Klaas de Vries

Operatie Vuurvogel

Thriller

UITGEVERIJ CONSERVE

Uitgeverij Conserve en drukkerij Bariet vinden het belangrijk om op milieuvriendelijke en duurzame wijze met de natuurlijke bronnen om te gaan.

CIP-gegevens Koninklijke Bibliotheek, Den Haag

de Vries, Klaas

Klaas de Vries: Operatie Vuurvogel – Thriller

Schoorl : Conserve

ISBN 978 90 5429 361 3

NUR 305

Trefw: Venetië, Stravinsky, misdaad

© 2014 Klaas de Vries

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, e-book of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from the publisher.

Inhoud

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

XIII

XIV

XV

XVI

XVII

XVIII

XIX

XX

XXI

XXII

XXIII

XXIV

XXV

XXVI

XXVII

XXVIII

XXIX

XXX

XXXI

XXXII

XXXIII

XXXIV

XXXV

XXVI

XXXVII

XXXVIII

XXXIX

XL

XLI

XLII

XLIII

XLIV

XLV

XLVI

XLVII

XLVIII

XLIX

L

LI

LII

LIII

LIV

LV

LVI

LVII

LVIII

LIX

I

Een bezoek aan de begraafplaats San Michele is voor elke toerist in Venetië een must. In Parijs moet je naar Père-Lachaise om de graftombe van Oscar Wilde te bekijken en in Washington D.C. naar Arlington, waar de Kennedy’s zijn begraven. Maar San Michele is toch heel apart. Je moet er bijvoorbeeld met de boot naartoe, want het ligt op een eiland.

Met een beetje geluk ben je daar ook getuige van een begrafenis. Overledenen worden met een fraai uitgedoste boot aangevoerd en vervolgens op het eiland ter aarde besteld. Voor familieleden en vrienden is dat net zo verdrietig als een begrafenis elders, maar voor de niet betrokken buitenstaander levert het mooie plaatjes op. Je moet echt aanleg hebben als je daar neerslachtig van wordt, ook al herinnert elk bezoek aan een begraafplaats natuurlijk aan het onvermijdelijke einde van je eigen bestaan.

Op elke begraafplaats wordt menige traan geplengd, ook op San Michele. Maar het is zeker niet normaal dat een volwassen man daar plotseling de longen uit zijn lijf begint te schreeuwen. Dat is toch een goede aanleiding om snel een kruisje te slaan en een schietgebedje te prevelen. Je weet immers niet echt hoe de geesten van de doden zich met de levenden inlaten.

In ieder geval sloegen de tuinlieden van San Michele snel een kruis toen hun collega Ernesto Jacobi vroeg in de ochtend de vrede op het dodeneiland verstoorde met hartverscheurend hysterisch gekrijs. Sommigen wierpen hun gereedschap weg en renden naar de uitgang van het kerkhof. Anderen bleven als aan de grond genageld staan. Slechts enkelen waagden het om naar Ernesto toe te lopen, toen deze struikelend over zijn benen en met zwaaiende armen uit een met hoge bomen omgeven deel van het kerkhof tevoorschijn kwam.

Ernesto was volledig buiten zichzelf. Hij gilde aan een stuk door, met lange uithalen die hem de adem benamen. Enkele collega’s grepen hem vast onder zijn armen en ondersteunden hem terwijl hij naar de personeelskantine strompelde. Daar zetten ze hem op een houten stoel. Iemand wierp een glas water in zijn gezicht. En langzaam kwam Ernesto tot zichzelf. Met horten en stoten vertelde hij wat hem was overkomen.

Zoals elke ochtend was hij die morgen aan het werk gegaan op het deel van San Michele waar de beroemde componist Igor Stravinsky begraven is. Naast het graf van Stravinsky is dat van diens vrouw Vera. En aan de andere kant rust zijn levenslange vriend Serge Diaghilev.

Het graf van Stravinsky is een bedevaartsoord. Elke dag komen daar tientallen bewonderaars van het muzikale genie om hem te eren. Ze staan een tijd stil en staren naar de grafsteen. Vaak leggen ze bloemen op het graf.

‘Toen ik met mijn kruiwagen in de richting van het graf liep, wist ik wel dat er veel bloemen zouden liggen,’ bracht Ernesto met moeite uit.

‘Ik zette mijn kruiwagen neer en wilde beginnen de boeketten te ordenen. Maar er lagen niet alleen bloemen op het graf. Bovenop de boeketten lag een grote plastic zak. Ik probeerde de inhoud eruit te schudden.’

Weer begon hij met grote uithalen te huilen.

‘Er viel een bloedend mensenhoofd uit! Het had grote uitpuilende ogen die naar mij keken!’

Zijn collega’s hoorden hem verbijsterd aan en riepen dat iemand de politie moest bellen. En een dokter!

II

De baas van de Venetiaanse politie, hoofdcommissaris Penoli, werd van de lugubere vondst op San Michele op de hoogte gesteld toen hij een cursus voor de opleiding tot rechercheur wilde openen.

Penoli was net het leslokaal binnengekomen. De politiemensen waren haastig opgesprongen en hadden strak voor hem gesalueerd. Penoli beantwoordde hun groet door zijn hand vluchtig naar zijn pet te brengen. In veel Italiaanse politiekorpsen is het salueren voor meerderen een beetje in onbruik geraakt. Maar niet in Venetië. En dat de dienders altijd voor de hoofdcommissaris salueerden was meer dan een plichtpleging. Penoli genoot in het korps veel respect en boezemde tegelijkertijd ook velen angst in. Iedereen wist dat hij altijd alles zag en nooit wat vergat. Als je bij de politie van Venetië carrière wilde maken deed je er goed aan Penoli respectvol te bejegenen. Hij kon je loopbaan maken en breken.

De hoofdcommissaris was zich van zijn machtspositie bewust en vond die vanzelfsprekend. Het was nu eenmaal noodzakelijk dat politiemensen zich altijd scherp bewust zijn van hiërarchische verhoudingen. En het besef dat hun baas veel over hun loopbaan te zeggen heeft, was volgens hem essentieel voor de discipline en effectiviteit van het hele korps.

De boodschap die Penoli er die ochtend bij de cursisten wilde inhameren, had alles met zijn eigen ervaringen te maken.

In de loop der jaren had hij een bloedhekel gekregen aan rechercheurs, die meenden een misdrijf te kunnen oplossen met behulp van hun bijzondere begrip en inzicht. Niets is gevaarlijker dan politiemensen die snel een plausibele oplossing van een misdrijf bij elkaar fantaseren en daarbij vooral op die feiten letten, die naadloos bij de verzonnen oplossing passen.

De werkelijkheid lijkt echter maar zelden op een mooi bedacht verhaal. Alleen als je alles minutieus op een rij zet, kun je de geschiedenis van een misdrijf reconstrueren. Vaak lijken gebeurtenissen toevallig en volgen ze elkaar ogenschijnlijk willekeurig op. De samenhang die na een reconstructie zo logisch is, kun je van tevoren nooit verzinnen.

Net nadat Penoli zijn eerste woorden had uitgesproken werd de deur van het leslokaal met een zwaai geopend. De dienstdoende wachtcommandant liep haastig naar binnen en fluisterde Penoli iets in het oor. In het doodstille lokaal werd iedereen moeiteloos deelgenoot van het nieuws: er was een mensenhoofd gevonden op het graf van Igor Stravinsky!

Penoli excuseerde zich, bracht zijn hand naar zijn pet en verliet met rustige tred de saluerende agenten in het leslokaal.

III

Elk jaar bracht Gisela Müller met haar man Jochen de zomervakantie door op een camping op Punta Sabioni, een schiereiland bij Venetië. Het echtpaar was een week geleden met de Mercedes van Berlijn naar Venetië gereden. Daar had het zijn caravan opgehaald, die na elke vakantie in een plaatselijke stalling werd ondergebracht. En kort daarna werd het gevaarte op de reeds het jaar daarvoor besproken plaats op de camping geïnstalleerd. Het was een mooi plekje met veel schaduw, want dat was tijdens een vakantie in Italië volgens Gisela van levensbelang.

Jochen ging elke dag met de veerboot naar het San Marcoplein in Venetië. Hij hield er niet van om de hele dag op de camping rond te hangen. De stad Venetië daarentegen had zijn hart gestolen. In de loop der jaren had hij alle kerken en musea en vrijwel alle cafés en restaurants van binnen bekeken. Tijdens deze excursies had hij veel vrienden gemaakt en ook een enkele vriendin.

Steeds als Jochen tegen het eind van de middag op de camping was teruggekeerd, vertelde hij Gisela in geuren en kleuren wat hij die dag had gezien en meegemaakt. Daarbij was de bezichtiging van talloze schilderijen van het kindeke Jezus in de armen van zijn moeder steevast het ontroerende hoogtepunt.

Gisela hoorde deze verhalen al jaren met goed geveinsde belangstelling aan. Ze vond het allang best dat Jochen de hele dag op stap was, zolang ze zelf maar niet in de hitte door de stad hoefde te sjouwen. Zij genoot juist intens van het leven op de camping. Zodra Jochen ’s ochtends vertrokken was, installeerde ze zich in een schommelstoel voor haar caravan, gekleed in een kakelbonte bikini waarvan het bovenstukje moeizaam grip hield op haar zware borsten. Van alles wat op de camping gebeurde ontging haar niets.

Het was haar dan ook meteen opgevallen dat de man die in zijn eentje de caravan aan de overkant van het grindpad bewoonde zich vandaag niet had laten zien. Zij had hem sinds zijn aankomst enkele dagen geleden zorgvuldig geobserveerd. Hij was een slanke, knappe kerel. Jaartje of vijftig.

‘Een Hollander, maar wel een aardige,’ had Gisela nog de vorige avond aan Jochen gemeld. ‘Hij heeft jou veel werk uit handen genomen!’

De kampwinkel had die dag twee nieuwe gasflessen voor de caravan bezorgd. En de Hollander had spontaan aangeboden die voor haar te installeren. Hij had zelfs gereedschap uit zijn eigen caravan gehaald en daarmee de flessen in de bergruimte boven de dissel van de caravan op hun plek gezet en aangesloten. Gisela had ondertussen iets lekkers gehaald in de kampwinkel. Toen de overbuurman klaar was met de gasflessen hadden ze samen gezellig op het terrasje onder het genot van een espresso en een taartje de geneugten van het campingleven op een rij gezet.

‘Hij is musicus en geeft concerten,’ vertelde ze Jochen, die daarvan geïnteresseerd nota nam.

Vanochtend bleef de deur van de caravan echter dicht. Misschien had de man zich verslapen, dacht Gisela. Gisteravond had ze hem ook niet thuis zien komen. Ze staarde naar de caravan. Waarom liet hij zich vandaag niet zien?

Toen Jochen om vijf uur uit Venetië terugkeerde en net begonnen was om haar te verhalen over de kunstwerken die hij die dag had bewonderd, viel Gisela hem abrupt in de rede.

‘Hij is vandaag niet naar buiten gekomen,’ zei ze veelbetekend.

Jochen keek verrast op.

‘Wie is er niet naar buiten gekomen, liefste?’

‘Onze overbuurman!’

Haar man hoorde haar relaas zonder een spier te vertrekken aan. Omwille van de lieve vrede mompelde hij dat hij er ook niets van begreep. Hij nam een slokje wijn en besloot mee te denken.

‘Misschien is hij een dagje weggegaan? Misschien wilde hij nog een andere stad bekijken?’

Gisela berustte hierin en Jochen vond dat hij het er goed vanaf had gebracht. Hij hervatte zijn uiteenzetting over zijn omzwervingen.

Maar ook de volgende morgen bespeurde Gisela aan de overzijde geen teken van leven. Gisela wachtte tot Jochen naar Venetië was vertrokken, en haastte zich daarna naar de receptie van de camping. De dienstdoende receptioniste hoorde haar beleefd aan en beloofde iemand van de bewaking te zullen sturen.

Gisela liep terug naar haar caravan en wachtte. Het duurde eindeloos voor de man van de bewakingsdienst op zijn fiets kwam opdagen. Gisela sprong op uit haar stoel en liep voor hem uit naar de caravan van de Hollander.

De bewaker klopte op de deur. Er gebeurde niets. Toen liepen ze om de caravan heen. Alle ramen waren gesloten en alle gordijnen potdicht. Weer klopte de bewaker op de deur. Weer geen reactie. Daarna probeerde hij de deur te openen. Dat ging moeiteloos want hij was niet op slot. Gisela tuurde over de schouder van de bewaker mee naar binnen.

Een afschuwelijke stank sloeg hen door de deuropening in het gezicht. De bewaker kokhalsde en sloeg een kruis. Gisela begon te gillen. Op de vloer van de caravan lag de romp van een man met alles erop en eraan, behalve zijn hoofd.

De bewaker gooide de deur van de caravan met een smak dicht en begon in zijn portofoon te schreeuwen. Van alle kanten snelden campinggasten toe. Binnen een half uur kwamen de eerste persfotografen op hun scooters aanstormen, even later gevolgd door een politieauto en een ambulance met jankende sirenes.

IV

Kalman Hines vertrok kort na middernacht in een taxi uit Jeruzalem naar de luchthaven Ben Goerion van Tel Aviv. Ruim een uur later porde de chauffeur hem ruw wakker.

‘Uitstappen, dronken tor! We zijn er,’ zei hij niet onvriendelijk. ‘Bedankt dat je niet gekotst hebt. Je koffer staat op de stoep.’

Kalman worstelde zich uit de auto en bleef enige tijd naast zijn koffer staan. Hij had het gevoel dat hij zweefde en hapte naar adem. Na enkele ogenblikken vermande hij zich, tilde met enige moeite zijn koffer op en liep de vertrekhal binnen. Daar sloot hij zich aan bij de lange rij mensen die stond te wachten voor de veiligheidscontrole.

De vorige avond had Kalman afscheid genomen van een aantal vrienden. Er was veel whisky gevloeid. Kalman kon op het laatst nauwelijks nog op zijn benen staan en zijn vrienden hadden hem letterlijk het huis uit moeten dragen naar de taxi. De taxichauffeur, die bezwoer nooit dronken passagiers te vervoeren, bleek met een flinke fooi bereid zich over zijn principes heen te zetten.

De vlucht naar Amsterdam zou pas rond zonsopgang vertrekken, maar je moet uren van tevoren op het vliegveld zijn. Voor je Israël mag verlaten word je altijd aan een verhoor onderworpen door ambtenaren van de veiligheidsdienst. Die vragen je het hemd van het lijf. Veel buitenlanders vinden dat een onacceptabele inbreuk op hun privacy en worden boos.

‘Dat gaat u niets aan! Waar bemoeit u zich mee?’

Daar moeten de meer ervaren reizigers dan weer om lachen. Op dit vliegveld heb je niets te willen. Of je beantwoordt alle vragen serieus, of het vliegtuig vertrekt zonder jou. In Israël en omgeving lopen nu eenmaal te veel mensen rond die bereid zijn anderen om zeep te helpen en indien nodig zichzelf daarbij.

Kalman had het ondervragingsritueel al talloze malen doorstaan. Vandaag bofte hij. De dame van de veiligheidsdienst die hem ondervroeg was jong en mooi. Ze had zwart krullend haar, prachtige melancholieke donkere ogen en een zachte stem. Ze keek Kalman strak aan en hij verwenste zichzelf dat hij in zo’n slechte conditie was. Van tijd tot tijd liep het meisje weg om iets aan een collega te vragen. Daarna keerde ze terug, altijd met weer nieuwe vragen.

‘Wat is uw naam? Wat voor soort naam is dat? Waar vliegt u naartoe? Wie heeft uw koffer ingepakt? Bent u steeds bij uw koffer geweest? Heeft iemand u een pakje meegegeven? Weet u waarom ik u die vraag stel? Hebt uzelf een cadeautje voor iemand meegenomen? Waarom niet? Waar bent u in Israël geweest? Wie hebt u ontmoet? Waarom verhuist u uit Israël?’

Het meisje keek hem indringend aan en Kalmans ogen hechtten zich gretig aan die van haar. Zijn half benevelde geest kwam hem vandaag toch wel te pas. Niet elke vraag drong meteen tot hem door en elke aarzeling bij de beantwoording werd beloond met extra vragen. Het kon hem vandaag niet lang genoeg duren.

Uiteindelijk kreeg hij zijn paspoort terug.

‘Als iemand u aanspreekt of iets aan u wil geven moet u dat onmiddellijk melden,’ zei het meisje en hechtte haar ogen aan die van de volgende reiziger.

Weldra stond Kalman in een andere lange rij, ditmaal voor de controle van zijn papieren. Maar ook deze horde werd uiteindelijk genomen. Hij sjokte door het winkelgebied, op zoek naar een zitplaats. In de winkels lagen de belastingvrije artikelen uitnodigend uitgestald. De flessen whisky leken hem uit te dagen. Maar uit wraak besloot hij geen whisky maar een groene fles Hollandse jenever te kopen. Die was kennelijk net als hij naar Israël gekomen om er weer uit te vertrekken. Kalman drukte de fles tegen zich aan en liep ermee naar de kassa.

‘Rustig maar,’ mompelde hij. ‘Niet bang zijn, we gaan samen terug naar het vaderland.’

V

Meer dan dertig jaar geleden had Kalman zijn geboorteland Nederland verlaten om in Israël te gaan wonen. Hij was toen vijftien jaar. Zijn ouders hadden de racistische moordmachine van de nazi’s tijdens de Tweede Wereldoorlog overleefd omdat ze met behulp van het verzet konden onderduiken. Maar toen Kalman twaalf jaar was, waren zij bij een verkeersongeluk om het leven gekomen.

Een bevriend echtpaar ontfermde zich daarna enkele jaren over hem, maar toen de vrouw overleed voelden een oom en tante in Israël zich verplicht verder voor hem te zorgen. Zij hadden hem in Nederland opgehaald en liefderijk opgenomen in hun gezin in een kibboets.

Kalman had al deze dramatische veranderingen in zijn leven goed doorstaan. Kennelijk paste hij zich snel aan aan veranderde omstandigheden. Na de middelbare school wist hij niet goed wat hij verder wilde en koos daarom op het laatste moment voor een rechtenstudie. Die rondde hij in vier jaar af. Na enkele jaren voor het ministerie van Defensie te hebben gewerkt, vestigde hij zich als advocaat en bouwde in korte tijd een lucratieve praktijk op.

Hij werkte vooral voor defensiebedrijven, die zijn kantoor niet zozeer nodig hadden om voor hen te procederen, als wel om te voorkomen dat het ooit zover kwam. Bovendien had Kalman als advocaat een ondoordringbaar beroepsgeheim dat door zijn cliënten hogelijk op prijs werd gesteld.

Zijn besluit om Israël te verlaten en terug te keren naar zijn geboorteland Nederland had alles te maken met het overlijden van zijn vrouw Deborah. Kalman was van haar sterven op grote afstand maar toch heel direct getuige geweest. Toen hij tijdens een verblijf in Washington D.C. via internet met Deborah sprak, bleek zij te zijn afgereisd naar haar ouders in het noorden van Israël. Israël was op dat moment weer eens in een heftig conflict verzeild met Hezbollah in Libanon. Deborah, die nooit erg onder de indruk was van dreigende gevaren, vertelde dat ze elke dag een paar keer naar de schuilkelder moest gaan in verband met raketaanvallen. Meestal was het echter loos alarm.

‘Zoals nu,’ zei Deborah lachend. Kalman hoorde het loeiende geluid van een sirene.

‘Dit zal ook wel weer niks zijn,’ zei Deborah en ze maakte geen aanstalten om hun gesprek te beëindigen.

‘Debby, kom op, je gaat nu meteen naar die schuilkelder!’ had Kalman enkele keren geroepen.

‘Nou, kalm aan maar,’ had ze gelachen. ‘We zijn nog lang niet uitgepraat.’

Maar ze stond toch op en zwaaide naar hem terwijl ze de kamer verliet. Dat was het laatste wat Kalman van haar zag. Het beeld op het computerscherm viel weg. Urenlang probeerde hij koortsachtig uit te vinden wat er gebeurd was. De telefoon van Deborah en die van haar ouders gaven geen gehoor. Uiteindelijk kreeg Kalman van persoonlijke relaties bij het ministerie van Defensie in Tel Aviv de bevestiging dat er een fatale raketinslag was geweest.

Diezelfde nacht kon hij met een militair vliegtuig terugvliegen naar Israël. En toen hij de volgende dag bij de puinhopen stond, waarin zijn vrouw het leven had gelaten, besloot hij dat het afscheid van Deborah ook zijn afscheid van Israël zou betekenen. Elke nieuwe uitbarsting van geweld zou hem aan de dood van zijn vrouw herinneren. Hier kon hij nooit meer gelukkig worden. De meeste mensen hoopten wel dat er ooit vrede zou komen, maar er waren teveel politici, godsdienstfanaten en racisten in de regio die niet tot vrede met anderen in staat waren.

Als eerste optie lag voor hem een terugkeer naar Nederland wel voor de hand. Net als de meeste andere uit Nederland afkomstige Israëli’s beschikte hij ook over een Nederlands paspoort.

Enkele dagen na de begrafenis van Deborah lichtte Kalman zijn kantoorgenoten in over zijn besluit. Daarna brak een lange periode aan van ingewikkelde onderhandeling over de overdracht van het kantoor aan een aantal collega’s. Kalman wist dat je daarvoor de nodige tijd moest uittrekken, want tijd is geld en te weinig tijd bij onderhandelingen betekent dat je veel geld verspeelt.

Toen hij zijn praktijk, zijn huis en andere bezittingen verkocht had, was hij klaar voor zijn vertrek naar Nederland. Zes maanden na de dood van Deborah verliet hij in aangeschoten toestand Jeruzalem.

VI

In de businessclass van het KLM-toestel dat hem rechtstreeks van Tel Aviv naar Amsterdam zou brengen, viel Kalman nog voor het was opgestegen in een diepe slaap. Een paar uur later werd hij gewekt door een stewardess die hem een ontbijt voorzette. Voorzichtig werkte hij het een en ander naar binnen.

Na de maaltijd poetste hij zijn tanden bij het bassin in de toiletruimte. Hij waste zich een beetje en begon zich weer mens te voelen. De stewardess bracht hem een Nederlandse krant. Nieuws uit het oude nieuwe vaderland. Kalman had alleen bij toeval af en toe een Nederlandse krant gelezen dus zijn ogen gleden nieuwsgierig over de nieuwspagina’s.

Hij glimlachte. Uit Nederland afkomstige Israëli’s vergeleken hun vertrek uit Nederland wel eens gekscherend met het verlaten van het paradijs. Als hij nu las waarover die welvarende mensen in het vredige Holland zich druk maakten, kon het niet anders of hij keerde binnenkort in het paradijs terug.

Nieuwsgierig bladerde hij verder. Een hele pagina was gevuld met contactadvertenties. Zo te zien was het preutse calvinistische Nederland van zijn jeugd behoorlijk van God losgeraakt. Alles wat vroeger niet mocht leek thans de normaalste zaak van de wereld. Veel dames en heren lieten weten hem graag eens lekker te willen verwennen. In de rubriek ‘partner gezocht’ toonde een aantrekkelijke en financieel onafhankelijke vrouw ‘langs deze haar onsympathieke weg’ belangstelling voor een kennismaking met een financieel onafhankelijke, humoristische, in klassieke muziek en museumbezoek geïnteresseerde man van haar leeftijd. Bijna goed, dacht Kalman. Maar jammer van die humor en die klassieke muziek.

Op de pagina met overlijdensadvertenties bleef zijn blik hangen bij een van de met vette letters gedrukte namen.

Joop Mol? dacht hij. Die ken ik! Dat was toch een klasgenoot?

En inderdaad, er was geen vergissing mogelijk. Er waren drie advertenties over Joop Mol. In de eerste deelde de diepbedroefde echtgenote van Joop Mol mede dat Joop te vroeg was overleden en in Den Haag zou worden gecremeerd. In de tweede advertentie bedankte de schoolleiding van Kalmans oude school in Den Haag Joop Mol voor de inspirerende wijze waarop hij zoveel jaren enthousiast muziekles had gegeven. In de derde advertentie betreurde de directie van het conservatorium in Den Haag het verlies van een groot musicus met een warme persoonlijkheid die veel te vroeg was heengegaan.

Kalman scheurde de advertenties uit en keek nog eens goed naar de datum waarop Joop Mol zou worden gecremeerd.

Heel toevallig, maar het kon niet missen. Zijn verblijf in Nederland zou morgen beginnen met het bijwonen van de crematie van een vroegere klasgenoot.

VII

Het vroeg van de Venetiaanse politie niet veel speurwerk om een link te leggen tussen het onthoofde lichaam in de caravan en het hoofd op het graf van Stravinsky. Aan de hand van documenten in de caravan werd de identiteit van het onthoofde lichaam voorlopig vastgesteld. Met het hoofd erbij was de identificatie compleet. De vermoorde man was Joop Mol, 52 jaar oud, woonachtig in Den Haag en hij had de Nederlandse nationaliteit. Meteen was via Interpol de Nederlandse politie verzocht om bij het onderzoek bijstand te verlenen.

Dat leidde er toe dat de volgende dag hoofdinspecteur Banning en inspecteur Witteman van de Nederlandse nationale recherche naar Venetië afreisden. Ze werden op het vliegveld opgehaald door de chauffeur van hoofdcommissaris Penoli die zelf de Nederlandse collega’s op het hoofdbureau hartelijk welkom heette.

Toen Banning en Witteman na een eerste verkennende bespreking naar hun hotel waren vertrokken, had Penoli wel het gevoel dat hij met een bijzonder paar collega’s moest gaan samenwerken. Hoofdinspecteur Banning was een bourgondisch aandoende, corpulente oudere heer met lange grijze haren. En inspecteur Witteman was lang en mager en zag er met zijn priemende ogen en kortgeknipte zwarte stekeltjeshaar bepaald streng uit.

Maar de samenwerking met de Hollandse collega’s liep de volgende dagen van een leien dakje. Ze speelden een belangrijke rol bij de opvang en begeleiding van de weduwe van Joop Mol, die meteen naar Venetië was gevlogen om haar man nog eenmaal te zien. Voor haar bezoek slaagden kunstzinnige lijkverzorgers er in het hoofd van Mol zo fraai op het lichaam te passen dat het leek of het er nooit af was geweest.

De weduwe was maar twee dagen in Venetië gebleven. Ze werd niet goed van de media die haar vanaf de aankomst op het vliegveld overal achtervolgden in de hoop elke traan te kunnen vastleggen. Het advies van Banning om snel naar Nederland terug te keren volgde ze daarom dankbaar op.

Het grootscheepse onderzoek naar alles wat maar in de verste verte enig verband met de moord kon houden, leverde tot frustratie van Penoli en zijn Nederlandse collega’s geen relevante gegevens op. Doorgaans behulpzame bronnen in de Venetiaanse onderwereld reageerden uiterst nerveus op verzoeken om inlichtingen van de politie. Penoli leidde daaruit af dat kennelijk ook in die kringen het nieuws van de brute moord hard was aangekomen. In ieder geval kon de politie geen begin van een aanwijzing losweken over de achtergrond of de toedracht van de moordpartij.

De media toonden daarover dagelijks vol wellust hun onbegrip. Aanvankelijk konden zij niet genoeg krijgen van koppen als Bloedbad op camping en Doodshoofd op graf, maar al gauw begon men de politie te verwijten dat het onderzoek geen resultaten opleverde. Dat was bij zo’n slachtpartij toch onacceptabel. Ook leidde het feit dat het hoofd van een musicus op het graf van de grote componist was gevonden tot bizarre speculaties. Omdat Joop Mol volgens overal geciteerde anonieme kennissen een groot bewonderaar van Stravinsky was geweest, opperde een krant zelfs de mogelijkheid dat hier een ritueel offer was gebracht.

Penoli, die alle negatieve kritiek op zijn korps al gauw beu werd, besloot op een persconferentie te laten weten dat de oplossing van het raadsel niet in Venetië maar in Nederland moest worden gezocht.

‘Dit is een Hollandse misdaad, niet een Italiaanse.’

Op de verbaasde vraag van Witteman na afloop van de persconferentie hoe hij dat zo zeker wist, haalde hij zijn schouders op.

‘Pure deductie. Als wij hier niks kunnen vinden, moet het wel bij jullie zijn.’

Tegen deze logica kon Witteman niet op. Inmiddels was na het technisch onderzoek en het verzamelen van alle denkbare forensische gegevens wel duidelijk dat niets het vervoer en de begrafenis van de stoffelijke overblijfselen van het slachtoffer in de weg stond. Penoli besloot zelf mee te reizen naar Nederland om zijn persoonlijke betrokkenheid bij de zaak te tonen.

‘En om de aandacht van de media te verleggen van Venetië naar Nederland,’ zei Banning tegen Witteman. ‘Dat doet hij slim. Als Penoli in Nederland is, kunnen de media weer nieuwe mooie plaatjes maken. En beelden zijn tegenwoordig nu eenmaal opium voor het volk.’

VIII

Op de dag van de crematie van Joop Mol viel de regen met bakken uit de hemel. De wachtruimte voor de aula van het crematorium was vol bezoekers die zich ontdeden van hun natte jassen en paraplu’s. De gezichten stonden gespannen.

