand uw zusje?’

‘Gisteren nog.’

‘Uw vrouw komt zo, meneer Rademakers. Die mag u plagen. Nu moet u rustig blijven zitten, want de drankjes komen eraan.’

‘Koffie?’

‘Daar kunt u niet tegen. Meneer Stalinga, niet de blaadjes van die plant trekken. Niet doen. U kunt niet tegen koffie, meneer Rademakers, maar wel tegen limonade. Drinkt u maar, u kunt het zelf, maar u moet dicht bij de tafel blijven.’

Hoe kon hij Sinterklaas zijn als hij bij een tafel moest zitten en moest slikken omdat iemand iets kouds in zijn mond goot? Anja spuugt vaak haar melk over tafel, Sinterklaas, u moet zeggen dat melk gezond voor haar is.

‘Gezond,’ zei hij. ‘Anja, melk is gezond.’

‘Drinkt u nou maar, zo gaat alles erover. Kijk nou, precies in uw shirt. Gelukkig niet er overheen, want dan had ik iets anders voor u moeten halen voor uw vrouw er is.’

Hij slikte het vocht in zijn mond weg en klopte op zijn borst waar het nat was alsof hij geknoeid had met spoelen na het tandenpoetsen. Altijd hetzelfde, Joop, wanneer leer je het nou. Kijk naar Antonie. Antonie weet hoe je moet spoelen. Als het zo doorgaat dan poets ik in het vervolg je tanden.

‘Ja, mamma. Ik ben nat.’

‘Dat droogt wel, meneer Rademakers. Daar komt uw dochter. Hoe heet ze ook weer?’

‘Mamma,’ zei hij. Als hij beleefd bleef, zou ze een handdoek over zijn borst halen.

‘Maartje heet ze. Zegt u het maar: Maartje.’

‘Maartje.’

‘Precies goed, dag pap. Wat zie je er netjes uit met dat jasje. Heb je gemorst?’

‘Hij sputterde toen hij limonade kreeg. Zomaar ineens. Dat doet hij vaker, net als je het niet verwacht, sputtert hij, of hij spuugt. Ik dacht eigenlijk dat uw moeder zou komen.’

‘Met de kerst,’ zei Maartje. ‘We hebben het verdeeld. Zo, pappa. Hoe is het met je?’

‘Goed hoor.’

‘Vandaag maakt hij weer zinnen, u treft het. Jammer dat u te laat bent voor het drankje. Maar wel op tijd voor het voorgerecht.’

‘Elf uur. Wie begint er nou om elf uur.’

‘Het is de eerste keer dat we het doen. We vinden het allemaal vroeg, maar u moet maar denken: dan kunnen ze op tijd hun middagdutje doen. Als u naast uw vader gaat zitten dan schuif ik op. Meneer Stalinga trekt als hij kans ziet alle blaadjes van de feestplant. Ik heb hem pepernoten gegeven, maar daar moet hij eigenlijk op zuigen en dat doet hij niet.’

‘Ben ik de enige familie aan deze tafel?’

‘Jammer genoeg wel. Je staat er versteld van hoeveel mensen in hun eentje zitten. Iedereen geeft op dat hij komt, maar als het zover is, zitten de meeste bewoners alleen. Daarom hebben wij het ook zo druk. Ik ben blij dat ik tenminste iemand heb naar wie ik niet hoef om te kijken. U mag straks kiezen tussen een garnalencocktail en een huzarensalade.’

‘Wat neemt pa?’

‘Die krijgt de salade. Hij kauwt evenmin als mevrouw Van Dijk en meneer Stalinga en dan zijn garnalen gevaarlijk.’

‘Huzarensalade, pa. Dat krijg je straks. Lekker.’

‘Ik ben Sinterklaas.’

Hij zag een gezicht verschijnen met ogen die hem strak aankeken. Heldere ogen, met iets van een lach, niet de ogen die hij meestal zag, sombere, of treurige. ‘Sinterklaas? Dat was vroeger, pa, toen wij klein waren.’

Klein genoeg om hem niet te herkennen, ook niet als hij zijn rol vergat en op gewone toon iets tegen Helga zei die dan een vinger tegen haar lippen drukte waarna hij zijn stem liet zakken en snel iets zei terwijl hij het warm zat te hebben achter de opgeplakte baard en onder de mijter die over zijn voorhoofd zakte.

‘Niet zo over je gezicht wrijven, pa. Straks haal je je vel open.’

Hij voelde de stugge tabberd schuren elke keer als een kind op zijn schoot ging zitten.

‘Niet doen, pa. Hou nou op met dat gewrijf. Hier is je huzarensalade. Kijk eens hoe lekker het er uitziet?’

Hij wilde iets zeggen, maar sloot zijn mond toen hij schrok van het geluid van een accordeon. Om hem heen zongen bewoners, begeleiders en familieleden Sinterklaas kapoentje.

Toen Maartje hem aanstootte deed hij of hij ook zong. ‘…schoentje…laarsje. Dank u…’

Ze zongen voor hem omdat hij Sinterklaas was en toen het lied uit was probeerde hij op te staan om te bedanken. De band om zijn middel hield hem tegen en toen hij kracht zette met zijn benen voelde hij druk op zijn buik.

‘Wat doe je nou, pa?’

‘Niks, kind.’

‘Neem nog maar een hapje.’ Hij deed zijn mond open en voelde dat iemand eten naar binnen schoof.

‘Wel happen hoor, en slikken, anders loopt het over je kin.’

Hij slikte, kreeg nog een hap en sloeg met zijn handen. De accordeoniste had Zie ginds komt de stoomboot ingezet en hoe kon hij nou zingen als ze eten in zijn mond stopten.

‘Eerst slikken. Vooruit.’

De stem had iets dwingends en bekends. Toen hij zijn hoofd draaide zag hij een gezicht dat hij kende. ‘Wat leuk dat je er bent.’

‘Ja, pa. Ik ben er al een poosje hoor.’

‘Leuk, kind.’

Met de muziek verdwenen de beelden van Sinterklaas en ervoor in de plaats kwam de moeheid die hij kende uit de tijd dat hij aan sport deed, de moeheid van tien kilometer hardlopen door het bos, de moeheid van naar de meren fietsen, met de kinderen spelen en terugfietsen als je eigenlijk geen fut meer had. ‘Mag ik naar bed?’ vroeg hij.

Hij voelde een vinger onder zijn kin en zag opnieuw de ogen die hij kende. ‘Dag.’

‘Dag, pap. Straks mag je naar bed. Eerst gaan we eten. Je hebt vast honger.’

Als hij moe was, had hij geen honger. Niet eens trek, maar dat durfde hij niet te zeggen, want hij kende die ogen en hij wist dat ze geen nee wilden horen. ‘Ja hoor, goed.’

‘Er is stamppot, en hutspot en andijvie, en ook boerenkool met worst. Of met een bal gehakt. Wat wil je?’

‘Ja, kind.’ De ogen waren van zijn dochter dus met kind zat hij goed.

‘Ja? Wat bedoel je met ja? Wil je worst of boerenkool?’

Terwijl hij zich afvroeg wat ze bedoelde zei een stem: ‘Uw vader krijgt gemalen gehakt, hij kan geen stukjes fijnkauwen, alles slikt hij zomaar door. De stamppot of boerenkool pureren we eerst voor hem. Kiest u maar voor uzelf dan haal ik wel voor uw vader.’

‘Voor jou maar geen boerenkool, pappa? Als je geen worst mag dan vind je boerenkool vast niet lekker.’

‘Goed hoor.’ Zijn hoofd was leeg van moeheid, zelfs de geluiden om hem heen kregen geen vat meer op hem. Niets horen, niets denken, niets voelen. Vlak voor het zover was, voelde hij iets van voldoening en opluchting tegelijk, net voor zijn hoofd leeg was, werd hij warm, zoals thuis, in de winter, als hij buiten had gelopen en hij de warmte van de kachel door zijn lichaam voelde trekken.

‘Niet slapen, pap. Ik heb eten voor je, als je wacht dan wordt het koud.’

De geluiden kwamen terug, harder dan tevoren en hij vroeg zich af waar hij was en waarom iemand een lepel tegen zijn onderlip drukte.

‘Doe nou open, pappa.’

Doe nou open, daar komt een vliegtuig aan, broembroemmmm. Mondje open voor de trein, tjoeketjoek. De fiets wil in de schuur, tingelingg. ‘Ja, moeder.’

‘Geen moeder zeggen, pappa, daar kan ik niet tegen. Ik ben Maartje.’

‘Maartje?’

‘Voor het sinterklaasfeest. Als je dooreet dan komt hij. Samen met Zwarte Piet.’

Als jullie je bord leegeten dan komt Sinterklaas misschien. Jij ook, Antonie. Alles opeten, als Sinterklaas hoort dat je aardappelen laat liggen dan krijg je vast geen cadeautje. Joop, hoor je het? Jij ook, alles opeten. Als jullie niet op tijd zijn dan rijdt hij misschien door en dan krijgen jullie helemaal niets. ‘Goed mam.’

‘Gatver, pappa. Noem me nou niet de hele tijd mam of moeder. Ik ben je dochter. Hier, nog een hap. De rest mag je laten liggen.’

Niets laten liggen, denk erom, alles moet op.

Hij opende zijn mond en hoorde iemand lachen. ‘Wil je nu ineens wel? Vooruit dan maar. Nog drie happen dan zijn we er. Wil je wat drinken?’

Dat wist hij niet. Hij had geen idee. Waarom zou hij willen drinken? Als je at, dronk je niet. Drinken doe je maar uit de kraan als je bord leeg is, het is hier geen hotel.

‘Niet? Geen drinken, pap. Goed hoor. Sinterklaas komt eraan, hoor ik net.’

Hij drukte zijn handen tegen zijn oren toen zang en muziek aanzwollen, maar liet een hand zakken omdat eraan werd getrokken.

‘Niet doen, pap. Kijk nou, daar komt Sinterklaas.’

Het pak was dat van hem, de mijter, de staf, het dikke boek met de goudkleurige boekenlegger, de baard, de randloze bril, alles was van hem. Hij probeerde op te staan, maar de band hield hem tegen. ‘Auw,’ zei hij terwijl hij tegen de band sloeg.

‘Wil je los, pap? Of moet je naar de wc?’

Wc? Wat was er met een wc? Iemand had zijn pak aan. Hij sloeg opnieuw en voelde dat handen hem naar beneden drukten.

‘Hij wil los. Hij kan toch lopen?’

‘Alleen als iemand hem voor alle zekerheid vasthoudt.’

‘Maak hem maar los. Op deze manier wordt hij wild.’

Handen drukten op zijn schoot.

‘Doet u wel voorzichtig? Soms valt hij.’

‘Kom maar, pappa. Wil je Sinterklaas een hand geven? Hij komt deze kant op. Leg maar een arm om mijn schouders.’

Een man met zijn pak aan, en met zijn baard. De baard was het duurst, omdat hij een mooie wilde, een volle, niet zo’n synthetische die knisperde als je erover streek, maar een van echt haar of iets wat in de buurt kwam. Hij voelde dat hij werd tegengehouden terwijl hij in de richting van Sinterklaas schuifelde en hoorde stemmen die zeiden dat hij rustig aan moest doen. ‘Niet zo wild, meneer Rademakers, straks valt u.’ ‘Rustig nou, pa, ik hou je niet langer.’

Hij was vlak bij Sinterklaas toen een been weggleed en hij steun moest zoeken. Hij haakte zijn vingers in de tabberd en trok zich omhoog, terwijl hij met de andere hand het hoofd van Maartje tegen de borst van de Sint duwde om vat te kunnen krijgen op de baard. Zijn baard. Die hij had gehuurd en die niemand anders mocht hebben.

Tegen de tijd dat handen de baard uit zijn vingers hadden geplukt en hij weer in zijn rolstoel zat, was hij uitgeput. ‘Naar bed.’

‘Ja, pa, meteen.’

Hij deed zijn ogen een beetje open en zag het gezicht dat hij kende. Er lag geen vrolijkheid meer op en de ogen stonden kwaad. ‘Ik ben moe,’ zei hij.

‘Ja hoor. Geen wonder dat je moe bent. De baard van Sinterklaas is aan flarden en er zit een scheur in zijn mantel.’

Tabberd. Sinterklaas heeft een tabberd.

‘En de staf heeft een knik. Waarom deed je dat nou?’

Hij had iets gedaan, hij hoorde het aan de stem van, hij keek opzij. ‘Maartje?’

‘Ja, pa. Je hebt het feest bedorven voor iedereen. Je wordt bedankt.’

Bedanken was goed. ‘Fijn, kind.’

In bed kon hij zich ontspannen. De geluiden waren weg en niemand sprak tegen hem met een stem vol boosheid, of medelijden waar boosheid in zat verweven. Toen hij met zijn hand langs zijn neus wreef, voelde hij iets kriebelen. Tussen zijn vingers zaten enkele witte haren. Hij wist niet hoe ze er kwamen, maar ze hadden een lekkere geur en ze waren zacht. ‘Fijn,’ zei hij.

‘We gaan naar boven, meneer Rademakers. Met de lift. Daar hebben we een goed overzicht over de vijver die bijna vol ijs ligt. Aan de rand vlakbij het raam kun je de eenden en ganzen zien die nog net een beetje ruimte hebben om te zwemmen. Iedereen mag een poosje kijken en nu is het uw beurt. Het is zo’n mooi gezicht met die sneeuw.’

Hij werd door de gang gereden die helemaal kaal was en waarin de geluiden hol klonken.

‘Hier komt u anders nooit. Dit is de gang waar ik doorloop als ik naar het fietsenhok ga. Houd u goed vast, we gaan de bocht om, daar is de lift.’

Hij voelde een schokje toen hij omhoog ging en omklemde zijn boek.

‘Niet schrikken, het is gewoon de lift. Kijk, we zijn al boven en het is hier veel lichter. We gaan bij dat raam staan dan kunnen we de eenden goed zien, en de meeuwen. Sinds het vriest zijn er een heleboel meeuwen bij de vijver.’

Hij wilde goed Maartje zeggen, maar schrok toen zijn rolstoel ergens tegenaan werd gereden.

‘Oeps. Ik wilde u alleen maar dicht bij het raam zetten. U hebt u niet bezeerd?’

Hij zag de ogen van Maartje. Of Helga. ‘Nee, hoor.’

‘Kunt u het zien, of moet ik u losmaken?’ Zijn hoofd werd gedraaid en een stukje naar beneden gedrukt. ‘Kijk eens hoe mooi?’

Hij keek en begon te rillen terwijl hij zijn ogen met zoveel kracht dichtkneep dat het pijn deed. In het gat in het ijs lag Antonie, hij zag zijn gezicht en zijn grote ogen vol wanhoop. De mond bewoog, maar hij hoorde niets. Toen het gezicht weg was, zag hij Antonie nog steeds, in het koude water dat hem in de diepte hield.

‘Hebt u het koud?’

Hij had het ijskoud, even koud als Antonie en het was een kou die eindeloos voortduurde. Kou toen de politie er was en de ambulance. Kou toen vader en moeder bij hem waren en vroegen wat er was gebeurd. Kou toen een man in een uniform zei dat hij moest vertellen wat ze die middag hadden gedaan, alles, vanaf het begin, heel zorgvuldig en precies. Kou, elke keer als hij in zijn bed lag en geen geluiden hoorde uit de kamer naast hem waar Antonie altijd lag te woelen, tegen de muur tikte of de radio aanhad die hij voor zijn verjaardag had gekregen, tot vader riep dat hij moest gaan slapen.