Kalman arriveerde op het nippertje. Door het slechte weer had hij pas na lang wachten een taxi kunnen krijgen. Hij sloot aan bij de lange rij bezoekers die inmiddels zwijgend de aula binnen schuifelde. Toen hij daar zelf binnenkwam waren alle stoelen bezet zodat hij een staanplaats achterin de zaal kreeg toegewezen.

Op een verhoging voor in de aula stond de kist met het stoffelijk overschot van Joop Mol. De kist en de vloer eromheen waren bedekt met boeketten en kransen. Uit luidsprekers klonk stemmige muziek.

Kalman keek om zich heen of hij wellicht leraren of leerlingen van zijn oude school kon ontdekken, maar zijn ogen zochten tevergeefs naar een bekend gezicht. Na enige tijd begon hij zich zelfs af te vragen of het geen misverstand was geweest om hierheen te komen? Hij voelde zich een indringer in een groep mensen waar hij niet bij hoorde.

De muziek hield op. Het werd doodstil in de aula. Een zijdeur ging open en iedereen stond op. Voorafgegaan door een lange man, gekleed in een zwart jacquet en getooid met een hoge hoed, betraden de familieleden van Joop Mol de aula. Ze namen plaats op de eerste rij, vlak voor de verhoging met de kist. De man met de hoge hoed gebaarde dat iedereen weer mocht gaan zitten.

Joop werd door verschillende sprekers herdacht. Een broer vertelde iets over het gezin waarin Joop was opgegroeid. Een oud-collega van het conservatorium roemde de betekenis van Joop als kunstenaar. Met een recent concert in het Concertgebouw in Amsterdam had hij een nieuw hoogtepunt in zijn carrière bereikt. Een naaste vriend, in wie Kalman een voormalige klasgenoot meende te herkennen, haalde herinneringen op uit hun schooltijd en sprak zijn medeleven uit met de weduwe. Zijn stem raakte verstikt door tranen.

Kalman begreep uit de toespraken dat Joop onverwacht en op een ongelukkige manier aan zijn eind was gekomen. De sprekers hadden het er zichtbaar moeilijk mee, maar vertelden niet wat er gebeurd was.

Na het laatste muziekstuk kondigde de man met de hoge hoed aan dat mevrouw Mol een dankwoord zou spreken. Er ging een siddering door de zaal. Mevrouw Mol stond op en liep langzaam naar het spreekgestoelte. Zij was lang en slank en zag er in haar zwarte kleren elegant uit. Toen ze langs de kist liep hield ze haar pas in en neeg geruime tijd haar hoofd. Daarna ging ze achter de katheder staan. Even leek het of ze geen woord zou kunnen uitbrengen en de lange man met de hoge hoed maakte al aanstalten om naar haar toe te lopen. Toen begon ze met zachte maar heldere stem te spreken.

Ze vertelde hoe ze Joop had leren kennen en wat hij voor haar had betekend. Hij was voor haar een lieve man geweest en het was wreed dat hij op zo’n gruwelijke manier uit het leven was weggerukt. Af en toe zweeg ze. Dat bracht in de zaal veel emotie teweeg, maar Kalman had niet de indruk dat ze die bewust probeerde op te roepen. Haar optreden maakte ook op hem veel indruk, met name door de kracht waarmee ze haar man in het bijzijn van zoveel mensen zo waardig wist te gedenken.

Mevrouw Mol ging terug naar haar zitplaats. Weer klonk er muziek. Toen werden de familieleden door de lange man uitgenodigd om de overledene een laatste groet te brengen. Alle bezoekers volgden de familie en schuifelden in een lange rij langs de kist. Daarna kon iedereen in een zaal naast de aula de familie condoleren. Terwijl hij achter in de rij op zijn beurt wachtte om zijn medeleven te betuigen, zag Kalman tot zijn opluchting eindelijk een aantal bekende gezichten.

Als een van de laatsten drukte hij mevrouw Mol de hand. Hij stelde zich voor en vertelde dat hij een klasgenoot van Joop was geweest.

‘U hebt heel mooi gesproken,’ zei hij.

Vanonder haar zwarte hoed keek mevrouw Mol hem aan.

‘Dank u dat u gekomen bent,’ zei ze zacht.

Daarna werd Kalman al gauw het middelpunt van een groepje voormalige klasgenoten, dat verrast was hem te zien. Ze vonden het heel bijzonder dat Kalman voor deze crematie naar Nederland was gekomen. Kalman legde uit dat het iets anders lag. Hij kwam terug naar Nederland om zich hier te vestigen en had bij toeval de vorige dag in het vliegtuig de rouwadvertentie gelezen.

Hij vroeg of Joop Mol na een ongeluk overleden was?

‘Een ongeluk?’ was de ongelovige reactie. Had hij dan niet in de kranten gelezen wat er gebeurd was?

Geschokt vernam hij de belangrijkste details van de moord. Alles was een groot, gruwelijk raadsel. Er waren zelfs nog geen verdachten.

Langzaamaan kreeg de bijeenkomst het karakter van een reünie. Iedereen wilde van de anderen horen hoe het hun de afgelopen jaren was vergaan. Grappig, dacht Kalman. We hebben plotseling belangstelling voor mensen, aan wie we nooit meer gedacht hebben en die we ook nooit meer zullen tegenkomen.

Maar misschien zou het dit keer anders gaan. Hugo Spietsch, de vriend van Joop die tijdens de plechtigheid had gesproken, bood aan om bij hem thuis een echte reunie te organiseren. Hij verzamelde adressen en bedreigde iedereen die niet zou komen opdagen met hel en verdoemenis.

IX

Na ruim een uur stagneerde het serveren van koffie en cake. En aan hen die niet begrepen dat dit het signaal was dat de bijeenkomst was afgelopen, kwam de man met de hoge hoed dat beleefd uitleggen: er was meer werk aan de winkel.

Bij de uitgang trokken de mensen hun natte jassen weer aan. Het regende nog steeds pijpenstelen. Kalman vroeg een medewerker van het crematorium of er ergens taxi’s stonden.

‘Normaal wel, maar nu niet,’ was het korte antwoord. ‘De taxicentrale neemt voorlopig ook geen opdrachten meer aan. De hele stad wil nu een taxi.’

De man keek zoekend om zich heen.

‘Maar die mevrouw daar staat al een half uur op haar taxi te wachten. Misschien kunt u met haar meerijden.’

Hij wees naar een dame die bij de deur stond te wachten. Kalman liep naar haar toe en stelde zich voor. Als ze er geen bezwaar tegen had, zou hij graag met haar meerijden naar de stad.

De dame had geen enkel bezwaar. Ze stelde zich voor als Anna Bosman. Ze had zwarte haren, donkere ogen en een vriendelijk gezicht.

Leuk mens, dacht Kalman. Vast iemand die gevoel voor humor heeft en van klassieke muziek en musea houdt.

Hij vertelde haar dat hij op het gymnasium een jaar of drie bij Joop in de klas had gezeten en dat hij pas gisteren bij toeval van diens overlijden had vernomen toen hij uit het buitenland kwam.

‘Waar bent u geweest?’ vroeg Anna.

Kalman vertelde in een paar zinnen dat hij in Israël had gewoond en zich nu in Nederland ging vestigen. Hij informeerde hoe zij Joop kende?

‘Via de muziek,’ zei Anna. ‘Ik had les van hem op het conservatorium en we hebben elkaar daarna vaak getroffen op culturele bijeenkomsten.’

Eindelijk arriveerde de taxi. Ze haastten zich door de regen naar de auto. Tijdens de rit informeerde Anna naar zijn verblijf in Israël. Zelf had ze het land een keer bezocht, maar dat was puur toeristisch geweest.

‘Ik heb natuurlijk alle heilige plaatsen bezocht maar daar weinig heiligs aangetroffen,’ zei ze lachend.

‘Wat doet uzelf tegenwoordig in de muziek?’ vroeg Kalman.

Weer moest Anna lachen.

‘Bijna niets. Ik speel alleen voor mijn plezier. Op het conservatorium koester je nog de illusie dat je als solist een prachtige carrière gaat maken. Je denkt dat alle wereldpodia op je wachten. Maar je komt er al gauw achter dat die maar voor zeer weinigen bereikbaar zijn. Dan moet je echt tot de top behoren en ook nog de juiste kruiwagens hebben.’

‘Dat moet toch teleurstellend zijn,’ veronderstelde Kalman.

Anna schudde van nee.

‘Er zijn in Nederland per vierkante meter meer conservatoria dan waar ook ter wereld. Dat levert natuurlijk heel veel goede musici op. De echte top bereiken zat er voor mij niet in en ik had ook niet de goede relaties om carrière te maken. En dus moest ik na mijn afstuderen jarenlang muziekles geven aan kinderen die daar geen zin in hadden,’ zei ze opgewekt.

Uiteindelijk had ze besloten iets anders te gaan doen. Ze werkte nu op een ministerie en dat beviel haar goed. Kalman opperde dat zo’n baan als ambtenaar voor haar toch minder bevredigend moest zijn.

Anna reageerde pinnig.

‘Nee, hoor. Het is leuker een nuttige ambtenaar te zijn dan een gefrustreerde muzieklerares.’

Beiden wisselden nog wat informatie uit, zoals mensen doen die elkaar wel aardig vinden maar niet zeker weten of ze echt veel meer van elkaar willen weten.

Toen de taxi Anna afzette bij het ministerie vroeg Kalman of ze zin had ’s avonds iets met hem te gaan eten. Maar dat schikte niet.

‘Misschien dit weekend?’

‘Bel maar even,’ zei ze en gaf hem haar visitekaartje.

X

Na de crematie kwamen hoofdinspecteur Banning en hoofdcommissaris Penoli om vier uur bijeen op het kantoor van de Nationale Politie om van de resultaten van het recherchewerk kennis te nemen. De video-opnamen, die tijdens de crematie waren gemaakt, waren inmiddels door leden van het rechercheteam meerdere malen minutieus bekeken. Ook de rapportages van de rechercheurs die tijdens de crematie overal hun oor te luister hadden gelegd en de bezoekers hadden geobserveerd waren geanalyseerd. Kopieën van de condoleanceregisters verschaften alle naam- en adresgegevens.

Inspecteur Witteman, die met de operationele leiding van het rechercheteam was belast, vatte het resultaat van alle inspanningen bondig samen:

‘Weinig of niets.’

Eigenlijk hadden maar twee bezoekers van de plechtigheid de aandacht van de politie getrokken. Witteman vroeg een collega enkele opnamen op het grote beeldscherm te laten zien. Er verschenen beelden van een vrouw van midden in de dertig, met zwart haar. Tijdens de plechtigheid zat zij in de aula en keek strak voor zich uit. Maar toen alle aanwezigen de aula verlieten om de nabestaanden te gaan condoleren, verliet ze de lange rij en ging naar het toilet.

‘Heel bijzonder,’ mompelde Banning.

Witteman deed of hij niets hoorde en vervolgde zijn relaas.

Nadat de dame in kwestie de toiletruimte had verlaten was ze echter niet teruggekeerd naar de ontvangstzaal maar had ze zich meteen naar de uitgang van het crematorium begeven.

‘Ze heeft dus de weduwe en de nabestaanden niet gecondoleerd,’ zei hij. ‘En dat roept twee vragen op. Ten eerste, waarom heeft ze dat niet gedaan en ten tweede, waarom is ze dan eigenlijk naar die crematie gekomen?’

Bij de balie van het crematorium had ze vervolgens een taxi besteld waar ze vanwege het slechte weer bijna een uur op had moeten wachten. Ze was echter niet alleen vertrokken, maar in het gezelschap van een andere bezoeker van de plechtigheid.

‘Dat is de tweede persoon die de aandacht van de recherche heeft getrokken,’ zei Witteman.

De beelden op het scherm toonden een sportief ogende man met een gebruind gelaat. Het was moeilijk zijn leeftijd te schatten.

‘Ergens rond de vijftig,’ opperde Witteman.

Er waren opnamen van de aankomst van de man bij het crematorium, uit de aula waar hij tegen de achterwand leunde en van de ontvangst toen hij mevrouw Bosman condoleerde.

‘Een van de rechercheurs heeft tijdens de ontvangst na de crematie opgevangen dat de man voorwendde niets te weten van wat Mol was overkomen. Dat mag toch op zijn minst opmerkelijk heten, gelet op de enorme aandacht die in alle media aan de moord is besteed. De man heeft zich door andere aanwezigen met wie hij in gesprek was omstandig laten informeren over wat er gebeurd was.’

Witteman nam een slok van zijn koffie.

‘Toen de bijeenkomst was afgelopen heeft hij zich bij de uitgang van het crematorium bij de eerder genoemde vrouw gevoegd. Ze hebben daar geruime tijd met elkaar gepraat en zijn vervolgens samen in de taxi gestapt die door de vrouw was besteld.’

Op de videobeelden was dit vertrek vanwege de gutsende regen niet goed te zien. Wel was met behulp van de opnamen van de camera boven het condoleanceregister vastgesteld om welke personen het hier ging. De vrouw was ene Anna Bosman en de man een zekere Hines, voornaam onleesbaar, beiden uit Den Haag. De vrouw had daar een vast woonadres, Hines verbleef in een hotel.

Inspecteur Witteman nam een slok water en keek om zich heen. Niemand zei iets, dus hij vervolgde zijn relaas.

‘De taxi van deze personen is door twee collega’s gevolgd. Een van hen vond de onwetendheid van Hines over de moord verdacht. Maar door de barre weersomstandigheden kon van observatie nauwelijks sprake zijn. Wel hebben de collega’s geconstateerd dat mevrouw Bosman de taxi verliet bij het ministerie van Cultuur en daar het gebouw binnenliep. Hines had zijn rit in de taxi vervolgd naar zijn hotel. Zojuist is bevestigd dat mevrouw Anna Bosman ambtenaar is en nog nooit met de politie in aanraking is geweest.’

‘Dat heb je wel vaker met die lui,’ mompelde Banning.

Witteman ging onverstoorbaar door.

‘Over Hines, wiens voornaam blijkens het hotelregister Kalman is, weten we verder niets. Van de conciërge van het hotel is vernomen dat Hines pas een dag voor de begrafenis uit Israël naar Nederland is gekomen. Hij heeft bij het inchecken een Nederlands paspoort laten zien. De Israëlische autoriteiten is inmiddels om nadere inlichtingen gevraagd.’

Witteman nam nog een slok koffie.

‘Dat is alles voor nu,’ besloot hij zijn relaas.

Penoli en Banning keken elkaar peinzend aan. Veel muziek zat er zo op het eerste gezicht niet in. Ze namen alle gegevens nog eens door en op verzoek van Penoli werden de beelden opnieuw langzaam afgespeeld.

Eerst mevrouw Bosman. Ze maakte in alle opnamen een enigszins gespannen indruk. En ze was kennelijk zo plichtsgetrouw dat ze na de crematie niet de tijd nam om haar medeleven te betuigen maar linea recta naar haar werk terugkeerde.

‘Het is inderdaad curieus dat je naar een crematie gaat en daar vertrekt zonder iemand een hand te hebben gegeven. Ze moet toch een goede reden hebben gehad om daar met dit hondenweer naar toe te gaan. Wellicht is er een bijzondere relatie met de overledene geweest,’ veronderstelde Banning.

Penoli haalde zijn schouders op.

‘Ik kan dat moeilijk beoordelen want ik ken de Nederlandse gebruiken ter zake niet.’

Witteman lichtte hem bij.

‘Nou, ik kan u verzekeren dat het zeer ongebruikelijk is dat je na zo’n lange zit wegloopt voordat je een kop koffie en een plak cake hebt gehad.’

‘In ieder geval moeten we meer over deze dame te weten komen,’ meende Banning. ‘Misschien heeft de weduwe Mol iets interessants over haar te vertellen.’

Witteman vertelde dat mevrouw Mol nog voor de crematie zeer indringend had laten weten enkele dagen van alle emoties te willen bijkomen, alvorens ze de politie weer wilde ontvangen.

Banning haalde zijn schouders op. Dat je een weduwe niet al te veel lastig viel voor de begrafenis van haar echtgenoot was nog tot daar aan toe, maar daarmee hield de fijngevoeligheid van de politie toch wel op.

‘Maak meteen een afspraak met haar,’ instrueerde hij Witteman. ‘En kijk eens wat we aan die Hines moeten doen.’

Witteman aarzelde.

‘Zolang de collega’s in Israël nog niet op het verzoek om inlichtingen hebben gereageerd, is het waarschijnlijk niet handig om zonder enige kennis van elementaire feiten met Hines in gesprek te gaan.’

‘Maar het lijkt ook niet slim om daarmee lang te wachten,’ zei Banning kortaf. ‘Laat de recherche de man maar even goed in de gaten houden. Voor je het weet is de vogel gevlogen. En alle informatie die we van hem krijgen, kan later altijd nog vergeleken worden met wat Israël aanlevert.’

Witteman knikte en stelde voor de bijeenkomst te sluiten toen het telefoontoestel voor hem begon te rinkelen.

‘Er is een dringend gesprek uit Venetië,’ zei hij en schoof het telefoontoestel naar hoofdcommissaris Penoli. ‘Uw plaatsvervanger wil een toelichting geven op een fax die straks binnenkomt.’

Enkele aanwezigen maakten aanstalten de ruimte te verlaten, maar Penoli gebaarde dat ze best even mochten blijven zitten.

XI

Terwijl Penoli met zijn plaatsvervanger in Venetïe belde, staarde Banning geconcentreerd naar de mail op zijn smartphone. Ondertussen registreerde hij hoe de gemoedstoestand van de hoofdcommissaris zich ontwikkelde. Af en toe liep het hoofd van Penoli rood aan en kreeg de toon waarop hij sprak een ijzige klank. Er was kennelijk iets aan de knikker.

Na een kwartier legde Penoli de hoorn terug op het toestel. Hij staarde even voor zich uit. Iedereen was natuurlijk nieuwsgierig naar wat hij gehoord had, maar men hield het gezicht keurig in de plooi.

Penoli schraapte zijn keel en zei dat er belangrijk nieuws was.

‘Mijn collega deelt mij net mee dat bekend is geworden hoe het hoofd van Mol op het graf van Stravinsky terecht is gekomen. Een van mijn rechercheurs heeft de tuinman die het hoofd op het graf had gevonden nog eens aan de tand gevoeld. De collega was niet geheel tevreden met de verklaring die deze man, Ernesto Jacobi, eerder had afgelegd.’

Dat nadere verhoor had wel wat eerder gekund, dachten de aanwezigen, maar ze vertrokken geen spier van hun gezicht. Alleen Banning mompelde iets dat als ‘briljant’ klonk.

Penoli ging door alsof hij niets merkte.

‘Uiteraard is Jacobi op de dag waarop hij het hoofd van Mol had gevonden uitvoerig ondervraagd. Maar de man was toen niet goed bij zinnen. Zijn baas heeft hem daarom voor een paar dagen naar huis gestuurd om op verhaal te komen. En omdat hij het thuis niet kon uithouden, is Jacobi naar zijn moeder gegaan die in een klein dorp in het zuiden van Italië woont. Er is toen verder geen aandacht aan hem besteed omdat zijn relaas duidelijk leek. Maar, zoals gezegd, de collega had nog een aantal vragen. Daarom is hij vanochtend naar het huis van Jacobi gegaan.’

Penoli nam een slok van zijn koffie, maar zette het kopje met een afkeurende blik weer snel terug.

‘Jacobi deed zelf open. Bij het zien van een politie-uniform raakte hij meteen in paniek. Maar zijn vrouw, die haar man waarschijnlijk vaker in deze staat had meegemaakt, bracht hem met een paar krachttermen weer snel bij zinnen. Toen hij eenmaal gekalmeerd was, heeft hij spontaan zijn verhaal opgedist.’

Penoli reikte weer naar zijn koffiekopje, maar bedacht zich op tijd. Hij keek zijn toehoorders peinzend aan en hervatte zijn relaas.

‘Het komt hierop neer. De dag voorafgaand aan de vondst van het hoofd op het graf, had een chic geklede vrouw ’s middags meer dan een uur bij het graf van Stravinsky gestaan. Ze bewoog zich nauwelijks en was diep in gedachten verzonken. Andere bezoekers van het graf leek ze niet te zien. Jacobi, die enkele tientallen meters verderop aan het werk was, had haar al geruime tijd gadegeslagen en begon zich af te vragen of er iets met haar aan de hand was. Hij legde zijn gereedschap neer, liep naar de vrouw toe en sprak haar aan. Ze had zich langzaam omgedraaid en vaag naar hem geglimlacht. Ernesto vroeg of ze zich wel goed voelde en of hij haar misschien kon helpen.

De vrouw had geantwoord dat ze met ongelooflijk veel verdriet afscheid nam van haar grote idool Stravinsky. Morgenochtend zou ze Venetië heel vroeg verlaten en ze vreesde er nooit meer terug te komen. Ze moest binnenkort een zeer risicovolle medische behandeling ondergaan. En een ding zat haar bijzonder dwars. Ze had een prachtig eerbewijs voor het graf van Stravinsky laten ontwerpen. Dat had zij vanmiddag op diens graf willen leggen. Maar, helaas! Het kunstwerk was niet tijdig bij haar afgeleverd. Men had wel beloofd het vanavond bij haar hotel te zullen bezorgen. Maar dat was te laat!

De vrouw was daarop in snikken uitgebarsten. Morgen kon ze het kunstwerk niet naar het graf brengen want ze moest om acht uur vertrekken naar het vliegveld. Ze was ten einde raad. Hoe kon ze een betrouwbare persoon vinden die het kunstwerk naar zijn bestemming kon brengen? Vertwijfeld had ze Ernesto aangekeken.

Die had iets gemompeld in de trant van:

‘Kan ik misschien iets voor u doen?’

Hierop had ze hem vol verwachting aangekeken.

‘Wilt u mij inderdaad helpen? Zoudt u werkelijk zo goed willen zijn?’

Ze had haar handen smekend naar hem uitgestrekt. Uiteraard zou ze hem voor zijn hulp royaal belonen. Ernesto had natuurlijk ‘ja’ gezegd. En die beloning was wat hem betrof echt niet nodig en in ieder geval overdreven. Maar de vrouw hield vol. Hij had geen idee wat dit voor haar betekende! Haar laatste wens ging in vervulling.

Ze spraken af waar ze het kunstwerk aan Ernesto zou overhandigen. Als vanzelfsprekend kwamen ze uit op een moment vlak voor het vertrek van de vrouw naar het vliegveld en vlak voor het vertrek van Ernesto naar zijn werk. Het kon niet mooier.

De volgende ochtend arriveerde Ernesto om half zeven op de kade bij de pont naar San Michele. De dame stond al op hem te wachten. Ze droeg een grote plastic tas, die met veel tape was dichtgeplakt. Ze overhandigde hem aan Ernesto en vroeg hem voorzichtig te zijn om beschadiging te voorkomen. Ernesto kreeg zijn beloning in een envelop en mevrouw nam dankbaar afscheid. De hele ontmoeting duurde nog geen minuut. Alles verliep alsof het vanzelf sprak.’

Penoli nam een glaasje water. Om zijn lippen krulde een kleine glimlach.

‘Op de pont had Ernesto even in de envelop gekeken. Volgens hem zat er een flink aantal bankbiljetten in. De vrouw had hem gelukkig niet voor de gek gehouden, want anders had hij de tas volgens eigen zeggen zo overboord gegooid. Opgewonden door het geluk dat hem overkwam, was hij op San Michele gearriveerd. Eerst had hij de tas in zijn kruiwagen gelegd, daarna had hij het gebruikelijke kopje espresso met zijn collega’s gedronken. Het had hem veel moeite gekost zijn opwinding voor hen verborgen te houden. Toen was hij met zijn kruiwagen het kerkhof opgereden.

Bij het graf van Stravinsky had hij de tas met de breekbare inhoud voorzichtig op de grond gezet. Met zijn snoeimes had hij de tape doorgesneden. Om het kunstvoorwerp voorzichtig te voorschijn te halen had hij zijn handen aan twee kanten in de tas gestoken. Het voelde zacht aan. Toen hij zag wat hij in zijn handen hield had hij een doodschrik gekregen. Zijn handen omklemden een plastic zak met daarin een met bloed besmeurd hoofd. De uitpuilende ogen staarden hem wanhopig aan. Hij had de zak met het hoofd met een wilde beweging van zich af geworpen. De verpakking waarin de plastic zak had gezeten had hij in de kruiwagen onder het gereedschap verstopt. Daarna was hij gillend weggelopen.’

Penoli zweeg en iedereen staarde peinzend voor zich uit. Een secretaresse bracht de aangekondigde fax naar binnen. Er werden kopieën uitgedeeld. Iedereen zocht naar details die Penoli in zijn relaas nog niet vermeld had. De dame die de tas met het hoofd aan Jacobi had gegeven, was een blonde vrouw van ongeveer een meter zeventig. Ze was volgens Jacobi deftig gekleed en zwaar opgemaakt. Ze sprak goed Italiaans maar wel met een accent. Meer bijzonderheden waren niet bekend. Inmiddels werd in alle hotels navraag gedaan naar de blonde dame.

‘Dat zal na verloop van al die tijd niet veel meer opleveren,’ vreesde Banning.

Penoli knikte, bijna schuldbewust.

‘Ik vermoed dat die mevrouw niet langer dan vijf minuten met die blonde pruik heeft rondgelopen,’ opperde Witteman. ‘Eén meter zeventig? Dat is haast iedereen.’

‘Niet in Italië,’ wierp Penoli tegen.

‘En hoe weten we eigenlijk dat het een vrouw was?’ vroeg Witteman.

‘Dat weten we niet,’ zei Banning. ‘Maar het goede nieuws is dat we nu wel zeker weten dat het hoofd niet vanuit een luchtballon op het graf is gedropt.’

Hij schonk voor zichzelf een kopje koffie in. Penoli keek hem met half toegeknepen ogen aan en stak een sigaret op.

‘Goede collega,’ zei Banning vermanend. ‘Je mag in heel Europa in overheidsgebouwen niet roken. Zelfs niet op een politiebureau in Nederland.’

XII

Op de zaterdagavond na de crematie ging Kalman met Anna uit eten. Voor hij haar uitnodigde had hij lang lopen dubben of het wel verstandig was om op dat korte contact tijdens een taxirit voort te borduren. Misschien was het beter het er maar bij te laten. Sinds het dramatische overlijden van Deborah had hij nooit meer willen denken aan een nieuwe relatie. Het idee dat hij daarvoor nu misschien een opening zou maken stond hem tegen.

In vredesnaam, dacht hij. Ik kan heel goed zonder. Maar het visitekaartje van Anna lag op de tafel van zijn hotelkamer en de opwelling om het in de prullenmand te gooien beviel hem ook niet.

Je loopt alleen maar zo te aarzelen omdat je verder niets te doen hebt, concludeerde hij. Je hoeft toch in Nederland geen kluizenaar te worden! En na een avondje uit kon hij ook beter beoordelen of zijn eerste indrukken van Anna juist waren geweest.

Tot zijn opluchting reageerde Anna heel spontaan op zijn telefoontje en ze hadden meteen een afspraak gemaakt in een klein restaurant in het centrum van Den Haag, tegenover de parlementsgebouwen.

Kalman wachtte Anna voor het restaurant op. Ze begroetten elkaar met een handdruk en gingen naar binnen. Het gesprek begon een beetje onwennig, maar al gauw spraken ze met elkaar als oude bekenden. Alles en nog wat passeerde de revue. Ook de moord op Joop, maar dat was voor Anna kennelijk een zeer gevoelig onderwerp.

Na het eten had hij haar met een taxi naar huis gebracht. Anna had hem niet gevraagd of hij nog wat wilde drinken en Kalman wist niet zeker of hij dat prettig zou hebben gevonden. Maar omdat het een erg gezellige avond was geweest vonden ze wel dat ze nog eens uit moesten gaan.

Na terugkomst op zijn hotelkamer schonk Kalman een stevig glas whisky in. Voor hij een slok had kunnen nemen ging de telefoon.

Anna? flitste het door zijn hoofd. En terwijl hij dat dacht voelde hij zich een beetje betrapt.

Maar nee, het was zijn oud-klasgenoot Hugo die na de crematie had aangekondigd dat hij een reünie zou organiseren. Hugo vond het heel vervelend Kalman zo laat op de avond nog lastig te vallen maar hij wilde hem even aan die reünie herinneren. Die kon niet plaatsvinden zonder hem. En Hugo had ook al contact gehad met Eline Mol, de weduwe van Joop, want het leek hem goed als die ook aanwezig zou zijn.

‘Je begrijpt het wel, afleiding en zo.’

Eline was echter van plan om binnenkort op reis te gaan, om alles een beetje van zich af te zetten. Begrijpelijk, nietwaar? Dus dan zou het handig zijn als ze aanstaande zaterdag al bij elkaar zouden komen. Nee, Eline vond dat niet te kort na de crematie. Het leven gaat immers door. Was Kalman dus van de partij? Prima, prima. Hij kreeg nog een routebeschrijving. Bedankt, tot zaterdag. Uurtje of vijf. Ajuus.

De voortvarendheid van Hugo vond Kalman bewonderenswaardig. Daar kon hij nog wat van leren. Hij nam een stevige teug van zijn whisky.

Bericht van de Haagse politie voor Hoofdinspecteur Banning en Inspecteur Witteman/Team inzake moordzaak-Mol.

Betreft: HINES/BOSMAN.

De Haagse recherche meldt dat Bosman en Hines op zaterdagavond gezamenlijk de maaltijd hebben gebruikt in een restaurant, gelegen aan het Plein in Den Haag tegenover het parlementsgebouw. Door de drukte in dit kleine restaurant was het niet mogelijk betrokkenen gedurende de gehele maaltijd optimaal te observeren. Wel werd waargenomen dat zij tijdens het nuttigen van de koffie nog in een geanimeerd gesprek verwikkeld waren. Tenslotte kan worden meegedeeld, dat Hines Bosman in een taxi naar haar huis heeft gebracht, met een handdruk van haar afscheid heeft genomen en met dezelfde taxi naar zijn hotel is gegaan. Beiden hebben zich die nacht niet meer op straat begeven. De Haagse recherche blijft alert op beide personen. Einde bericht.

XIII

De zondag na het etentje met Anna ging Kalman naar het strand van Scheveningen. Na de herfstachtige regenbuien op de dag van de crematie van Joop Mol was de zomer weer snel in volle glorie teruggekeerd. Hij had zich voorgenomen elke ochtend in alle vroegte op het strand te gaan joggen.

De kleine vissersplaats Scheveningen was dankzij megalomane projectontwikkelaars in de loop van enkele decennia zijn intieme karakter voorgoed kwijtgeraakt.

Hoe verzin je het, dacht Kalman, toen hij langs een monstrueuze parkeergarage liep die het zicht op het fraai gerestaureerde Kurhaus belemmerde.

Maar het strand was nog altijd ongeëvenaard. In Israël had Kalman zijn spaarzame vrije tijd ook bij voorkeur op het strand doorgebracht. Maar de constante aanwezigheid van zwaarbewapende militairen die terroristen moesten afschrikken, maakte dat niet altijd tot een ontspannen bezigheid.

Hij zocht een terras op met comfortabele stoelen en ging breeduit in de zon zitten. Wat zou hij de komende tijd eigenlijk gaan doen? In Israël had hij altijd lange werkdagen gemaakt en hij zou in Nederland toch ook wat om handen moeten hebben. Er schoot hem niet veel te binnen, behalve dat er waarschijnlijk niemand op hem zat te wachten.

Hij besloot om van het regelen van permanente huisvesting prioriteit nummer een te maken. Het verblijf in het hotel beviel hem maar matig. Hij had gedacht dat een hotel gedurende de eerste maand in Nederland een ideale verblijfplaats zou zijn, maar de ruime kamer die hij had betrokken begon hem na een aantal dagen al aardig tegen te staan. Uit de krant wist hij dat er in Nederland op dit moment een ruime woningmarkt was en dat de prijzen laag waren.

De volgende dag belde hij een makelaar. Op diens kantoor nam hij nog dezelfde ochtend het actuele aanbod van woonruimte door. Er was echter niets bij wat hem aanstond. De makelaar vermoedde dat op langere termijn wel iets moois beschikbaar zou komen. Kalman beloofde hem een flinke persoonlijke bonus als hij op korte termijn met iets geschikts op de proppen kwam.

‘Misschien zijn er toch nog mogelijkheden,’ peinsde de makelaar hardop.

Diezelfde middag belde hij terug. Hij kon toch een passend aanbod doen. Een collega had hem ingeschakeld om een luxe driekamerappartement te verkopen. Dat was wel aan de prijs, maar je had voor het geld ook iets heel bijzonders. En het appartement kon bovendien binnen een week of zo worden betrokken omdat de bewoners op stel en sprong door een groot internationaal bedrijf naar China waren uitgezonden.

Kalman ging meteen met de makelaar kijken. Het appartement bevond zich op de dertiende verdieping van een hoge woontoren, vlakbij het Kurhaus. De vorige bewoners hadden de woning kennelijk gekoesterd. Alles leek Kalman op het eerste gezicht in prima staat. De vloerbedekking en gordijnen zagen er als nieuw uit. Vanaf het balkon kon je de zee en een stuk van het strand zien. Dat leek hem onder alle weersomstandigheden een ideale ligging. Met mooi weer kon je de zon in de zee zien zinken en straks, bij slecht weer in het najaar en in de winter, kon je de golven op de kust zien beuken.

Kalman jongleerde enige tijd met de makelaar over de bonus en over de verkoopprijs waarbij de een iets hoger werd en de ander veel lager.

‘Daar zou men in China wel mee kunnen leven,’ meende de makelaar.

‘Anders hier wel,’ knikte Kalman en ze schudden elkaar de hand.

XIV

De aankondiging van inspecteur Witteman dat hoofdinspecteur Banning en hijzelf op zeer korte termijn met haar wilden spreken, viel bij Eline Mol niet in goede aarde.

‘Hebben jullie niets beters te doen?’ vroeg ze opstandig.

‘Ik heb toch gevraagd om mij na de crematie met rust te laten? Hebben jullie dan geen enkel begrip voor wat ik moet doorstaan? Ik heb bovendien al een paar keer met jullie gesproken en ik heb echt niets nieuws te melden!’

Witteman hoorde het vol mededogen aan maar was niet op andere gedachten te brengen. Het belang van het onderzoek liet geen enkel uitstel toe.

Toen Banning en Witteman twee uur later bij haar aanbelden, duurde het even voor Eline Mol de deur opendeed. Dat was niet alleen omdat ze haar ergernis wilde laten blijken. Ze was ook een beetje bevreesd om met nieuwe informatie van de politie geconfronteerd te worden. Wat wisten ze inmiddels? Zouden ze al iets ontdekt hebben over de moordenaar?

Ze begroette de bezoekers kortaf en ging hen voor naar de huiskamer. Daar gebaarde ze hen op de bank plaats te nemen. Zelf koos ze voor de grote leunstoel naast de glanzend zwarte vleugel. Ze keek de politiemannen uitdagend aan.

Inspecteur Banning besloot eerst enig begrip voor haar ergernis te tonen en begon met het aanbieden van excuses. De politie moest nu eenmaal haast maken. Dat was toch ook haar wens. De moord op haar man had nu al weken geleden plaatsgevonden en er zat maar weinig schot in het onderzoek. De eerdere gesprekken hadden onvoldoende aanknopingspunten voor opheldering van de moord opgeleverd. Daarom was elke aanwijzing – hoe klein ook – welkom.

‘Misschien is u ondertussen toch nog iets te binnen geschoten? Of wellicht is er op de crematie nog iets gebeurd dat u opviel?’

Mevrouw Mol haalde haar schouders op.

‘Ik dacht dat u mij misschien iets meer kon vertellen. En nee! Zelf heb ik nog steeds niet het flauwste idee wat erachter kan zitten.’

‘Kunt u ons nog eens vertellen waarom uw man in Venetië was?’ vroeg Banning.

‘Dat heb ik u ook al twee keer uitgelegd,’ reageerde ze gelaten. ‘Joop had vakantie. Hij maakte elke zomer een culturele reis. Dit jaar wilde hij naar Venetië.’

‘Ging u dan niet met hem mee?’

‘Vroeger wel. Maar de laatste jaren niet meer.’

‘Was daar een bijzondere reden voor?’

‘Nee, eigenlijk niet. Joop wilde altijd de hele dag musea en kerken bezoeken. Hij ging ook vaak naar muziekfestivals. Ik houd er niet van om de hele dag met die dingen bezig te zijn. Bovendien kan ik slecht tegen de hitte.’

‘Ging u nooit samen op vakantie?’

‘Natuurlijk wel! Als Joop terugkwam gingen we meestal meteen samen ergens heen. Maar dan vooral om een beetje uit te rusten en te wandelen. Soms reisde ik zelf mee als hij ergens aan een cultureel evenement deelnam en dan gingen we vandaar verder. En ’s winters gaan we...’

Haar stem stokte.

‘En ’s winters gingen we altijd samen naar de wintersport.’

Banning knikte begrijpend. Dit schoot niet erg op. Hij besloot iets steviger in te zetten.

‘Zou u uw relatie met uw echtgenoot nog eens willen typeren?’

Eline schoot overeind.

‘Wat nou weer! We hielden van elkaar! En we zijn… eh, … we waren al bijna twintig jaar getrouwd en…’

Ze zweeg plotseling.

Banning zag dat ze haar tranen nauwelijks in bedwang kon houden. Hij veranderde van onderwerp.

‘Hoe hebt u elkaar leren kennen?’

Eline zweeg tot ze haar emoties onder controle had.

‘Dat was toevallig. We ontmoetten elkaar op een personeelsfeest van het ziekenhuis waar ik werkte. Joop speelde piano in de band en tijdens de pauze hebben we met elkaar gepraat. Het was liefde op het eerste gezicht.’

‘En bent u kort daarna getrouwd?’

‘Inderdaad.’

Ze waren eerst gaan samenwonen en een jaar later getrouwd.

‘U hebt geen kinderen. Mag ik vragen waarom niet?’ vroeg Banning.

‘Hoezo? Wat heeft dat met de moord te maken?’

Eline Mol keek haar bezoekers verontwaardigd aan maar wachtte niet op een antwoord.

‘Nou als u het zo nodig weten wilt, we wilden geen kinderen. Het paste niet bij het leven dat we wilden leiden.’

‘Het spijt me, mevrouw,’ zei Banning verontschuldigend. ‘Ik probeer alleen maar uw relatie met uw man beter te begrijpen.’

Eline zweeg en keek strak voor zich uit.

Witteman vroeg belangstellend of Joop in zijn werk wel eens conflicten met anderen had gehad?

Eline schudde van nee. Niet dat ze zich kon herinneren.

‘Integendeel, iedereen kon juist altijd goed met hem opschieten.’

‘En hebt u misschien ooit de indruk gehad dat in het leven van uw man andere vrouwen belangrijk waren?’

Eline reageerde beheerst. Maar als haar blikken hadden kunnen doden, had inspecteur Witteman ter plekke een vroegtijdig einde gevonden.

‘U bent nieuwsgierig of hij andere liefjes had? Geen sprake van!’

‘Maar,’ vervolgde Witteman onschuldig, ‘uw man was een beroemd pianist. Het zou toch niet zo vreemd zijn als andere vrouwen verliefd op hem waren geworden?’

‘Ik weet niet wat voor beeld u van kunstenaars heeft, maar Joop was gewoon mijn echtgenoot. Niet meer en niet minder,’ antwoordde Eline kortaf.

‘En is er misschien ooit een reden geweest voor Joop om jaloers op u te zijn?’

Eline keek Witteman niet begrijpend aan.

‘Wat bedoelt u toch?’

‘Ik bedoel of u misschien een vriend had die met u een relatie zou willen?’

Eline keek Witteman getergd aan en schudde van nee. Hier had ze geen zin meer in.

Witteman gooide het snel over een andere boeg.

‘Bent u ooit in Venetië geweest?’ vroeg hij.

‘Ja, heel vroeger heb ik daar een vakantie doorgebracht. En natuurlijk kort geleden, na de dood van Joop. Daar was uzelf bij.’

‘Jaja,’ zei Witteman haastig. ‘Maar ik bedoelde voor langere tijd? En was u dit jaar van plan om u bij Joop te voegen in Venetië en vandaar verder op vakantie te gaan?’

‘Ja, ik ben daar een hele vakantie geweest. Dat vertelde ik u net! En het antwoord op de tweede vraag is nee. We wilden aanvankelijk een paar weken naar Toscane gaan, maar daarvoor hadden we niet genoeg geld.’

‘Spreekt u Italiaans?’ vroeg Banning.

‘Een beetje, genoeg voor de dagelijkse dingen.’

‘Kent u de begraafplaats met het graf van Stravinsky?’

‘Ja, daar ben ik natuurlijk geweest.’

‘Houdt u van Stravinsky?’ wilde Witteman weten.

Eline keek hem niet begrijpend aan.

‘Houdt u van de muziek van Stravinsky?’ herhaalde Witteman.

‘Ja, natuurlijk,’ zei ze. ‘U niet?’

Ze zweeg even en staarde in gedachten voor zich uit.

‘Het was onze lievelingsmuziek.’

Witteman overhandigde haar een lijst met de namen van de bezoekers bij de crematie. Bij enkele namen had hij een vraagteken gezet. Eline gaf aan wie ze kende en wie niet. Over Kalman Hines had ze vroeger wel eens horen praten. Voor de crematie had ze hem echter nooit gezien. ‘Ik denk niet dat ik hem zou herkennen.’

Maar Anna Bosman kende ze wel.

‘Die heeft bij Joop piano gestudeerd. We kwamen elkaar wel eens tegen bij concerten.’

Eline stond op en vroeg of de bezoekers nog iets wilden drinken. Ze bedankten voor het aanbod want ze moesten vertrekken.

‘Als u iets te binnen schiet wat voor ons nuttig kan zijn, of als u voor langere tijd weg wilt gaan, moet u ons dat laten weten.’

‘Ik ga binnenkort naar Venetië,’ zei Eline zacht.

‘Wat gaat u daar doen?’ vroeg Witteman tamelijk lomp.

‘Ik wil terug naar de plaats waar mijn man is gestorven. En nu graag zonder pers en in alle rust.’

‘Dat begrijpen we, maar u moet ons wel laten weten wanneer u precies weg bent,’ zei Banning met enige nadruk. Hij gaf haar zijn visitekaartje. ‘Hier kunt u ons altijd bereiken.’

Eline bracht hen naar de voordeur.

Toen ze in de auto zaten keken de politiemannen elkaar aan.

‘Bent u ook ooit in Venetië geweest?’ vroeg Banning spottend. ‘En houdt u ook van Stravinsky? Het schiet lekker op.’

Witteman sloeg gefrustreerd met zijn hand op het stuur.

‘Begrijp jij precies wat dat mens in Venetië gaat doen?’

Banning staarde voor zich uit.

‘Jawel,’ zei hij, ‘ik denk dat ik dat wel begrijp. Ze wil gewoon haar vermoorde man gedenken en verdrietig over hem zijn.’

Witteman startte de auto en gaf een flinke dot gas.

XV

In het begin van de avond begaven Banning en Witteman zich naar de flat waar Anna Bosman woonde. Het was een elegant gebouw van vier etages aan een brede straat, met een plantsoen aan de voorkant en een groot park aan de achterzijde.

‘Ze woont op stand,’ vond Banning.

Ze liepen de hal van de flat in met de brievenbussen en deurbellen van alle bewoners en zochten naar de naam Bosman. Witteman belde aan. Het duurde even voor een vrouwenstem via de intercom reageerde. Banning legde via het apparaat uit wie ze waren en wat ze wilden. Anna vroeg of ze nog een paar minuten wilden wachten. Ze kwam namelijk net uit bad.

De politiemannen gingen weer naar buiten en wachtten bij de deur. Witteman rookte een sigaret. Banning liep een beetje heen en weer. Na verloop van tijd hoorden ze binnen iemand roepen via de intercom. Anna vroeg of ze met de lift naar de vierde etage wilden komen. Toen ze daar arriveerden stond de deur op een kier.

‘Sorry, dat het zo lang duurde,’ zei ze, terwijl ze de twee mannen vragend aankeek. ‘U zei dat u van de politie was?’

Banning en Witteman toonden hun identiteitsbewijzen, die door Anna aandachtig bekeken werden. Daarna schoof ze een ketting van de deur en liet hen binnen. Ze droeg een trainingspak. Haar zwarte haren waren nat.

De flat was modern ingericht. Langs de wand tegenover de kamerdeur strekte zich over de gehele lengte een overvolle boekenkast uit. Links naast de kamerdeur stond een vleugel. Rechts, voor het grote raam aan de achterzijde dat uitzicht bood op het park, stond een donkerblauw leren bankstel.

‘Wat kan ik voor u doen?’ vroeg Anna. En in een adem vervolgde ze:

‘Maar gaat u toch zitten. Wilt u misschien iets drinken?’

Ze liep naar de keuken om koffie te maken. Witteman zag tot zijn opluchting een asbak staan. Toen Anna terugkwam met de koffie vroeg hij of hij mocht roken. Dat bleek het geval en hij stak dankbaar een sigaret op.

Banning legde het doel van hun komst uit. Anna reageerde enigszins verbaasd.

‘Maar Joop is toch in Italië vermoord?’

‘Ja, dat is zo, maar we hebben aanleiding om te vermoeden dat iemand uit Nederland bij de moord betrokken was,’ vulde Witteman aan.

Eigenlijk is dat niet zo, dacht Banning. We hebben alleen geen aanwijzing dat het iemand uit Italië was.

Anna keek de inspecteurs afwachtend aan. Toen drong tot haar door dat de politie kennelijk een reden had om ook haar in verband met die moord te ondervragen.

‘Waarom komt u hier eigenlijk langs?’ vroeg ze enigszins gespannen.

‘U was een van de bezoekers van de crematieplechtigheid van Joop Mol,’ antwoordde Banning onschuldig. ‘Wij vragen alle bezoekers hoe ze hem kenden en of ze ons iets over hem kunnen vertellen. En natuurlijk willen we ook graag weten of ze een idee hebben wie er achter de moord kan zitten.’

Ook dit was niet helemaal waar, realiseerde hij zich, maar je moest toch ergens beginnen.

Anna hoefde niet lang na te denken. Ze kende Joop van de muziek. Hij was docent geweest op het conservatorium van Den Haag toen zij daar zelf piano studeerde. Ze hadden zelfs een keer samen op een uitvoering van het conservatorium een muziekstuk gespeeld, vierhandig dus. Maar de laatste jaren had ze hem niet zo vaak meer gezien. Ze had de muziekwereld achter zich gelaten en was een andere loopbaan begonnen. Bij concerten of andere culturele evenementen waren ze elkaar nog wel eens tegengekomen.

‘Waarom was u op de crematie?’ vroeg Witteman.

‘Waarom ik daar was? Ik las in de krant over die gruwelijke moord in Venetië. Dat greep me erg aan. En daarna zag ik de overlijdensadvertentie. Ik vond het zo erg, dat ik erheen wilde. Om afscheid te nemen. Dat vond ik belangrijk.’

Haar gezichtsuitdrukking maakte duidelijk dat ze dat nogal wiedes vond.

‘Kende u zijn familie?’ probeerde Witteman.

‘Nou, niet echt. Ik heb zijn vrouw wel eens ontmoet. Maar dat is al weer even geleden.’

‘Maar u hebt haar toch op de crematie gezien?’

‘Jawel, natuurlijk. Het klinkt misschien raar, maar ik heb haar niet gesproken. Ik ben ook niet haar toegegaan om te condoleren. Het was zo vreselijk druk. Ik kende haar niet goed genoeg en vond het eigenlijk niet gepast om me bij zo’n gelegenheid weer te gaan voorstellen. Bovendien moest ik dringend terug naar mijn werk.’

Het blijft merkwaardig, dacht Banning. Je gaat toch naar een begrafenis om je deelneming te betuigen? De overledene zelf heeft niet zo veel aan je aanwezigheid.

Maar het verklaarde wel waarom Eline Mol slechts een oppervlakkige herinnering aan mevrouw Bosman had.

‘Kent u Kalman Hines?’ vroeg Witteman onverhoeds.

Anna keek hem verrast aan.

‘Kalman? Natuurlijk. Die heb ik bij de crematie ontmoet.’ Ze ging plotseling rechtop zitten.

‘Heeft die hier iets mee te maken?’

‘Nee, nee,’ zei Banning haastig voordat Witteman kon antwoorden. Dat had zijn collega beter niet kunnen opperen, want mevrouw Bosman zou het ongetwijfeld aan Hines doorvertellen en dan moest je maar afwachten wat dat teweegbracht.

‘Welnee,’ viel Witteman hem hij. ‘Daar is geen sprake van. Maar we hoorden dat u samen met hem vertrokken was en we vroegen ons af of u weet waar wij hem kunnen vinden?’

Ze keek hen argwanend aan. Banning zag dat zij de uitleg van Witteman wantrouwde. Het was ook wel een beetje opzichtig vragen naar de bekende weg.

‘Wie heeft u dat verteld? En hoe weet u eigenlijk dat hij Kalman Hines heet? U weet vast allang waar hij woont!’

‘Dat is ons werk, mevrouw Bosman,’ probeerde Banning sussend. ‘En daarbij hebben we echt uw hulp nodig. We moeten iedereen zien te vinden en iemand zag u nu eenmaal samen vertrekken.’

‘Ja, het regende erg en ik had een taxi besteld. Kalman moest ook naar de stad, maar hij had geen vervoer.’

Ze leek nu weer meer op haar gemak.

‘Ik heb hem daarna nog een keer getroffen.’

‘Getroffen’ was niet helemaal het goede woord, dacht Banning. Maar goed, ze vertelde in ieder geval uit zichzelf dat ze Hines nog eens gezien had. Hij noteerde het adres van het hotel van Hines dat Anna voorlas van een briefje naast de telefoon.

Ze praatten nog een tijdje door. Over muziek maken, wat Anna nog steeds graag deed. En over Stravinsky, waar Anna niet zoveel mee had. Over Joop, die zo’n aardige man en een voortreffelijke pianist was geweest. En over Venetië, waar Anna natuurlijk wel eens was geweest. En over de Italiaanse taal, die Anna op het conservatorium als bijvak had geleerd.

Het leidde volgens Banning allemaal tot niets.

Hij keek Witteman aan. ‘We moesten maar weer eens opstappen,’ zei hij.

‘Oh, nog een verzoek,’ zei Witteman. ‘We moeten u in het belang van het onderzoek vragen om niet over dit gesprek met anderen te spreken. Dat geeft alleen maar onrust.’

Anna keek hem vragend aan.

‘Ik zou niet weten aan wie ik dit zou moeten vertellen.’

Ze wachtte even en vervolgde bijna spottend:

‘Of bedoelt u soms dat ik het niet aan Kalman Hines mag vertellen?’

‘Nee hoor, niet in het bijzonder,’ kwam Banning tussenbeide. ‘Gewoon aan niemand. We werken op basis van vertrouwelijkheid.’

Ze namen afscheid. In de lift imiteerde Banning de stem van Anna.

‘Je bedoelde toch niet in het bijzonder Kalman Hines, collega?’

‘Nee hoor,’ reageerde Witteman geïrriteerd. ‘Ik wilde net uiteenzetten dat wij op basis van vertrouwelijkheid werken. Waarom corrigeer je me de hele tijd?’

‘Alleen als het nodig is,’ antwoordde hoofdinspecteur Banning ijzig.

Ze liepen zwijgend naar de auto.

XVI

Nadat ze de deur achter Banning en Witteman had gesloten liep Anna terug naar de kamer, ging op de bank zitten en staarde voor zich uit. Ze probeerde het gesprek te reconstrueren. Ze had alle vragen wel kunnen beantwoorden, maar wat wisten die mannen eigenlijk van haar? En hadden ze misschien iets over Joop en haar gehoord? En zaten ze achter Kalman aan? Waarom zou ze hem niets over hun bezoek mogen vertellen?

De telefoon ging over met een klassieke ringtone. Ze liet hem overgaan tot het haar te lang duurde. Ze nam op en zei zachtjes:

‘Hallo...?’

Het was Kalman. Hij klonk enthousiast en vertelde dat hij per direct een appartement had gekocht en waarschijnlijk al over een week ging verhuizen. Maandag kreeg hij de sleutel. Scheveningen, dertien hoog met uitzicht op zee. Zijn spullen die in een container uit Israël waren verscheept zouden ook volgende week arriveren, dus dan hoefde hij niet langer als hotelgast uit zijn koffer te leven.

Anna mompelde iets in de geest van ‘fijn voor je’ en barstte toen in tranen uit.

‘Hallo, Anna! Wat is er aan de hand?’ riep Kalman geschrokken. Zo schokkend waren zijn mededelingen nu ook weer niet geweest.

Anna hing met horten en stoten een onsamenhangend relaas op over de politie die bij haar was geweest om over de moord op Joop te praten en dat ze ook naar hem hadden gevraagd en dat ze het niet tegen hem mocht zeggen en dat ze alles van hen wisten.

Haar stem raakte verstikt door emoties.

Kalman wist hoe je paniek kon herkennen.

‘Stil maar,’ zei hij, ‘rustig maar. Ik kom meteen even bij je langs.’

‘Pas op dat de politie je niet ziet, want ik mocht je niet waarschuwen.’

‘Laat ze barsten,’ zei Kalman. ‘Ik ben er zo.’

Hij liep snel het hotel uit en nam een taxi. Toen hij een kwartiertje later bij Anna arriveerde, was ze nog steeds overstuur. Hij trok haar een beetje onhandig tegen zich aan en streek met zijn hand over haar schouder om haar te kalmeren.

‘Rustig maar, er is niets aan de hand.’

Ze gingen samen op de bank zitten.

‘Oké, en nu moet je me precies vertellen wat er gebeurd is,’ zei hij ernstig.

Bij stukjes en beetjes kwam het verhaal eruit.

Kalman luisterde met gefronste wenkbrauwen naar haar verslag van het politiebezoek. Hij kon niet goed begrijpen waarom Anna zo in paniek was geraakt. Zo werkte de politie nou eenmaal.

‘Stil nou maar,’ zei hij. ‘Rustig, rustig! Er is echt niets aan de hand.’

Het hielp niet.

Hij stond op en liep naar het raam met uitzicht op het park. Aan de straatkant kon je niet vermoeden dat het uitzicht hier zo mooi was. De zon stond op ondergaan.

Hij liep terug van het raam naar Anna die ineengedoken op de bank zat. Er moest iets zijn dat haar verschrikkelijk dwars zat.

‘Heb je iets te drinken?’ vroeg hij. Ze wees naar een kast. Hij pakte een fles whisky, haalde in de keuken een paar glazen en schonk een stevige hoeveelheid in.

‘Kom op, drink maar iets,’ zei hij.

Anna pakte het glas aan en nam een slok. Een huivering ging door haar lichaam en ze moest hoesten. Whisky was kennelijk niet haar favoriete drank.

‘Vertel het nu maar,’ zei hij onschuldig. ‘Jij had natuurlijk een verhouding met Joop?’

Anna keek alsof ze op heterdaad betrapt was. Voor een ontkenning zag ze geen ruimte meer.

‘Ja,’ knikte ze gelaten en haalde diep adem. ‘Ja, we hadden een liefdesrelatie.’

Ze vertelde bijna zakelijk hoe die was ontstaan, alsof ze iets toelichtte waarbij ze zelf niet betrokken was.

Joop was een van de pianoleraren geweest op het conservatorium. Op een middag, toen ze in een van de oefenkamers van het conservatorium haar opdrachten instudeerde, werd op de deur geklopt. Joop stak zijn hoofd naar binnen en vroeg of het ging. Ze had geantwoord dat ze het stuk dat ze instudeerde wel heel moeilijk vond. Hij had vervolgens een tijdje naar haar vertolking geluisterd en haar wat aanwijzingen gegeven. Dat gebeurde in de weken daarna nog een paar keer. Eerst vond ze dat gewoon aardig. Maar al gauw werd het iets waarop ze begon te rekenen, of zelfs waarnaar ze begon te verlangen. Als Joop een middag niet verscheen, voelde ze zich ellendig. Maar als hij de volgende keer weer kwam, was ze haast buiten zinnen van blijdschap.

‘Ik werd stapelverliefd op die man,’ zei ze ‘maar ik dacht eerst dat hij het niet merkte.’

Kalman voelde zich wat ongemakkelijk bij deze confidenties. Wat had hij hier eigenlijk mee te maken?

Maar Anna moest het nu allemaal kwijt. Joop had natuurlijk wel gemerkt dat ze gek op hem was. Op een middag was hij weer binnengekomen, had de deur achter zich op slot gedaan en haar in zijn armen genomen. Het leek of het niet anders kon. Ze hadden elkaar onstuimig gekust en waren voor de piano op de grond gegleden en hadden op de vloer heftig liggen vrijen.

Sedert dat moment had Anna enkele maanden lang een liefdesrelatie met hem gehad. Maar na verloop van tijd was ze steeds vaker gaan piekeren over wat er van hun liefde zou worden.

‘Niets, dus!’ zei ze bitter. ‘Joop vond het prachtig mij als vriendin te hebben. Hij hield op zijn manier ook echt wel van me. Maar als ik met hem wilde praten over hoe het met ons verder zou gaan, haalde hij zijn schouders op. Ongeveer een jaar geleden heb ik het uitgemaakt.’

Anna staarde voor zich uit. Ze zwegen een hele tijd.

Dit was wel heftig, dacht Kalman. Muziek en liefde. Maar de sterkste van deze twee is de liefde. Waar zo’n conservatorium al niet goed voor is.

‘Wanneer heb je hem voor het laatst gezien?’ vroeg hij.

Ze keek hem strak aan. Kalman merkte dat ze aarzelde en hij herhaalde zijn vraag met des te meer aandrang.

Het antwoord van Anna klonk bijna radeloos.

‘Kort geleden. Ik had hem maanden lang niet gezien of gesproken. Toen belde hij op. Hij vertelde dat hij naar Venetië zou gaan en vroeg of ik daar bij hem wilde komen.’