‘Hou uw handen nou maar stil, meneer Rademakers. Niet zo slaan, u doet u pijn.’

Hij sloeg met platte handen, zoals Antonie had gedaan tegen de rand van het wak en op het water om boven te blijven. In de dromen die volgden sloeg hij altijd op dezelfde manier terwijl hij zijn ogen dichtkneep om niets te hoeven zien van de verwijtende blikken van vader en de blik van moeder die alles wist, alles, ook wat hij niet vertelde, en die hem nooit meer tegen haar aantrok.

‘Ik wilde hier blijven tot uw vrouw er is, maar ik denk toch dat we beter terug kunnen gaan.’

In de zaal met het geroezemoes waar hij een hekel aan had, hield het rillen op. Het geluid deed pijn in zijn hoofd, maar de lucht was bekend en de vrouw die naar hem toeliep ook.

‘Dag, lieverd, dag Gemmeke, ze zeiden dat jullie boven waren.’

‘Hij begon ineens te rillen toen hij het ijs zag met de eenden.’

‘Zei hij iets?’

‘Geen woord, maar hij werd wit en hij kneep zijn ogen dicht. Hij sloeg met zijn platte handen, net of er iets was wat weg moest.’

‘Zijn broer is verdronken omdat hij door het ijs zakte en Joop was in de buurt. Misschien…’

‘Hemel, als ik dat had geweten.’

‘Het is niet jouw schuld.’

Het was niet zijn schuld. Hoe vader en moeder ook naar hem keken, zijn schuld was het niet.

‘Niet mijn schuld.’

‘Nee hoor, Joop, ook niet jouw schuld. Zijn ouders hebben hem de rest van hun leven verweten dat hij zijn broer niet heeft gered, maar hij was al op weg naar huis omdat ze weer eens ruzie hadden gehad, geloof ik. Ze waren altijd bij elkaar, maar elke dag ruzie en Antonie was de oudste en de lieveling van hun vader dus Joop had het altijd gedaan. Met alles.’

‘De broer van een vriendin van me is overleden aan een ziekte toen ze twaalf was. Ze zegt dat haar ouders soms naar haar keken of ze liever hadden gehad dat zij ziek was geworden.’

‘Zo ging het bij Joop ook. Als er toch iemand moest verdrinken dan liever… Joop heeft na het ongeluk bijna een half jaar niets tegen me gezegd. Voor het ongeluk had hij elke dag verhalen over wat hij allemaal wilde. Een winkel met tweedehandsboeken, een binderij, altijd iets met drukwerk. Hij wilde van de mulo naar de hbs, maar hij heeft zijn mulo niet afgemaakt. Hij deed gewoon niks meer.’

‘Wat zeiden ze daar thuis van?’

‘Niets, geloof ik. Zijn vader werkte bij een grondbedrijf en werd ontslagen. Zogenaamd omdat hij iets aan de rug had, maar volgens mij omdat hij ook niets meer deed. Hij vond werk bij een tuinder, alsof je daar je rug niet voor nodig hebt.’

‘Waren jullie toen al bij elkaar?’

‘We gingen met elkaar, zo noemde je dat, en later kregen we verkering. Het is nooit echt uit geweest. Behalve na het ongeluk, toen dacht ik dat Joop… Hij deed zo vreemd. Maar dat ging voorbij. Zijn ouders hebben altijd een hekel aan mij gehad. Ze zijn allebei zestig geworden. Ze woonden in de stad, maar op bezoek kwamen ze alleen als Max en Maartje jarig waren en dan nog lang niet altijd. Zo’n bitter leven, ik begreep het niet. Joop wel, geloof ik, maar het kon hem niet schelen.’

Hij kromp in elkaar door de verandering in de stemmen. Ze hadden het over hem alsof hij er niet bij zat, zoals zijn ouders dat vaak deden na de begrafenis van Antonie. Hij was er wel, maar ze keken dwars door hem heen, alsof hij lucht was die om hen heen hing en waar ze niet vanaf konden komen. ‘Vader zei niks.’

‘Nee, lieverd. Je vader zei niets tegen jou en niets tegen mij. Niemand zei iets, maar dat is gelukkig allemaal voorbij.’

Hij bewoog pas toen hij een wang vochtig voelde worden. ‘Niet huilen, Maartje.’

‘Nee schat, Maartje huilt niet. Ga maar, Gemmeke, jij kunt hier niets aan doen. Ik zal hem naar zijn kamer brengen.’

Hij rolde zich door de gangen en stootte met zijn stoel tegen de muren en de deuren. Af en toe raakten zijn hielen de ijzeren voetensteun, of, als hij een been te veel zijwaarts hield, een wiel. Hij ging van links naar rechts en van rechts naar links, net zolang tot hij buiten adem was of tot iemand van het personeel hem tegenhield.

‘Meneer Rademakers, wat doet u nu toch. Op deze manier doet u zich pijn.’

Hij voelde geen pijn. Hij voelde onrust en woede. Omdat hij niet naar buiten kon door de dubbele deur die vanuit een kamer met glazen wanden in de gaten werd gehouden. Omdat hij niet kon zeggen wat hij zag en wat hij hoorde. Antonie die ruzie maakte. Max die van een schommel viel, voor zijn ogen, vlak nadat hij hem had gewaarschuwd. Zijn baas die zei dat hij nauwkeuriger moest kijken omdat niet alle vellen papier recht voor de drukpers lagen. Helga die vertelde over haar vriendin die ruzie had met haar man en die keek van zeg jij er nou ook iets van, zo kan het toch niet langer? Zijn vader die hem meenam achterop de fiets, maar boos werd omdat hij zijn voeten te dicht bij de spaken hield. Iedereen sprak tegen hem, iedereen keek of hij antwoord verwachtte, maar als hij een antwoord had bedacht verdween het terwijl het op weg was naar zijn mond. Waardoor hij niet kon zeggen dat Antonie altijd begon met ruzie maken. Dat Max op moest houden met eigenwijs zijn. Dat Klaas het papier had neergelegd toen hij even weg was. Dat als Anke zonodig met Dennis moest trouwen hij er ook niets aan kon doen en dat Anke haar vriendin was en niet die van hem. Dat hij heus wel oplette dat hij niet tussen de spaken kwam, maar dat de rug van vader zo breed was dat hij niets kon zien.

Er was meer, veel meer sinds de kleuren terug waren en hij alles wat werd gezegd niet meer hoorde alsof er watjes in zijn oren zaten die pijn deden van het eindeloze gesuis. Sinds een tijdje hoorde hij alles weer. Altijd. Hij wist alleen niet meer precies wat altijd was. Wakker gemaakt worden, rillen om het koude washandje, verstijven als de pamper werd gewisseld, in de stoel worden gezet met de riem om zijn middel omdat hij anders opstond en viel, eten, naar de televisie kijken die beelden had zonder betekenis, luisteren naar het gemurmel van mevrouw Ankers, de schreeuwen van Brouwer die ‘Freek’ riep als hij naar hem keek, schrikken van de zinnen van mevrouw Hartsuiker die vaak gillen leken, naar de wc worden gebracht, rondjes rijden in de stoel, wachten… Dat was altijd. Vooral het wachten. Weten dat er iets ging komen, maar niet weten wat, en wie, en wanneer. En tussen alles door zijn eigen stem horen die zei dat het wel mooi was geweest, dat hij al die drukte, al dat wachten, al die handen die aan hem zaten niet meer wilde. In zijn hoofd schreeuwde hij het uit, terwijl hij zat, of reed, of op bed lag met zijn boek in zijn handen tot het werd weggetrokken. ‘U krijgt het terug, meneer Rademakers, maar nu moet u slapen. Een uurtje, anders bent u straks te moe om thee te drinken, en misschien komt er wel bezoek. Ik denk wel dat uw vrouw komt, want het is zondag en dan is ze er altijd.’

Vrouw. Hij wist niet welke vrouw ze bedoelden, maar hij vroeg er ook niet naar. Hij was te kwaad voor vragen. Waarom sloten ze hem op. Waarom zaten ze aan hem, met hun harde handen en hun haast, nooit had iemand tijd, alleen die ene, die kleine met ogen die hij kende en waardoor hij een beetje rustiger werd.

‘Dag, pappa.’

Díe ogen.

‘Daag.’

‘Weet je nog wie ik ben?’

De kleine zuster, de enige die soms tijd voor hem had, die naast zijn bed ging zitten en rustig wachtte tot hij zijn boek niet langer krampachtig vasthield en die het zo op het kastje legde dat hij het kon zien. ‘Jawel.’

‘Ik ben je dochter. Weet je wel?’

‘Ja hoor.’ Aan het gezicht zag hij dat meer van hem werd verwacht. Iets persoonlijks, een naam, iets waaruit bleek dat ze elkaar hadden ontmoet. ‘Ik ken u wel.’ Hij zag dat het niet genoeg was. In zijn hoofd zat zijn moeder met iemand tegen wie hij tante zei. En Helga toen ze nog lang haar had, in een vlecht die ze zo vastzette dat het een cirkel leek. En een vrouw die zo druk met Helga sprak dat ze familie moest zijn of een vriendin. Af en toe keken ze naar een meisje dat met zand speelde waar ze water over goot uit een emmertje. ‘Maartje.’

Dat was goed, hij zag het gezicht ontspannen.

‘Zie je wel, ma. Hij weet het wel. Als hij maar even nadenkt. Hij is veel beter dan een paar weken geleden.’

‘Omdat hij minder tabletten krijgt. Ik heb ik weet niet hoe vaak gezegd: hij valt om omdat hij te veel medicijnen slikt. Dat was natuurlijk weer niet zo, maar ik had wel gelijk. Ik hoop dat hij nu minder blauwe plekken krijgt, vooral op zijn armen. Ze zeggen dat het bloeduitstortingen zijn die komen door zijn bloedverdunners, maar ik weet het niet.’

‘Wat niet, mam.’

‘Soms denk ik dat ze hem te ruw beetpakken, zoiets.’

‘Pakken ze je te wild vast, pappa?’

Weer dat gezicht dat hij kende, met de ogen van de kleine zuster. ‘Nee, mevrouw.’

‘Mevrouw? Ik ben toch Maartje. Net zei je het goed.’

Hij wist niet meer wat hij had gezegd. Maartje? Zo heette zijn dochter, ze moesten niet denken dat hij dat niet meer wist. ‘Ik ben niet gek.’

‘Nee, pa. Jij bent niet gek en ik ben Maartje. Kijk eens wie we meegenomen hebben?’

Hij kon niet verder achteruit omdat hij vastzat in zijn stoel en daarom was er geen ontkomen aan de luier die vlak voor zijn kin hing. Erboven was een gezicht dat hij nooit eerder had gezien en dat hij ook niet wilde zien, maar het wegduwen kon niet omdat iemand zijn hand vasthield.

‘Joop, wat doe je nou.’

Hij draaide zijn hoofd tot hij zag van wie de stem was. Die kende hij wel. ‘Dag, Helga. Ben jij er ook?’

‘Je moet Johan niet slaan. Dat is Johan, Joop, het kind van Max en Loes. Ik pas vandaag op en Maartje zei dat we hem best mee konden nemen. Kijk nou eens goed. Precies hetzelfde voorhoofd als dat van jou, en dezelfde oren. Toen jij een baby was, zag je er zo uit. Ik heb een foto gevonden waar je op staat, maar ik ben hem vergeten mee te nemen. We noemen Johan soms kleine Joop omdat hij zo op je lijkt.’

Hij zag Max, hoog in de handen van Helga, spartelend met zijn benen die zo mollig waren dat ze zeker wisten dat hij op latere leeftijd dik zou worden. Zo was jij ook, Joop, zei Helga toen Max in de box lag, je moeder zei een keer dat jij het dikkerdje van de buurt was. Jij was slank, Helga, ik heb nooit een foto gezien waarop jij dik was. Volgens mij aardt Max naar jou, lieverd, als we niet oppassen dan blijft hij dik en dik is lelijk. Ik ben toch aardig bijgekomen? Omdat jullie arm waren, dat vertelde je moeder een keer, omdat jullie geen geld hadden voor eten en daardoor ben je afgevallen. Wij hebben wel geld voor eten, schat, ik zorg dat we altijd geld hebben. Ja, Joop, maar dat eten geven we niet aan Max, hij is te dik en straks hebben we nummer twee. Twee dikkerds? Nee, Joop, twee mooie, ik wil mooie kinderen, slank en met nette kleren, dat wil ik. ‘Mooie kinderen.’

‘Kinderén? Het is er maar een hoor. Je bent opa, pa, maar ik denk niet dat je twee keer opa wordt, want Max vindt één genoeg en ik hoef voorlopig niet.’

‘Jij niet?’

‘Remko wil geen kinderen.’

Wie was Remko? Waarom wilde dat meisje met de ogen van Maartje geen kinderen? ‘Goed. Maar hem wil ik niet.’ Hij maakte een beweging naar de baby die nog steeds voor zijn hoofd hing. ‘Ga weg met dat ding.’

‘Dat doet hij in de huiskamer ook weer, de laatste tijd,’ zei Helga. ‘Sinds hij die harttabletten niet meer krijgt, beweegt hij meer en loopt hij meer. En soms maakt hij weer ruzie. Met die vrouw die aan hem zit, en met een van de mannen. Als iemand aan zijn boek komt dan slaat hij.’

‘Met dat boek?’

‘Met zijn handen natuurlijk. Het boek heeft hij gewoon altijd bij zich, meestal met snoepjes erin.’

‘Snoepjes? Daar heb je nooit iets over verteld.’

‘Het is nog niet zolang. In het boek zitten gaten die Antonie er een keer in heeft gemaakt. Een verzorger zag een keer dat er een snoepje in zo’n gat zat. Of een paar snoepjes. Hij had geen idee hoe ze er in waren gekomen, maar soms stoppen ze er nu expres een stel van die kleine snoepjes in. Niemand ziet hem er ooit een eten, maar ’s morgens zijn ze meestal op, vertelde Marjo.’

‘Dus hij kijkt er wel in.’

‘Blijkbaar. Lees je vaak in je boek, Joop?’

Hij legde beide handen op De Winkeljuffrouw toen hij de lange vingers zag en gromde terwijl hij zich voorover boog. ‘Van mij.’ Van mij, donder jij maar op. Niet zo hard, als de meester het hoort dan krijgen we straf, ik mag toch zeker wel kijken wat je net hebt geschreven? Ik schrijf niet, ik lees alleen. Wat lees je dan, laat eens zien? Ik lees van alles en donder jij maar op. Als je schopt, zeg ik het tegen de meester. Die gelooft jou toch niet, want jij liegt altijd, dat zegt iedereen, Wilfried Klein liegt altijd. ‘Wilfried is een leugenaar.’

‘Nou zeg. Wat doe je toch. Waar heb je het over?’

Toen hij opzij keek, zag hij Helga. ‘Wat leuk.’

‘Mag ik niet aan je boek komen?’

Helga wel, want Helga mocht alles. ‘Jij wel.’

‘Laat maar,’ zei Helga. ‘Hou het maar bij je, Joop, dan heb je straks wat te lezen. De krant komt niet meer. Ik heb het abonnement opgezegd, want mij kan het niet schelen en alles wordt duurder. Als je een krant wilt dan hebben ze er hier wel een voor je, maar je vraagt er nooit naar, zeggen ze.’