Kalman keek haar verbijsterd aan. Maar hij hoefde niets te vragen.

‘En dat heb ik gedaan,’ zei ze zacht, op een toon alsof zij het ook niet kon helpen.

Kalman staarde voor zich uit. Lieve hemel, dit was ongelooflijk.

‘Jij was bij hem in Venetië?’ vroeg hij schor.

‘Ja!’ zei ze kortaf, alsof dat vanzelfsprekend was. ‘Maar natuurlijk niet meer toen hij vermoord werd!’

Zwijgend zaten ze naast elkaar op de bank. De zon was ondergegaan. Het werd donker in de kamer. Kalman probeerde rustig te blijven maar in zijn hoofd woedde een orkaan.

Wat een toestand! Hij stond op. Op een tafeltje naast de piano lag een pakje sigaretten. Kalman stak er een op en zoog de scherpe rook gulzig naar binnen. Hij had het roken lang geleden afgezworen. Maar het is nooit te laat om je te bekeren, dacht hij wrang.

Hij liep naar het raam aan de straatzijde. De stadsverlichting ging aan. De lampen in de lantarens gaven nog een zacht roodachtig licht. Dat veranderde langzaam in helder wit.

Hij wendde zich weer van het raam af en liep terug naar Anna die bewegingloos op de bank zat.

‘Wat is er in Venetië precies gebeurd?’ zei hij. ‘Nu moet ik echt alles weten!’

Anna keek hem emotieloos aan.

‘Ik ben een week in Venetië geweest, in een hotel. Joop zat op een camping op Punta Sabioni. Hij haalde me overdag op bij mijn hotel. Dan gingen we van alles bekijken. Tegen de avond bracht hij mij terug, voor het avondeten. Dat hadden we afgesproken. Het was de voorwaarde waarop ik naar Venetië wilde komen. Na alle spanningen en teleurstellingen wilde ik weten of we tenminste als vrienden met elkaar konden omgaan.’

Anna stak ook een sigaret op, inhaleerde diep en blies de rook ver voor zich uit.

‘Joop was het daarmee eens geweest. Tenminste, dat had hij me plechtig verzekerd. Het ging ook wel goed. We konden de dagen heel plezierig met elkaar doorbrengen. Joop drong er niet op aan om ’s avonds bij me te blijven. Tot enkele dagen voor ik zou vertrekken. Plotseling begon hij me van alles te beloven. Hij zou gaan scheiden van zijn vrouw en dan konden we altijd bij elkaar zijn. Het waren precies de woorden die ik vroeger van hem had willen horen en die ik nu niet meer kon verdragen. De dag daarop ben ik vertrokken, zonder afscheid van hem te nemen. Een paar dagen later werd hij vermoord.’

Weer viel een lange stilte.

‘Wanneer hoorde je van zijn dood?’ vroeg Kalman.

‘Na thuiskomst. Ik zat in een eetcafé en naast mij zaten mensen een krant te lezen. Ze lieten hem liggen toen ze weggingen. De moord op Joop stond op de voorpagina. Ik dacht dat ik gek werd.’

Ze keek hem vragend aan.

‘En dat is alles.’

‘Ach, nee toch!’ zei Kalman cynisch. ‘Is dat alles?’

Anna reageerde niet.

‘En wat nu?’ vroeg Kalman. ‘Was je ook van plan dit allemaal aan de politie te vertellen? Die zullen het vast en zeker heel interessant vinden.’

Anna reageerde weer niet. Ze keek stil voor zich uit.

Toen vroeg ze zacht:

‘Geloof je me?’

Kalman keek haar verbaasd aan.

‘Allemachtig! Of ik dit allemaal geloof?’

Toen realiseerde hij zich dat hij probeerde haar pijn te doen. Maar hem had ze toch niets gedaan? Hij haalde zijn schouders op.

‘Ach, Anna, natuurlijk geloof ik je. Waarom zou ik je niet geloven? Maar ik weet wel zeker dat anderen daar meer moeite mee zullen hebben!’

Hij haalde weer whisky voor hen beiden en stak nog een sigaret op. Anna was nu rustiger. Kalman voelde dat hij zelf tijd nodig had om alles te overdenken. Deze avond had hij zijn portie wel gehad. Hij dronk zijn glas leeg en stond op.

‘Ik bel je morgen. Hou je rustig en probeer nu te gaan slapen. Het komt allemaal wel goed.’

Bij de deur namen ze afscheid met een voorzichtige omhelzing.

Toen hij in de lift stond imiteerde hij zichzelf.

‘Het komt allemaal wel goed’.

Maar Joost mocht weten hoe! Hij liep naar de hoek van de straat en nam daar een taxi naar zijn hotel. Na aankomst liet hij de gezellige bar voor wat hij was.

Op zijn kamer besloot hij Anna toch nog even te bellen. Hij wilde weten hoe ze er nu aan toe was. Haar stem klonk kalm. Ze zei dat ze blij dat ze hem alles verteld had. Het begon haar te zwaar te vallen alleen met deze wetenschap rond te lopen.

Kalman vertelde dat hij dit weekend naar een reünie zou gaan van zijn oude klas. Anna kreeg dan haar moeder op bezoek. Ze spraken af elkaar maandag weer te zien.

XVII

Na het telefoongesprek met Anna ging Kalman op de rand van zijn bed zitten en staarde enige tijd voor zich uit.

‘Hoe krijg je het voor elkaar, Hines?’ mompelde hij. ‘Je gaat in alle onschuld naar een crematie en voor je het weet stort je je in het liefdesleven van een mooie vrouw van wie de minnaar gruwelijk vermoord is.’

Hij schudde zijn hoofd en moest even lachen.

‘Hoe krijg ik het voor elkaar,’ herhaalde hij. Zijn verblijf in Nederland was tot nu toe in ieder geval niet saai geweest.

Zijn oog viel op de fles Hollandse jenever die hij uit ballingschap in Israël had weggevoerd. Hij pakte een glas en bediende zich royaal.

Het gesprek met Anna spookte door zijn hoofd. Geloven of niet geloven, dat is de vraag, dacht hij. Wat zij hem verteld had klonk niet als een verzonnen verhaaltje. Daarvoor waren de details voor haarzelf veel te belastend. En als het wel verzonnen was, dan was het toch een juweeltje van fantasie.

Maar was dit nu echt alles? Hoeveel waarheden moesten nog op tafel komen om echt te begrijpen wat daar in Venetië was gebeurd? Waren er nog meer minnaressen van Joop naar Venetië getogen? Of misschien wel een bedrogen echtgenote? Of was er iemand die iets met Joop had af te rekenen? En wat was de betekenis van dat graf van Stravinsky? Het hoofd van Joop was daar toch niet bij toeval op terechtgekomen?

De jenever was hem behulpzaam om zijn fantasie de vrije loop te laten. Maar telkens schudde hij zijn hoofd. Alles wat hij bedacht, verhield zich slecht tot het verhaal van Anna, die dag in dag uit met Joop door Venetië had gezworven. Lieve hemel! Dat laatste hield hem om de een of andere reden nog het meest bezig. Nee, eigenlijk wist hij precies welke reden dat was. Het meisje was in zijn hoofd gaan zitten en hij kon haar er niet zo maar uitzetten.

Na nog een paar glazen van het geestrijke vocht te hebben genuttigd, ging hij met zijn kleren aan op bed liggen. Al snel werd hij willoos weggevoerd in een peilloos diepe slaap.

XVIII

De volgende ochtend werd Kalman gewekt door een ongelooflijk hard rinkelende telefoon. Terwijl hij in het donker naar het toestel grabbelde en daarbij de wekkerradio op de grond gooide, kwam alles wat de vorige avond gebeurd was als in een flits terug.

‘Anna!’ mompelde hij. Shit! Elke keer als de telefoon gaat denk ik ‘Anna.’ Ze wordt langzaam maar zeker een obsessie!

Maar ook dit keer was het niet Anna maar wederom Hugo Spietsch.

Hugo had een klein probleem bij de organisatie van de reünie. Hij had met een van de gasten afgesproken dat deze Eline Mol zou ophalen en dat leek dus piekfijn geregeld. Maar die oen belt op het laatste nippertje op dat het niet zal lukken! En zelf kon hij natuurlijk niet weg, omdat hij van alles moest voorbereiden. Nou, en toen had hij gedacht: misschien kan Kalman me helpen. Die heeft toch niets te doen!

‘Sorry, Kalman, een grapje! Is het teveel gevraagd of jij kans ziet tegen het eind van de middag bij Eline langs te gaan?’

Kalman noteerde het adres.

Hij besloot Anna te bellen. Misschien had die ook dat onbestemde gevoel van zo’n dag na de avond ervoor. Ze was niet thuis. Zeker haar moeder aan het ophalen. Hij sprak een paar aardige woorden in op haar voicemail.

Tegen het middaguur belde Anna terug. Haar stem klonk rustig. Ze herhaalde nog eens dat ze blij was dat ze hem alles verteld had. Maar ze vroeg zich wel af of ze dit weekend nog iets moest doen. Zou ze bijvoorbeeld de politie toch maar beter volledig kunnen informeren?

‘Nou,’ peinsde Kalman hardop, ‘dat moet je natuurlijk zelf weten. Maar je kunt er volgens mij ook nog even mee wachten. Je hebt hun vragen wel zo’n beetje beantwoord. En wat je hun niet hebt verteld is ongelooflijk explosief.’

Hij stopte even en dacht na. Anna zei niets.

‘Weet je, Anna, omdat die politiemensen verder nog niet zoveel weten gaat die informatie van jou het hele onderzoek kleuren. Ze springen er bovenop, omdat ze denken eindelijk beet te hebben. Het zal een hele toer zijn hen ervan te overtuigen dat jij niet bij die moord betrokken was. Bovendien moet je er rekening mee houden dat die boeiende verhalen van jou meteen in de media komen. En die zullen suggereren dat de politie een dader op het spoor is. Dat levert een heel sappig verhaal op! Justitie en politie zijn tegenwoordig nu eenmaal zo lek als een mandje.’

Anna nam deze argumenten nog eens met hem door en vond dat hij gelijk had. Ze was zich niet bewust geweest wat die informatie over haar verblijf in Venetië allemaal zou kunnen losmaken.

Ze spraken af dat Anna maandagavond na haar werk de flat van Kalman zou komen bekijken. Dan konden ze daar een pizza eten, ervan uitgaande dat Kalman ervoor kon zorgen dat ze ergens op konden zitten. Voor een echte maaltijd ontbraken natuurlijk nog alle noodzakelijke voorzieningen.

XIX

Om drie uur ging Kalman naar een autoverhuurbedrijf waar hij telefonisch een auto gereserveerd had. De keuze was beperkt. Er was een mooie donkerblauwe gezinswagen en een knalgele sportwagen met een wegklapbaar dak. Gedecideerd koos Kalman voor de laatste.

‘Voor een gezinswagen is het te vroeg,’ antwoordde hij de verhuurder toen die erop wees dat in de sportwagen echt maar twee personen konden zitten. Even moest hij aan de wagen wennen. Je hoefde het gaspedaal maar aan te raken of de auto spoot weg.

Met behulp van de navigatieapparatuur vond hij zonder problemen de weg naar het huis van Eline. Ze woonde in Leiden, de stad waar zijn favoriete schilder Rembrandt van Rijn het levenslicht zag.

Kalman parkeerde de auto voor het huis, liep over het grindpad naar de voordeur en belde aan. Er gebeurde niets. Hij belde nog eens. Weer niets. Kennelijk was mevrouw er niet.

Mooie boel, dacht hij. Maar misschien was hij te vroeg en deed ze nog boodschappen. Op het kleine gazon voor het huis stonden tuinstoelen. Kalman nam plaats. Gisteren had hij per ongeluk een pakje sigaretten van Anna in de zak van zijn colbert gestopt. Hij stak een sigaret op en wachtte. Drie sigaretten later stopte een auto voor het huis. Er stapte een elegante vrouw uit.

Dat zal mevrouw Mol zijn, dacht Kalman. In een zomerjurk ziet ze er spannender uit dan in die zwarte rouwkleren.

De vrouw liep haastig naar het huis, maar toen ze Kalman in de voortuin zag zitten hield ze haar pas in en liep naar hem toe. Ze keek hem vragend aan en Kalman begreep dat ze hem niet herkende. Ze hadden elkaar per slot van rekening alleen een paar tellen na afloop van de crematie gezien. Hij sprong op, noemde zijn naam en legde uit dat Hugo hem gestuurd had om haar op te halen.

Eline gaf hem een stevige hand.

‘Dat is bijzonder aardig van u. Ik dacht dat ik door iemand anders opgehaald zou worden. En ik wist ook niet dat het zo vroeg zou zijn. Sorry, dat ik te laat was!’

Ze ging Kalman voor naar binnen, schonk een glas appelsap voor hem in en beloofde zich zo snel mogelijk klaar te maken. Even later hoorde Kalman het klateren van een douche.

Hij stond op en liep naar de vleugel die in de kamer een prominente plaats innam. Er lag een stapel muziekboeken op. Nogal wat Stravinsky, zag Kalman. Als ik haar was had ik die even een tijdje in een kast gelegd.

Naast de muziek stonden een paar foto’s in een lijstje. Een van Eline samen met Joop vrolijk lachend in tenniskleren en een van Joop, gekleed in rokkostuum achter een vleugel in een prachtige concertzaal. Er lag ook een losse foto van Eline op het terras voor een restaurant in de bergen. Hij ging weer zitten en bladerde in een tijdschrift.

Eline kwam al gauw naar beneden. Ze had een sportieve combinatie aangetrokken.

‘Eigenlijk had ik best zelf kunnen rijden,’ zei ze lachend. ‘Maar ik ben blij dat jij het doet. Dan kan ik tenminste wat drinken!’

Tijdens de rit naar het huis van Hugo vertelde Kalman iets over de tijd waarin hij bij Joop in de klas had gezeten. Joop was nogal op zichzelf geweest en Kalman had eigenlijk niet veel bijzondere herinneringen. Eline was nieuwsgierig wie ze straks op de reünie allemaal zou tegenkomen. Ze kende van Joops klasgenoten eigenlijk alleen Hugo met wie Joop altijd contact had gehouden. Kalman putte diep in zijn geheugen, maar veel informatie over andere klasgenoten kwam niet naar boven.

Hugo woonde in een villa, vlakbij een groot kunstmatig meer. Kalman parkeerde op de dijk waar al een lange sliert auto’s stond. Vanaf de dijk, had je een weids uitzicht over het water waarop zeilboten langzaam heen en weer voeren. Op het gazon voor het huis van Hugo stonden mensen onder grote parasols met elkaar te praten.

Hugo zag Eline en Kalman aankomen en liep hen tegemoet. Hij vond het fantastisch dat Kalman Eline had opgehaald. Hij zou hen graag een eerste drankje inschenken, maar daarna moest iedereen echt voor zichzelf zorgen. En weg was hij weer om nieuwe gasten te begroeten.

Eline en Kalman haalden zelf hun eerste drankje en mengden zich onder de andere gasten.

XX

Een reünie van klasgenoten die je meer dan dertig jaar niet hebt gezien doet een buitensporig beroep op je fantasie. Kalman kon zich nauwelijks voor de geest halen hoe al die mannen en vrouwen van middelbare leeftijd er vroeger hadden uitgezien.

Maar de gasten stelden zich enthousiast op de hoogte van het wel en wee van hun voormalige klasgenoten. De bijeenkomst bleek een doorslaand succes en iedereen drong aan op een herhaling. Sommigen opperden een jaarlijkse bijeenkomst maar dat leek anderen een beetje te veel van het goede. Een interval van een jaar of vijf leek een verstandig compromis. Dan had iedereen elkaar tenminste weer iets te vertellen.

Kalman had daarover zijn twijfel. De meeste aanwezigen zouden in de volgende vijf jaar van hun leven en alle decennia daarna niets nieuws meer meemaken. Maar goed, in de algemene sfeer van euforie en consensus maakte hij daar geen punt van.

Het was een prachtige nazomerdag met een warme zon en slechts een briesje wind. Hugo sloofde zich uit om het iedereen naar de zin te maken. Toen hij zich weer even bij Kalman meldde, informeerde deze nieuwsgierig hoe hij aan zo’n prachtig huis kwam.

‘Dat kan maar op twee manieren, Kalman,’ lachte Hugo. ‘Hard werken of een rijke vrouw trouwen. Ik heb stom genoeg voor het eerste gekozen!’

Hugo was na zijn rechtenstudie advocaat geworden en thans eigenaar van een groot kantoor in Amsterdam.

‘Gelukkig is er veel vermeend onrecht op de wereld waarvan mensen denken dat advocaten het voor een bescheiden bedrag kunnen rechtbreien.’

Natuurlijk was Hugo ook heel benieuwd hoe het Kalman was vergaan. Die begon te vertellen dat hij ook advocaat was geworden, maar hoefde daarover niet lang uit te weiden. Hugo was zo’n gesprekspartner die altijd over je schouder kijkt of hij niet met iemand anders een gesprek moet voeren.

‘Zo! Geweldig!’ onderbrak Hugo hem. ‘Dus we zijn ook nog eens confrères. Excuseer me even, Kalman, ik ben zo terug.’

Kalman vond het allang best. Na de barbecue, om een uur of negen, kwam Eline naar hem toe. Ze wilde langzamerhand wel naar huis en stelde voor dat ze een taxi zou nemen.

Kalman schoot in de lach.

‘Ja hallo! Ik heb niet voor niets de hele avond geen druppel gedronken!’

Ze maakten een afscheidsrondje en bedankten Hugo voor de gastvrijheid. Hij informeerde waar Eline de volgende week eigenlijk heenging.

Kalman bespeurde bij Eline een zekere aarzeling om die vraag te beantwoorden.

‘Ik ga naar Venetië,’ vertelde ze. ‘Ik wil alles wat me is overkomen rustig verwerken en op de plaats waar Joop gestorven is afscheid van hem nemen.’

Hugo reageerde met een mengeling van verbazing en bezorgdheid.

‘Venetië? Is dat nu wel een goed idee, Eline? Is dat niet veel te aangrijpend, zo kort na...’

‘Ja, ja, ik weet het, maar ik moet erheen,’ zei Eline gedecideerd. ‘Anders krijg ik nooit rust.’

Hugo knikte maar Kalman zag dat hij betwijfelde of dit nu wel verstandig was.

‘Misschien heb je gelijk. Jij kunt dat het best beoordelen. Ik bel je nog wel even voor je weggaat.’

Hij liep met hen mee naar de auto en beloofde dat hij Kalman binnenkort zou uitnodigen voor een lunch.

‘Dan kunnen we als vakbroeders eindelijk een echt gesprek voeren,’ lachte hij.

XXI

Toen Kalman zijn auto voor het huis van Eline parkeerde en snel uitstapte om haar portier te kunnen openen, schoot Eline in de lach.

‘Dank je, Kalman, je bent heel galant! Ik hoorde je net zeggen, dat je je de hele avond voor mij opgeofferd had door geen drankje te nemen! Dan moet ik je er nu wel eentje aanbieden. Maar echt niet meer dan een!’

Ze liep met snelle passen naar de voordeur en Kalman kon weinig anders doen dan haar volgen.

Hij ging in de woonkamer op de bank zitten. Het begon al donker te worden. Eline deed een schemerlamp aan. Ze vroeg wat hij wilde drinken. Kalman wilde een klein glaasje whisky. Zelf nam ze rode wijn.

‘Zo, Kalman,’ zei ze nadat ze elkaar hadden toegedronken, ‘nu moet je me eens precies vertellen waarom de politie zoveel belangstelling voor jou heeft in verband met de moord op mijn man!’

Kalman die net een slok whisky in zijn mond had verslikte zich en kreeg een ongelooflijke hoestbui. Hij boog voorover en kon nauwelijks adem halen. Eline kwam snel naar hem toe en sloeg hem een tijdlang stevig op zijn rug. Daarna haalde ze een glas water.

‘Sorry, sorry,’ zei ze. ‘Ik val ook altijd zo met de deur in huis! Maar weet je, de politie was hier voor de zoveelste keer en ze vroegen mij wat ik van je wist? Maar ik weet niks van jou. Je hebt toch niets met deze zaak te maken, mag ik hopen?’

Kalman hoestte nog wat na. Hij was de controle over zijn stem kwijt. En hij had vreselijk de pest in dat die opmerking van Eline hem zo ontregeld had.

‘Als ik in het vliegtuig die rouwadvertenties niet had gezien, zou ik nu nog niet weten dat Joop vermoord was,’ zei hij moeizaam. ‘Waarom vroegen ze naar me?’

‘Je was hen op de crematie opgevallen. Dat is het enige wat ik weet.’

‘Merkwaardig! Als ze mij zouden opbellen zou ik het hen zo kunnen uitleggen.’

Hij wond zich inwendig op over die agenten die overal vragen over hem stelden. Wat een amateurs! Hij keek opzij naar Eline die naast hem was komen zitten. Kennelijk was ze gewend om directe vragen te stellen. Maar hij had er ook een voor haar.

‘En waarom wilde jij Hugo niet vertellen dat je naar Venetië gaat?’

Eline keek hem heel even verbaasd aan en leek te aarzelen met haar antwoord.

‘Ik wilde dat liever niet aan de grote klok hangen. Dan gaat iedereen er weer wat van vinden. Ik heb gewoon het gevoel dat het goed voor me zal zijn.’

Kalman knikte.

‘Heb je zelf eigenlijk een idee waarom Joop is vermoord?’

Haar gezicht verstrakte.

‘Nee, natuurlijk niet. Ik zou niet weten wie hem zoiets zou hebben willen aandoen!’

Er viel een stilte. Kalman schonk nog eens in.

‘Er is volgens mij maar een aanwijzing,’ zei hij ernstig.

Eline zweeg en keek hem afwachtend aan.

‘De enige concrete aanwijzing is dat graf van Stravinsky. Het kan niet anders of de moordenaar wilde een verband leggen tussen de moord op Joop en het graf van Stravinsky. Daarover heb jij vast ook nagedacht. Je vleugel ligt vol met muziek van Stravinsky!’

Eline keek hem vertwijfeld aan. Toen begroef ze haar hoofd in haar handen en begon te huilen.

‘Sorry,’ zei Kalman geschrokken. ‘Ik bedoelde er niets mee. Waarom moet je daarom huilen?’

Zijn hand streelde haar rug, die nu schokte van haar huilbui.

‘Rustig maar,’ zei hij troostend. ‘Het komt allemaal wel goed!’

Hij voelde zich een beetje ongemakkelijk omdat hij dit kort geleden ook al tegen Anna had gezegd.

Eline kalmeerde.

‘Het spijt me,’ fluisterde ze. ‘Ik probeer wel flink te zijn, maar soms wordt het me te veel. Natuurlijk loop ik daar ook de hele tijd over te denken. Joop en ik waren allebei dol op de muziek van Stravinsky. Maar wat heeft iemand anders daarmee te maken? En waarom zou iemand je daarom vermoorden?’

‘Misschien ging het de moordenaar niet om jullie twee, maar om iets tussen Joop en hemzelf. Of haarzelf...’

Kalman wachtte even. Hoe ging hij dit zeggen zonder weer een huilbui te veroorzaken en zonder Anna ten tonele te voeren?

‘Heb je ooit het vermoeden gehad dat Joop iets met iemand had, wat hij voor jou verborgen wilde houden?’

Maar zijn brainstorm van gisteravond onder invloed van jenever wierp voorlopig geen vruchten af. Eline keek hem aan alsof hij niet goed snik was geworden.

‘Hou toch op!’ zei ze. ‘Joop was voor mij een open boek.’

Kalman probeerde het nog eens.

‘Nou, misschien had hij een vriendin die hij gekwetst had en die wraak op hem wilde nemen.’

Eline keek hem strak aan.

‘Een vriendin die hij gekwetst had,’ herhaalde ze bijna smalend. ‘En die hem daarom vermoordde, zijn hoofd afhakte en daarmee door Venetië ging wandelen. Ik zie het voor me...’

‘Oké,’ gaf Kalman toe. ‘Dat dus niet. Maar weet jij iets beters?’

Ze aarzelde even en haalde toen haar schouders op.

‘Nog niet,’ zei ze. ‘Nog niet!’

‘Ga je daarom naar Venetië?’ vroeg hij scherp.

Eline zweeg en schonk de glazen bij.

Kalman stond op en liep naar de vleugel.

‘Een mooie foto van Joop,’ zei hij.

Eline kwam naast hem staan.

‘Hij is genomen tijdens een concert in het Concertgebouw in Amsterdam. Joop was de solist. Dat concert was het hoogtepunt van zijn loopbaan.’

Ze pakte de foto waarop zij en Joop op een tennisbaan poseerden. ‘Dit is een van de laatste foto’s die van ons beiden is gemaakt.’

‘Hier zie je er nog heel jong uit,’ zei Kalman en wees op de foto van Eline bij een bergrestaurant, die op de vleugel lag.

‘Nou..., jong!’ zei ze lachend. ‘Hij is echt pas deze zomer gemaakt.’

Ze gingen weer zitten en besloten nog een glas te nemen. Er volgden er meer. Kalman leunde languit achterover op de bank. Eline leunde tegen hem aan. De tijd verstreek. Kalman stak een sigaret op en Eline vond met enige moeite een asbak. Uiteindelijk maakte Kalman moeizaam aanstalten om op te staan. Eline moest lachen.

‘Je hebt veel te veel gedronken om nu te gaan rijden. Je kunt het best hier blijven slapen. Het huis is groot genoeg.’

XXII

Zondagochtend om half twaalf kwam het rechercheteam weer bijeen bij de Nationale Recherche. Hoofdcommissaris Penoli, die ’s middags naar Venetië zou terugvliegen, had eerder met de bespreking willen beginnen maar Banning had uitgelegd dat Witteman eerst met zijn vrouw naar de kerk moest. Witteman was aanhanger van een strenge reformatorische geloofsrichting en vervulde in zijn kerk een belangrijk ambt.

In afwachting van diens komst informeerden Penoli en Banning elkaar over de ontkerkelijking in hun landen. Penoli opperde dat de voortdurende stroom van publicaties over priesters die kinderen misbruikten het katholicisme geen goed had gedaan.

Banning keek hem verbaasd aan.

‘Dat lijkt me het understatement van de eeuw,’ zei hij genereus. Volgens hem zouden steeds meer mensen zich van de godsdienst afkeren.

‘En als dat overal gebeurt moeten de grote godsdiensten uiteindelijk uit armoede fuseren. Uiteindelijk zal iedereen geloven in een en dezelfde God die niet bestaat.’

Penoli kauwde hier even op, maar dacht niet dat het zo’n vaart zou lopen. Hij was ook geen trouwe kerkganger maar geloofde wel dat er ‘iets’ moest zijn dat verantwoordelijk was voor alles wat bestond.

‘Iets dus,’ zei Banning spottend.

Witteman was inmiddels binnengekomen. Hij droeg een zwart kostuum met een grijze das. Hij had de laatste woorden van Banning opgevangen en vroeg:

‘Is er iets?’

‘Nee hoor, volgens mij niet,’ stelde Banning hem gerust.

‘En was het een mooie kerkdienst?’

‘Ja, er werden cantates van Bach gezongen.’

‘Die zijn prachtig,’ zei Banning. ‘Zongen ze ook dat ontroerende Der Herr hört nur auf meiner Seite’?’

Witteman wist dat niet precies en stelde de rapportage van de Israëlische autoriteiten over Kalman Hines aan de orde.

‘Niet veel nieuws. Maar bij de Nederlandse politie zeggen we altijd dat je ook wat hebt aan informatie waar je niks aan hebt,’ legde hij Penoli uit.

Die keek hem niet begrijpend aan. Witteman probeerde deze wijsheid op een aansprekende wijze in het Italiaans te vertalen, maar zijn poging mislukte jammerlijk.

‘Si?’ vroeg Penoli beleefd. ‘Heel interessant!’

Banning keek geamuseerd naar Witteman. Die kreeg een lichte kleur, maar ging onverdroten verder.

‘Kort en goed, de Israëli’s melden niets wat voor ons onderzoek bijzondere inzichten oplevert. Hines had een goede staat van dienst bij defensie. Hij was jurist bij de inlichtingendienst. Daarna heeft hij als advocaat met grote internationale zaken een fortuin verdiend. Hij is een autoriteit op het gebied van het patentrecht en trad als zodanig op als juridisch adviseur bij militaire leveranties. Hoogste veiligheidsclearance. Nadat zijn vrouw bij een raketbeschieting om het leven was gekomen, heeft hij alles wat hij bezat verkocht, zijn geld naar Nederland overgemaakt en dat is het. Geen strafblad, geen relaties met de Israëlische maffia, helemaal koosjer. Hij is inderdaad pas op de dag voor de crematie uit Israël vertrokken en hier gearriveerd.’

‘En hij had niet toevallig kort daarvoor een tripje naar Venetië gemaakt?’ informeerde Penoli.

Witteman dacht van niet en begon in de Israëlische rapportage te bladeren. Een ander lid van het team wist het antwoord.

‘Daarover wordt niets gemeld.’

‘Dan moeten we dat nog even aan onze vrienden in Israël vragen,’ veronderstelde Penoli en leunde achterover.

Vervolgens stelde Witteman aan de orde dat Anna Bosman kennelijk vrijdagavond meteen na het vertrek van Banning en hemzelf toch met Hines over hun bezoek had gesproken. Hines was naar haar flat gegaan en rond middernacht weer vertrokken. Verder was geconstateerd dat Hines gisteren met de weduwe van Joop Mol naar een tuinfeestje was geweest van Hugo Spietsch, een bekende strafpleiter en de vriend van Mol die op de crematie gesproken had. Hij had mevrouw Mol rond een uur of negen weer naar huis gebracht.

‘En ik krijg net het bericht dat hij het huis pas vanochtend rond tien uur heeft verlaten.’

‘Wel, wel. De weduwe laat er geen gras over groeien,’ veronderstelde Penoli met een vleug van bewondering. ‘Wat maken we hier nu weer van?’

Dat was op het eerste gezicht niet helemaal duidelijk. De notulist legde vast, dat de bijeenkomst van mening was, dat de voorlopige conclusie kon worden getrokken dat Hines zich wezenlijk bij de zaak betrokken voelde.

Witteman rapporteerde vervolgens over de gesprekken met de dames Bosman en Mol. De meest belangrijke mededeling van mevrouw Mol was dat zij zeer binnenkort naar Venetië wilde afreizen om daar op de plaats van de moord haar man te gedenken.

Penoli keek verrast.

‘Misschien kan de Venetiaanse politie de weduwe ter plaatse behulpzaam zijn.’

Banning opperde dat mevrouw Mol zonder enige twijfel tijdens haar bezoek niet gesignaleerd zou willen worden door de media. Dat kon alleen als niemand iets van dat bezoek zou merken. Assistentie van de zijde van de politie leek hem daarom niet aan te raden.

‘Wel moet ze uiteraard voortdurend geschaduwd worden. Er bestaat natuurlijk de theoretische kans dat mevrouw Mol tijdens het bezoek iets gaat doen wat voor het onderzoek van belang is.’

Penoli knikte instemmend en nam op zich een en ander te regelen.

‘Hoe zit het nou met Stravinsky?’ vroeg Witteman. ‘Daar zijn we nog geen stap verder mee, terwijl die moordenaar geen moeite te veel was om het hoofd van Mol op diens graf te laten deponeren.’

Niemand had een steekhoudend antwoord. Penoli vertelde dat de tas waarin de plastic zak met het hoofd van Mol had gezeten en die door Ernesto Jacobi in zijn kruiwagen was verstopt, was opgespoord. Hij werd op DNAsporen onderzocht. Van het onderzoek in de caravan waren nog geen resultaten bekend. Zijn specialisten hadden echter vastgesteld dat Mol kennelijk onverhoeds van achteren was neergestoken. Waarschijnlijk had de moordenaar toen al handschoenen aangehad of die meteen daarna aangetrokken. Daarna was Mol onthoofd. Banning keek bezorgd.

‘Als de moord door een professionele crimineel is gepleegd hoeven we niet erg optimistisch te zijn over het vinden van sporen…’

‘Si! We zullen zien,’ zei Penoli.

Hij nam afscheid van zijn collega’s en Banning bracht hem naar het vliegveld. De Italiaans-Nederlandse politiesamenwerking liep op rolletjes, maar had nog niet veel opgeleverd.

XXIII

Na zijn terugkeer van de overnachting in huize Mol, bracht Kalman de zondag grotendeels op het strand door. Hij had een plekje uitgekozen vanwaar hij zijn nieuwe appartement kon zien. Het lag nu nog in de schaduw, maar over een paar uur zou het blakeren in de zon.

Morgen om tien uur kwam de makelaar hem in het appartement de sleutel overhandigen. En in de loop van de dag zou hij een tafel en een paar stoelen moeten regelen want morgenavond kwam Anna de flat bewonderen. En dan kon hij dinsdag van het hotel naar het appartement verhuizen. In de loop van de week zou de container uit Israël moeten arriveren met de spullen die hij had laten verschepen.

‘Een druk weekje,’ dacht hij.

Van de afgelopen nacht bij Eline kon hij zich niet alles meer herinneren. Waarom was hij daar in ’s hemelsnaam blijven slapen? Hij vermoedde dat hij het er min of meer op had laten aankomen. Het was te makkelijk om dat aan de onverwachte kwaliteit van de whisky toe te schrijven.

Eline en hij hadden nog tot een uur of twee over van alles en nog wat zitten praten. Op een gegeven moment waren ze naar boven gegaan. Eline, die ook niet meer helemaal stevig op haar benen stond, had hem de logeerkamer gewezen. Hij had een douche genomen, was in het grote logeerbed gaan liggen en meteen in een diepe slaap gevallen.

Enige tijd later merkte hij dat Eline bij hem in bed kroop.

‘Ik kan niet slapen,’ fluisterde ze, ‘en ik hoorde je snurken.’ Ze kroop dicht tegen hem aan en sloeg haar arm om hem heen. Haar hand bewoog zich strelend over zijn hele lichaam.

Kalman gromde. Hij voelde een tinteling door zijn lijf gaan. Het was lang geleden dat hij met een vrouw geslapen had. Hij draaide zich naar Eline toe en nam haar in zijn armen. Zijn handen wreven ruw over haar rug en gleden daarna naar haar kleine stevige borsten. Ze kusten elkaar onstuimig. Eline trok hem bovenop haar. Hun lichamen versmolten en bewogen zich in een heftig schokkend ritme, alsof ze nooit anders hadden gedaan en nooit iets anders wilden doen. Uiteindelijk leek de energie gelijktijdig uit hun lichamen te vloeien. Daarna bleven ze heel lang roerloos in dezelfde houding liggen. Toen gleed Kalman uitgeput van haar af en sloeg Eline weer haar arm om hem heen. Zo vielen ze beiden na korte tijd in slaap.

Toen Kalman wakker werd lag Eline nog zwaar ademhalend naast hem te slapen. Hij bleef een tijdje naar haar liggen kijken en stond toen voorzichtig op. In de badkamer stond hij lang onder een hete douche. Toen hij zachtjes terugliep naar de logeerkamer zat Eline rechtop in bed met het laken om haar heen en lachte hem opgewekt toe.

‘Ook goede morgen!’ zei ze vrolijk.

‘Als je een beetje opschiet, kunnen we ook samen ontbijten,’ zei Kalman plagend.

Ze sprong uit bed, slank en mooi, en gaf Kalman een zoen. ‘Onbekommerd toonde ze haar kinderlijke borsten’, dacht Kalman. Dat was toch een beroemd zinnetje uit een vertelling van Thomas Mann?

‘Bedankt,’ zei Eline en verdween in de badkamer.

Kalman liep naar beneden en zette in de keuken theewater op. Hij deed brood in de toaster en stond op het punt een paar eieren in een koekenpan te doen, toen Eline binnenkwam en de voorbereidingen van het ontbijt als vanzelfsprekend van hem overnam.

Toen ze tegenover elkaar zaten en naar elkaar keken, schoten ze gelijktijdig in de lach. Maar al gauw werden ze ernstig.

‘Weet je zeker dat je die reis naar Venetië goed hebt voorbereid?’ vroeg Kalman bezorgd.

Eline keek hem vragend aan. Kennelijk begreep ze niet waarop hij doelde.

‘Ik bedoel dat het niet verkeerd zou zijn, als we voor je vertrek naar Venetië nog eens alles op een rij zouden zetten. Zolang we niet weten wat daar precies gebeurd is, moet je toch wel een beetje voorzichtig zijn.’

Eline vond het wel een goed idee. Ze zou hem bellen.

Om een uur of tien namen ze afscheid met een voorzichtige kus op beide wangen.

XXIV

De zon brandde op de blote lijven van de talrijke badgasten. Ondanks de beschermingsfactor vijftig van zijn zonnecrème begon Kalman rood aan te lopen. Om een uur of twee besloot hij het strand te verlaten. Na terugkeer in het hotel ging hij op bed liggen. Hij had barstende hoofdpijn maar viel toch gauw in slaap. Toen hij na een paar uur wakker werd bleef hij nog een tijdje liggen om bij te komen. Daarna douchte hij en bestelde iets te eten bij de roomservice. Omdat hij zich op zijn kamer verveelde liep hij naar buiten. Tegenover het hotel was een bioscoop waar een film over buitenaardse wezens draaide.

Dat kan er nog wel bij, dacht hij, en liep de bioscoop in. Met verbazing keek hij naar het onophoudelijke geweld dat kennelijk ook ver van moeder aarde normaal was. Toen hij er genoeg van had gezien keerde hij terug naar het hotel.

Op zijn kamer leek de halfvolle fles jenever hem vol verwachting aan te staren. Kalman gooide er zijn overhemd over heen. Hij had voorlopig wel genoeg van dat spul gehad. Hij ging op bed liggen en viel weer in een diepe slaap.

De volgende ochtend werd hij gewekt door de telefoon.

Dat is niet Anna, vermaande hij zichzelf.

En inderdaad, de dame die hem belde kondigde zichzelf aan als de secretaresse van meester Spietsch.

‘Van meester wie?’ vroeg hij verbaasd, maar hij werd al doorverbonden. Het was Hugo die wilde weten of Kalman vandaag tijd had om te lunchen. Kalman legde uit dat hij het even erg druk ging hebben met zijn verhuizing. Ze maakten daarom een lunchafspraak voor woensdag op het kantoor van Hugo in Amsterdam.

Kalman had de hoorn nauwelijks neergelegd of de telefoon ging weer. Een politieman deelde mee dat de inspecteurs Banning en Witteman vandaag dringend met hem moesten spreken. Kalman zei dat hij geen tijd had, maar de politieman had kennelijk strikte orders om zich niet met smoesjes te laten afschepen.

Kalman besloot een andere toon aan te slaan. Als de heren zoveel haast hadden om hem te spreken, hadden ze maar eerder bij hem moeten komen. Kennelijk hadden ze wel tijd gehad om overal zijn naam in verband te brengen met een moord. Maar goed, ze waren om twee uur welkom in zijn nieuwe appartement, als ze het niet erg vonden om te staan. Stoelen had hij niet. Hij noemde het adres en verbrak de verbinding. Hij werd niet teruggebeld.

‘Intimidatie is ons handelsmerk,’ mompelde hij. Het was het devies geweest van een collega in Israël, die het er inderdaad ver mee geschopt had.

Na een snel ontbijt haastte hij zich naar het appartement. De makelaar stond al klaar met de sleutels. Ze liepen even rond. Het appartement was ruimer dan hij zich herinnerde en het zag er nog steeds prachtig uit. De makelaar reed daarna met hem naar de notaris, die inmiddels van Kalmans bank zekerheid had gekregen over de betaling. Toen de makelaar hoorde dat Kalman om twee uur gasten zou ontvangen bood hij aan een paar stoelen naar het appartement te laten brengen. Service van de zaak. Kalman was daarmee ingenomen. Het zou ook het probleem van het nuttigen van een pizza met Anna vereenvoudigen.

Anna! De gedachte dat hij haar vanavond zou zien maakte hem plotseling onrustig. Ze moest eens weten wat hij dit weekend had uitgespookt. Maar goed, zo was het leven en zo moest het geleefd worden. Hij had toch werkelijk aan niemand enige verplichting.

De makelaar bracht hem terug naar het appartementencomplex. Daarnaast bevond zich een klein restaurant met een terras. Kalman ging onder een parasol zitten en bestelde een salade. Om twee uur zag hij hoe twee mannen de hal van het gebouw binnenliepen. Hij liet ze even begaan en liep toen naar hen toe.

‘U bent van de politie,’ zei hij met luide stem, ‘en u komt bij mij op bezoek.’

De mannen maakten aanstalten zich voor te stellen, maar Kalman ging hen al voor naar de lift. Witteman en Banning volgden gedwee. Hun medewerker had de boodschap dat Kalman er geen zin in had onbeschoft behandeld te worden kennelijk goed afgeleverd. Tot de deur van zijn appartement putten de heren zich uit in verontschuldigingen voor het feit dat ze hem op deze drukke dag lastig moesten vallen.

Kalman hoorde het aan.

‘Ieder zijn vak!’ zei hij verdraagzaam. ‘Komt u verder.’

XXV

Banning en Witteman liepen de hal van het lege appartement binnen en Kalman wuifde hen door naar de woonkamer. Zoals beloofd had de makelaar daar klapstoelen en een tafeltje laten neerzetten. Verder was de kamer op de gordijnen en de vloerbedekking na helemaal kaal. Banning kreeg het gevoel dat hij in het decor van een absurdistisch toneelstuk beland was.

‘Gaat u zitten,’ zei Kalman. ‘Ik kan u niets aanbieden, want er is niets.’

Banning en Witteman gingen aan het tafeltje zitten. Kalman bleef staan. Banning begon uit te leggen waarom de politie hem graag wilde spreken, maar Kalman sneed hem gedecideerd de pas af.

‘Misschien wilt u mij eerst uitleggen, waarom u in gesprekken met kennissen steeds mijn naam noemt in verband met de moord op Joop Mol. Daarvan gaat een schandelijke suggestie uit. Er bestaat geen begin van een aanwijzing dat ik op welke wijze dan ook bij die moord betrokken zou zijn.’

Zijn ervaring als advocaat had hem de juiste dictie bijgebracht om de twee rechercheurs even van hun stuk te brengen.

Banning voelde zich zichtbaar ongemakkelijk. Er was inderdaad helemaal niets waarmee zij Hines ook maar bij benadering in de verdachtenbank konden zetten. Bovendien was vanochtend uit Tel Aviv het bericht binnengekomen dat Hines de afgelopen twee maanden Israël niet had verlaten, behalve voor zijn reis naar Amsterdam.

Hij koos dus voor de nederige route.

‘Als die indruk is gewekt spijt ons dat oprecht. Er is inderdaad niets dat zo’n suggestie zou kunnen rechtvaardigen. Daarover had nooit misverstand mogen ontstaan. Onze excuses daarvoor.’

Kalman vond dat voor een politieman wel een royale verklaring. Meestal hadden die figuren meer moeite om toe te geven dat ze iets doms hadden gedaan.

‘Geaccepteerd,’ zei hij kortaf.

Banning knikte. Dat was uit de lucht. Maar het leek hem nu wel zaak open kaart te spelen.

‘Meneer Hines, we hebben te maken met een gruwelijke moord die overal afschuw heeft gewekt. En om volstrekt eerlijk te zijn: het onderzoek is nog in volle gang. Het laboratorium doet onderzoek naar DNA-sporen, dus dat moeten we afwachten. Maar er is er tot nu toe geen eenduidig motief vast te stellen waarom deze moord op die pianist, de heer Mol, is gepleegd. Dat is heel bijzonder omdat de dader of daders deze spectaculaire slachtpartij kennelijk zorgvuldig hadden voorbereid.’

Hij pauzeerde even. Witteman vroeg zich in stilte af of hij zou mogen roken.

‘De Italiaanse politie is nog met de zaak bezig. Wij doen onderzoek in Nederland omdat niet uitgesloten is dat er een Nederlandse connectie aan deze zaak zit. Daarom hebben we de gegevens van alle bezoekers van de crematieplechtigheid nagetrokken. Van een tiental gasten...’ – hier overdreef Banning met een factor vijf om verdere gevoeligheden te vermijden – ‘...kon de achtergrond en de reden van hun aanwezigheid op de crematie niet meteen worden vastgesteld. Daarom doen wij bij hen enige navraag.’

‘En wat is er zo ingewikkeld aan de achtergrond van mevrouw Bosman en mij?’ vroeg Kalman ongeduldig.

Banning zuchtte. Hij besloot de bal voorzichtig terug te kaatsen.

‘Ach, eigenlijk niks. Wat valt een mens zoal op? Kennelijk hebben u en mevrouw Bosman met elkaar contact, ook over deze zaak. En we hoorden dat u ook recent uitvoerig met de weduwe Mol heeft gesproken. Naar het schijnt heeft deze moord uw bijzondere aandacht. We wilden graag weten waarom?’

Kalman vertrok geen spier.

Oké, dacht hij, ik word kennelijk goed in de gaten gehouden.

Het leek hem verstandig om de heren goed te bedienen met feiten die ze waarschijnlijk toch al kenden.

Hij vertelde hoe hij in het vliegtuig over de crematie van Joop Mol had gelezen, dat hij daar heen was gegaan omdat het een oud-klasgenoot betrof en ook wel om andere oude bekenden te zien, en dat hij toevallig samen met mevrouw Bosman een taxi had genomen vanwege het slechte weer.

‘We hebben elkaar daarna nog een paar keer gezien, heel plezierig. Ze was echter erg geschrokken van het feit dat u mijn naam noemde en nog het meest van uw suggestie dat ze mij dat niet zou mogen vertellen. U zult zich toch gerealiseerd hebben wat voor effect dat op haar zou hebben? Uiteraard heeft ze mij wel ingelicht.’

Witteman wilde wat vragen, maar Kalman, die hem al een paar maal naar zijn sigaretten had zien tasten, was hem voor.

‘Ja, u mag roken.’

Het leek hem verstandig om ook meteen zijn relatie met mevrouw Mol in het juiste perspectief te zetten. Als die lui op het politiebureau van zijn nachtelijk verblijf bij Eline op de hoogte waren, zouden ze daarop hun fantasieën wel hebben losgelaten. En dat kon je hen ook nauwelijks kwalijk nemen, dacht hij ruimhartig.

‘Wat mevrouw Mol betreft, die kende ik niet voor de crematie. Zaterdag was er een reünie van klasgenoten van Joop Mol. Mevrouw Mol was daarvoor ook uitgenodigd door de organisator, Hugo Spietsch. Op verzoek van de heer Spietsch heb ik mevrouw Mol thuis opgehaald en haar na afloop weer teruggebracht. Omdat zij me daarvoor als dank een drankje aanbood en dat er een paar meer werden, leek het mij verstandig om niet meer in mijn auto te stappen, maar een taxi te laten komen. Mevrouw Mol heeft me toen aangeboden daar te blijven slapen. In de logeerkamer, wel te verstaan. Ik neem aan dat u dat vanuit politioneel perspectief wel een verstandig besluit vindt.’

Kalman vond het wel een sterke tekst. Nu maar hopen dat de politie niet onder het bed in de logeerkamer had gelegen.

‘Zeker, zeker,’ zei Banning. ‘Heeft mevrouw Mol u toevallig ook verteld dat ze van plan is naar Venetië te gaan’?

‘Jawel. Ze heeft er kennelijk behoefte aan om daar haar man te herdenken. Dat leek mij wel vanzelfsprekend. Verder hebben we er niet over gepraat.’

‘En hebt u het ook nog over Stravinsky gehad?’ probeerde Witteman.

‘Nou, heel kort!’ antwoordde Kalman. ‘Ik weet niets van muziek en ik begrijp niet goed wat Stravinsky in dit verhaal te betekenen heeft. Maar mevrouw Mol had daar ook geen flauw idee van.’

Banning keek Witteman aan. De heren verhieven zich van hun klapstoelen en bedankten Kalman voor het gesprek. Kalman deed hen uitgeleide tot de lift.

Toen die naar beneden zakte keken ze elkaar aan.

‘Wat een vak!’ verzuchtte Witteman.

‘Ach, kom op!’ treiterde Banning. ‘Wij bij de Nederlandse politie zeggen altijd, dat je ook wat hebt aan dingen waar je niks aan hebt. Kom, collega, help me even. Hoe zeg je dat ook al weer in het Italiaans...?’

XXVI

Na het vertrek van Banning en Witteman, pakte Kalman een klapstoel en ging buiten op het balkon zitten. De zon blakerde nu op het appartement, maar vlak bij zee is er op de dertiende verdieping altijd wel een fris briesje.

De tastende methode van ondervraging van Banning en Witteman was op hem nogal knullig overgekomen.

Wisten die lui nu echt zo weinig, of deden ze maar alsof? Waarschijnlijk wisten ze inderdaad nog niks en gooiden ze hier en daar lukraak een hengel uit! Misschien wilden ze hem gebruiken om meer inzicht te krijgen in wat Anna en Eline deden en dachten. Anders was toch echt niet te verklaren waarom ze belangstelling voor hem koesterden. Als ze een beetje professioneel werkten, hadden ze allang van hun collega’s in Israël gehoord dat hij niets met deze moord te maken kon hebben.

Maar ondertussen groeit mijn betrokkenheid wel van dag tot dag, peinsde hij. De betekenis van alles wat hijzelf de afgelopen dagen gehoord en gezien had was hemzelf overigens ook verre van duidelijk. Het feit dat Anna een intieme relatie met Joop Mol had gehad en tot kort voor de moord met hem in Venetië was geweest, was toch wel breaking news geweest.

Als de moord op Joop Mol een crime passionel was, is zij een kansrijke kandidaat voor een hoge plaats op de verdachtenlijst, dacht hij wrang.

Maar het idee van een misdaad uit hartstocht leek toch niet zo voor de hand te liggen. Daar zou je aan kunnen denken als Mol in zijn caravan alleen een mes in zijn lijf had gekregen. Maar het daarop gevolgde gesleep met het hoofd leek er eerder op te wijzen dat het hier nu juist niet een min of meer spontane moord betrof.

Was het eigenlijk voor de dader belangrijk geweest te voorkomen dat deze moord afgedaan zou worden als een crime passionel? Zo ja, dan was dat tot nu toe niet echt gelukt.

Kalman liet zijn gedachten hierover nog even de vrije loop. Toen haalde hij zijn schouders op.

Eigenlijk was alles net zo lang als het breed was. De dader die er het meeste belang bij had om de moord geen crime passionel te laten lijken, was iemand die het risico liep om daarvan verdacht te worden. En een dader die de moord om andere redenen had gepleegd had juist aanleiding om ervoor te zorgen dat de moord wel een crime passionel zou lijken. Het zorgvuldig geënsceneerde naspel van het bloedbad deed overigens eerder denken aan een luguber passiespel dan aan een moord uit passie.

Kalman wierp een blik op zijn horloge. Hij had nog enkele uren om zich voor te bereiden op het bezoek van Anna.

Anna! Hoe zat dat nou met haar? Dat verhaal over de mislukte poging om haar relatie met Joop Mol in goede banen te leiden leek hem bij nader inzien niet ijzersterk. Ze had het eerder met die man uitgemaakt. Waarom had ze dan toch weer de moeite genomen om dagen met hem op te trekken? Toch niet echt om te kijken of hij zijn handen wel thuis kon houden? Het kon haast niet anders of ze had alsnog een poging willen wagen om Joop weer voor haar te winnen. Maar goed, ook als dat allemaal zo was leek ze toch niet de persoon die iemand een mes in zijn lijf stak, zijn hoofd eraf sneed en daarmee op stap ging. Was Eline dan een gerede kandidaat? Voor haar gold precies hetzelfde! Maar aan de andere kant, Eline had zich in de paar dagen dat hij haar kende niet echt gemanifesteerd als een diepbedroefde weduwe. Noch tijdens de reünie, noch bij haar thuis had ze de indruk gewekt dat het verlies van haar man ondraaglijk was. Maar zou iemand die zo makkelijk met haar emoties omging wel in staat zijn om een omslachtige moord te organiseren? Bovendien, daar was toch ook geen enkele reden voor! Als Eline van haar man af had gewild, had ze ook heel eenvoudig een scheiding kunnen aanvragen. En dat riep weer de vraag op of haar aanstaande reis naar Venetië echt bedoeld was om leed te verwerken. En zo nee, waar was hij dan wel goed voor?

Een wonderlijke vrouw! De ongecompliceerde manier waarop ze bij hem in bed was gegleden en de liefde had bedreven deed hem onwillekeurig denken aan een van zijn eerste geliefden in Israël. Dat was een probleemloze blonde Zweedse die door het leven danste en nergens over tobde. Hun relatie had niet lang geduurd omdat dit Kalman uiteindelijk te machtig werd. Daarbij kwam dat hij langzaamaan gek werd van dat irritante accent waarmee sommige Zweden zo goed Engels spreken.

Zijn telefoon ging. Anna vertelde dat ze om vijf uur direct van haar werk naar hem toe zou komen. Schikte dat?

‘Uiteraard,’ zei hij. ‘Je kunt nu zelfs op een echte klapstoel zitten!’

Het luchtte hem op haar stem weer te horen. Nu moest hij langzamerhand in beweging komen, want hij had geen glazen en als hij niets te drinken kon aanbieden kon hij Anna niet ontvangen.

Weer liep hij naar het balkon en stak een sigaret op. Hij had inmiddels een hele slof ingeslagen.

Het grote raadsel van deze moord was dat hoofd op het graf. Dat was toch pure symboliek? Iedereen kon op zijn vingers natellen dat daardoor een enorme publiciteit zou ontstaan. En dat effect kon toch alleen bedoeld zijn om een boodschap aan anderen af te geven? Maar welke boodschap en wie waren die anderen? Als het om naasten van Joop ging, was een moord op zich wel erg genoeg geweest. Dus moest het signaal voor buitenstaanders bedoeld zijn geweest. Dan was het een soort dienstmededeling geweest: ‘Dit overkomt iemand die zich gedraagt zoals Joop Mol. Die weet nu hoe het met hem zal aflopen!’ Maar dat was toch puur maffiagedrag!

Kalman stond zo bruusk op dat de klapstoel achterover viel. Hij stak haastig nog een sigaret op.

Wat kon zo’n begaafde pianist in vredesnaam met de maffia te maken hebben gehad? Onrustig liep hij van het balkon weer naar binnen alsof deze vraag het best buiten het directe zonlicht kon worden overdacht. Hij kon maar een ding verzinnen: drugs! Het kon alleen met drugs te maken hebben! Als iemand in de drugshandel iets verknalde, werden er gruwelijke sancties toegepast om anderen ervan te weerhouden iets soortgelijks te proberen. En toch: wat had de laatste rustplaats van de grote Stravinsky daar in hemelsnaam mee te maken?

Hij ijsbeerde enige tijd door de lege kamer. Toen realiseerde hij zich opnieuw dat Anna straks zou komen en dat hij dringend een paar dingen moest kopen.

Hij nam de lift en verliet het flatgebouw. Hij betrapte zich erop dat hij om zich heen keek of hij iets verdachts zag.

XXVII

Het soort winkels dat serviesgoed verkoopt, was niet ruim gezaaid in de omgeving van zijn woontoren. Bij navraag werd Kalman naar de binnenstad verwezen, maar dat was veel te ver weg. Een slijterij bood als zo dikwijls de oplossing. Kalman kocht een paar flessen rode en witte wijn en kreeg er twee wijnglazen bij cadeau. In een delicatessenwinkel naast de slijterij kocht hij borrelnootjes en kaas.

Hij liep terug naar zijn flat langs het terras waar hij ’s middags had geluncht en de heren Banning en Witteman had gadegeslagen. Waarom zou hij hier niet met Anna gaan eten? Dan kunnen we dat geknoei met die verschrikkelijke pizza’s ook vergeten, mompelde hij opgelucht.

Om kwart voor zes ging de bel en kondigde Anna via de intercom haar komst aan. Kalman liep naar de lift en wachtte haar op. Ze kuste hem vluchtig en overhandigde hem een bos bloemen en een vaas.

‘Die zul je nog wel niet hebben,’ zei ze lachend.

Hij liet haar snel het appartement zien. Het was veel groter dan Anna had verwacht, maar dat kwam waarschijnlijk ook omdat er nog geen meubels in stonden.

Kalman bracht het tafeltje van de makelaar naar het balkon, waar Anna het weidse uitzicht stond te bewonderen.

‘Wat wil je drinken?’ vroeg hij. ‘Ik heb rode en witte wijn.’

‘Graag een glaasje water,’ antwoordde ze.

Hij vulde de wijnglazen met kraanwater.

Anna ging zitten. Kalman keek haar even onderzoekend aan. Hoe was ze er nu aan toe? Moest hij nu over koetjes en kalfjes gaan praten of was het beter de draad van vrijdagavond weer op te pakken?

Hij koos voor het eerste.

‘Drukke dag gehad?’ vroeg hij onschuldig. Anna keek hem even verbaasd aan en schoot toen in de lach.

‘Ik wil je nog bedanken voor vrijdag!’ zei ze. ‘Al dat gedoe kwam zo onverwacht dat ik mij geen raad meer wist. Je hebt me enorm geholpen.’

Kalman wuifde die dank weg maar vond het heel aardig dat ze het zei.

‘Het is toch ook een verschrikkelijke warboel? Maar heb je het nu voor jezelf op een rij?’

Ze keek hem vragend aan en vroeg wat hij bedoelde? Kalman vertelde wat hij ’s middags zoal had bedacht. De overpeinzingen die hij daarbij had gewijd aan het verhaal dat Anna zelf vrijdag had opgehangen, hield hij voor zichzelf.

Anna luisterde gespannen. Het leek of ze af en toe iets wilde opmerken of tegenwerpen, maar ze hield zich in tot Kalman was uitgesproken. Toen reageerde ze geëmotioneerd.

‘Het klinkt allemaal wel logisch. Maar Joop en drugs? Daar kan ik me niets bij voorstellen. Daar geloof ik helemaal niets van.’

Ze kleurde hevig.

‘Nee, dat is werkelijk te gek voor woorden.’