Naar vragen? Vragen naar wat. ‘Krant?’

‘Laat maar,’ zei Helga. ‘Zorg dat Johan niet met zijn handen aan het boek komt, Maartje, want je weet nooit wat hij doet. Soms slaat hij zomaar, ook in de huiskamer, dan slaat hij zijn kopje thee omver, of gooit hij met eten.’

Hij schrok van de proestlach naast hem.

‘Eten? Pap, gooi jij met eten? Dat doet Johan straks ook. Nou spuugt-ie vooral, maar over een paar jaar gooit hij. Dan kunnen jullie…’

‘Maartje, hou je mond.’

‘Goed, mam. Maar ik zag het voor me. Een wedstrijd tussen kleine Joop en Joop senio…’

‘Nu hou je echt je mond dicht.’

Hij sloot zijn mond. Als Helga het zo zei dan hield je je stil. Als ze weg was, zou hij wel verder praten. Of Antonie. Antonie ging altijd door met praten, met pesten, met spelen, het hing er vanaf. En hij speelde mee omdat Antonie anders bleef zeuren. Voetballen in de gang. Stukjes brood gooien naar vogels in de tuin. Kikkers opblazen bij de vijver in de bos net buiten de stad. Ik doe het als jij het ook doet. Hoe moet het dan? Gewoon, met een strootje of zo, precies in het midden van zijn poten. Zijn piemel? Zijn spleetje zul je bedoelen, alle kikkers zijn meisjes of snap je niet wat ik bedoel? Tuurlijk wel. Tuurlijk niet, jij snapt niks, je stopt het rietje in dat spleetje en dan blaas je, kijk maar. Hij wordt steeds dikker, straks knapt-ie. Kan niet, een kikker knapt nooit. Dat zei Antonie, maar hij wist dat Antonie bang was dat het wel kon en dat hij daarom ophield. Kijk eens hoe hij rolt? Hij rolt niet naar de vijver. Daar gooien we hem in, hij blijft heus wel drijven. Maar na een poosje was de kikker weg en hij had nooit durven vragen of-ie dood was of was leeggelopen. ‘Een bolle kikker. Daar.’

‘Joop, toch. Weet je wel naar wie je wijst? Dat is Johan.’

Hij kneep met zijn ogen en zag een luier, een truitje, een hoofd met te grote ogen en oren. ‘Wie is dat?’

‘Hij weet het niet meer, mam. Zo erg is hij ook niet opgeknapt sinds hij geen tabletten meer krijgt.’

‘Minder tabletten, Maartje. Ze zijn bang dat hij weer een tia krijgt zonder bloedverdunners. Of een beroerte. Ik snapte een poosje geleden pas dat al de keren dat we dachten dat het een tia was hij waarschijnlijk een beroerte heeft gehad, heel kleine, maar toch…’

‘Misschien is het wel goed als hij helemaal niks krijgt, mam. Moet je zien hoe hij kijkt, als we niet vlak voor hem gaan zitten, weet hij niet dat we er zijn.’

‘Hij reageert wel op mijn stem.’

‘Zo lang het duurt. Als ik iets zeg dan kijkt hij of hij iemand anders ziet dan zijn dochter.’

De zucht was zo diep dat hij niet wilde kijken. De zucht was van Helga omdat de vrouw naast hem iets had gezegd waar ze van overstuur was geraakt. Stil, zei hij, stil maar Helga, als ik er ben, hoef je niet bang te zijn. Ik denk allemaal rare dingen, Joop, maar ik durf ze niet aan iemand te vertellen. Dus Helga had het ook: willen, maar het niet kunnen. Hij stak zijn hand uit en streelde over Helga’s wang.

‘Zag je dat?’

‘Misschien was het per ongeluk, mam.’

‘Nee, Maartje. Hij wil iets zeggen, maar hij kan het niet.’

Dat ik voor je wil zorgen. Dat je bij me moet blijven. Dat we allebei moeten verhuizen, naar een plaats zonder geschreeuw, wat maken ze weer een lawaai, vooral dat kleine ding dat op tafel zit, ik word er gek van. ‘Ik wil weg.’

‘Ik zal je terugbrengen, lieverd. Maartje, blijf jij maar hier. Ik breng hem wel alleen naar de woonkamer. Als de vrouwen die daar zijn Johan zien, weet je nooit wat ze doen en als jij erbij bent, wordt weggaan nog moeilijker.’

De huiskamer was een ruimte vol geluiden, maar als hij in de hoek zat, tegenover de televisie en naast de bak met planten, dan had hij er minder last van. Dan keek hij naar de voorkant van De Winkeljuffrouw uit l’Oiseau d’Or chapeaux pour dames et enfants of sloeg hij om en las hij de naam en het adres op het grijsbruine vel dat dezelfde kleur had als de binnenkant van het omslag: Mevrouw Ursula ten Bosch Laan v. Meerdervoort Den Haag. Mooie letters. Soms volgde hij ze met een vingertop en genoot hij van de sierlijke bewegingen. In het boek keek hij niet en het kwam niet in hem op meer te willen lezen dan de titel en de naam van de schrijfster: Cornélie Noordwal, en, onderaan de voorkant, A.W. Bruna & Zoon – Utrecht.

Als hij achter de plantenbak zat, kwam niemand bij hem. Bijna niemand. Soms de vrouw met de lange haren die aan hem trok tot hij iets zei en haar een tik gaf. Soms de magere man die zo hard praatte dat het schreeuwen leek waardoor zijn oren pijn deden, of de man die breeduit tussen hem en de televisie in ging staan en aan zijn ballen krabde tot iemand hem meetrok en op een stoel drukte.

Dat hij zelf niet op kon staan om een eind te lopen hinderde hem niet. Als hij zich te onrustig voelde door de stemmen en de beelden in zijn hoofd kon hij door de gang rollen, naar de grote zaal, en dan weer terug. Hij zag geen verschil tussen lopen en rollen. Het was bewegen. Als hij voorbij de grote zaal ging, werden de geluiden van de huiskamer vervangen door andere, maar die waren meestal niet zo hard dat hij er last van had.

Er waren maar een paar momenten dat zijn hoofd rustig was. Als de kleine zuster met de ogen die soms van Maartje en een enkele keer van Helga waren bij hem zat en zijn hand vasthield, of er klopjes op gaf en als Helga in de buurt was die kalmte leek te verspreiden, in elk geval iets waardoor hij zich rustig voelde en het leek of hij zich op een onderwerp kon richten. Behalve als Helga met haar armen zwaaide zoals nu en ze geen moeite deed om haar stem te dempen.

‘Over twee weken is hij jarig,’ zei Helga, ‘en dan wil ik dat hij erbij is in plaats van dat hij de hele dag slaapt zoals vorig jaar. We hebben ons 40-jarig huwelijk niet kunnen vieren, maar zijn verjaardag doen we wel. Hij wordt 65 en ik wil dat hij wakker is.’

Hij zag haar kijken en glimlachte terug. Wie sliep er nou op zijn verjaardag? Voor zes uur was hij wakker en twee minuten later was Antonie het ook die zei dat hij stil moest zijn omdat hij geen cadeautjes zou krijgen als hij pappa en mamma wakker maakte. Dat deed hij toch, ze wakker maken, en altijd kreeg hij iets, een kleinigheid meestal, want de echte cadeaus kwamen als de visite er was.

‘Ik doe wat we kunnen,’ zei de vrouw tegenover Helga, ‘maar soms slaat hij, of gooit hij zo maar zijn thee om. Hij beweegt ook altijd, kijk maar. De wielen zijn geblokkeerd, maar hij drukt de stoel er gewoon doorheen, zo sterk is hij.’

Zijn voeten bewogen altijd. Zit toch eens stil, jongen, wat is het toch met jou. Weet ik niet, moeder. Altijd dat gedoe aan tafel, dat moet afgelopen zijn. Ja, moeder. Zit dan ook stil. Doe ik toch zeker? Nog een grote mond ook, als ik zeg dat je beweegt dan beweeg je, goed gehoord, en nou stil, helemaal stil. ‘Ja, moeder.’

‘Hij zegt iets,’ zei Helga.

‘Dat doet hij steeds vaker. Dan is hij in gesprek met iemand, zeggen we dan. Hij leest op zijn manier, of hij praat.’

‘Toen we net thee zaten te drinken, deed hij niet anders dan praten. Ik begrijp lang niet altijd wat hij zegt of bedoelt, maar hij doet tenminste iets nu hij die medicijnen niet meer krijgt, en hij is wat zwaarder ook. Hij was vel over been, langzamerhand, maar kijk nou eens, er zit weer een beetje vlees op zijn armen en zijn wangen zijn minder ingevallen.’

Hij streek over zijn wangen en voelde het knisperen van de haartjes. Zei Helga ingevallen? Wat bedoelde ze ermee? Wat zeg je, Helga? Niks, schat, dat je je moet scheren. Dat doe ik straks, ik heb nou geen zin, het is zaterdag, dus ik heb vrij. Zo kunnen we toch niet de stad in? Waarom niet? Omdat het niet hoort en je moet ook weer worden geknipt, je haren zijn veel te lang. Het is koud in de keuken. Ik doe wel een handdoek over je schouders, trek je shirt maar uit, dan doe ik het meteen. ‘Koude haren.’

‘Haren? Zegt hij dat: haren? Die zijn veel te lang.’

‘Hij wil niet naar de kapper, mevrouw Rademakers. Als we hem in de stoel hebben, laat hij zich er gewoon uitglijden.’

‘Hij heeft nooit gewild. Ik knipte hem altijd. Als ik erbij blijf dan is het goed.’

Helga mocht hem knippen, of Maartje als Helga zei dat ze geen tijd had, of last had van haar hand. Zolang je maar niet aan mijn oren komt, kind. Daar heb je ook haren op, pappa. Gewoon laten groeien, ze doen geen kwaad. Mamma knipt ze altijd af. Mamma weet hoe dat moet. Dat weet iedereen, gewoon knippen, het is zo gebeurd. ‘Niet doen. Blijf af.’

‘Blijf af, dat zegt hij vaak de laatste tijd. Bij alles wat we doen. Hem in bed krijgen is een heel probleem. Een paar verzorgers hebben gevraagd of hij toch niet weer ’s avonds een tabletje mag.’

‘Valium zeker, of librium, of hoe dat spul heet en dan liefst flink zwaar. Sinds hij hier is heeft hij op een keer na Sinterklaas en kerst gemist omdat hij te versuft was. Te duf om er iets van mee te krijgen. Iedereen komt op zijn verjaardag en ik wil dat hij dan niet de hele tijd zit te slapen. Ik heb het met de dokter overlegd.’

‘Ik heb gehoord dat u hebt geklaagd over de blauwe plekken op zijn armen.’

‘En zijn rug en soms zijn benen.’

Hij zag dat de vrouw Helga meetrok naar een plaats te ver weg om iets te kunnen verstaan. Helga beet op haar onderlip. De andere vrouw boog zich naar haar toe. Geheimpjes. Niks voor die oren van jou, zei moeder, ga alsjeblieft de kamer uit. Ik ben net aan het spelen. Jij bent aan het luisteren, ik zie het wel, met die oren van jou hoor je alles, maar nu niet, weg jij. Wat moet ik dan doen? Ga maar buitenspelen, Antonie is aan het voetballen, vraag maar of je mee mag doen. Dan moet ik in het doel, ik moet altijd in het doel. Omdat je te lui bent om achter de bal aan te rennen, hup, jij, buitenlucht is gezond, dat eeuwige gelees, kost je nog een keer je ogen. ‘Ik wil niet naar buiten.’

Alleen Helga keek naar hem, maar ze bewoog zich niet. Ze sprak en maakte bewegingen met haar handen of ze ongeduldig was of kwaad. Niet zo boos worden, Helga. De kinderen halen het bloed onder mijn nagels vandaan, af en toe, Max hangt maar om me heen en Maartje heeft nog steeds last van de waterpokken, als jij nou eens met Max naar de stad ging? Ik ben net thuis, ik ben moe. Joop, ik ben ook moe, alsjeblieft, ga met Max iets doen, naar buiten, kan me niet schelen waar. Goed hoor, ik ben al weg. Hij kwam heel langzaam vooruit, als in een van die dromen waarin hij weg wilde lopen, maar waarin zijn voeten vast leken te zitten. Allemaal zaten ze achter hem aan, de hele buurt. We geven hem op zijn donder, riepen ze terwijl ze dichterbij kwamen. Hij probeerde greep te krijgen op de muren van de huizen om zich vooruit te kunnen trekken, maar het hielp niet. Het geschreeuw werd steeds luider en hij zag dat ze hem te pakken kregen.

‘Joop toch, wat is er. Je zweet helemaal.’

‘Ze komen eraan.’

‘Wie komen eraan, Joop.’

In de vaart waar hij langs moest op weg naar school dreven eenden. Meeuwen doken naar beneden omdat iemand brood in het water had gegooid en hij zag cirkels die van vissen moesten zijn. Dat zei Antonie, als het niet regent en je ziet een cirkel in het water dan is het van een vis die lucht hapt. ‘Daar zijn vissen.’

‘Er zijn hier geen vissen, Joop. Rustig maar, dan breng ik je terug naar je plaats. Hier, pak je boek maar vast. Er zijn geen vissen, je hoeft je niet weg te drukken, dat kost veel te veel kracht.’

Kracht? Waarom had Helga het over kracht? Hij deed helemaal niks. ‘Goed.’

‘Ziet u nou,’ zei de vrouw naast Helga. ‘Hij is helemaal hiernaartoe gereden ondanks de remmen op de wielen. Als hij boos is of bang dan is hij zo sterk dat er geen stoppen aan is. Dan moeten we hem bijna met geweld tegenhouden en daar kan hij plekken van krijgen. Iedereen krijgt snel blauwe plekken als hij bloedverdunners heeft. U moet daar niets achter zoeken.’

Hij zei niets toen Helga hem terugdrukte tot achter de plantenbak en even over zijn hoofd aaide. ‘Bij de anderen zie ik veel minder plekken,’ zei ze, ‘en iedereen krijgt verdunners.’

‘Als u er te vaak over praat, is dat niet goed, mevrouw Rademakers. Er zijn al verzorgers die liever niet bij uw man komen omdat ze bang zijn dat u, eh, ik bedoel…’

‘Ze beschuldig?’

‘Ik heb er al een paar keer ruzie om gekregen. Ik heb mijn baas gevraagd of hij iemand anders wil aanwijzen als aanspreekpunt voor uw man. Gemmeke kan goed met hem overweg en zij vindt het goed.’

De blik, de houding, de gebalde vuisten, meestal kwam er narigheid van. Is mamma boos, pap. Sttt, Maartje, kom maar, dan gaan we een poosje buiten zitten, het is mooi weer. Waarom is mamma zo boos? Ze heeft het druk, lieverd, met Max en met jou, zeg maar even niets. ‘Niks zeggen, Maartje.’

‘Ik ben Helga, lieverd, en ik zeg niks. Helemaal niks. Ze doen maar, hier. Maar als ik merk dat ze je weer van alles en nog wat geven dan zullen ze eens wat zien. Ik wil dat je zo helder mogelijk bent. Iedereen komt, en het kan wel eens de laatste keer zijn.’

De laatste keer. Als oma jarig was, of opa dan moest hij op bezoek. Het kan de laatste keer zijn, Joop, ze zijn al oud. Ik wil niet de hele middag stilzitten. Het is maar een keer in het jaar. Dat zei u vorige maand ook toen oma jarig was en nou is opa het alweer. Allebei zijn ze het een keer in het jaar, en jij gaat mee, zonder gezeur en als je er bent dan spreek je met twee woorden en dan doe je aardig. ‘Zal ik aardig doen?’

‘Goed, Joop. Doe jij maar aardig. Dan is er hier tenminste een die aardig is.’

Als hij drie dikke kussen kreeg, ging Helga weg. ‘Dag, lieverd.’

‘Dag.’

‘Tot morgen.’

‘Goed hoor.’

‘Goedenavond, meneer Rademakers. Ik ga wat beter op u passen.’

Het klonk zo vrolijk dat het een grapje moest zijn, want er was iets wat niet klopte. Hij moest op Maartje passen in plaats van zij op hem. ‘Ik pas op jou.’

‘Wat leuk. Dan is er tenminste iemand die dat doet. Mijn vriend zegt dat ik voor mezelf moet leren zorgen. Alsof ik dat niet kan. Wilt u al naar bed of wilt u nog een poosje in uw stoel blijven lezen?’

‘Goed, kind.’

‘Gemmeke. Ik ben Gemmeke, weet u wel. Ik ben even oud als uw dochter, maar ik ben vanaf deze week uw begeleider. Hoe vindt u dat?’

Wat was een begeleider ook weer? Iemand die met je meeliep? Maar hij liep helemaal niet, hij rolde. En nu zat hij. Of bedoelde ze dat hij met haar mee moest? Naar school, of naar een vereniging waar ze lid van was. Hij hoorde muziek. Disco. Maartje wilde naar de disco, en hij moest haar ophalen. ‘Hoe laat wil je naar huis?’

‘Als u al slaapt, meneer Rademakers.’

Dus ze wilde midden in de nacht thuiskomen. Ik heb mamma gevraagd en die vindt het goed. Ik vind het niet goed, hoe oud ben je nou eigenlijk. Bijna vijftien en Max is er ook, dus ik kan altijd met hem mee. ‘Ik wil het niet.’

‘Ik moet, meneer Rademakers. Na negen uur willen ze me hier niet meer hebben. Maar morgen ben ik er weer.’

Als ik haar niet ophaal dan is ze morgen pas thuis, en Max ook natuurlijk. Vandaag, Maartje, en als je zo’n gezicht blijft trekken dan ga je helemaal niet weg. Ik heb het afgesproken, pap, iedereen gaat, iedereen van mijn klas. Jij bent niet iedereen. ‘Jij bent Maartje.’

‘Gemmeke, meneer Rademakers. Maartje staat daar, in de vensterbank. Ziet u die foto’s? Op de tweede staat Helga en daarnaast staat uw zoon met zijn vrouw. Hoe heet ze ook weer?’

Hij kende ze allemaal, ook de vrouw die hij niet wilde kennen, die naast de man stond die een baby vasthield, de vrouw met de schelle stem die steeds dingen zei waar hij van dacht: dat wil ik helemaal niet weten. ‘Die mag ik niet.’

‘Echt niet? Dat is de vrouw van uw zoon Max. Loes heet ze, het staat achterop, en uw kleinzoon heet Johan, maar ze noemen hem Joop. Naar u.’

Hij keek naar de foto die voor zijn hoofd zweefde en naar de vinger die er tegen tikte. Wat moest Maartje met een foto waar de vrouw op stond aan wie hij een hekel had en dat kind dat stonk en waar iedereen steeds tegen praatte en lachte. ‘Gooi maar weg.’

‘Niet zo mopperen, meneer Rademakers. Trek uw pyjama maar aan, ik help wel even. Ga daarna maar lekker liggen dan geef ik u uw snoepjes. Joachim komt ze zo brengen.’

Hij zag dat Maartje de foto wegzette en toen ze naar hem glimlachte, glimlachte hij terug. Ze leek op haar moeder, of op zijn moeder, dat zou hij moeten navragen als hij de tijd had en als die grote man niet binnenkwam die nooit lachte en door wie hij alles vergat omdat hij bang voor hem was. ‘Ik moet iets vragen.’

‘Wat dan, meneer Rademakers.’

Hij wist dat hij iets moest vragen, maar het was weg en ervoor in de plaats was de man met de grote handen die iets liet zien. ‘Snoepjes,’ zei hij. ‘Waar is het boek?’

Het was geen vraag voor hem, dat kon hij zien, het was een vraag voor Maartje.

‘Naast het bed, dat zie je toch.’

‘Als ik het pak, wordt hij kwaad, maar van jou kan hij alles hebben.’

‘Omdat hij denkt dat ik zijn dochter ben. Of zijn vrouw, dat varieert. Ik pak even uw boek, meneer Rademakers. Daar zitten uw snoepjes in. Waar is zijn tablet, Joachim.’

‘Hier, netjes in vieren. Tussen de tictac ziet hij het niet. Alles aan en in dat boek is goed, je snapt er niks van.’

‘Omdat je hem niet snapt, en er ook geen moeite voor wilt doen.’

‘Als ik hem help dan slaat hij. Als ik hem beetpak, krijgt hij blauwe plekken. Schiet een beetje op. Om negen uur ben ik weg.’

‘Doe uw boek maar open, meneer Rademakers. Kijk eens, uw snoepjes voor in bed, eet u ze maar lekker op.’

Hij pakte een snoepje en bekeek het van alle kanten. Toen de grote man zijn hand naar zijn mond duwde, maakte hij een beweging waardoor de tictacs uit het boek vielen. ‘Rotzak,’ zei hij terwijl hij het boek tegen zijn borst drukte.

‘Zo gaat het altijd,’ zei de man. ‘Meestal kruipt hij in elkaar, maar soms slaat hij en als ik iets terugdoe dan komen er klachten.’

‘Doe dan ook niet zo wild. Hier, meneer Rademakers, uw snoepjes. Eet ze maar lekker op, dan krijgt u een glaasje water.’

‘Daar moet hij vannacht van pissen.’

‘Dat moet hij toch. Wanneer moeten de snoepjes voor morgen erin?’

‘Dat doet Sheryl vanavond wel. Die heeft deze truc bedacht. Hij eet zijn snoepjes en als er een tabletje tussen zit dan blijft hij mooi rustig.’

‘Weet zijn vrouw ervan?’

‘Nee, Gemmeke, die weet nergens van en verpest het nou niet, want vorige week hebben we hem drie keer in bed kunnen tillen omdat hij zich eruit had laten donderen. Daar krijgt hij ook blauwe plekken van, maar leg dat de familie maar eens uit. Alles op, Rademakers, mooi zo, dan nu water drinken en slapen.’

‘Ja,’ zei hij en hij probeerde langs de man te kijken. Hij zag Maartje niet, maar hij hoorde haar wel en zolang hij haar hoorde, was het goed.

‘Verrek, hij slaapt al.’

‘Dat lijkt maar zo, weet je dat niet eens.’

‘Als ik met Sheryl werk, of met Hein wil hij alleen maar rechtop zitten en kijkt hij of we hem op willen eten.’

‘Omdat hij bang voor je is, volgens mij. Ook voor Sheryl met haar ruwe gedoe. Ik ben nu zijn begeleider en ik wil dat jullie lief voor hem zijn. Moet je zien, halverwege de zestig en nou al jaren hier. Als ik naar mijn vader kijk en denk dat hij hier ook had kunnen zitten…’

‘Jij bent te zacht voor een verzorgingshuis, Gemmeke.’

‘En jij bent te hard. Over een paar weken is meneer Rademakers jarig en dan wil ik niet dat hij blauwe plekken heeft, onthoud dat.’

‘Jouw cadeautje?’

‘Als je dat maar weet.’

Zijn cadeautje. Maartje had iets voor hem gekocht, maar hij mocht niet weten wat. Wat is het dan, lieverd, vertel maar. Een geheimpje, pappa, ik mag niks zeggen. Ook niet stiekem? Als mamma het merkt, of Max. Heeft Max ook een cadeau? Dat weet ik niet, ik denk van wel, maar Max vertelt nooit iets. ‘Allemaal geheimpjes.’ Hij ging rechtop zitten toen Maartje in de lach schoot. Max deed mee, gedempt en op de achtergrond, want Max deed zelden iets voluit. ‘Kinderen,’ zei hij. ‘Lief hoor.’ Hij wilde nog iets zeggen, maar kon er niet opkomen en daarom glimlachte hij nog een keer.

Het enige dat hij wilde, was slapen. Moeder was op bezoek geweest met een tante van wie hij de naam niet kon onthouden en die steeds harder snauwde. Hij had papier gehaald voor de drukkerij, met de bakfiets omdat de bestelauto’s allemaal weg waren en er dringend papier nodig was. Hij had gezwommen in het zwembad met zijn klasgenootjes, maar hij had natuurlijk weer chloorwater binnen gekregen waardoor hij eindeloos moest kokhalzen en hoesten. Hij had onkruid moeten krabben uit het pad achter het huis omdat hij door het perkje was gefietst en het houten hekje had vernield dat zijn vader had getimmerd en daarna had hij moeten zingen in de speeltuin, als enige omdat iedereen zei dat hij niet durfde en hij bang was dat hij op zijn donder zou krijgen als hij bleef weigeren.

‘Wakker worden, lieverd. Je bent jarig. Gefeliciteerd.’

De kussen waren nat en daarom veegde hij over zijn wang voor hij zijn ogen opendeed en rondstaarde in een kamer die hij niet herkende. ‘Gaan we dan naar huis?’

‘Je bent thuis, Joop en je bent jarig. Iedereen zit al in het kleine zaaltje op je te wachten.’

‘Ja, moeder.’

‘Moeder? Ik ben Helga. Wat is er in ’s hemelsnaam met hem aan de hand. Gisteren was hij zo goed.’

‘Hij heeft vannacht een aanval gehad, mevrouw. We dachten dat het een beroerte was, maar nu denk ik aan een nieuwe tia, of misschien twee achter elkaar. Toen ik met mijn dienst begon, ben ik bij hem geweest en toen kon hij geen woord uitbrengen. Nu gaat het een stuk beter. Het zijn, denk ik, kleine tia’s geweest en daar kunnen ze snel van opknappen.’

‘Kunnen.’

‘Je weet het nooit, mevrouw Rademakers. We kunnen niet in zijn hoofd kijken.’

Tante kwam terug, maar nu met een cadeautje en daarom wist hij niet wat hij moest doen. Hij wilde het cadeautje, maar hij wilde tante geen zoen geven, want dan zou hij er twee of drie terugkrijgen, natte, nog natter dan die van daarnet, en nu wilde ook nog iemand in zijn hoofd kijken, het beste wat hij kon doen was weglopen.

‘Wat ga je doen, schat?’

‘Weg.’

‘Waar naartoe?’

‘Tante is daar.’

‘Welke tante, Joop?’

Hoe moest hij nou weten welke tante, ze leken allemaal op elkaar. ‘Met een cadeautje.’

‘Het gaat heel wat beter dan vanmorgen, mevrouw Rademakers, je hebt kans dat hij steeds meer opknapt. Ik denk wel dat hij begrijpt wat we zeggen, want u had het over verjaardag en hij had het over een cadeautje. Zal ik hem maar in zijn stoel zetten?’

‘Kan hij niet voor een keertje lopen?’

‘Hij kan het wel, volgens ons, maar hij wil niet meer. Hij liet zich soms gewoon vallen, dus als ik u was… In de stoel blijft hij op zijn plaats. Zonder stoel wil hij wandelen en als iemand hem tegenhoudt, slaat hij.’

‘Sla je nog steeds, Joop?’

‘Helga?’

‘Als u hem niet recht aankijkt, weet hij niet dat u er bent. U kunt het beste voor hem blijven staan.’

‘Vorige week ging het nog wel als ik naast hem zat.’

‘De nacht heeft hem geen goed gedaan. Hij trekt wel bij, maar voorlopig kunt u het beste vlak bij hem blijven, zodat hij u goed kan zien. Zullen we dan maar, meneer Rademakers? In de stoel en dan naar de feestzaal?’

‘Heeft hij al gegeten?’

‘Een paar uur geleden, maar ik heb hem weer naar bed gebracht. Hoe uitgeruster hij is hoe beter het gaat, maar het kan heel goed dat hij over een paar uur alweer naar bed wil.’

‘Op zijn 65ste verjaardag.’

Waarom zuchtten ze nou allebei, Helga die voor hem bleef staan en de vrouw wier stem hij zo goed kende dat zij beter Helga kon zijn. Het klonk alsof hij iets had gedaan wat hij niet had mogen doen. Dat komt door tante, moeder, ze vroeg of ik haar naam nog wist en toen ik nee zei wilde ze mijn cadeautje niet geven. Sophie, lieverd, tante Sophie uit Hillegom, ze is helemaal naar hier gekomen voor jou. Ze zei dat ik niks kreeg als ik haar naam niet noemde. Ga dan maar gauw naar haar toe en zeg dat je het weer weet, Sophie, goed onthouden. ‘Geef maar.’

‘Wat moet ik geven, Joop.’

Hij keek naar het gezicht vlak voor hem. Dat was tante helemaal niet. ‘Wie ben jij?’

‘Helga, Joop. Alsjeblieft. Dát weet je toch nog wel?’

‘Natuurlijk wel.’

‘Laat hem nou maar even, mevrouw Rademakers. Hoe minder hij zich opwindt hoe beter. Houdt u er rekening mee dat hij slecht tegen lawaai kan en straks, met al die mensen…’

‘Zal ik maar zeggen dat ze naar huis moeten gaan? Max is er waarschijnlijk al met zijn vrouw en kind en hij zou mijn vriendin meenemen. Maartje komt met haar vriend. Iedereen die ertoe doet, komt. Dan zijn we in elk geval nog een keer bij elkaar.’

‘Probeert u het maar met hem, mevrouw Rademakers. Als het niet gaat, brengt u hem gewoon terug. Ik kom straks ook even. Soms wordt hij rustig als hij mij ziet.’

‘Ik ben blij dat jij het hebt overgenomen van Marjo. Jij let tenminste op hem.’

‘Te veel, volgens mijn baas. Vorige week kreeg ik een standje omdat ik te vaak bij hem was. Dat mag niet, extra tijd aan iemand besteden. Wat ik voor de een doe, kan ik niet voor de ander doen, zegt hij, en als ik zo doorga dan krijg ik een officiële berisping.’

‘Ben je dan zo vaak bij hem?’

‘Meer dan het kwartier dat ervoor staat. Ik heb gezegd dat ik extra op uw man let omdat hij nog zo jong is. Jaren jonger dan het gemiddelde. Maar dat maakte geen indruk.’

‘65, vandaag en al bijna vier jaar hier. Zou hij weten hoe oud hij is geworden?’

Natuurlijk wist hij dat. Dat zei ze net toch zeker, 65, was dat oud of niet?

‘Hoe oud ben je, Joop. Weet je dat?’

‘Vijf…’ Er moest nog iets achter, maar het was ineens weg, net zoals de tantes weg waren en de versiering in de kamer en om de poten van de stoel die op de plaats stond waar hij altijd aan tafel zat. ‘Vijf…’

‘…enzestig. Knap hoor. Vanaf vandaag ben je officieel gepensioneerd, Joop en we gaan het met ons allemaal vieren. Kom maar, dan tillen Gemmeke en ik je in je stoel en dan rollen we je naar de zaal waar Max al is met kleine Joop. Wat doe je nou?’