Kalman keek haar onderzoekend aan en knikte toen instemmend.

‘Ja, het is inderdaad vergezocht. Maar iets beters kan ik op dit moment niet verzinnen. Trouwens, dat graf van Stravinsky en die slachtpartij in de caravan zijn ook te gek voor woorden. We hebben te maken met dingen die je niet voor mogelijk zou houden.’

Ze staarden beiden naar de zee. De zon stond nog een flink stuk boven de horizon.

‘Kun jij je herinneren of Joop in Venetië nog met andere mensen contact heeft gehad?’

Anna fronste haar voorhoofd en dacht na.

‘Jawel!’ zei ze. ‘Er was een telefoongesprek. De dag voor hij weer..., nou ja, voor we weer ruzie kregen, moest hij ’s middags overleggen met een impresario over een volgend concert. Hij wilde het succes van zijn optreden in het Concertgebouw koste wat kost een vervolg geven. Die dag hebben we elkaar verder niet meer gezien, maar de volgende dag zei hij dat er wel mogelijkheden waren, maar dat het erg moeilijk was om tot concrete afspraken te komen. De impresario was volgens hem in onderhandeling met een aantal orkesten. Maar ik geloof niet dat het opschoot. Hij was er tenminste nogal pessimistisch over.’

‘Enig idee wie die impresario was?’ vroeg Kalman. ‘Of weet je misschien waar ze elkaar hebben gesproken?’

‘Nee, maar ik geloof wel dat het een Nederlander was, want ik hoorde Joop op zijn mobiel een afspraak met hem maken. Van dat gesprek heb ik verder niets gehoord, want Joop moest snel een plek zoeken waar het signaal beter was. Hij kon de man nauwelijks verstaan. Ik weet vrijwel zeker, dat Joop me vertelde dat ze elkaar zouden ontmoeten in een hotel. Maar ik weet echt niet welk! Ik heb daar gewoon niet op gelet.’

Kalman staarde peinzend in de verte naar de zee.

‘Misschien is te achterhalen wie die man geweest is. Als de politie zijn werk doet trekken ze alle gesprekken na die Joop op zijn mobieltje gevoerd heeft.’

Misschien was het de moeite waard Banning daar nog even op te wijzen.

Hij sprong op.

‘Ik had bedacht dat een pizza in deze kale flat toch niet zo goed zou smaken. Maar hiernaast is een behoorlijk restaurant. Laten we daar maar even heengaan.’

Ze konden nog op het terras terecht. Kalman werd door de ober, die hem ook bij de lunch had bediend, begroet als een gast die wist wat het personeel toekwam. Tijdens de maaltijd spraken ze over van alles en nog wat maar niet meer over Joop Mol.

Na de koffie vroeg Kalman of ze nog een glas wijn wilde drinken in zijn flat. Anna sloeg dat aanbod echter vriendelijk maar gedecideerd af. Morgen had ze een drukke dag en ze moest nog het een en ander voorbereiden.

Misschien maar beter ook, dacht hij. Hij raakte te veel op haar gesteld. En bovendien was de inrichting van het appartement nog wel erg summier. Maar ook weer niet slechter dan de vloer van een oefenkamer in het conservatorium, schoot het onwillekeurig door zijn hoofd.

Hij kon er zelf niet echt om lachen.

Hij bracht Anna naar de tramhalte en wachtte daar met haar tot een tram met snerpend geluid door een bocht aan kwam rijden.

Toen hij teruggekeerd was in het appartement vormden de wijn, de nootjes en de kaas een verleiding waaraan hij geen weerstand wilde bieden. Tot het begon te schemeren zat hij op het balkon en genoot gedachteloos van de zwoele avond. Daarna ging hij terug naar zijn hotel waar een zacht bed op hem wachtte.

XXVIII

Kalman besloot de afspraak met Hugo op woensdag in Amsterdam aan te grijpen om ook enkele uren door de stad te zwerven. Hij was er vroeger vele malen geweest en vond het een van de mooiste steden ter wereld, naast natuurlijk Rome, Londen, Parijs, Venetië. Nou nee, dacht hij, Venetië maar even niet...

Vroeg in de ochtend vertrok hij in zijn sportwagen uit Den Haag. De verkeersdrukte viel mee. Vlakbij het monumentale Centraal Station van Amsterdam, ontworpen door de beroemde bouwmeester Pierre Cuypers, was een parkeergarage waar hij voor een astronomisch bedrag per uur zijn auto mocht neerzetten.

In het kanaal naast de parkeergarage lagen sierlijke rondvaartboten afgemeerd, waarmee toeristen een tocht door de Amsterdamse grachten konden maken. Als kleine jongen had Kalman wel eens in zo’n boot gezeten en hij kon de verleiding om die ervaring nog eens te ondergaan niet weerstaan. Hij ging aan boord van een boot die op het punt stond te vertrekken.

Op een zonovergoten dag zijn de grachten van Amsterdam en de weelderige bomen die op de kaden staan op hun mooist. De middeleeuwse panden langs de grachten pronken met hun fraaie gevels, alsof ze in onderlinge wedijver willen uitmaken welk het meest aanzienlijk is.

Op een gegeven moment noemde de schipper via de intercom de naam van de gracht waaraan het kantoor van Hugo was gevestigd. Kalman probeerde, met geknepen ogen tegen het zonlicht in, de nummers op de imponerende herenhuizen te ontcijferen.

Daar was het, op een hoek waar twee grachten samenkwamen. Hij kon een gevoel van ontzag niet onderdrukken. Het kantoor van Hugo verhief zich majestueus op de kade.

Mijn vriend werkt op stand, dacht hij bewonderend. Een mooiere plek voor een kantoor kun je je niet voorstellen.

Hoog op de gevel van het pand stond in fraaie krulletters Anno 1698. Het dateerde dus uit de periode dat Amsterdam een van de rijkste steden ter wereld was geworden, dankzij de goederen die door kooplieden per schip uit verre koloniën werden geïmporteerd en vervolgens in heel Europa werden verkocht.

De ingang van het pand lag aan een bordes, dat je van twee zijden via een trap kon bereiken. Naast de deur was een groot koperen naambord bevestigd. Kalman kon vanuit de rondvaartboot echter niet lezen wat erop stond.

Na de vaartocht slenterde Kalman nog enige tijd door het centrum. Eerst kwam hij door het gebied waar van oudsher de prostitutie geconcentreerd was. Op de wereldberoemde wallen zaten zelfs op dit vroege tijdstip vrijwel naakte vrouwen voor hun ramen te wachten op klanten. Amsterdam had raamprostitutie decennia lang gekoesterd als deel van zijn culturele erfgoed. Maar de manifeste samenhang tussen prostitutie en mensenhandel had de trots van het Amsterdamse gemeentebestuur op deze activiteiten getemperd.

Wonderlijk, dacht Kalman. Een land dat zich altijd en overal voorstaat op zijn hoge normen en waarden exploiteert sinds mensenheugenis prostitutie als toeristische kernattractie.

Hij liep over de Dam met het Koninklijk Paleis en de Nieuwe Kerk en bezichtigde het nationaal monument. Tevergeefs zocht hij daarop naar de beroemde regels van Van Randwijk: ‘Een volk dat voor tirannen zwicht, zal meer dan lijf en goed verliezen, dan dooft het licht.’ Maar zijn geheugen had hem bedrogen. Behalve een tekst in het Latijn vond hij slechts een onbegrijpelijke uiteenzetting in het zeeslangproza van Roland Holst. Teleurgesteld liep hij de drukke Kalverstraat in. Vroeger mocht hij met een vriendje af en toe met de trein naar Amsterdam. Ze gingen dan naar de Cineac in de Kalverstraat, een bioscoop waar aan een stuk door films werden gedraaid. Daarna aten ze een ijsje en vervolgens gingen ze weer braaf met de trein naar huis.

Kalman kocht een ijsje en waande zich even terug in zijn jeugd.

XXIX

Tegen lunchtijd stond Kalman voor het grachtenpand van Hugo. Het glimmend gepoetste koperen bord op de voorgevel vermeldde in grote letters de naam Spietsch met daaronder het meervoud ‘Advocaten’.

Dat kon dus niet missen. Kalman besteeg de trap naar het bordes en belde aan. Eigenlijk hoort bij zo’n pand een bediende in livrei de deur te openen, dacht hij.

Maar in plaats daarvan klonk via de intercom de schelle stem van een vrouw die wilde weten wat ze voor hem kon betekenen.

‘Mijn naam is Hines,’ reageerde hij in de richting van het apparaat. ‘Ik heb een afspraak met meester Spietsch.’

‘Komt u verder,’ zei de vrouwenstem. Er klonk een zoemend geluid en de deur werd als door een onzichtbare hand geopend. Kalman ging naar binnen en beklom een tiental marmeren traptreden. Bovenaan de trap splitste een glazen deur zich met een zucht in tweeën zodat hij de grote hal kon betreden.

De dame achter de balie had over haar bril zijn binnenkomst met gefronst voorhoofd gadegeslagen. Ze wachtte met iets te zeggen tot Kalman voor haar stond en haar ‘goede middag’ had gewenst.

‘Meester Spietsch is thans nog in conferentie. U kunt in de wachtkamer plaatsnemen.’ Ze vroeg of hij koffie wilde maar Kalman wees het aanbod beleefd af.

De wachtkamer was een niet al te grote, modern ingerichte ruimte. Tegen een van de wanden stond een grote zwarte leren bank en daartegenover twee fauteuils. Op het glazen tafeltje in het midden lagen tijdschriften en kranten.

Kalman nam plaats en liet zijn ogen glijden over de fraai ingelijste foto’s die aan de wand hingen. Meester Spietsch in toga, meester Spietsch in een rubberen pak op een catamaran, meester Spietsch in vrijetijdskleding op een golfbaan en meester Spietsch in een groenwit geblokt Tirools boerenhemd, driekwart broek en bergschoenen voor een bergrestaurant.

Kalman stond op en bekeek de laatste foto van Hugo van dichtbij. Dat is warempel hetzelfde terras waar ook de foto van Eline is gemaakt! ‘Geen twijfel mogelijk,’ mompelde hij.

Van dichtbij kon hij met enige moeite de naam van het restaurant ontcijferen: Kristallhütte. Wat had dat nu weer te betekenen? Waren Hugo en Eline daar samen geweest?

Terwijl hij in gedachten verzonken naar de foto staarde, werd de deur met een zwaai geopend en stormde Hugo naar binnen.

‘Hallo, Kalman! Sorry, dat ik je liet wachten. Ik hoop dat je je niet hebt verveeld.’

‘Dag, Hugo! Nee, helemaal niet,’ antwoordde hij zo nonchalant mogelijk. ‘Ik was je sportieve prestaties aan het bewonderen. Dat had ik eerlijk gezegd allemaal niet achter je gezocht!’

Hij wees op de foto in de bergen.

‘Is dit in Zwitserland?’

‘Nee, nee,’ zei Hugo. ‘Oostenrijk! Niets mooier dan om daar in de bergen te wandelen.’

Hij ging Kalman voor naar de hal.

‘Ik dacht, laten we maar hier op kantoor eten als je het goed vindt. Dat geeft ons meer tijd en dan kun je ook vaststellen of wij terecht trots zijn op onze catering.’

Ze namen de lift naar de vierde etage. In een ruime kamer met een riant uitzicht op de gracht was een tafel gedekt voor twee personen. Hugo drukte op een bel en even later kwam een deftig geklede bediende binnen die vroeg wat hij voor de heren kon betekenen.

‘We gaan meteen aan tafel, Karel,’ antwoordde Hugo. Karel knikte en verdween even geruisloos als hij gekomen was.

En nu wilde Hugo echt alles weten wat Kalman na hun schooltijd overkomen was. Als er geen andere mensen in de buurt waren naar wie zijn aandacht kon uitgaan, bleek hij een aandachtige gesprekspartner. Hij herinnerde zich nog dat Kalman ook in de advocatuur had gezeten en wilde alles weten wat hij in Israël had gedaan.

Kalman vertelde het een en ander over zijn werkzaamheden voor defensiebedrijven en voor de Israëlische regering.

‘Zo, dus jij hebt de lucratieve kant van het vak opgezocht,’ lachte Hugo bewonderend. ‘Dan ben je handiger geweest dan ik. Wij sappelen hier maar wat met strafzaken van kleine jongens die ooit een foutje hebben gemaakt. Maar zoals je ziet, we verdienen onze boterham. Als jij ooit nog eens in de problemen mocht komen, beveel ik je mijn collega’s van harte aan. Ze helpen je graag en doortastend van je geld af! Ook voor adviezen hoe je belastingen kunt vermijden, is er geen beter adres!’ zei hij en lachte luid.

Hij wilde in de toekomst ook graag profiteren van de kennis en ervaring van Kalman. Hoe dan ook, als Kalman van plan zou zijn – en waarom niet! – om zich in Nederland bij de balie te laten inschrijven, dan zou hij hem natuurlijk van ganser harte steunen.

Kalman zei dat zeer op prijs te stellen. Hij zat aan de foto in de wachtkamer en aan die bij Eline te denken. Wat voor relatie hadden die twee?

De lunch bleek inderdaad een culinair hoogstandje. Karel kwam af en toe binnen om wat lekkers op te dienen of in te schenken. Tijdens de koffie kwam Hugo, kleine trekjes nemend van een Cubaanse sigaar, terug op de reunie. Die had na het vertrek van Kalman en Eline niet zo lang meer geduurd, maar iedereen had gezegd dat het geweldig was.

‘Mooi feest dus,’ zei hij, ‘moeten we vaker doen. En vertel eens, hoe was het met Eline? Heeft ze zich geamuseerd? Ik vind het toch een vreemd idee dat ze nu naar Venetië wil gaan. Heeft ze jou daar nog wat over verteld?’

Tja, hoe was het met Eline? Wat zou hij daarvan zeggen? Kalman vond het niet nodig om daarover in details te treden.

‘Heel goed,’ geloof ik, zei hij neutraal. ‘Ik had alleen de indruk dat ze moe was, maar ze heeft zich zeker goed geamuseerd. Prima dat ze erbij was. Over Venetië hebben we het geloof ik niet meer gehad. Ik begreep dat ze daar Joop wil gedenken.’

Hugo maakte een wegwerpgebaar.

‘Maar wat gaat ze dan in vredesnaam doen? Die caravan schoonmaken? Dat is het enige wat er nog is, die caravan. Maar die is door de politie na het onderzoek naar een stalling gebracht en die zal hem straks wel verkopen. Ze wil dat ding natuurlijk niet terug hebben. En het lijkt me ook wel een beetje pijnlijk om naar het graf van Stravinsky te gaan staren.’

Kalman haalde zijn schouders op, alsof dat zijn zaak niet was. Hoe wist Hugo eigenlijk dat de caravan in een stalling stond? dacht hij.

‘Ik vermoed dat Stravinsky veel voor hen beiden betekende,’ opperde hij. ‘Ik kan het moeilijk beoordelen. Ik begrijp niet veel van muziek. Jij kende Joop en Eline beter dan ik. Had je veel contact met hen?’

‘Wel met Joop. Eline ken ik vooral als de vrouw van Joop. We kwamen elkaar regelmatig tegen. En dat van Venetië moet ze natuurlijk ook allemaal zelf weten.’

Kalman knikte instemmend en veranderde van onderwerp.

‘Hugo, jij bent advocaat in strafzaken!’ zei hij. ‘Wat is voor jou nu het meest merkwaardige aan deze moord?’

Hugo keek hem even vorsend aan.

‘Eerlijk gezegd heb ik me daar onvoldoende in verdiept. Ik weet ook niet wat de politie tot nu toe heeft gevonden. Maar het gebruik van zoveel zinloos geweld kom je maar zelden tegen.’

‘Was het zinloos geweld?’ vroeg Kalman. ‘Je zou eerder denken dat het gebruik van zoveel geweld in de ogen van de moordenaar niet zinloos maar juist noodzakelijk was. Dat hoofd is niet per ongeluk op dat graf terechtgekomen!’

Hugo schudde zijn hoofd.

‘Ik weet het niet. Het zou kunnen. Maar mijn ervaring is dat moordenaars zich vaak door wonderlijke overwegingen laten leiden en tot de meest bizarre dingen in staat zijn.’

‘Zeker,’ zei Kalman. ‘Maar dat zal toch wel van het soort moordenaar afhangen. Het lijkt mij bijvoorbeeld onwaarschijnlijk dat hier iemand met een privékwestie bezig is geweest. Die slachtpartij en dat demonstratieve gedoe met het hoofd doet mij aan de maffia denken. Acht jij het denkbaar dat Joop iets met drugshandel te maken had en dat een groep maffiosi daarom met hem heeft afgerekend? Jij kent dat milieu beter dan ik.’

Hugo fronste zijn wenkbrauwen en keek Kalman vorsend aan.

‘Dat zou het wel een heel andere zaak maken dan ik dacht. Maar goed, het zou kunnen. Ik ken de Venetiaanse maffia niet.’

‘Nee, ik ook niet,’ gaf Kalman toe. ‘Maar als het waar is moet er natuurlijk ook een connectie zijn met drugshandelaren in Nederland. Als jij toevallig klanten in dat milieu hebt, moet je maar eens informeren!’

Hugo fronste zijn wenkbrauwen, alsof hij hier serieus over na moest denken. Toen schoot hij in de lach.

‘Wel ja! Vooruit maar! Nou, ik denk niet dat mijn cliënten zoveel nieuwsgierigheid van mijn kant erg op prijs zouden stellen!’

Kelner Karel sloop weer discreet de kamer binnen. Hij informeerde Hugo met zachte stem dat diens volgende afspraak was gearriveerd. Ze dronken nog een kop koffie en namen daarna afscheid. Kalman beloofde Hugo uit te nodigen voor de housewarmingparty, zodra zijn appartement een beetje was ingericht.

XXX

Kalman verliet het kantoor van Spietsch, Advocaten, en slenterde langs de zonovergoten gracht in de richting van de parkeergarage. Dat was toch wel weer heel bijzonder. Een bezoekje aan een oude schoolvriend en weer een intrigerende vraag.

Wat betekenden in vredesnaam die twee foto’s? Hugo en Eline voor hetzelfde bergrestaurant. Dat kon toch niet toevallig zijn?

Wat had Eline ook weer precies gezegd? Dat die foto pas dit jaar genomen was? Waarom was hem dat niet meteen opgevallen! Waarschijnlijk had hij gedacht dat ze samen met Joop nog even in de bergen was geweest. Maar bij nader inzien was het toch een tamelijk curieuze mededeling. Kennelijk was ze daar dus met Joop en Hugo geweest, of in ieder geval met Hugo. Nee, het zou toch wel met hen beiden zijn geweest, anders had ze die foto toch niet op de vleugel gelegd.

Hij haalde zijn gele cabrio uit de parkeergarage en verplaatste zich van stoplicht naar stoplicht naar de ringweg rond Amsterdam. Toen hij goed en wel de stad uit was reed hij bij een benzinestation de parkeerplaats op en belde Eline. Ze zouden immers samen nog het een en ander op een rij zetten! En dat rijtje was wat hem betrof weer een beetje langer geworden.

Eline nam meteen de telefoon op en Kalman vertelde opgewekt dat hij zojuist bij Hugo had geluncht en nu weer naar Den Haag terugkeerde. Als het haar uitkwam, kon hij over een half uurtje wel even bij haar langs rijden om bij te praten.

‘Gunst, wat jammer,’ zei ze spontaan. Ze stond op het punt om de deur uit te gaan om met een vriendin te gaan winkelen en ze zou pas tegen de avond terugkeren. Maar dan zou ze hem terugbellen, als het Kalman tenminste nog zou schikken.

Kalman zette zijn stoel in de slaapstand en sloot even zijn ogen. Na een minuut of vijf belde hij haar nummer opnieuw. Het was in gesprek. Hij herhaalde dit een aantal malen met hetzelfde resultaat. Maar bij de vijfde poging nam ze de telefoon wel op.

‘Met mevrouw Mol.’

‘Oh hemel, Eline, met Kalman! Ik wilde iets op je voicemail inspreken, maar je bent er nog.’

‘Ja. Dat is nou ook wat! Mijn vriendin belde direct nadat ik je gesproken had dat er iets tussen was gekomen!’

‘Meid, had mij dan even teruggebeld! Schikt het je als ik nu nog even langs kom?’

Dat was goed. Kalman kocht bij het benzinestation een bos bloemen en reed de autoweg weer op. Na een half uur meldde hij zich bij Eline.

Ze begroette hem opgewekt en bedankte hem voor de bos bloemen met een kus op zijn wang. Ze ging Kalman voor naar de kamer en vroeg of hij koffie wilde. Ze had net vers gezet.

Terwijl ze in de keuken koffie haalde, liep Kalman naar de vleugel. Hij kon een uitroep van verbazing maar net onderdrukken. De foto van Eline voor de berghut was verdwenen! Maar dan kon het haast niet anders of Hugo en Eline hadden contact met elkaar gehad. Hugo had natuurlijk in de wachtkamer gemerkt dat Kalman belangstelling voor die bergfoto had en dat aan Eline verteld. En die wist dat Kalman ook naar zo’n foto van haarzelf had staan kijken. Kennelijk wilde ze niet dat Kalman haar portret nog eens te zien zou krijgen. Hij zou eens een link kunnen leggen.

Jammer dan, dacht Kalman, maar dat is al gebeurd.

Eline kwam binnen met de koffie en Kalman vertelde over zijn bezoek aan Hugo. Die had hem ongelooflijk gastvrij ontvangen. En ze hadden het natuurlijk ook over de moord op Joop gehad.

‘Weet je, Eline, ik kan maar niet geloven dat die moord te maken had met iets in de privésfeer. En ik was benieuwd wat Hugo als advocaat zou vinden van een mogelijke betrokkenheid van Joop bij ... eh ...’

Hij aarzelde even hoe hij het zou zeggen. Hij zag dat Eline gespannen luisterde.

‘ ...bij een betrokkenheid van Joop bij drugshandel of iets dergelijks. Hugo had daar nog niet aan gedacht, maar gooide het idee niet meteen in de prullenbak.’

Eline keek alsof deze suggestie haar niet raakte. Misschien had Hugo haar hier al op voorbereid. Kalman dacht aan Anna die deze veronderstelling heftig van zich had geworpen.

‘Nou, ik kan het me nauwelijks voorstellen,’ zei Eline neutraal. ‘Joop en drugs, dat is echt een onwaarschijnlijke combinatie.’

‘Dat is ook zo. Maar vorige keer vonden we een moord vanwege een liefdesaffaire ook niet erg aannemelijk,’ wierp Kalman tegen. ‘En veel meer smaken zijn er niet.’

Eline haalde vermoeid haar schouders op.

‘Smaken? Je moet echt eens wat aan je beeldspraak doen! Maar ik heb geen idee. Ik ben eigenlijk ook wel de laatste die hier nuchter over zou kunnen nadenken.’

Kalman knikte begrijpend.

‘Iets anders, zou je het prettig vinden als iemand met je meeging naar Venetië? Hugo vond die reis niet zo’n goed idee.’

Eline’s gezicht sprak boekdelen. Dat was wel het laatste waar ze op zat te wachten. Maar weer reageerde ze heel neutraal.

‘Ik zou niet weten wat daar de zin van zou zijn. Het is natuurlijk fantastisch dat iedereen weet wat goed voor me is. Maar ik wil gewoon in alle rust herinneringen aan Joop ophalen, zonder dat anderen zich de hele dag met me lopen te bemoeien.’

Ze had inmiddels geregeld dat ze vrijdagmorgen heel vroeg naar Venetië zou vliegen. Kalman bood aan haar naar het vliegveld te brengen. Ze sputterde even tegen en zei dat het te veel moeite was. Maar toen Kalman haar bezwaren wegwuifde kon ze moeilijk overtuigend nee blijven zeggen. Als ze zelf met haar auto ging moest ze veel vroeger op en ze was op dat tijdstip ook liever niet afhankelijk van het plaatselijke taxibedrijf. Ze rekenden uit dat Kalman dan uiterlijk om zes uur bij haar moest zijn.

‘Lieve hemel,’ grapte hij, ‘dan kan ik hier maar beter komen slapen.’

Eline kon er niet om lachen. Van haar onbezorgde en bijna speelse gastvrijheid van enkele dagen geleden was weinig meer over. Ze stond in gedachten verzonken op en ging Kalman voor naar de deur.

Kalman liep naar de auto, zwaaide en reed weg. Bij een benzinestation in Leiden vulde hij de tank van zijn auto. In de shop van het tankstation werd een luchtbed aangeboden. Dat leek hem wel nuttig voor de komende nachten in het appartement. Ook was er een aanbieding van mobiele prepaid telefoons.

Misschien wel handig als iemand je nummer niet kent, dacht hij.

Toen hij thuis kwam stond zijn appartement vol met verhuisdozen. De spullen uit Israël waren gearriveerd en de conciërge had volgens afspraak alles naar zijn appartement laten brengen.

Kalman ging eerst naar beneden om te eten in het restaurant. Toen hij weer boven terugkwam werd het al donker. Hij haalde het luchtbed uit de verpakking en liet het door het bijgeleverde motortje opblazen. Omringd door de verhuisdozen probeerde hij vergeefs de slaap te vatten.

Plotseling flitste het woord Kristallhütte door zijn hoofd. Hij stond weer op, pakte zijn smartphone en googelde de Kristallhütte in Oostenrijk. Binnen een seconde was het raak. In de bergen boven het dorpje Kaltenbach in het Zillertal lag een hotel-restaurant met die naam. Op de site stonden prachtige foto’s van het terras. Er was geen twijfel mogelijk of Hugo en Eline hadden daar geposeerd.

Kalman noteerde het adres en telefoonnummer, dronk nog snel een stevig glas jenever en vleide zich weer neer op zijn luchtbed. Al gauw droomde hij van een vakantie in Tirol.

XXXI

Kalman werd vroeg wakker. De gordijnen lieten het daglicht haast ongehinderd door. Hij keek naar de chaos om zich heen en besloot eerst maar eens langs het strand te gaan joggen. Er waren nog geen badgasten, behalve een paar oude dames die vastberaden de zee inliepen. Toen hij uitgerend was, bestelde hij bij een strandtent een croissant en sinaasappelsap. Krantje erbij en de dag kon niet meer stuk.

Hij was niet tevreden dat hij gisteren bij Eline die bergfoto’s niet aan de orde had gesteld. Nu bleef dat door zijn hoofd spoken. En waarom zou Hugo eigenlijk bezwaar hebben tegen die reis van Eline naar Venetië? Dat had hij ook op de reünie al laten merken. Misschien was het toch wel handig om te zien wat Hugo uitspookte terwijl Eline weg was.

Hij ging terug naar het appartement, wachtte tot negen uur en belde toen met zijn nieuwe mobieltje naar het kantoor van Hugo. Hij kondigde zichzelf in het Engels aan als Carlo Wolf en vroeg dringend op zeer korte termijn belet bij meester Spietsch. En nee, tot zijn spijt kon hij de secretaresse van Hugo absoluut niet inlichten over de kwestie die hij wilde bespreken, maar het had met een belangrijke Italiaanse affaire te maken. De dame aan de andere kant van de lijn hield even ruggespraak. Ze meldde zich weer met de mededeling dat hij morgen om tien uur terecht kon. Maar niet langer dan een half uur.

‘Oké,’ zei Kalman. Hij gaf voor de zekerheid zijn mobiele nummer en verbrak de verbinding. Wat hij met die afspraak moest was hem nog niet duidelijk maar hij kon hem morgen gewoon weer afzeggen.

Altijd goed om de nieuwsgierigheid van anderen een beetje te prikkelen, dacht hij.

Daarna belde hij met Banning van de politie. Die bleek rond het middaguur in Den Haag te zijn. Ze spraken af met elkaar te gaan lunchen in grand café Dudok in de buurt van het parlement. Het was duidelijk dat Banning geen zin had nog eens naar de flat te komen.

En ten slotte belde hij Anna op haar werk. Even checken of alles in orde was. Ze moest lachen toen hij vertelde dat hij de hele dag dozen ging uitpakken.

‘Maak maar een lijstje van wat je nog nodig hebt, dan kom ik je in het weekend wel even helpen,’ beloofde ze. ‘Je weet toch dat bij het inrichten van een huis altijd een vrouw betrokken moet zijn? Een man mag dat niet alleen doen, dat brengt ongeluk!’

Twee uur lang ging Kalman fanatiek de verhuisdozen te lijf. Daarna nam hij een douche en ging met de tram naar het centrum van Den Haag. Hij liep een rondje langs de Hofvijver en over het Binnenhof met zijn vroegmiddeleeuwse gebouwen. Bovenop een fontein schitterde in het zonlicht een verguld beeldje van een vrouw met een kroontje op. Toen hij het Binnenhof verliet passeerde hij een haringkar. Hij kon de verleiding niet weerstaan om een haring te kopen. Zoals in Nederland gebruikelijk is hield hij de vis aan de staart boven zijn achterover gebogen hoofd een hapte er kleine stukjes af.

Aan de overzijde van de straat was het grand café. Banning zat achterin aan een tafeltje. Ze begroetten elkaar beleefd. Banning bestelde een broodje, Kalman hield het bij koffie en mineraalwater. Die haring moet zwemmen, dacht hij.