Hij kon net niet bij het boek. Natuurlijk weer meegenomen door Antonie, om hem te pesten, of door die grote man met dat zwarte haar. Als je maar van mijn boek afblijft, jij. Hoe heet het ook weer, opa, De Winkeljuffrouw? Wat moet jij nou nog met een winkeljuffrouw. ‘Opa?’

‘Die is dood, Joop. Je hebt geen opa meer, en ook geen vader of moeder. Hou je handen nou maar stil. Hier heb je je boek, kijk er maar in.’

Als hij maar kwaad werd dan bleven ze wel van zijn spullen af, altijd moest hij eerst boos worden, waarom luisterde dan ook nooit iemand, Antonie niet, opa niet, niemand, maar als hij kwaad werd dan maakten ze meestal niet langer zoveel lawaai.

‘Goed vasthouden, Joop, dan gaan we naar de feestzaal.’

Hij voelde twee handen langs zijn gezicht, zo zacht dat hij wist van wie ze waren, maar toen hij zijn mond open had, was de naam verdwenen. ‘Ja.’

‘Je bent lief. En je bent jarig, en iedereen is er langzamerhand wel. Als je binnenkomt gaan ze zingen. Voor jou. Dat is leuk dus je moet niet gaan slaan, of tegen het wiel van je stoel schoppen. Goed?’

Iets was goed, dat voelde hij aan de manier waarop het werd gezegd. Goed, mamma. Goed, Helga. Goed, kinderen. Alles was goed nu hij in de stoel zat met zijn boek op schoot en nog steeds een van de twee handen van daarnet tegen zijn wang. ‘Goed.’

‘Hij reageert tenminste weer, mevrouw Rademakers. Vanmorgen hield ik mijn hart vast, maar nu denk ik dat het wel gaat. Als u zich alleen redt dan ga ik nu iets anders doen. Ik kom dus nog even kijken.’

‘Goed, Gemmeke. Dankjewel.’

Alweer goed. Zie je wel dat alles goed was. ‘Goed hoor.’

‘Ja, Joop, goed. Laat het boek niet vallen, we gaan naar de zaal.’

Hij hoorde een bekende stem zeggen dat hij vrolijk moest zijn voor hij zijn handen tegen zijn oren drukte omdat het Lang zal die leven pijn deed in zijn hoofd. Meer pijn dan anders, want iedereen die in zijn hoofd zat, leek erop uit te zijn om hem pijn te doen, Antonie door te schreeuwen, vader door te timmeren, de hond van de buren door te blaffen, de auto’s die langs het huis reden, de trein in de verte, iedereen, alles.

‘Dit is voor jou, Joop. Dat weet je toch?’

Toen het stil werd in de kamer voelde hij zich rustiger. Hij knikte toen een stem achter zijn hoofd vroeg of hij het zingen mooi had gevonden.

‘We zijn er voor jou, Joop. Kijk, daar staat Maartje met haar vriend. Weet je nog hoe hij heet?’

‘Maartje.’

‘Hij heet Remko en hij maakt gedichten. Hij heeft iets gemaakt voor je verjaardag. Weet je nog wel, je bent jarig. Hoe oud ben je ook alweer?’

Hij had het vandaag nog gehoord. Of gisteren. Iemand had het verteld. Hij was jarig, en hij was oud, of juist niet oud. Hoe oud ben je geworden, Joop. Vijf, tante. Hoe oud zijn we nu? Zeven, tante. ‘Zeven.’

‘Zeventig? Nog lang niet. Maartje, pappa denkt dat hij al zeventig is.’

‘Niks hoor. Kijk eens, we hebben een cadeautje voor je. Remko, laat het maar zien.’

Hij keek naar papier en streek er met een vinger over, net als vroeger. Eerst keek je naar het papier, daarna voelde je het, dat hoorde nu eenmaal. Houtvrij papier was glad. ‘Weinig hout.’

‘Maak het eens open, pap. Scheur het er maar af.’

Zijn vinger gleden langs de randen, nergens voelde hij een begin en daarom liet hij het vallen.

‘Wat doe je nou, pap. Het is een boek, dat voel je toch zeker wel. Wacht maar, ik zal het open maken. Kijk, François Villon, Het grote testament in Nederlandse verzen overgebracht door K.J.A. Janson. Dat staat op de voorkant. We vonden het op zolder. Vroeger keek je er altijd in.’

Hij herkende de afbeelding van een man en een vrouw tussen twee bomen die geen echte bomen waren en hij herkende de letters al wist hij niet wat voor korps het was. Hij volgde de vingers van Maartje die het boek open deed en keek naar de regels van wisselende lengte en de uitgevulde regels in een kleinere letter onder aan de pagina’s. ‘Mooi.’

‘Zie je wel dat je het nog wel weet. Ik zei al tegen mamma, dat vindt pap mooi. Het zijn gedichten en onder aan elke pagina staat wat ermee wordt bedoeld, geloof ik. Remko weet er veel meer van dan ik.’

Het gezicht dat voor hem verscheen, kwam hem onbekend voor, maar het keek of het veel van hem verwachtte. ‘Dag, pa.’

Pa? Was hij de vader van het gezicht? Dat ernaast herkende hij, dat was Maartje, of Helga, het zou hem straks wel te binnen schieten, maar dat met die snor had hij nog nooit gezien. ‘Ga weg.’

‘Weg, pappa? Dat is Remko. Mijn vriend. Die een gedicht voor je heeft gemaakt.’

Hij zwaaide net zolang tot het onbekende gezicht weg was en zette zich zo hard af tegen een tafelpoot dat zijn stoel achteruit rolde.

‘Hou hem tegen. Max, pak jij de stoel maar. Pappa is soms zo sterk, ik snap niet waar hij het vandaan haalt. Hij wordt steeds magerder, maar als hij krachtzet, kan ik hem niet houden. Nu komt Max, Joop. Je zoon. Kijk maar.’

Die ogen kwamen hem bekend voor, net als de trek om de mond, zo keek hij zelf ook als hij weg wilde. ‘Max.’

‘Gefeliciteerd, pap. Loes en kleine Joop zijn even naar de wc, maar ik zal je je cadeautje alvast geven. Ook gedichten, dus Remko had dit boekje ook mee kunnen nemen. Van B. Servet. Eén per pagina, heet het. Kijk eens achterin?’ Hij volgde met een vinger de vingers die pagina’s omsloegen en keek naar de nagel die tegen het boekje tikte. ‘Zie je het? Ik zal het voorlezen. Gezet uit de Perpetua staat er. De Perpetua is een letter die je mooi vond en daarom had je het boekje bewaard. Wij doen er niets mee dus we dachten: we geven het terug aan pa. Hoe vind je het?’

‘Mooi.’

‘Zie je wel dat hij dingen herkent. Hij vindt het echt mooi. Net leek het of hij moest nadenken, maar nu kwam het meteen. We hebben nog meer voor je, maar dat komt wel. Eerst wil Anke je feliciteren, dat is de vriendin van ma.’

‘Gefeliciteerd, Joop, dit boek krijg je van mij. Kijk eens wat een mooie voorkant met die hond? En achterin staat iets over de Times, dat is de letter. Mooi hè.’

Hij liet het boek vallen toen achter hem iemand gilde. Alle gezichten voor hem verdwenen en iedereen sprak door elkaar. Hij kromp ineen en drukte De Winkeljuffrouw tegen zijn borst. Zijn oren deden pijn en zijn hoofd stroomde vol mensen, allemaal met honden die blaften en kinderen die gilden. Net als op het strand, waar hij een wollen zwembroek aan had die prikte en waar pappa steeds kwader werd omdat er honden losliepen die op het strand helemaal niet mochten komen.

‘Pap, wat is dat nou, gooi je dat cadeau zomaar weg? Johan is er, kleine Joop, samen met Loes, kijk nou even naar hem.’

Zijn hoofd gonsde en er spraken zoveel mensen dat hij niemand verstond. Als hij zijn oren dichtdrukte werd het minder, maar iemand trok steeds zijn handen weg. Toen hij zijn ogen sloot, zag hij alleen de mensen in zijn hoofd, veel te veel, niemand stond stil, iedereen sprak met iedereen, maar niemand met hem. Hij zat daar maar, in een hoek, met boeken op zijn schoot die hij niet las omdat er te veel lawaai was.

‘Slaapt hij nou?’

‘Hij is bang van de geluiden, Max. Ik geloof dat hij niet meer tegen kleine kinderen kan.’

‘Wat doe ik hier dan nog?’

‘Je vader kan er toch niks aan doen dat hij is zoals hij is?’

Hij deed een oog open en zag een jongen die hij kende, zo groot als een man. Met een vrouw die hij eerder had gezien en die een kind op een arm had. ‘Jullie mag ik niet.’

‘Ook al niet? Eerst Remko en nou Loes, of is het Johan?’

‘Ik ga weg, moeder.’

‘Ik ook, mam, door de drukte wordt hij steeds, …hoe moet ik het nou zeggen.’

‘Gek? Zeg het dan, toe maar Max. Je vader is gek en dat wil jij niet zien, daarom kom je bijna nooit en als je er bent dan wil je weg. Ga maar naar huis, jij, jullie allemaal. Ik zoek Gemmeke en dan breng ik pappa terug. Denk later maar eens aan hoe het ging toen hij 65 werd. Misschien is het zijn laatste verjaardag en jullie weten wat jullie hebben beloofd.’

‘Ik heb niks beloofd en als het zo doorgaat, komen er nog minstens tien verjaardagen.’

‘Wel drie keer hebben jullie het beloofd. Jullie zouden rustig zijn en zacht praten omdat hij niet veel kan hebben. Ga allemaal maar weg.’

‘Ik blijf wel, mam. Om je te helpen met opruimen. Wat doen we met de broodjes en de frisdrank?’

‘Die gooien we in de afvalbak. Ik moet het niet meer.’

Die stem kende hij. Dat was Helga als ze boos was, Helga die zo rechtop kon staan dat ze langer leek dan hij. ‘Jij bent Helga.’

‘Ja, Joop. Ik ben Helga. Lieverd toch. Omdat ik kwaad ben hè, als ik me opwind, weet je wie ik ben.’

‘Helga.’

‘Weet je ook waarom ik hier ben?’

Omdat ze er was, altijd. Omdat het hoorde. ‘Om toch.’

‘Ja, Joop. Om toch. God, kinderen, ga alsjeblieft weg. Maartje, zoek Gemmeke, ze zou nog komen en ik heb haar nu nodig. Max, als jij Anke wilt afzetten... Remko, wacht maar op Maartje in de gang of de hal. Stil maar, Joop, niet zo aan me trekken, ik ga nog lang niet weg. Ik ga mee naar je kamer en ik blijf tot je niet meer jarig bent.’

Ze kwamen als het rustig was, vaak ’s nachts en ze haalden herinneringen op op een manier dat het leek of hij ze voor de eerste keer beleefde. Dan voelde hij zich goed, vooral als opa kwam die verhalen vertelde en gedichtjes zei. Ik zal je vertellen van Evert en van Elle, Evert schoot de knijnen dood en Elle verkocht de velle. Of: Holle Bolle Gijs at een koe en een kalf en een heel paard half, een os en een stier en zeven vaten bier, een schip vol schapen en een ton vol rapen en nog kon Gijs van de honger niet slapen.

Als opa vertelde dan verdwenen de anderen naar de achtergrond, de kinderen uit de buurt, de jongen naast hem in de klas die de langste was van de school en die Dick heette, de meester die, als je ondeugend was geweest, zei dat je tussen zijn benen door moest kruipen en die je dan met de liniaal een klap voor je billen gaf. Opa was hem het liefst, niet alleen door de verhalen en de rijmpjes, maar vooral door de boeken die hij meenam: Het klokje van zeven uur en dus…, Daantje, Dik Trom, Pietje Bell. Opa ging alleen weg als Helga kwam om met hem te praten, Helga met wie hij maar één keer echt ruzie had gehad. Door de kinderen was er vaak wel iets, maar echt ruzie hadden ze vlak na de dood van Antonie toen hij niets wilde zeggen, ook niet tegen haar. Omdat hij te goed wist wat hij zeggen wilde, maar geen idee had met welke woorden. Alles wat hij bedacht was verkeerd en elke zin die midden in de nacht mooi leek, was de volgende ochtend lelijk geworden. Na een half jaar was hij gaan praten, maar nooit had hij gezegd wat hij echt wilde zeggen, behalve een keer toen hij zei dat hij een beetje blij was dat Antonie dood was omdat Antonie nou niet meer met haar uit kon gaan. Helga zei dat ze Antonie nooit had gewild en dat hij niet zo gek moest doen. Gek moest denken, had ze gezegd. Hij moest niet zo gek denken en hij moest helemaal niet blij zeggen, hoe kon iemand nou blij zijn over zoiets ergs. Hij had zich omgedraaid en was weggelopen: zie je wel, ik kan nooit iets op de goede manier zeggen, als ik me stil hou, gaat het misschien wel een keer over.

‘Nooit over, Helga.’

‘Ben ik nu weer Helga? Gisteren was ik nog Maartje, maar ik ben Gemmeke. Hebt u uw boek verstopt?’

Alleen opa kwam boeken brengen, maar alle anderen wilden ze ook hebben en als hij ze niet wilde geven dan pakten ze ze. Daarom verstopte hij het boek dat altijd bij hem lag achter zijn rug als hij in de rolstoel zat.

‘U kunt nu hier zitten, meneer Rademakers, op de plaats van mevrouw Ankers. Ze is vannacht overleden, mevrouw Ankers, dus nu kan ze nooit meer aan uw kleren trekken en kunt u op uw gemak naar buiten kijken. Er ligt sneeuw, ziet u wel?’

Hij wilde voor in de bus zitten, maar Wimpie was hem voor met die dikke vrouw van hem en daarom bleef hij expres in het gangpad staan met een been tegen de tas die Wimpies vrouw op haar schoot probeerde te trekken.

‘Even omhoog, meneer Rademakers, anders laat ik u in uw stoel. U kunt best aan tafel zitten, dan hebt u meer ruimte voor uw armen. Of kijkt u naar de sneeuw? Helemaal wit, maar het gaat dooien, dus het wordt straks prut.’

Hij grijnsde toen hij zag dat ze vergeefs aan de tas trok en kwam pas in beweging toen iemand hem een duw gaf. Vast Harm, maar als hij omkeek zou Harm lachen, met zo’n uitlachgezicht.

‘Goed zo. Dit wordt uw vaste plaats. Windy, meneer Rademakers krijgt de plek van mevrouw Ankers, dan kan hij naar buiten kijken. Heb je nog iets gehoord over mevrouw Absma? Ze is haar gebit weer kwijt. En Van der Goot mist zijn horloge.’

‘Dat gouden?’

‘Doublé, zei zijn vrouw. Niks waard, maar dat weet hij niet. Ik heb alle afvalbakken nagekeken en de kast met de bezems.’

‘Daar komt Van der Goot toch nooit?’

‘Vorige week vonden we hem in een kast op afdeling 3. We hebben meer dan een uur gezocht. Je had geluk dat je vrij was, want we werden er allemaal onrustig van. Uw boterham, meneer Rademakers, niet twee stukjes tegelijk nemen hoor.’

Het was druk in de bus en rumoerig. Iemand had iets gezegd over eten, maar hij had het niet verstaan. Natuurlijk gingen ze eten, maar eerst moest hij een zitplaats en omdat de bus heen en weer ging, durfde hij bijna geen stap te zetten.

‘Niet zo bewegen, meneer Rademakers. Windy, weet jij waar de blokken zijn voor de wielen? Hij gaat maar heen en weer. Brood, meneer Rademakers, mond open en hap.’

Achter meneer Van Buiten wilde hij niet zitten, dan kon je je mond niet opendoen, want dan begon hij later een keer over wat je had gezegd. Dat soort grappen hoor ik liever niet, Joop. Nee, meneer Van Buiten, ik heb er niet aan gedacht. Van Klaas verwacht ik niet anders, maar van jou valt het me tegen.

‘Nu stilzitten. Kijk nou, de thee loopt in uw boord. Gemmeke vindt het misschien niet erg, maar ik wel. Straks kan ik u weer een droog overhemd aantrekken. Als ik het niet doe dan zegt Helga er wat van.’

Helga was toch ziek? Helga wilde niet mee omdat ze zich niet goed voelde en misselijk werd in een bus. Waarom hadden ze het dan over Helga?

‘Nu uw hoofd ook nog stil, dan kunnen we verder. Dat gedraai, zoveel valt er ook niet te zien. Kijk maar naar uw bord, of naar buiten, naar de sneeuw.’

Het beste was achterin te gaan zitten en zijn ogen dicht te doen. Niet naar buiten kijken en net doen of niet iedereen hard zat te praten. Straks gingen ze zingen, dat deden ze altijd als ze met de drukkerij een dag uit waren. Als hij achterin zat dan kon hij zijn handen tegen zijn oren drukken zonder dat ze om beurten commentaar gaven.

‘Zie je dat? Nou houdt hij weer een hand tegen een oor.’

‘Omdat hij het te lawaaiig vindt.’

‘Niet meer dan anders. Nee, meneer Rademakers, één hand is genoeg. Hallo, slaapt u nou of niet. Dat doet-ie tegenwoordig weer, zomaar in slaap vallen midden onder het eten.’

‘Laat hem maar. Hij is tegenwoordig ’s nachts vaak in de weer, daarom hebben we het hek van zijn bed ook omhoog. Ik hoop dat dat genoeg is. Joachim dacht dat hij eigenlijk een band om moest. Als hij over het hek klimt en valt dan weet je niet wat er gebeurt.’

Waarom zijn ene hand niet omhoog wilde begreep hij niet, maar als hij zijn hoofd scheef hield en een oor tegen zijn schouder drukte, hoorde hij bijna niets. Alsof iedereen in de bus was uitgestapt en hij alleen naar Düsseldorf reed waar de kerstmarkt was waar hij helemaal niet heen wilde, maar wel moest omdat hij anders ruzie kreeg met iedereen.

‘Sheryl zei dat je vandaag goed was, Joop. Veel beter dan de afgelopen weken, zei ze.’

‘Ik ben vanmorgen op de scooter naar de zee geweest. Met Helga.’

‘Ik ben Helga.’

‘Moeder zat achterop, ze was kwaad.’

‘Waarom, Joop.’

‘Helga wilde niet met de scooter in het water.’

‘Wij hebben nooit een scooter gehad, lieverd.’

Hij zag zichzelf rijden, met Helga achterop die toen nog lang haar had dat ze vastzette met een elastiekje omdat er anders door de wind knopen in kwamen. Knopen in het haar. Hij friemelde aan zijn overhemd. Hoe konden knopen in haar haren komen als ze achter hem zat? ‘Moeder was boos.’

‘Dat was ze altijd, Joop, vooral als ik bij je was. Herken je dit blikje?’

Zijn gezicht werd opzij getrokken, maar hij verzette zich niet, want hij kende het gevoel van de hand. Die was van Maartje, of Helga, of misschien moeder, allemaal hadden ze dezelfde handen.

‘Kijk je even naar me, Joop?’

‘Helga,’ zei hij toen hij een paar seconden naar de ogen had gekeken.

‘Ken je dit blikje nog?’

Zijn hoofd werd naar beneden geduwd en hij zag een blikje met erop een man met een slappe puntmuts. Terwijl hij keek, rook hij een lucht die hij kende. ‘Sigaren.’

‘Het Hofnarblikje dat je in de schuur had. Weet je nog wat je er in bewaarde?’

Haal eens sigaren voor me, jongen. Welke, pa? Die ik altijd rook, wat anders, hier heb je geld, wat je terugkrijgt geef je aan mij, dus haal het niet in je hoofd om snoep te kopen. Bij de kauwgum zijn filmsterplaatjes, die Antonie en ik sparen, van Rooie Roggers en zo. Kauwgum koop je maar van je zakgeld, over een half uur wil ik mijn sigaren. ‘Ja, vader.’

‘Joop, kijk me aan. Ik ben Helga. Hel-ga, weet je wel.’

Als ze zijn kin pakte dan deed moeder hem pijn, net als de juf van de eerste en tweede klas en als ze dat deed dan zei hij ja juffrouw. ‘Ja, juffrouw.’

‘Het blikje van de Hofnarsigaren, weet je nog wat erin zat?’

Hier, vader, de sigaren, ze waren duurder geworden zei de mevrouw van de sigarenwinkel dus u krijgt niets terug, je vader moet maar even op het bandje kijken, zei ze, daar staat de prijs. Alweer duurder? Ik moet nog vier centen brengen, zei ze, maar dat kan morgen wel. Hier, vier centen, meteen terug, denk je dat ik schuld wil hebben bij die uitzuigers?

‘Joop, probeer te denken. Probeer het tenminste, alsjeblieft.’

‘Vier centen.’

‘Geen centen, Joop. Tabletten. Max vond ze toen hij de schuur opruimde, omdat jij… nou ja, alles begon te roesten en het moest er een keer van komen. Allemaal tabletten in dat blikje, Joop, en toen we gingen zoeken, vonden we op zolder buisjes met tabletten in een leren tas waar Leica op stond. Van de camera die jij een keer hebt gekocht omdat we op vakantie gingen naar Harderwijk.’

Ze waren op een strand, allemaal, hij met Helga en de kinderen en Antonie die alleen met hem wilde praten en niet één keer met de kinderen die deden of Antonie niet bestond. ‘Dood was.’

‘Ja, schat. Ik weet het. Toen ik het blikje zag, wist ik weer wat je toen bedoelde, die keer dat je erover begon. Toen je zei dat je niet verder wilde als je slecht was. Ik dacht toen dat je het vooral zei omdat je kwaad was op jezelf en op iedereen, omdat je vergeetachtig werd en zo. Ik heb het er met Gemmeke over gehad, maar die zei dat ik er niet meer aan moest denken. Niet naar de dokter gaan, zei ze, er is sinds een maand een nieuwe, de zoveelste en die is gereformeerd of streng hervormd, ik weet het niet precies. Mag ik je boek eens zien?’

Hij liep nog op het strand, hoofd in de wind en een hand boven zijn ogen tegen het zand. Welk boek, wie liep nu over het strand met een boek, hij had zijn handen vol met spullen van de kinderen, plastic schepjes, een emmertje, droge sokken omdat ze toch het water inliepen. ‘Het waait. Ik zie niks.’

‘Op je schoot. Niet schrikken. Ik pak het even. Zie je wel, allemaal snoepjes en tabletten. Ik dacht al zoiets toen ik Gemmeke zag kijken. Hou maar vast dat boek, Joop. Niet schrikken, ik zag Sheryl net in de gang en ik roep haar even.’

Hij sloeg een hand tegen een oor toen Helga riep, maar zei niets. Als Helga riep dan was dat nodig, ze deed zoiets nooit voor niets.

‘Of Gemmeke nog komt, vroeg ik.’

‘Vanavond, mevrouw Rademakers. Ze heeft nachtdienst. Met uw man gaat alles goed, dat kan ik net zo goed zeggen als Gemmeke. Vandaag beter dan anders, veel beter. Vreemd, die oplevingen die ze ineens kunnen hebben.’

‘Heb je wel eens in het boek van hem gekeken?’

‘De Winkeljuffrouw? Iedereen kent dat boek toch?’

‘Erin gekeken. Opengedaan.’

‘We stoppen er tictacs in, mevrouw Rademakers. Die vindt hij lekker, en tussen de tictacs doen we een paracetamolletje, in vier stukken. Hij heeft vaak pijn.’

‘Waarom weet ik daar niets van?’

Hij zag de kinderen bang worden van de stem en zelf ging hij ook een stukje opzij. Als de stem zo klonk dan moest je oppassen, dan was er iets, maar als je verstandig was, vroeg je niet wat, want als je moeder nog kwader maakte dan kreeg je een tik en daarom hield hij zich stil, net als Antonie en Max en iedereen op het strand dat wit was, maar dat zou wel van de koppen van de golven komen.

‘Iedereen hier heeft af en toe pijntjes, mevrouw Rademakers. Als we dat elke keer aan alle familieleden moeten melden dan blijven we aan de gang.’

‘Wat heeft Joop dan?’

‘Hij wrijft vaak over zijn buik en soms over zijn borst. Heel vaak over zijn slapen.’

‘Hij heeft altijd al hoofdpijn gehad. Van die migraine waar niemand iets aan kon doen.’

Hij moest naar huis omdat hij naar de wc moest. Elke keer als hij moest, kreeg hij buikpijn waar hij krom van ging lopen. Soms drukte hij met zijn handen tegen zijn buik en een enkele keer hielp het. Nu ook, maar het vervelende gevoel in zijn hoofd werd groter. Veel te veel mensen die erin zaten, daar was een hoofd toch veel te klein voor?

‘Kijk, nou drukt hij tegen zijn buik.’

‘Misschien moet hij naar de wc.’

‘Hij is al twee keer geweest, het kan van alles zijn, daarom geven we als het nodig lijkt een paracetamolletje. Dat gaat het beste als hij tictacs uit zijn boek heeft gegeten. Dat boek is alles voor hem. Alles wat erop, eraan en erin zit, is goed.’

Hij was bang van de vrouw die tegen zijn boek tikte en die met haar grote gezicht soms zo dichtbij kwam dat hij niet wist hoe klein hij zich moest maken. ‘Auw.’

‘Pijn, meneer Rademakers? Hij hoort ons erover praten en hij reageert erop. Dat doet hij als hij een goede dag heeft. Ik denk niet dat hij nu echt pijn heeft.’

‘Maar je weet het niet.’

‘Nee, mevrouw, we weten het niet. We weten veel te weinig van dat soort leven, maar wat kunnen we eraan doen?’

‘Daar wil ik het met Gemmeke over hebben, maar het kan wel een dag wachten, zo’n haast heeft het niet. Niemand heeft hier haast.’

‘Behalve het personeel. Wij hebben altijd haast, maar wie maakt zich daar druk om?’

‘Nou zeg.’

Hij keek pas op toen hij zeker wist dat de vrouw met het grote gezicht en de harde handen weg was. ‘Ik ken jou.’

‘Ja, schat, je kent me.’

‘Niet tegen mamma zeggen dat ik door de regen heb gelopen hoor?’

‘Nee, lieverd. Ik zeg niets meer. Tegen niemand. Behalve tegen Gemmeke, maar daar schiet ik ook niks mee op.’

De snelheid waarmee donker overging in licht verbaasde hem allang niet meer, maar soms schrok hij van het gezicht vlak voor zijn ogen, en de mond die openging en dicht zonder dat hij geluid hoorde. Pas als alle duisternis was verdwenen, verstond hij de woorden.

‘Toe, Joop, zeg nou iets, of knik. Je ziet me toch zeker wel?’

‘Dag?’

‘Je weet toch wel wie ik ben? Helga, weet je wel, Helga.’

‘Helga.’

‘Hèhè, er komt weer wat leven in je ogen. Soms lijkt het of je er niet bent, niet in deze kamer in elk geval. Gemmeke zei net dat het soms is of je in een andere wereld bent.’

Hij wist niet wat de vrouw bedoelde en daarom bewoog hij zich niet. Net als vroeger: als je niks deed, zei niemand iets tegen je, dan kon je doen of je helemaal alleen was, al was de kamer nog zo vol. Het hoofd verdween uit zijn blikveld en het werd donker. Pas toen iemand aan hem trok kwam het licht terug.

‘Hier, Joop. Ik zal recht tegenover je gaan zitten. Als je nou niet zo beweegt met je voeten dan rolt je stoel niet weg. Nou zie ik het pas, waar zijn je schoenen?’

Het gezicht verdween en hij zag een kop en schotel die langzaam vaag werden en verdwenen. We maken nog even een rondje, zei Pim, ze hebben een eindje verderop een nieuw café. Ik denk dat ik naar huis moet, zei een man die hij niet kende, Helga wordt kwaad als ze niet weet waar ik ben. We gaan allemaal, zei Harm, dus jij ook, en als we een paar pilsjes hebben gedronken dan brengen we je naar huis en vertellen we je vrouw dat je moest van ons. Dat is goed, zei de man, ik moet zo vaak wat, dus dat is ze gewend.

‘Joop. Jóóp. Ik ga even kijken waar je schoenen zijn. Zo kan het niet blijven, je voeten zijn ijskoud.’

‘Ja hoor.’

In het bos was het koud, maar hij zei er niets van, want zijn vader keek alsof hij geen gezeur aan zijn hoofd wilde en het meisje dat bij hem was, lachte hem alleen maar uit. Weet je wie dit is, vroeg zijn vader. Nee, zei een man die hij kende, niet zo goed. Dat is je moeder, zei zijn vader, wees maar lief tegen haar, want als Antonie terugkomt, weten we niet of we jou willen houden, dus kijk maar snel een beetje vrolijker.

‘Ik heb er een gevonden, Joop, in de gang. Waar de andere is mag Joost weten.’

‘Joost.’

‘Die, ja. Geef nou even mee, dan trek ik de schoen aan. Ik heb een extra sok voor je rechtervoet, dan wordt die misschien ook wat warmer. Zo. Klaar. Kijk nou maar weer even naar me.’

Hij keek naar een gezicht dat langzaam scherper werd, en dat hij kende, maar hij wist niet waarvan. ‘Dag?’

‘Ja, dag. Hoe is het met je?’

‘Max was... vanmorgen. Met dat meis...’

‘Meisje? Loes?’

‘Naar de kermis..., ben verdwaald. Max... niet erg, maar dat ik... doen.’

‘Iets doen? Wat doen.’

Het gezicht kwam dichterbij en hij wist zeker dat hij het kende, als het niet zo donker was, zou het hem wel te binnen zijn geschoten, maar nu had hij het druk met het bezoek dat voor de deur stond. Omdat niemand opendeed, ging hij maar, op zijn blote voeten. De halve klas stond op de stoep, met snoep in de hand en oranje hoedjes op het hoofd.

‘Feest van de klas... oranje.’

‘Koninginnefeest?’

‘Mocht niet mee,... alleen, tot ik moe.’

‘En toen?’

De vrouw tegenover hem verdween en hij leunde achteruit. Als je moe was, moest je slapen, hoor maar: slapen, Joop, anders ga je vanavond niet mee naar het feest van de buren. Goed, moeder.

De man in het bed kwam hem bekend voor, maar zijn naam wist hij niet. De twee vrouwen die naar de man keken, waren bekenden al kon hij niet op hun namen komen. Ze keken zorgelijk en wisselden veel blikken die hij wel zag, maar die voor hem geen betekenis hadden, net zo min als hun woorden. Hij hoorde ze omdat ze vlak naast hem zaten, maar hij wist niet over wie ze het hadden.