Kalman gaf uitgebreid en zonder terughoudendheid zijn analyse van de moordzaak. Banning hoorde hem aandachtig aan, maar reageerde nauwelijks. Ook de vermeende relatie tussen Eline en Hugo leek hem niet zichtbaar te interesseren.

Toen Kalman vertelde dat hij Eline de volgende dag naar het vliegveld zou brengen, adviseerde Banning hem zich niet al te veel met de zaak te bemoeien. Dat kon hij beter aan de politie overlaten.

De vermaning irriteerde Kalman. Hij had deze afspraak met Banning gemaakt om hem behulpzaam te zijn, niet om aanwijzingen van hem te krijgen.

‘Prima,’ antwoordde hij verongelijkt. ‘Als u mevrouw Mol om zes uur naar het vliegtuig wilt brengen, heb ik daar natuurlijk geen bezwaar tegen.’

‘Nee, nee, nee,’ zei Banning. ‘Het is slechts een algemeen advies.’

Na een uurtje beëindigden ze het gesprek. Kalman concludeerde dat hijzelf niets wijzer was geworden. Hij vond het frustrerend dat hij in de verste verte niet kon raden of dat bij Banning anders was.

Hij liep naar de overkant van de straat en kocht nog een haring.

XXXII

Om zes uur ’s avonds ging de telefoon. Kalman kreeg meteen een schuldgevoel. Hij had de afgelopen dagen niet veel aandacht aan Anna besteed. Maar het was Eline. Haar stem klonk zo gespannen dat Kalman meteen op zijn hoede was. Dat bleek echter niet nodig. Eline zei dat ze er nog eens over had nagedacht maar dat ze vond dat Kalman morgen wel heel erg vroeg uit Den Haag zou moeten vertrekken. Was het toch niet handiger om bij haar te komen slapen?

Dat was mijn idee, dacht Kalman. Maar nu hoefde het niet meer. Hij bedankte Eline voor haar bezorgdheid en zei dat het voor hem geen enkel probleem was om morgen om zes uur voor de deur te staan. Zijn flat verkeerde in een staat van chaos. Hij wilde de hele avond gebruiken om spullen uit te pakken en op te ruimen.

Aan de andere kant bleef het even stil. Toen hoorde hij Eline diep zuchten.

‘Zou je toch niet kunnen komen? Ik ben een beetje bang. Alsjeblieft!’

‘Nou, nou,’ reageerde Kalman. ‘Wat is er in hemelsnaam om bang voor te zijn?’

Maar dat hielp niet echt. Eline smeekte hem haast om toch langs te komen en Kalman zag eigenlijk geen dringende reden om moeilijk te blijven doen.

‘Oké, oké, ik kom er zo aan,’ bromde hij. Hij pakte wat kleren en toiletartikelen in, haalde zijn auto en reed naar Eline.

Ze deed meteen open toen hij voor het huis parkeerde en begroette hem dankbaar. Ze ging hem voor naar de zitkamer en vroeg wat hij wilde drinken.

‘Een glas wijn,’ zei Kalman, ‘tenminste als jij er ook een neemt.’

Eline haalde een fles wijn en een paar glazen. Ze gaf Kalman een kurkentrekker.

‘Ik krijg die dingen er nooit uit,’ zei ze.

‘Zo, en wat is er nu eigenlijk aan de hand?’ wilde Kalman weten toen ze een slokje van de wijn hadden genomen.

‘Ach, eigenlijk niets,’ antwoordde Eline ongemakkelijk. ‘Ik raakte vanmiddag wat overstuur over mijn reis en over wat ik allemaal zou meemaken.’

‘Overstuur?’ vroeg Kalman. ‘Waardoor? Of waarom? Dat wil ik nu wel graag weten. Je hebt me toch niet voor niets hierheen laten komen?’

Hij keek alsof hij zich een beetje gebruikt voelde.

Eline zweeg en staarde voor zich uit. Ze zag er ineens heel moe uit. Maar ze gaf geen antwoord.

‘Laat mij jou dan eens iets vragen,’ zei Kalman en keek haar strak aan.

‘Ik heb de indruk dat ik niet alles begrijp. Kan het misschien zijn dat jij en Hugo elkaar heel goed kennen?’

Eline keek ongemakkelijk. Maar ze vond het kennelijk te riskant om te ontkennen.

‘We kennen elkaar al heel lang. Hugo was een vriend van Joop.’

Ze speelt verstoppertje, dacht Kalman.

‘Ontroerend,’ zei hij sarcastisch. ‘En af en toe gaan pa en moe samen naar de bergen toe? Waarom heb je die mooie foto van jullie verblijf in de Kristallhütte verstopt? Kom op, Eline, voor de draad ermee. Anders ben ik zo weer vertrokken!’

Hij stond op en beende heen en weer door de kamer.

Eline kromp in elkaar, sloeg de handen voor haar gezicht en barstte in tranen uit.

Kalman keek emotieloos toe tot het gesnik naar zijn gevoel lang genoeg geduurd had. Het effect van zijn offensieve aanpak dreigde in tranen ten onder te gaan. Hij ging weer naast Eline zitten en klopte niet al te zachtzinnig op haar rug.

‘Oké,’ zei hij streng. ‘En nu het hele verhaal!’

Met veel geduw en getrek kwam dat er met horten en stoten uit. Eline had Hugo voor het eerst ontmoet toen hij nog studeerde. En ja, natuurlijk hadden ze een verhouding gehad. Die was uitgegaan toen Eline verliefd werd op Joop. Maar nadat ze een paar jaar getrouwd was geweest had ze Hugo weer ontmoet bij een concert van Joop. Sedert dat moment zagen ze elkaar regelmatig.

‘Je bedoelt dat jullie weer een verhouding kregen.’

Eline knikte.

‘En had Joop daar een vermoeden van?’ vroeg Kalman. Hij stond verbaasd van zichzelf. Wat ging hem dat eigenlijk allemaal aan?

‘Ja, dat denk ik wel,’ fluisterde Eline. ‘Maar hij had zelf ook een vriendin dus hij had geen behoefte er iets van te zeggen.’

Juist, dacht Kalman. Hier verschijnt Anna in de coulissen.

‘En dus gingen Hugo en jij samen gezellig op vakantie naar het Zillertal, vlak voor je man vermoord werd?’

Eline kromp ineen en schudde gekweld nee.

‘Echt, we zijn daar maar een dag geweest. Het was een bevlieging. Joop was in Venetië en ik zat alleen thuis. Hugo belde me op. Hij moest naar Milaan voor zaken en vroeg of ik zin had om mee te rijden. Dan konden we een dagje in Oostenrijk in de bergen zijn en hij zou me dan in Innsbruck weer op een vlucht naar Amsterdam zetten. Ik vond dat wel avontuurlijk dus ik ben spontaan met hem meegegaan.’

‘Dure grap,’ zei Kalman droog.

Eline reageerde met een wegwerpgebaar.

‘Dat is niet jouw probleem! Hugo betaalde en hij vond het leuk als ik meeging.’

‘Sorry, sorry,’ zei Kalman, ‘je hebt gelijk. Geld is hier niet de issue. Maar waarom heb je die foto in allerijl van de vleugel gehaald?’

Eline haalde haar schouders op.

‘Omdat Hugo mij gisteren belde nadat jij bij hem was geweest. Hij zei dat je belangstelling had getoond voor die bergfoto. En toen je gisteren langs wilde komen, wilde ik niet dat je een relatie met Hugo legde. Maar dat was kennelijk al gebeurd.’

‘Hugo vertelde mij dat jullie elkaar alleen kenden van culturele avonden! Waarom zou het eigenlijk zo erg zijn als ik zou weten dat jullie een verhouding hadden? Dat mag toch tegenwoordig?’

Ze keek hem enigszins verbaasd aan.

‘Zo vlak na het overlijden van je man loop je daarmee toch niet te koop? Bovendien had jij hier net geslapen,’ zei ze zacht.

Kalman zweeg. Dat laatste was niet zo’n sterk argument, maar het was wel ontwapenend. Ze bleven een tijdje zwijgend naast elkaar zitten. Eline schonk nog wat wijn in. Ze sloeg haar arm om zijn hals en gaf hem een zoen op zijn wang.

‘Ik meen het niet slecht,’ fluisterde ze, ‘maar het is allemaal zo moeilijk.’

Nadat ze hun glazen hadden geleegd stond ze op en pakte zijn hand.

‘Kom, we gaan slapen,’ zei ze. Ze ging hem voor naar haar slaapkamer. Eline deed een leeslampje aan en vroeg Kalman de wekker te zetten. Toen ze zich ontkleed hadden stonden ze even aarzelend bij elkaar. Toen pakte Eline hem vast, drukte haar lichaam tegen het zijne en begon hem te strelen. Ze omhelsden elkaar. Kalman trok Eline mee het bed op. Onstuimig bedreven ze de liefde en vielen daarna in elkaars armen in slaap.

Om half zes ging de wekker. Kalman gaf Eline een tik op haar billen en verdween in de douche. Er was geen tijd voor een ontbijt. Hij zette de koffer van Eline in de auto terwijl Eline het huis afsloot. Op de binnenkant van het adreslabel stond de naam van haar hotel in Venetië.

Onthouden, dacht hij.

De rit naar Schiphol duurde niet lang. Er was nog weinig verkeer op de weg. Kalman stopte voor de vertrekhal, haalde een bagagetrolley voor de koffer van Eline en kuste haar vaarwel.

‘Sterkte,’ zei hij ernstig. ‘Als er wat is, moet je me meteen bellen. En laat me weten wanneer je terugkomt.’

Kalman keek haar na tot ze de vertrekhal was binnengelopen en reed vervolgens terug naar Den Haag. Thuisgekomen bakte hij een eitje en zette koffie. Energiek begon hij weer dozen open te maken en de inhoud op de vloer uit te stallen. Bij veel voorwerpen die te voorschijn kwamen vroeg hij zich af waarom hij die in hemelsnaam had meegenomen.

Om negen uur ging zijn nieuwe mobieltje over.

Dat moest Hugo zijn, realiseerde hij zich, want niemand anders had dit nummer. Hoe had hij zichzelf ook weer genoemd?

‘Wolf,’ zei hij. Hij bedacht nog net op tijd dat hij Engels moest spreken.

Het was het kantoor van meester Spietsch. De afspraak met meester Spietsch van vandaag kon helaas niet doorgaan, want meester Spietsch moest tot zijn spijt onverwacht naar Italië vertrekken. De heer Wolf zou wel later op de dag met een kantoorgenoot van meester Spietsch kunnen spreken.

Kalman reageerde verbolgen.

‘Maar, mevrouw, dat is toch geen manier van doen? Kan ik hem nu nog telefonisch spreken? Nee? Hij is al vertrokken? Nou weet u, daar krijgt hij veel spijt van!’

Hij verbrak de verbinding en staarde langdurig naar het toestel.

Waarom zou meester Spietsch zo onverwacht naar Italië toe gaan? peinsde hij. Driemaal raden! En als iedereen op reis gaat, zou het dan niet verstandig zijn er zelf ook eens op uit te trekken? Venetië was toch ook een van de mooiste steden ter wereld?

XXXIII

De plotselinge ingeving om zelf ook naar Venetië af te reizen gaf Kalman een prettig gevoel van opwinding. Eigenlijk had hij daar natuurlijk niets te zoeken, maar sommige opwellingen zijn te mooi om te onderdrukken. Hij kon niet ontkennen dat het feit dat hij nu al twee keer met Eline de liefde had bedreven, eigenlijk de drijfveer voor zijn reislust was. En dat Hugo haar hals over kop achterna was gereisd zat hem helemaal niet lekker.

Kennelijk heb ik het nu ook een beetje van haar te pakken, dacht hij. Dat is wel verwarrend.

Hij besloot Anna op haar werk te bellen om haar over zijn reisplannen in te lichten. Ze moest even van haar werkkamer naar een rustiger plekje lopen, voordat ze met hem kon praten. Kalman vertelde haar wat hij de afgelopen vierentwintig uur had meegemaakt, met weglating van details die de aandacht van de hoofdzaak zouden kunnen afleiden. Maar hij zei eerlijk dat het hem wel handig leek, nu Eline en Hugo onderweg waren naar Venetië, om daar ook in de buurt te zijn. Misschien kon hij hen een beetje in de gaten houden.

‘Geen vrouwenhand dus in de flat dit weekend,’ zei hij grappend. ‘Maar volgende week ben ik wel weer terug.’

Aan de andere kant bleef het een tijd lang ongemakkelijk stil.

‘Handig? In de gaten houden?’ herhaalde Anna. En toen, heel gedecideerd:

‘Maar dan ga ik wel mee!’

Daar had Kalman niet op gerekend!

‘Dat dacht ik niet,’ antwoordde hij verbouwereerd.

‘Dat dacht ik wel,’ zei Anna strijdvaardig. ‘Misschien ben je het vergeten, maar ik heb meer belang om te weten wat daar in Venetië gebeurt dan jij. Jij staat hier eigenlijk helemaal buiten, weet je wel? Bovendien weet ik daar de weg!’

Shit! dacht Kalman. Ook dat nog!

Maar hij wist eigenlijk niet zo gauw een argument te verzinnen waarom hij er tegen moest zijn. En eigenlijk maakte het vooruitzicht om met Anna op stap te gaan de reis nog spannender.

‘Nou, als je echt graag mee wilt, prima!’ zei hij. ‘Maar we moeten wel vanochtend nog vertrekken.’

Dit leverde voor Anna kennelijk geen probleem op. Ze moest alleen even iets regelen op haar werk en wat spulletjes inpakken. Ze dacht dat ze over een uur of twee wel klaar zou kunnen staan. Als Kalman om elf uur bij haar flat was konden ze meteen wegrijden.

De regie wordt overgenomen en het stuk gaat veranderen, dacht Kalman verbaasd toen hij de telefoon weglegde. Maar ook dat vond hij wel spannend. Als ze nu ook nog een beetje kon autorijden was het helemaal een winwin-situatie.

Om precies elf uur reed Kalman bij Anna voor. Die stond in de hal te wachten met een koffer en een kartonnen doos. Ze liep naar buiten en ze kusten elkaar op de wangen. Toen hij haar spullen inlaadde zag Kalman appels, een thermosfles, krentenbollen en nog zo het een en ander.

‘Geweldig,’ zei hij lachend. ‘Dit wordt een onvergetelijk uitstapje!’

Ook Anna bleek in een goed humeur. Ze had op haar werk zonder problemen een week vrij kunnen nemen. Thuis had ze snel een sportieve outfit aangetrokken en een koffer gevuld. Ze ging op de stoel naast Kalman zitten, zette een zonnebril op en gaf het sein voor vertrek.

Kalman doorkruiste de stad, reed de autoweg op richting Arnhem en Oberhausen. De navigatieapparatuur gaf als reisroute in Duitsland de A3 aan, maar Anna vond dat ze beter via de A45 konden rijden, langs Dortmund. Die weg was mooier en rustiger. Het was Kalman om het even. Hij had uitgezocht dat het tot Venetië zo’n kleine veertienhonderd kilometer was en tot de Brennerpas ongeveer duizend. Als ze een beetje doorreden met die snelle sportwagen en mazzel hadden met de verkeersdrukte konden ze ’s avonds rond een uur of zeven in Oostenrijk zijn. Hij vertelde dat hij daar wilde overnachten in een hotel in de bergen met de naam Kristallhütte, omdat hij via foto’s had ontdekt dat Eline en Hugo daar vlak voor de moord samen waren geweest. Dat Eline de foto van haarzelf later van de vleugel had verwijderd, hield hij voor zichzelf.

Anna hoorde het ernstig aan. Ze reageerde eerst niet, maar toen Kalman vroeg of ze wist dat die twee iets met elkaar hadden, gaf ze dat onbeschroomd toe. Joop had het haar in Venetië verteld. Toen ze hem gevraagd had of dat een reden was om te scheiden, had hij kortaf geantwoord.

‘Scheiden kost heel veel geld!’

Subtiel, dacht Kalman. Dit had Anna hem niet eerder verteld maar hij besloot deze verraderlijke gronden nu niet verder te exploreren.

Hij gaf Anna het adres en telefoonnummer van de Kristallhütte, want het leek haar handig om te informeren of er kamers vrij waren. Ze tikte het nummer in op haar mobieltje en reserveerde twee kamers.

‘Ja, twee kamers! En we zijn er pas na zeven uur vanavond.’

Twee kamers, dacht Kalman. Of het niets kost. Maar hij zag ervan af daar een grapje over te maken.

De reis verliep voorspoedig. Op de Duitse autoweg was het rustig. De auto reed lekker door. Na twee uur stelde Anna voor om ook een stuk te rijden. Zoals de meeste mannen reed Kalman het liefste zelf, maar hij zag al gauw dat Anna wel met de auto overweg kon. Hij zette de achterleuning van zijn stoel ver naar achter en viel meteen in een diepe slaap.

Hij werd wakker toen ze het stadje Wetzlar binnenreden. Kennelijk had Anna de autoweg verlaten.

‘Ik dacht dat je het wel aardig zou vinden je kennis van Goethe op peil te houden. En we moeten echt even de benen strekken. Hier werd Werther verliefd op Lotte. Maar zoals je weet liep dat niet goed af,’ lachte ze.

Na een half uurtje op de plaats van de dramatisch geeindigde liefde te hebben rondgelopen, reden ze zonder te pauzeren, elkaar afwisselend achter het stuur, met hoge snelheid naar München. Van verre zagen ze de toppen van de Alpen opdoemen.

Rond half zeven passeerden ze de Oostenrijkse grens bij Kiefersfelden waar ze een raamvignet moesten kopen om op de autoweg te mogen rijden.

‘Dat is behoorlijk aan de prijs voor zo’n klein stukje,’ opperde Kalman.

Maar Anna veronderstelde dat de Oostenrijkers met al die bergen een vermogen aan wegen moesten uitgeven. Dan was het niet onredelijk dat de miljoenen buitenlanders die daarvan gebruikmaakten een beetje meebetaalden.

Bij de afrit naar het Zillertal moest Kalman stevig op de rem trappen. Daarna reden ze op een binnenweg door een breed dal via het dorpje Fügen richting Kaltenbach.

Na enig zoeken vonden ze in Ried de toegang tot de Zillertaler Hohenstrasse. Voorzichtig reed Kalman langs de smalle bergweggetjes naar boven. Hij zag de handen van Anna af en toe verstrakken als ze langs een peilloze diepte reden.

‘Het gaat heel goed,’ stelde hij haar gerust. Maar hij ging toch wat langzamer rijden. Een passagier hoeft niet in de zenuwen te zitten. Plotseling kwamen ze boven de boomgrens. In de verte stak de Kristallhütte scherp af tegen de avondhemel.

XXXIV

Toen de gele sportwagen voor de Kristallhütte stopte waren kelners bezig de kussens van de stoelen te halen en naar binnen te brengen. Het begon te schemeren. De zon zakte langzaam weg achter een hoge berg zodat zij het hotel alleen indirect verlichtte.

Kalman en Anna werden vriendelijk verwelkomd en checkten in. Ze vertelden om een uur of acht te willen dineren maar dat ze eerst naar hun kamers gingen om zich op te frissen. Een bediende bracht hen elk naar een van de riante panoramakamers waarmee op internet werd geadverteerd.

Dat viel niet tegen. Kalman nam een douche en pakte alvast een drankje uit de minibar. Op het balkon voor zijn kamer stak hij een sigaret op en bladerde door een brochure van het hotel. Daarin werd voorspeld ‘dat je vriendin na een aperitief, een viergangendiner, een fles wijn en een likeurtje zal verklaren dat ze van je houdt en je zal kussen.’

Zo, dat wordt hard werken, dacht hij. Inderdaad wel zonde om in je eentje in zo’n prachtige kamer te slapen. Maar om de een of andere reden voelde hij aan dat Anna en hij die avond afstand tot elkaar zouden bewaren.

Hij ging naar het restaurant en koos een tafel aan het raam. De grillige silhouetten van de bergen tekenden zich scherp af. Aan de hemel flonkerden ontelbare sterren.

Anna kwam naar beneden. Ze had een vlotte jurk aangetrokken en zag er in Kalmans ogen ravissant uit. Toen hij dit tegen haar zei, bloosde ze een beetje, maar na het aperitief, het viergangendiner, de fles wijn en het likeurtje gebeurde er inderdaad niets. Waarschijnlijk heeft ze die folder niet gelezen, veronderstelde hij onwillekeurig. Hij vroeg de kelner om het gastenboek te mogen inzien. Deze schoot in de lach.

‘Dat is vandaag het populairste boek in Oostenrijk,’ zei hij. ‘Vandaag hebben al drie gasten het boek bekeken!’

Kalman deed ook of hij dat heel grappig vond.

‘Ik hoop dat die net zo tevreden waren over de ontvangst als wij,’ zei hij.

Hij kreeg het gastenboek aangereikt en schreef met zijn vulpen een woord van dank voor de voortreffelijke gastvrijheid. De drie gasten die het boek vandaag eerder hadden bekeken hadden kennelijk geen aanleiding gevonden om een vriendelijk woord aan de Kristallhütte te wijden. Kalman constateerde dat een bladzijde uit het gastenboek was gescheurd.

Anna zei dat ze had genoten van het diner maar dat ze nu erg moe was en wilde gaan slapen.

Kalman ging naar de bar. De barman wilde wel zo vrij zijn een drankje van hem aan te nemen. Hij was een praatgrage jongeman die uitstraalde dat het zijn ambitie was om een voortreffelijke gastheer te zijn.

Kalman bracht een luchtige conversatie op gang. Al gauw wist hij het gesprek op het populaire gastenboek te brengen, waaruit de grote waardering van de gasten voor het hotel overduidelijk bleek. Toen hij probeerde uit te vinden wie het boek eerder die dag hadden ingekeken slaagde hij erin de natuurlijke balans bij de barman tussen dienstvaardigheid en discretie niet al te opzichtig op de proef te stellen.

De eerste bezoeker was een Nederlander geweest, die ’s ochtends vroeg was komen voorrijden in een Jaguar. Deze heer was al eens eerder in de Kristallhütte te gast geweest, en kwam nu alleen even koffiedrinken. Een joviale en royale man, volgens de kelner.

Hugo dus, wist Kalman. Die zal die bladzijde er wel joviaal hebben uitgescheurd.

De volgende liefhebber van gastenboeken was ook een Nederlander geweest. Die kwam rond lunchtijd om zich omtrent het hotel te oriënteren met het oog op een later verblijf. Hij had alleen koffie gedronken en was ook weer snel vertrokken. Kalman durfde niet door te vragen hoe de man eruit had gezien. Misschien Banning of Witteman, dacht hij. Hij had Banning immers over de foto’s bij het bergrestaurant ingelicht. En de derde man was een Italiaanse gast, die tegen het eind van de middag was gearriveerd, een maaltijd had gebruikt en net voor Kalman en de dame arriveerden weer was vertrokken.

‘Het lijkt wel een speurtocht,’ lachte Kalman en bood nog een drankje aan.

Ze praatten nog wat door over het prachtige Zillertal en over de gevolgen van de klimaatverandering voor de wintersport, waar ze beiden niet vrolijk van werden.

Terug op zijn kamer sloot Kalman zijn laptop aan op de internetverbinding en zocht het telefoonnummer van het hotel van Eline in Venetië.

Hij werd snel doorverbonden. Eline was verrast dat hij haar hotel wist en Kalman vertelde dat hij het gewoon op het adreslabel van haar koffer had gelezen. Ze moest lachen en zei dat ze het lief vond dat hij belde. Ze had een goede reis gehad en vanavond had ze heerlijk...

Kalman onderbrak haar.

‘Ik wilde je vertellen dat Hugo waarschijnlijk ook in Venetië is. Ik weet niet of je dat prettig vindt of niet, maar je moet het volgens mij wel weten.’

‘Hugo!?’

Het bleef even stil.

‘Bedankt voor de waarschuwing!’ zei Eline.

Waarschuwing? dacht Kalman. Interessant. Ze moest eens weten wie er nog meer naar Venetië onderweg waren.

Hij wenste Eline een goed verblijf in Venetië. Hij zou nog wel eens bellen en hem kon ze vanzelfsprekend ook altijd bereiken.

Eline bedankte hem. Haar stem klonk zorgelijk.

XXXV

Ook Banning en Witteman vonden deze vrijdag een geschikte dag om naar Venetië af te reizen. Het leek hen verstandig het verloop van het verblijf van Eline Mol ter plekke te volgen. Gedurende enkele dagen had de politie haar telefoon afgeluisterd. Uiteraard was dat gebeurd met toestemming van de justitiële autoriteiten. Om die toestemming te verkrijgen had Banning de mogelijke rol van de weduwe in de moordzaak enigszins aangedikt, maar dat was eigenlijk niet nodig. De Nederlandse autoriteiten waren niet terughoudend als het om het afluisteren van telefoons ging. Volgens de politie was mensen afluisteren interessanter, productiever en in ieder geval veel minder vermoeiend dan achter de feiten aanlopen.

Uit de telefoongesprekken tussen Eline Mol en Kalman Hines was gebleken dat de weduwe zich vlak voor haar reis heel ongemakkelijk voelde. Ze had zelfs gezegd dat ze bang was. Maar de echte voltreffer was het gesprek van Hugo Spietsch met de weduwe Mol, waarin de foto’s voor de Kristallhütte werden genoemd.

Spietsch! Dat gaf de zaak een interessante wending. Zijn naam was al eerder opgedoken maar tot nu toe had de politie de door de media geknuffelde advocaat vooral als een vroegere schoolkameraad van Joop gezien. Op diens crematie had hij zelfs het woord gevoerd. Maar nu leek zijn betrokkenheid toch echt verder te gaan.

Dat was volgens Banning vooral zo interessant, omdat Spietsch als geen ander vertrouwd was met de Nederlandse onderwereld. Politie en justitie hadden allang hun vraagtekens bij zijn functioneren. Hij was een van die advocaten die regelmatig de vraag opriepen of de advocatuur nog wel onderdeel vormde van de rechtsorde. En het stond voor de politie wel vast dat hij zijn privileges als advocaat soms misbruikte om de belangen van zijn klanten in de onderwereld te behartigen. Het onvermogen van de Orde van Advocaten om daartegen op te treden was spreekwoordelijk. Kennelijk was het niet eenvoudig om de integriteit van collega’s, die tevens concurrenten waren, te bewaken.

Het feit dat de politie een gesprek van Spietsch had afgetapt was overigens wel een punt van discussie geweest. Politie en justitie mogen advocaten niet afluisteren wanneer zij met cliënten bellen. De politie betreurt dat, want daardoor ontgaat hen veel informatie over gepleegde misdrijven. Maar in het contact tussen Spietsch en Eline Mol was er geen sprake van een overleg tussen een raadsman en een cliënt, maar van een conversatie tussen twee vrienden, zo stelde de officier van justitie met genoegen vast.

Nadat Hines hem over de Kristallhütte verteld had, had Banning laten uitzoeken waar dat hotel lag. Witteman kreeg de eer om daar poolshoogte te mogen nemen. Hij vertrok vrijdag voor dag en dauw in zijn auto en verheugde zich onderweg op het grote aantal kilometers dat hij zou kunnen declareren. Banning nam vrijdagmiddag het lijntoestel naar Venetië.

’s Ochtends had hij hoofdcommissaris Penoli geïnformeerd over de foto’s bij het bergrestaurant en de mogelijke relevantie van de relatie tussen Spietsch en Eline Mol. Daarop had ook Penoli besloten een rechercheur naar Tirol te sturen. Hij wilde niet te veel afhankelijk worden van de informatie van de Hollandse collega’s.

Eigen kennis is goud waard, dacht hij. Je kon immers nooit weten wat anderen over het hoofd zagen.

XXVI

De resultaten van hun bezoek aan de Kristallhütte vielen de Hollandse en Italiaanse politieman niet mee. Witteman verliet het berghotel met niet veel meer dan het vaste voornemen om daar nog eens met zijn vrouw naartoe te gaan. En het bezoek van de Italiaanse rechercheur leverde helemaal niets op. Beide politiemannen hadden het gastenboek geraadpleegd en geconstateerd dat daar een bladzijde was uitgescheurd. Alleen Witteman kwam erachter dat er ’s ochtends nog een bezoeker was geweest die het boek had geraadpleegd, zonder er overigens iets in te schrijven.

Banning toonde zich tijdens een telefoontje met Witteman wel positief over de oogst van het bezoek.

‘Als we aannemen dat Spietsch daar geweest is, vond die het kennelijk van belang om een bladzijde uit het gastenboek te scheuren. En je rijdt niet zo’n eind om alleen maar het spoor van een nacht met een getrouwde vriendin uit te wissen.’

Witteman vond overspel daar ernstig genoeg voor, maar moest toegeven dat dit in de overwegingen van Hugo geen rol zou hebben gespeeld.