Ik heb Joachim gesproken en die zei dat ik wat het personeel betreft moest kiezen, of medicatie of die band, onrustband noemen ze het, moet je hem zien, waar zou die onrust vandaan moeten komen?

Mogen we hier wel komen, mam, Joachim keek of hij mijn bloed kon drinken en Marjo zei dat dit niet de bedoeling was, maar dat ze me niet terugstuurde omdat ze pappa zo lang heeft begeleid en of we wel beseften hoe ongebruikelijk het was.

De man in het bed keek naar de vrouwen en trok aan de band om zijn middel. Hij zei: Ik moest het bed uit, plassen, misschien wel poepen. De vrouwen gaven geen antwoord. Ze keken of ze niets hadden gehoord en hij dacht: ik moet van moeder misschien wel iets anders zeggen dan poepen. Een keer had hij schijten gezegd en toen kon hij een week op zijn kamer eten, en na schooltijd meteen naar huis. Ik moet plassen, zei de man, maar de vrouwen hoorden het weer niet, of wel, maar dan negeerden ze wat de man zei.

Dat gekreun, mam, zou dat door die band komen?

Hij wil iets zeggen, Maartje, maar hij kan het niet meer, drie maanden geleden heb ik voor het laatst met hem gesproken, als je het spreken wilt noemen.

Over de tabletten?

En over het Hofnarblikje dat ik drie weken in mijn tas heb gehad omdat hij te slecht was om het te kunnen begrijpen.

Hadden we het maar gedaan, hé, wat Max zei, bedoel ik, dat het geen leven was voor pap en dat het steeds erger zou worden en dat we allemaal steeds meer medelijden zouden krijgen, zonder dat we iets konden doen.

Moet je hem zien, het lijkt wel of hij pijn heeft, of naar de wc moet.

Het was een opluchting toen zijn blaas leegstroomde, maar meteen erna voelde hij kou aan zijn benen en zijn billen. De man in het bed voelde het ook, na het plassen werd het koud en hoe je ook bewoog, er was geen ontkomen aan.

Hij heeft geplast, mamma, we moeten Joachim roepen om de band los te maken, hij kan toch zeker niet de halve nacht blijven liggen in zijn eigen…, godverdomme, mamma, dit hoort niet, dan kunnen ze hem beter slaaptabletten geven, hoe meer hoe beter.

Dat doen ze al kind, al maanden, ik had het willen zeggen, maar…, ik zal Joachim halen dan help ik pappa, samen met hem, jij mag wel even in de gang wachten, ik weet hoe erg je het vindt om je vader zo je weet wel te zien.

De man in het bed hield zijn ogen gesloten toen zijn pyjamabroek werd uitgetrokken en het laken werd verwisseld en de pamper die zo dik was dat hij altijd een beetje met zijn buik omhoog lag. Ik wil niet meer, zei hij, wanneer snappen jullie dat dan. Ik wil niet meer, ik heb hoofdpijn, ik heb het koud, ik lig dood te gaan, heel langzaam.

De vrouw zei iets en hij deed een oog open.

Zo goed, Joop?

De man in het bed knikte. Het was goed, vooral de hand op zijn voorhoofd. Omdat hij dorst had, stak hij zijn tong uit.

Lig je me voor de gek te houden? vroeg de vrouw.

Iemand die helemaal niet in de kamer kon zijn omdat hij hem niet zag zei iets over dorst en de hand van de vrouw verdween. Drink maar wat, Joop. De man in het bed deed zijn mond open en dronk. Een beetje water liep langs zijn kin, maar het verdween voor het zijn keel kon bereiken.

Lekker?

De man in het bed knikte opnieuw. Lekker.

Tabletten, zei de vrouw tegen iemand die er niet was, hoeveel krijgt hij?

’s Avonds iets om hem rustig te houden.

Hij schrok van de stem en keek alleen naar de man in het bed omdat dat rust gaf.

Hij schokt, zei de vrouw, je moet niet zo hard praten.

Sorry, mevrouw, hij krijgt iets voor de rust, anders klimt hij uit bed, of hij valt en u weet wat er dan gebeurt.

Blauwe plekken?

Of hij breekt iets, je weet het nooit.

De stem van de man die er niet was werd zachter en hij zag de man in het bed ontspannen. Als hij iets brak, wat dan nog.

Moet hij de band weer om? vroeg de vrouw.

Volgens mij wel, maar het is uw beslissing, mevrouw Rademakers.

Alsof wij iets te beslissen hebben, zei de oudste van de twee vrouwen. Ze had een gezicht vol lijnen en groeven en ogen die dof stonden, maar dat was omdat er iets met haar was, want gisteren lachte ze nog en was haar gezicht strak.

De man in het bed zag de jonge vrouw de oudere vrouw een duwtje geven. Ze keek boos en hij deed opnieuw zijn ogen dicht.

Hij valt in slaap, Maartje, misschien kunnen we beter naar huis gaan.

Wat doen we met die band?

Niks, meid, maar ik ben bang dat die vast wordt gezet voor we Welzorg uit zijn. Ik zal het Hofnarblikje meenemen. Leg zijn boek maar naast het kussen.

Zitten er nieuwe tictacs in?

Soms denk ik wel eens zaten er maar echte tabletten in, Maartje, en wist hij dan nog maar wat hij ermee moest doen, zijn lijf is nog sterk, zeggen ze, misschien is hij hier nog wel zes jaar net als die vrouw aan de andere kant van de gang die haar bed niet uitkomt en de halve dag ligt te gillen, hoor maar, ze is weer bezig.

Hij kan het niet, mam, dat weten we en wij doen niks omdat we hier ook niks kunnen en het personeel doet niks omdat het niet mag, van de leiding en de afdelingsarts en de directie en de regering en iedereen.

Max zei dat we onze kans voorbij hebben laten gaan, net of er een kans was, moet je nou eens zien hoe hij erbij ligt, soms denk ik: ik ga niet meer naar hem toe, nooit meer.

Ik ben blij dat je vorig jaar zei dat je twee keer in de week genoeg vond.

Ik ga niet vaker omdat ik niet durf. We zijn laf. We weten wat we moeten doen, maar we laten hem gewoon liggen. Laf, Maartje, wij allemaal.

De man in het bed drukte zijn handen tegen zijn oren. Huilen was erger dan liggen wachten op niets, vooral dit huilen.

Licht werd het niet meer in zijn kamer, soms was het schemerig en hoorde hij stemmen buiten zijn hoofd. Als het donker werd, zaten ze binnen, het leek of ze in- en uitvlogen, zoals je een kamer inliep en er weer uit, een kamer zonder deur die dicht kon, er leek geen enkele belemmering.

Het drukste was het als de hele familie in zijn hoofd zat en maar een enkeling af en toe naar buiten ging om iets tegen hem te zeggen met een stem die meestal te hard klonk. In zijn hoofd waren de geluiden gedempt, erbuiten klonken ze of er een echo in de kamer zat.

De twee vrouwen die nu keken naar de man die op het bed lag kende hij niet. Ze spraken tegen de man, maar die zei niets terug. Hij lag op zijn rug met zijn handen op zijn buik en zijn duimen gehaakt achter een band om zijn middel. Hij keek af en toe naar de vrouwen die tegen hem drukten, een arm optilden of een been, soms iets onder hem schoven, en die voortdurend met elkaar spraken.

Even meewerken, meneer Rademakers, dan zijn we zo klaar.

Eerst de band losmaken, Claudia, anders doe je hem pijn.

Dat snap ik nou niet, hoe je ziet dat iemand pijn heeft, bedoel ik, iemand als hij die de hele dag op zijn rug ligt.

Je moet op de ogen letten, daar zie je het aan, kijk maar goed.

Ik zie dat er geen leven in zit, toen ik vorige week meneer Stalinga zag, had hij dezelfde ogen.

Wacht maar tot ik zijn hoofd beetpak en tegen hem praat.

De man in het bed verdween en hij zag twee hoofden.

‘Zie je, zijn ogen veranderen. Nu is hij er weer bij, een beetje.’

‘Door te praten?’

‘Aaien helpt ook, soms, en als je praat, moet je het rustig doen anders wordt hij bang en knijpt hij zijn ogen dicht.’

‘Hoort hij ons?’

‘Band,’ zei hij. ‘Auw.’

‘Zie je wel dat hij ons hoort. De band doet hem pijn.’

‘Die heb ik net losgemaakt.’

De onbekende op het bed kwam terug en zei dat hij buikpijn had, maar de vrouwen reageerden er niet op.

Waarom leg je dat boek steeds naast zijn hoofd?

Gewoonte, Claudia, als je hier lang werkt, krijg je dat, dan doe je dingen omdat je ze al jaren doet, zoals dat boek met tictacs erin naast zijn hoofd leggen.

Kijkt hij er nog wel eens in?

Volgens mij niet, maar de eerste jaren altijd en toen dachten we dat hij er tabletten in bewaarde zoals slaaptabletten en aspirines voor als hij er genoeg van had en Sheryl en Joachim zeiden dat we de tabletten niet moesten weghalen, want al mogen we zelf niks, waarom zouden we hem dwarszitten?

Vond Gemmeke dat ook.

Nee, zei de man op het bed, Gemmeke vond dat ik moest genieten van elk ogenblik waarop ik goed was en als ze bij me zat dan was ik ook goed, omdat ze geen haast had.

Gemmeke gaat over een paar maanden weg, omdat ze er niet meer tegen kan, want dat is het grote probleem als je hier werkt: er op den duur niet meer tegen kunnen.

Joachim zei gisteren dat ik harder moet worden, onverschilliger, omdat ik het anders niet red.

Niet onverschillig worden, Claudia, dan word je net als Windy, die het allemaal niks meer kan schelen en steeds ruwer met ze omgaat.

De man hikte en hij zag de twee vrouwen achteruit gaan.

Geeft hij nu over?

Zet hem maar een beetje overeind dan pak ik het bakje.

‘Pijn,’ zei hij.

‘Waar, meneer Rademakers?’

‘Daar.’

‘Wijst hij nou zijn piemel aan?’

‘Zijn buik. Vroeger deed hij dat wel, zijn piemel, maar wat wil je. Ik heb tegen Roland gezegd: als ik zo word, wil je me dan alsjeblieft het kanaal inrijden?’

‘Wat zei hij.’

‘Dat hij altijd bij me zou blijven, maar ik weet dat dat toch niet gebeurt. Kijk nou naar hem. Zijn vrouw is jarenlang elke dag gekomen, minstens vijf, zes jaar. Daarna drie keer per week, nu hooguit twee. Soms komt zijn dochter mee. Zijn zoon komt als hij jarig is en met Nieuwjaar, soms. Je houdt het niet vol, hier te komen en verdrietig weg te gaan. Ik zou zeggen: laat ons maar voor ze zorgen en denk aan je eigen leven. Laat hem maar zakken, het hikken is voorbij.’

Moeder zat aan de tafel in de huiskamer achter de naaimachine en vader trok een schoon overhemd aan. Klaar met zijn werk en boos omdat het eten niet op tafel stond. Antonie stond naast een man in een bed met een gezicht of hij was gestraft. Twee vrouwen vouwden iets op, een laken, een handdoek, hij kon het niet goed zien.

Geven we hem nog steeds een tablet uit het boek? vroeg de jongste vrouw.

Ja, zei de andere, uit De Winkeljuffrouw, dat doen we omdat we dat nu eenmaal doen en elke keer denk ik: had nou maar op tijd gedaan wat hij heeft gewild.

De schemer die de belofte van helderheid inhield was overgegaan in de grauwheid van nacht die geen dag meer wenste te worden, een tweeduuster vol bezoekers die steeds vaker door elkaar spraken waardoor hij de neiging had zijn handen tegen zijn oren te duwen en met zijn hoofd te wiegen in een poging het geluid weg te waaien.

Op spaarzame momenten was hij alleen en was zijn hoofd zo leeg dat hij niet wist wat hij moest doen, roerloos liggen in de hoop dat het zo zou blijven, of vechten met iets wat op zijn buik drukte en waardoor hij pijn voelde, krampen, de behoefte zich te ontlasten, elke keer een beetje, omdat hij anders te koud werd van iets wat plakte en stonk.

Het rustigst voelde hij zich als er iemand naast hem zat. Dan kon hij het gesprek volgen dat de man op het bed met het bezoek voerde. In alle rust, zonder een spoor van gejaagdheid alsof tijd geen betekenis had.

Daar ben je dus, zei de man op het bed, hoe lang heb ik je al niet meer gezien?

Lang geleden, pa, sorry, maar ik kan er niet tegen dat je er zo bij ligt, het is dat Helga zei dat ik op bezoek moest komen, anders…, hoe is het met je?

Z’n gangetje, jongen, hoe zou het zijn, rustig, misschien kun je dat ding om mijn buik losmaken?

Waarom trek je aan die band, pa, ik kan ’m niet losmaken, want hij zit op slot en ik heb geen sleuteltje.

Goed, jongen, ik ben blij dat je er bent.

Helga zei dat het steeds slechter met je gaat en dat je nergens op reageert.

We praten toch, jongen, voor het eerst in jaren.

Helga zei dat ik moest zeggen dat ik van je houd, ze denkt dat je dat nog hoort en dat het je goed doet.

Ik heb altijd van je gehouden, jongen, altijd, maar ik heb het niet vaak gezegd, ik ben niet iemand die vaak van die dingen zegt, ook niet tegen Helga, snap je dat?

Helga zegt dat het misschien de laatste keer is voor bezoek omdat…, ze denkt dat…, nou, ja, elke keer een nieuwe wegtrekker of hoe ze dat noemen, steeds vaker overgeven en onderkoeling, het einde, zei ze.

Ik kon het niet, snap je dat, ik kon gewoon niet zeggen: jongen, ik hou van je, omdat ik dat nooit geleerd heb, denk ik, omdat opa het nooit zei en oma niet, niemand zei het en na het ongeluk bij het kleigat, je weet wel, leek het of het niet hoorde, zeggen dat je van iemand hield.

Volgens mij kun je nog maanden mee, weet je dat, ik dacht dat je veranderd was, ouder geworden, hij barst van de rimpels, zei Helga, maar ik zie het niet, je hebt te lang haar en je moet worden geschoren, maar verder…

Verder lig ik te liggen, jongen, zo zeiden we dat thuis: hij ligt te liggen, nooit: hij loopt te lopen, dus liggen zal wel belangrijker zijn, misschien dat ik me daarom niet kan bewegen.

Als ik wegga zal ik vragen of ze de band losser maken, goed, en dan zal ik zeggen dat je naar de wc moet.

Ze kijken als ze thee komen brengen, jongen, nooit koffie.

Kus, pa, op je voorhoofd, ik zou niet weten wanneer ik dat voor het laatst heb gedaan, ik zal vragen naar die band, en over een paar weken kom ik weer, echt waar, met kleine Joop, al zie je die liever niet.

Goed, jongen.

Dag, pa, ik zal de zuster die je een beetje in de gaten houdt, vragen of je nog wel eens antwoord geeft, als ze zegt dat je af en toe een opleving hebt, vraag ik of ze me belt, zo zit ik hier ook maar wat te zitten.

Lig te liggen en zit te zitten, dag jongen, blij dat ik je weer eens heb gezien.

De man in het bed hield een boek met twee handen zo dicht voor zijn gezicht dat hij nauwelijks de contouren van de twee figuren tegenover hem kon onderscheiden. De stem van de vrouw was zacht en had een bekende klank, de stem van de man leek op die van de dominee waar hij een keer in de week voor catechisatie naartoe moest, zalvend en met uithalen aan het einde van sommige zinnen die bijna op zingen leken.

Remko is meegekomen, pappa, hij wil je toch een keer zien.

We willen ons verloven, Maartje en ik, en volgend jaar trouwen, Maartje vond dat we dat moesten vertellen.

Jij moet opdonderen, jongen, ik wil mijn dochter niet met een dominee, ik heb last genoeg van ze gehad, vroeger, als ik samen met Antonie naar ze toe moest en op zondag naar de jeugddienst met vilten figuurtjes die van het plakbord vielen.

Kun je iets horen, pappa, en kun je knikken als je het verstaat of iets doen, wat dan ook, zodat ik weet dat je het goedvindt?

Ik houd van je, meisje, net zoals ik van Helga houd en van Max, en van mij mag je trouwen met wie je wilt, maar niet met een domineestem.

Zal ik het boek ergens neerleggen, meneer Rademakers, pa bedoel ik, dan kunnen we uw, je gezicht beter zien, het lijkt zo gek, iemand op bed met een boek tegen zijn neus.

Niet doen, Remko, daar houdt pap niet van.

Sodemieter op, jij, met die stem en die handen bij mijn hoofd, als je iets niet krijgt, is het mijn boek en mijn dochter, ik…

Remko, ga achteruit, je ziet toch hoe hij beweegt, als hij niet vastlag dan zou hij overeind komen, zo zwak als hij is.

Pijn, meisje, in mijn buik, in mijn hoofd, in mijn borst, overal, maar ze zeggen dat mijn handen sterk zijn.

Ik mag doodvallen als ik dat boek uit zijn vingers krijg, Maartje.

Blijf er dan af, verdomme, ik heb toch gezegd dat je achteruit moet gaan, hij wordt helemaal wild en dat is jouw schuld.

Zijn schuld, weg met hem.

Nou, zeg, ga ik daarvoor mee?

Nee, Remko, niet daarvoor, ga alvast maar naar de gang, ik denk niet dat hij je kan zien, maar hij weet dat je er bent, vooruit.

Zo is het beter, lieverd, jij en ik, eindelijk rust.

Ik ga ook, pappa, hier: dikke kus, en nog een, ontspan je maar een beetje als je dat nog kunt, volgende week ben ik er weer, zonder Remko, dag, pappa.

De vrouwen spraken zacht, alsof ze wisten dat hij dat het liefst had. Hij zag niet meer dan hun contouren, maar hij wist dat hij ze kende voor ze een woord tegen de man in het bed hadden gezegd.

Dag, zei hij, opa en oma waren net op bezoek, maar ik herkende ze niet en daardoor werden ze kwaad, net zo kwaad als toen ik een keer langs zou komen en niet kwam omdat ik ben gaan spelen.

Ken je Gemmeke nog, Joop, ze komt elke week wel een keer al werkt ze hier niet meer, alleen om jou te zien, hoe vind je dat?

Ze waren altijd kwaad, opa en oma, omdat hij anders was dan Antonie, meer op zichzelf, iemand die deed wat hij wilde zoals trouwen met Helga in plaats van met een meisje van een betere stand.

Gemmeke zegt dat je vandaag beter bent dan de afgelopen weken, dat heeft ze gehoord van Hein en van Claudia die kwam toen Gemmeke had opgezegd.

Helga was de vrouw die hij wilde al wist hij niet meer waarom, niet omdat ze zo mooi was, want dat was ze niet, dat zei Antonie meteen: Zo mooi is ze niet, Joop, maar ze heeft wel de mooiste ogen van iedereen.

Hein dacht dat er een kans was dat hij u zou herkennen, mevrouw Rademakers, soms gebeurt dat als ze lang hebben geslapen en goed hebben gegeten, goed voor hun doen dan, en als hij geen pijn heeft, maar sinds de band af is, heeft hij dat veel minder, zegt Hein.

Kan het geen kwaad, zonder band?

Hij kan niet zoveel meer, sorry dat ik het zeg, maar hij is…

Aan het einde, bedoel je, net of ik dat niet zie, ik wou alleen dat ik wist hoe lang het nog duurde.

De zachtste handen had ze, maar dat ontdekte hij pas toen ze verkering hadden en hand en hand naar school liepen tot er kinderen van zijn klas in zicht kwamen, de zachtste handen, hij kon meteen voelen dat het haar hand was die op het voorhoofd van de man in het bed lag.

De dokter verwacht dat het niet heel lang is, maar dat mag ik eigenlijk niet zeggen, want ik hoor hier niet meer, het is nog een wonder dat ze me bij een van de bewoners laten.

Tegen mij zei de dokter dat het een week kan zijn of drie maanden, misschien langer omdat je nooit weet hoeveel kracht ze ergens hebben.

Als die hand daar lag, was het rustig in hem, om hem, overal, en dat er nog een vrouw was die sprak, deed er niet toe.

Zag jij zijn ogen oplichten, Gemmeke, eventjes, maar heel helder, net of hij me zag, zie je me, Joop.

De hand bewoog naar zijn wang en zijn kin, terug naar zijn voorhoofd. Fijn.

Nu zag ik zijn lippen bewegen, hij zei iets, ik weet het zeker.

Hij praat zonder woorden, mevrouw Rademakers, ik heb dat vaker gezien, meestal tegen het einde, ik zou me maar voorbereiden op het afscheid als ik u was.

De kinderen hebben het al gedaan, eerst Max, daarna Maartje die ruzie kreeg met Remko die zo nodig mee moest, maar ik kan het nog niet, ik neem elke week afscheid op een bepaalde manier, maar elke keer weet ik dat er nog een keer komt, en nog een en dan denk ik aan wat we niet hebben gedaan, zoals vakantie naar Griekenland, uitstapjes naar steden als Londen en Rome, al de dingen waarvan we zeiden: als we maar eenmaal met pensioen zijn, dan…

Als de hand wegging zou hij meegaan, naar een plaats waar het licht was, waar hij de wind kon voelen, waar hij bomen kon horen, misschien een vogel.

Ik wilde wel, en de kinderen ook, maar Joop wilde niet naar het buitenland, naar een land waar hij ze niet kon verstaan, later, zei hij, als we oud zijn, nu blijven we thuis, verven, behangen, er is altijd wel iets te doen.

Kijken bij de drukkerij of hij Harm zag, of Wimpie, Klaas, meneer Van Buiten en daarna naar huis waar je altijd water door de cv-buizen hoorde ruisen.

Joop wilde alles zelf doen, Gemmeke, niet omdat hij gierig was of zo, hij was zuinig, maar daar ging het niet om, hij was gewoon liever thuis.

Opa en oma waren nooit bij hem en Helga in huis geweest nadat hij was getrouwd, omdat hij had gezegd dat het niet hoefde en dat wie neerkeek op Helga weg kon blijven, voor altijd.

Ik ga weer, Joop, tot de volgende keer, hoop ik, het moet, ik wil je nog niet missen ook al denk ik dat je eraan toe bent, aan het einde, aan het Hofnarblikje waar ik elke dag aan denk, dag lieverd.

Hofnarblikje?

Ik zal je straks over dat blikje vertellen, Gemmeke, ga maar, ik blijf nog een minuutje zitten.

Toen de hand weg werd getrokken van zijn voorhoofd, maakte de man in het bed een beweging. Zijn hoofd voelde opeens koud aan, een kou die zich voortzette door de rest van zijn lichaam.

De man op het bed had een boek op zijn buik dat was opengeslagen. In de pagina’s zaten gaten waarin tabletten lagen en stukken van tabletten die er, een voor een, door dunne vingers werden uitgehaald.

Van wie de vingers waren kon hij niet zien, maar hij hoorde dat de stukken ergens in werden gedaan, hij hoorde het tikken van een lepel tegen de wanden van een glas, hij voelde de rand van het glas tegen zijn lippen en hij dronk zonder dat iemand hem vroeg om te drinken. Of misschien waren de vragen er wel, maar drongen ze niet tot hem door omdat zijn aandacht was gericht op iets wat zich bewoog buiten het vage licht dat over het boek streek: De Winkeljuffrouw uit l’Oiseau d’Or chapeaux pour dames et enfants.

Hij schrok niet toen hij de vraag hoorde, evenmin als de man in het bed schrok.

Weet je nog wie ik ben, Joop?

Hij wist het, omdat het niemand anders kon zijn. Iedereen had hem de afgelopen dagen, of weken – tijd had geen betekenis meer – bezocht, toegesproken en gekust of op de schouder geklopt: sterkte, Joop, tot misschien de volgende keer.

Ja, zei de man op het bed, ben je boos op me?

Ik ben dood, Joop, al 50 jaar, dan ben je niet boos meer.

Waarom kom je dan?

Dat weet je toch.

Hij wist het en als er geen glas tegen zijn lippen was gedrukt, zou hij hebben gezucht van opluchting. Eindelijk was het zo ver en kon hij zeggen dat hij spijt had van de baksteen die hij had gegooid. En dat hij zich zijn leven lang had afgevraagd of Antonie zou zijn blijven leven als hij ook het ijs op was gegaan, of naar een huis was gehold en om hulp had geroepen.

Ik weet het, zei de man op het bed, maar ik had je niet meer verwacht en daarom weet ik niet wat ik moet zeggen.

Waarom je de steen gooide toen ik de hockeystick wilde pakken, daar moet je iets over zeggen.

Het was om de jaloezie die hij had gevoeld, om de woede in hem die een uitweg moest hebben. Antonie was de oudste, de sterkste, degene die moest doorleren, hij was de jongste, goed voor de mulo of de ambachtschool, de kleinste, de zwakste.

Jij wilde uit met Helga en je lachte toen ik zei dat ik verkering met haar had.

Verkering wilde, Joop, je had niks, je had plannen, maar je durfde ze niet uit te voeren omdat je nooit iets durfde en daarom dacht ik: ze is voor mij.

Ik was verliefd, Antonie.

Hij was veertien jaar en zo verliefd als een jongen in de puberteit kan zijn. Op het enige meisje dat aandacht voor hem had, dat naar hem keek met de mooiste ogen die hij ooit had gezien en die niet meedeed als Antonie iets zei waar de anderen om moesten lachen omdat iedereen op het schoolplein nu eenmaal lachte als jongens als Antonie duidelijk maakten dat lachen op zijn plaats was.

Daar heb je toen niets van gezegd, Joop.

De man op het bed dronk opnieuw. Het boek op zijn buik was leeg en de stemmen op de achtergrond waren verdwenen. De hele kamer leek gevuld door de man op het bed en iets dat het donker donkerder maakte, dat op zijn borst drukte, op zijn buik, benen, armen, een gewicht zo zwaar dat het hem bijna de adem benam.

Ik zei dat je me nooit hebt verteld dat je verliefd was, Joop.

Omdat je dan had gelachen en het tegen iedereen had doorverteld.

Het had hem moeite genoeg gekost het stil te houden. Het enige dat hij ooit had gezegd was dat Antonie zich niet met Helga moest bemoeien.

Ik heb gezegd dat je van haar af moest blijven.

Je zei zoveel, Joop, elke dag weer, tot ik er gek van werd.

Ik deed wat je zei, ook al wilde ik het niet. Als je zei wedden, dat wedde ik en ik wist best dat ik altijd verloor.

Behalve op het ijs in het kleigat toen ze naar de krassen keken die een schaatsenrijder had gemaakt en naar de hockeystick die enkele meters uit de kant lag. ‘Wedden dat ik hem kan pakken, Joop.’ ‘Dat lukt je nooit, het ijs kraakt als de pest.’ ‘Als je erover kunt schaatsen, kun je er ook over kruipen. De helft van je zakgeld als ik ’m te pakken krijg.’ ‘Jij een kwartje van mij en ik twee kwartjes van jou, want jij krijgt veel meer.’ ‘Pak die tak maar, als het niet houdt kun je me naar de kant trekken.’

Naast de tak lag een steen en waarom hij die op het ijs had gegooid toen Antonie bijna bij de hockeystick was had hij nooit begrepen. Het was een impuls, iets van jaloezie die onmetelijke woede werd, iets wat je gewoon deed omdat je voelde dat je het moest doen. De steen was weggegleden naar het midden. Antonie was door het ijs gezakt door de wilde beweging die hij maakte toen de steen op het ijs kaatste. Alle gewicht kwam op zijn knieën toen hij zich oprichtte en met zijn armen zwaaide; te veel druk op te weinig plaatsen.

Hij had staan toekijken, verstijfd en met iets van triomf omdat Antonie deze weddenschap niet zou winnen, kijk, de hockeystick was opeens meters weg. De angst was gekomen toen Antonie voor de laatste keer naar hem keek en woorden sprak die in zijn mond stierven. Help me nou. Dat zei Antonie voor hij onderging en niet meer boven kwam.

Ik heb gewonnen, Antonie, zei de man op het bed, maar ik heb nooit tegen iemand verteld dat we hadden gewed.

Wat heb je dan gezegd?

Dat hij meters weg was. Dat hij niet wist wat Antonie van plan was. Dat hij een schreeuw hoorde en gekraak van ijs en dat hij Antonie onder zag gaan toen hij bijna bij de rand was, te laat om te helpen al had hij nog een tak naar het wak gegooid. Dat had hij verteld. Moeder had hem aangekeken en gehuild. Vader had hem aangekeken en gezwegen. Nooit was het leven in huis geworden als voor die tijd. Antonie was er niet meer, maar zijn geest was blijven hangen en had een stempel gedrukt op alles wat ze deden.

Ik was altijd degene die ze liever niet hadden gehad, zei de man in het bed. Jij was de belangrijkste, maar ze bleven achter met mij, de laatste die jou in de ogen heeft gekeken.

Had je spijt?

Meer dan hij kon zeggen. Spijt vanaf de eerste minuut, dromen waar geen einde aan kwam, angst voor ijs en bovenal de angst dat hij ooit iets tegen iemand zou vertellen over wat er was gebeurd bij het kleigat. Door het toenemende verlangen om het te doen was de angst elk jaar groter geworden.

Ik had Helga, Antonie.

Was het dat waard?

Hij wist niet of hij de laatste vraag had gehoord of had bedacht. De man op het bed was vrijwel onzichtbaar en de kamer raakte vol met stemmen die hij kende. Niemand sprak tegen hem, iedereen sprak over hem. Hij werd opgetild, neergelegd, opnieuw opgetild. De stemmen verdwenen.

Hij wilde antwoord geven, omdat zijn broer er recht op had, maar zuchten namen de plaats in van woorden, steeds kortere zuchten, tot alle lucht op was.

Colofon

In mijn hoofd – Aangrijpende roman over alzheimer van Peter de Zwaan werd in opdracht van uitgeverij Conserve te Schoorl gezet door BECO DTP-Productions te Epe in de Sabon corps 10,5/13 punts en gedrukt door drukkerij Bariet in Steenwijk.

Vormgeving omslag: Jeroen Klaver, Shamrock International en Borinka.

Foto auteur: © Foto Krijnen Enschede

1e druk maart 2014

UITGEVERIJ CONSERVE

Postbus 74, 1870 AB Schoorl

E-mail: info@conserve.nl

Website: www.conserve.nl

Website schrijver: www.peterdezwaan.nl