In het vliegtuig nam Banning de laatste rapportage van het rechercheteam door. Hines had donderdagavond weer zijn opwachting gemaakt bij Eline Mol en was vrijdagochtend met haar naar Schiphol gereden. Rond elf uur had hij mevrouw Bosman bij haar huis opgehaald. Bosman had een koffer en een doos bij zich gehad. Hun gele sportwagen was met veel te hoge snelheid vertrokken en de Haagse politie was hen door een ongeluk al na een paar honderd meter kwijtgeraakt. Men had geen idee waarheen die twee waren weggereden. De dienstdoende chef van de recherche had het niet opportuun gevonden een nationaal politiealarm uit te roepen. Daarvoor was een snelheidsovertreding in Den Haag net niet ernstig genoeg. En verder hadden de twee voor zover bekend niets op hun kerfstok.

Banning vond dat een goede beslissing. Als Hines en Bosman ook op weg waren naar Venetië zouden de Italiaanse collega’s het tweetal in die gele wagen wel ergens signaleren.

Zijn vliegtuig landde na ruim een uur op de luchthaven van Venetië, waar Banning door de chauffeur van Penoli werd afgehaald. Deze bracht hem naar zijn hotel.

Op het terras wachtte hij de komst van Witteman af. Die had gebeld dat hij vlakbij was, maar dat hij natuurlijk zijn auto buiten de stad moest stallen. In Venetië mogen geen auto’s rijden. Enigszins afgepeigerd na de lange reis arriveerde Witteman uiteindelijk bij het hotel. Ze namen samen een biertje en praatten kort bij. Daarna ging Witteman even rusten om een beetje bij te komen van de reis.

Om half negen ’s avonds bood Penoli aan Banning en Witteman een diner aan op het terras van een luxueus restaurant op het San Marcoplein. Penoli was daar kennelijk een graag geziene gast, want de eigenaar van de zaak kwam hoogstpersoonlijk naar buiten om de hoofdcommissaris en zijn gasten de hand te drukken. Penoli vermoedde dat het nieuws van de aanwezigheid van de Hollandse rechercheurs de media daarom wel zou weten te bereiken.

Tijdens de maaltijd vertelde hij dat Eline Mol op de luchthaven was gesignaleerd. Sindsdien werd zij gevolgd. Ze had ’s middags een langdurig bezoek aan het graf van Stravinsky gebracht. De gegevens van de auto van Hines en Bosman waren bekend en als hun gele wagen de Brennerpas zou passeren, zou dat meteen worden doorgegeven.

Tegen middernacht werd het diner met een verfijnde grappa van de restauranteigenaar afgesloten. Penoli wuifde de dank van zijn gasten weg. Hij was zelf juist bijzonder dankbaar voor de voortreffelijke samenwerking.

Toen ze terugliepen naar het hotel vroeg Witteman of Banning ook gezien had dat er geen rekening was betaald.

‘Nou, nou,’ zei Banning. ‘Is dat niet een beetje suggestief? De rekeningen gaan hier vast en zeker automatisch naar het hoofdbureau.’

Op een bruggetje over een van de talloze kanalen bleven ze staan en keken vol bewondering naar de prachtige sterrenhemel.

‘Ik weet dat jij dat anders ziet,’ zei Witteman plotseling met emotie, ‘maar ik vind het een groot wonder dat God dit allemaal geschapen heeft en bestiert.’

Tot zijn opluchting knikte Banning instemmend en leek hij over dit wonder na te denken

‘Inderdaad,’ reageerde Banning na een poosje. ‘Dat is een groot wonder. Maar er is nog een groter wonder. Hij ziet bovendien kans om desgevraagd elke dag zijn zegen uit te storten over onze maaltijden met vette jus.’

Witteman knikte aarzelend.

‘En het grootste wonder is natuurlijk dat zoveel mensen dat allemaal geloven.’

Witteman reageerde niet.

In gedachten verzonken liepen de twee mannen verder naar hun hotel.

XXXVII

Eline Mol was die vrijdagmorgen na een voorspoedige vlucht op de luchthaven van Venetië aangekomen. In de hal moest ze lang wachten. Haar koffer kwam als laatste op de bagageband te voorschijn.

‘Daar zal wel iemand goed naar hebben gekeken,’ dacht ze.

Het was haar om het even. Ze hield er rekening mee dat de politie haar in de gaten zou houden. Die hoopte natuurlijk tijdens haar verblijf een aanwijzing te krijgen in de moordzaak.

Ze ging met een watertaxi van het vliegveld naar de stad en wandelde vanaf het San Marcoplein naar het hotel. Bij het inchecken werd ze voorkomend behandeld. Een bellboy nam haar koffer en begeleidde haar naar haar kamer. Was het nu echt waar dat iedereen haar nakeek of leek dat maar zo?

Het zal wel inbeelding zijn, dacht ze. Ik moet oppassen dat ik niet aan vervolgingswaanzin ga lijden.

Het leek tegenstrijdig, maar ze merkte ook dat die veronderstelde bijzondere aandacht haar een veilig gevoel gaf.

Nadat ze haar koffer had uitgepakt nam ze een douche. Ze trok een donker mantelpak aan en ging naar beneden om in het restaurant de lunch te gebruiken. Daarna keerde ze terug naar haar kamer om uit te rusten. Ze viel in slaap en werd gewekt door de wekker die ze op drie uur had gezet. Ze nam de lift naar beneden en informeerde bij de conciërge met welke boot je naar San Michele kon varen. Een klein uur later was ze op de begraafplaats.

Het was niet moeilijk het graf van Stravinsky te vinden. Het lag vol met bloemen. Eline stond enige tijd bewegingloos voor het graf. Toen zocht ze een bankje op in de schaduw. Daar bleef ze met geloken ogen een half uurtje zitten. Langzaam liep ze terug naar de uitgang van de begraafplaats en wachtte daar op de boot naar de stad.

Teruggekomen in het hotel verwisselde ze snel haar mantelpak voor een vrolijke blouse en jeans en nam de lift naar beneden. Ze liep weer naar de aanlegplaats van watertaxi’s naar het vliegveld en stapte in een boot die meteen vertrok. De zon en de frisse wind op het water deden haar goed. Bij het vliegveld ging ze naar de taxistandplaats en gaf een chauffeur het adres van een caravanstalling aan de rand van de stad. Toen de taxi daar was aangekomen vroeg ze de chauffeur op haar te wachten bij een naast de stalling gelegen café.

Het was inmiddels zes uur. Bij de stalling was het een drukte van belang. Op het grote parkeerterrein voor een loods stonden tientallen caravans schots en scheef geparkeerd. Vertrekkende toeristen brachten hun caravans terug en net gearriveerde vakantiegasten kwamen hun tijdelijke onderkomens ophalen. Een man in een blauwe overall sleepte met behulp van een tractor caravans van de ene plek naar de andere en probeerde aldus wat orde in de chaos te scheppen.

Bij de loods was een klein kantoortje met daarvoor een terras met twee tafeltjes met stoelen, voorzien van een grote parasol. Eline ging zitten, stak een sigaret op en sloeg de bedrijvigheid op het terrein gade. Toen haar sigaret op was stond ze op en liep langzaam de loods in. Daar stonden tientallen caravans in lange rijen opgesteld.

Uit de beschrijving die Joop haar telefonisch had gegeven wist ze hoe de caravan van de familie Müller uit Berlijn er ongeveer uit moest zien. Maar naar haar gevoel leken al die wagens op elkaar. Ze telde minstens vijf van het merk dat Joop genoemd had. De caravans stonden met hun dissel naar voren en met hun achterkant tegen de wand. Ze kon dus ook niet zien welke een Duits nummerbord hadden. Waarschijnlijk hadden ze dat allemaal.

Even overwoog ze om de vijf caravans een voor een aan een nader onderzoek te onderwerpen, maar ze zag ervan af. Daar was geen beginnen aan. Ze noteerde de nummers die op de voorruit van de caravans waren geplakt en liep weer naar buiten naar het terras. Op de plek waar zij net gezeten had was een stevige blondine neergestreken met een nogal potsierlijke breedgerande zonnehoed.

Eline drentelde wat heen en weer en slenterde uiteindelijk naar het kantoor en keek naar binnen. Daar stond een computer en overal lagen stapels papieren. Ze ging weer op het terras zitten.

Na een poosje kwam de man van de tractor met een echtpaar dat zojuist een caravan had teruggebracht naar het kantoor. Hij voerde een aantal gegevens in in de computer en printte daarna een document.

De man en het echtpaar kwamen weer naar buiten en schudden elkaar de hand. Eline stond op en sprak de man van de stalling aan.

‘Ik moet op verzoek van een vriendin uit Duitsland iets uit een gestalde caravan halen. Heeft u even tijd om mij te helpen?’

De man keek haar met een lichtelijk overspannen blik aan.

‘Mevrouw, het is op het ogenblik ontzettend druk,’ kreunde hij alsof alles hem teveel werd. ‘Daar heb ik nu echt geen tijd voor.’

Eline liep met hem mee naar de tractor.

‘Schikt het u beter als ik morgen even terugkom?’ vroeg ze, terwijl ze haar meest charmante glimlach op haar gelaat toverde.

‘Ja, ja,’ antwoordde de man gretig. ‘Dat is veel beter. Natuurlijk, mevrouw, dan zal ik u graag helpen. Komt u alstublieft na de middag.’

Eline vroeg of een uur of zes zou schikken.

‘Beter zeven uur,’ zei de man.

Eline straalde hem toe en bedankte hem allerhartelijkst. Ze liep naar het café naast de stalling en stapte in de wachtende taxi.

De blonde dame met de hoed had intussen rustig voor zich uit zitten staren, maar maakte nu ook aanstalten om weg te gaan.

‘Mama mia,’ mompelde ze voor zich uit. ‘Wat is het hier gruwelijk warm. Dit moet echt niet te lang duren!’

XXXVIII

Hugo Spietsch had donderdagavond besloten dat het niet verantwoord was Eline in Venetië haar gang te laten gaan. De omstandigheden waren er niet naar om blindelings aan te nemen dat zij geen dubbele agenda had. Bij haar wens om haar vermoorde man te gaan gedenken, kon Hugo zich helemaal niets voorstellen. Ze moest nog andere pijlen op haar boog hebben en hij wilde graag weten waarop die gericht waren. Bovendien leek het hem raadzaam en passant de Kristallhütte te bezoeken. Hines had voor die bergfoto wel erg veel aandacht gehad. En de datum van zijn verblijf daar met Eline lag akelig dicht op die van de moord op Joop Mol.

Hij had zijn koffer gepakt, die in zijn Jaguar gegooid en de hele nacht doorgereden. Vrijdagmorgen om een uur of vijf was hij vlakbij het bergrestaurant een zijwegje ingereden. Daar had hij een paar uur heerlijk in zijn auto geslapen. Daarna was hij naar het restaurant gereden, had zich een beetje opgefrist en een kopje koffie met Sachertorte genuttigd. Hij kende de ober nog van de vorige keer dat hij hier was geweest en vroeg hem naar het gastenboek.

Een klein uur later had hij de Kristallhütte opgelucht verlaten, nadat hij de enthousiaste dankbetuiging die hij tijdens het verblijf met Eline aan het gastenboek had toevertrouwd, in kleine snippers door het toilet had gespoeld. Weer een zorg minder.

Wie sporen maakt, moet sporen wissen, zo verzon hij een nieuwe zegswijze. Die zou hij later ook aan zijn cliënten kunnen voorhouden.

Zo snel als mogelijk reed hij langs de smalle bergweggetjes omlaag naar het Zillertal. Een half uurtje later draaide zijn Jaguar in het Inntal de autoweg naar de Brennerpas op.

Toen hij Verona was gepasseerd realiseerde hij zich dat een Jaguar met een Nederlands kenteken in Venetië iedereen zou opvallen. En als er een ding was waar hij niet op zat te wachten was het dat. Nee, zijn bezoek aan Venetië was incognito en zou dat altijd moeten blijven. Bovendien, je mocht in Venetië toch bijna nergens autorijden.

Uit ervaring wist hij dat je een Jaguar beter niet in een parkeergarage kunt stallen. Souvenirjagers hebben altijd veel belangstelling voor speciale onderdelen. In het handboek van de auto vond hij het adres van een dealer in Padua. Hij reed erheen en kon daar zonder probleem zijn auto achterlaten. Hij vertelde dat hij over een paar dagen zou terugkomen en liet zich naar het station brengen.

Het was nu half twee. Hugo kocht een kaartje eerste klas naar Venetië en zocht het herentoilet op. Hij opende zijn koffer en verkleedde zich. Korte tijd later verliet een blonde dame het herentoilet. Hugo had bedacht dat het meer opzien zou baren als hij als man een damestoilet zou binnenlopen dan dat hij als vrouw een herentoilet zou verlaten. In ieder geval was hij voorbereid om zich te verontschuldigen voor een pijnlijke vergissing. Maar niemand sloeg acht op hem.

Met een grote hoed, een bonte blouse met een bloemenmotief, strakke jeans en sandalen stapte hij even later in de trein. Na aankomst in Venetië controleerde hij voor de zekerheid op het damestoilet of de verkleedpartij geslaagd was. Hij was te tevreden.

‘Maar die jeans hadden wel een maatje groter mogen zijn,’ mopperde hij. ‘Zeker de laatste tijd wat aangekomen.’

Op het station belde hij een aantal hotels met het verzoek hem met mevrouw Mol door te verbinden. Bij het derde hotel was het raak, maar mevrouw was helaas niet aanwezig. Hij liep naar een watertaxi en liet zich vlakbij het hotel afzetten. Bij de balie boekte de blondine een kamer en toonde daarbij een Nederlands identiteitsbewijs op naam van Luciana Pronk. Op zijn kamer ontdeed hij zich snel van zijn kleren en nam een douche. En tegen half vijf zat Hugo alias Luciana Pronk op het grote terras voor het hotel met een glas ijsthee en observeerde aandachtig zijn omgeving. In een hoek van het terras zat een jongeman met een zonnebril die zijn blik op en neer liet glijden van de ingang van het hotel naar zijn krant.

Je haalt ze er ook zo uit, dacht hij.

XXXIX

Hugo, alias Luciana, hoefde niet lang te wachten tot Eline bij het hotel arriveerde en naar binnen liep.

‘Bingo!’ mompelde hij opgetogen. ‘Bingo, bingo, bingo!’

Hij wachtte. Een kwartiertje later kwam Eline weer naar buiten. Ze had de zwarte kleren die zo zojuist droeg verwisseld voor iets luchtigers.

De jongeman in de hoek was verdiept in zijn krant en leek haar niet op te merken. Hugo stond op en volgde Eline naar het San Marcoplein. Zij stapte in een watertaxi die vrijwel meteen wegvoer. Hugo charterde meteen ook een watertaxi en vroeg de schipper in vloeiend Italiaans zo snel mogelijk naar het vliegveld te varen. Dat was niet aan dovemansoren gezegd. Halverwege passeerden ze de boot waarin Eline zat. Hugo die vanwege de wind zijn grote hoed toch al met beide handen moest vasthouden, boog ver voorover om te voorkomen dat Eline hem zag. Bij het vliegveld wachtte hij de komst van Eline af en volgde haar naar de taxistandplaats. Ze stapte in een taxi en Hugo nam de volgende in de rij en vroeg de chauffeur de wagen voor hem op gepaste afstand te volgen. Bij de caravanstalling rekende hij meteen af.

Op flinke afstand van Eline slenterde Hugo in zijn vermomming over de parkeerplaats voor de stalling en keek geïnteresseerd naar alle caravans die daar waren neergezet. Toen Eline de loods binnenging aarzelde hij even of hij haar zou volgen.

Beter van niet, dacht hij. Geduld, geduld! Hij ging op het terrasje zitten.

Het leek een eeuwigheid te duren voor Eline weer naar buiten kwam. Ze liep vlak langs hem in de richting van het kantoortje. Toen een van de medewerkers van de stalling uit het kantoor kwam sprak ze hem aan. Al pratend liepen ze langs hem, maar Hugo kon niet goed verstaan wat ze zeiden.

Eline liep naar het café dat naast de stalling lag. Hugo wachtte een minuut of tien en zocht toen de man op met wie Eline gesproken had. Toen die de blonde vrouw zag, klom hij haastig van zijn tractor.

‘Mijn vriendin is hier net geweest. Een dame met zwart haar. Heeft ze nu gevonden wat ze nodig had of hebt u iets anders met haar afgesproken?’

Hugo gokte er maar op dat de man zo druk bezig was geweest dat hij niet gemerkt had dat hij al een tijdje op het terras had gezeten.

De man keek de blondine met onverholen welgevallen aan. Zijn belangstelling voor de dame liet geen plaats voor argwaan. Zo’n stuk zag je alleen in tijdschriften, dacht hij. Trouwens, die vriendin van haar mocht er ook zijn.

‘Die met dat zwarte haar? Nee, ik had geen tijd om met haar de loods in te gaan. Morgenavond, maar niet voor zeven uur!’

‘Bedankt,’ zei Hugo en schonk hem zijn meest charmante glimlach.

Hij liep ook in de richting van het café en liet daar een taxi bellen. Hij was tevreden. Kennelijk was Eline naar iets op zoek. Nu nog vierentwintig uur geduld.

In de taxi op weg naar het hotel kreeg hij het benauwd. De pruik brandde op zijn hoofd en de broek knelde zijn maag af. Hoe hield hij het in vredesnaam vol nog vierentwintig uur Luciana Pronk te zijn?

Terug op zijn hotelkamer rukte hij de blonde haardos van zijn hoofd en smeet hem op de grond. Hij hing de vrouwenkleren in de kast en nam een douche. Toen ging hij op bed liggen en dacht na.

Na twee uur hield hij het niet meer uit. Hij besloot om toch maar in zijn eigen kleren de stad in te gaan om iets te eten. Met die knellende jeans kon hij immers geen hap naar binnen krijgen. De kans dat hij Eline tegen zou komen was te verwaarlozen. Hij nam de trap naar beneden en verliet omzichtig het hotel.

XL

Het kamermeisje dat om acht uur de kamer van mevrouw Pronk kwam klaarmaken voor de nacht, raapte de pruik van de grond en legde hem netjes op het nachtkastje. Het viel haar op dat er zowel mannen- als vrouwenkleren in de klerenkast hingen, terwijl de kamer toch maar aan een persoon verhuurd was. Volgens haar instructies meldde zij dit telefonisch aan de conciërge. Deze besloot alvorens actie te ondernemen de politieman op het terras te consulteren. Hij had immers opdracht om alle bijzonderheden die zich voordeden aan de politie te melden. De jongeman van het terras hoorde het verhaal aan, allang blij dat er eindelijk iets gebeurde.

‘Laat het maar aan mij over,’ sprak hij met het gezag van een ambtenaar in functie. ‘Die dame is waarschijnlijk een gewone travestiet. Een paar weken geleden was hier een hele parade van die mensen. Onze Lieve Heer heeft rare kostgangers. Ik zal het wel even regelen.’

Hij belde het politiebureau in het district dat beloofde enkele agenten te zullen langs sturen.

Nadat Hugo in een achterafstraatje een verrukkelijke maaltijd had genoten, keerde hij behoedzaam terug naar het hotel. Hij nam de trap naar zijn etage, liep naar zijn kamer, opende de deur en wilde net opgelucht ademhalen toen hij een hand op zijn schouder voelde. Twee politiemensen verzochten hem even mee te gaan naar het bureau.

Hugo protesteerde en eiste een verklaring, maar de agenten hadden maar een paar woorden nodig.

‘Of u bent mevrouw Pronk of u bent het niet, maar dan bent u iemand anders!’ zei de oudste en ze begeleidden Hugo naar hun auto. De jongeman op het terras sloeg het resultaat van zijn doortastend optreden goedkeurend gade.

Op het bureau werd Hugo naar een verhoorkamer gebracht waar een rechercheur hem allerlei vervelende vragen stelde. Hij sloofde zich uit deze zo vriendelijk en beleefd mogelijk te beantwoorden.

Ja, hij was advocaat, en ja, hij was travestiet en ja, hij had zich als vrouw gelegitimeerd. Dat deed hij elk jaar, en ja, hij wist dat het eigenlijk niet mocht.

De dienstdoende rechercheur voerde alles met twee vingers typend in een computer in.

Nadat zijn verklaring was opgenomen en Hugo die had ondertekend, hield de rechercheur ruggespraak met zijn chef. Na tien minuten keerde hij terug. Hugo mocht voor deze keer met achterlating van het identiteitsbewijs van Luciana Pronk en van het paspoort van Hugo Spietsch terugkeren naar het hotel. Maandagochtend om tien uur werd hij terugverwacht op het bureau.

Terug op zijn hotelkamer griste Hugo de pruik van het nachtkastje en schopte hem vloekend onder het bed. Hij rukte zijn kleren uit en ging naakt op bed liggen.

XLI

Zaterdagochtend zaten Kalman en Anna vroeg aan het ontbijt in de Kristallhütte. Het hotel was omgeven door een dikke mist. Om half acht stapten ze in de auto en reden met de grootst mogelijke omzichtigheid naar het dal. Af en toe was het verloop van de weg nauwelijks te zien.

Toen ze eindelijk in het dal waren aangekomen vroeg Kalman Anna even goed op de kaart te kijken. Hij wilde als het even kon de autoweg over de Brennerpas vermijden omdat daar wel eens een ontvangstcomité van de Italiaanse politie zou kunnen staan.

‘Als ze ons eenmaal gezien hebben, blijven ze als klitten in ons haar zitten. Het is beter dat we niet opvallen.’

Anna loodste hem via een binnenweg over de eerste zuidelijke bergrug langs de dorpjes Tulfes en Matrei. De lucht was inmiddels opgeklaard. In de verte verhief de Europabrug, die de hoofdverbinding tussen Oostenrijk en Italië vormt, zich majestueus over het dal. Bij Gries reden ze een steile weg op waarna ze op de secundaire weg Italië binnenreden.

‘Zonder voor de overtocht over de Brenner te betalen,’ zei Kalman tevreden. ‘Ik dacht de auto in Bolzano te parkeren. Dan kunnen we met de trein verder gaan. In Venetië heb je niets aan een auto en dit gele ding valt te veel op.’

In Bolzano vonden ze een parkeergarage vlakbij het station. Ze parkeerden de auto, pakten hun bagage en liepen het station binnen. Kalman kocht kaartjes voor de eerste klas.

‘We moeten later wel alle kosten delen,’ zei Anna.

‘Dat is goed, je mag me in Venetië op een maaltijd trakteren,’ stelde Kalman voor. Maar Anna zei dat ze dat kleinerend vond.

In de trein hadden ze een coupé voor henzelf.

‘Heb je al een idee wat we eigenlijk allemaal gaan doen?’ vroeg Anna.

‘Eerst onderdak regelen, dan uitvinden waar het hotel van Eline is, dan een aantal plaatsen bezoeken die voor de moord relevant zijn: de camping op het schiereiland, het kerkhof San Michele…’

‘Hou maar op,’ vond Anna. ‘Het lijkt wel sightseeing. Een beetje luguber is het wel.’

Ze staarde naar buiten. In de verte raasden auto’s op de snelweg.

‘Waar zou Spietsch uithangen? En wat wil hij eigenlijk? Gaat hij met Eline optrekken?’

‘Geen idee,’ zei Kalman. ‘Hij is waarschijnlijk allang in Venetië. Maar of ze samen gaan optrekken? Hij was niet zo enthousiast over deze reis van Eline.’

‘En dan is er ook nog die caravan,’ zei hij. ‘Misschien dat Eline die ook wil zien.’

‘Die is door de politie natuurlijk binnenstebuiten gekeerd,’ veronderstelde Anna. Ze staarde peinzend voor zich uit.

Kalman ging plotseling rechtop zitten.

‘Ik denk nog steeds over de mogelijkheid dat er drugs in het spel waren. En dat Joop die misschien niet had afgeleverd en daarvoor gestraft werd. Maar waar zijn dan die drugs gebleven? Heeft hij die verstopt? Of heeft hij ze verkocht? En wat heeft hij dan met het geld gedaan?’

Anna haalde haar schouders op. Dat wist zij natuurlijk ook niet.

‘Vertel nog eens over dat gesprek van Joop met die Nederlandse impresario?’

‘Dat weet je allemaal,’ zei ze. ‘Maar ik vraag me af of die man wel een impresario was. Misschien was hij degene die de drugs in ontvangst moest nemen.’

‘Kan zijn,’ vond Kalman. ‘In ieder geval zaten ze niet in zijn caravan. Anders had de politie ze wel gevonden. Hij zal ze toch niet bij een boom hebben begraven?’

Hij lachte.

‘Volgens Hugo staat de caravan van Joop in een stalling. Waarschijnlijk kunnen we dat ding voor een prikje kopen.’

Anna huiverde bij de gedachte. Ze hield haar duim naar beneden.

‘Vind ik niet leuk,’ zei ze.

Rond het middaguur arriveerden ze op het station van Venetië. Anna vroeg een taxichauffeur in vloeiend Italiaans of hij een pension kon aanbevelen. Die bleek het beste pension van Venetië te kennen, maar het lag wel een stuk buiten het centrum.

‘Waarschijnlijk van zijn zuster,’ zei Anna.

Ze besloten het er maar op te wagen. Op verzoek van Kalman stopten ze onderweg bij een telefoonwinkel waar Kalman twee prepaid mobieltjes kocht. Hij gaf er een aan Anna en ze noteerden elkaars nummers.

‘Van die dingen kun je niet genoeg hebben,’ zei hij. ‘Ik heb liever niet dat men ons al te makkelijk traceert. En nu hoeven we elkaar niet via Nederland te bellen.’

Het pension waar de taxichauffeur hen naartoe bracht zag er keurig uit en de chauffeur en de pensionhoudster bleken elkaar inderdaad goed te kennen.

‘We hebben graag twee kamers,’ zei Kalman. De pensionhoudster keek hem vragend aan.

‘Twee! Due,’ herhaalde Kalman.

Hij keek naar Anna of ze dit leuk vond, maar ze keek zorgelijk voor zich uit.

XLII

Zaterdagmorgen om half elf ontving Penoli zijn Nederlandse collega’s op het hoofdbureau van politie in Venetië. Een aantal rechercheurs voegde zich bij hen. Er was informatie over een telefoongesprek van mevrouw Mol. Volgens de telefoniste van haar hotel was zij laat in de avond gebeld. Het gesprek was opgenomen zodat de Hollandse collega’s het straks zouden kunnen beluisteren, maar duidelijk was dat in het gesprek de naam ‘Hugo’ met enige nadruk werd genoemd.

‘Hugo Spietsch!’ gromde Banning. ‘Dacht ik het niet!’

Hij vroeg Witteman nog wat additionele gegevens over Spietsch in te winnen bij de collega’s in Nederland en praatte Penoli ondertussen bij over de reputatie van deze advocaat.

Witteman kreeg per omgaande een telefoontje uit Nederland. De collega’s meldden dat Spietsch in zo’n pooierauto reed, een Jaguar. En toevallig wist men ook het kenteken.

Penoli gaf opdracht om naar Hugo Spietsch uit te kijken.

‘Een Jaguar met een Hollands nummerbord. Daarvan zullen er in Italië niet veel rondrijden.’

Even later kwam een politieman haastig de kamer binnen. Het verzoek van de hoofdcommissaris om naar Spietsch uit te kijken had meteen tot resultaat geleid. Gisteravond was een man met die naam aangehouden en naar een districtsbureau gebracht. Na verhoor was hij weer vrijgelaten. Het proces-verbaal was inmiddels opgevraagd.

‘Aangehouden?’ riep Banning. Hij hief zijn handen ten hemel.

‘Ik wil direct de rechercheur spreken die weet wat er precies is gebeurd,’ zei Penoli tegen de politieman die weer haastig de kamer verliet.

Ze kregen espresso aangeboden. Witteman bedankte. Hij had ’s nachts last van zijn maag gehad. Op zijn maaltijd van gisteravond had geen zegen gerust.

‘Waar is die caravan van Mol eigenlijk gebleven?’ vroeg hij.

Een van de aanwezige rechercheurs beschikte over de informatie. De caravan was na het politieonderzoek vrijgegeven en naar een caravanstalling gebracht om daar grondig te worden gereinigd. De baas van de stalling had gemeld dat de rekening daarvoor natuurlijk eerst door de eigenaar zou moeten worden voldaan voordat hij de wagen kon laten vertrekken.

‘Begrijpelijk,’ zei Banning, ‘maar wel een beetje wrang. Nu moet Eline Mol er ook nog voor betalen.’

Hij vertelde dat een vriend van hem in een café in Parijs onwel was geworden en overleden. Een ambulance kwam het lichaam van de gestorven man ophalen. Toen de weduwe ook in de ambulance wilde stappen, had de kelner haar eerst de rekening voor de door haar man genuttigde koffie gepresenteerd.

Penoli schudde zijn hoofd en stak een sigaret op. Hij keek Banning door de blauwe rookwolk plagend aan.

‘Welkom in Italië, collega!’

De telefoon ging en een rechercheur gaf het toestel aan Penoli. Die liet zich informeren over de arrestatie van Spietsch. Het gesprek duurde maar kort.

‘Hoogst interessant,’ vond Penoli. ‘Spietsch had zich onder valse naam ingeschreven. Men kwam daarachter omdat hij op zijn kamer zowel mannen- als vrouwenkleren had. Hij heeft op het bureau verklaard dat hij travestiet was. Inmiddels heeft hij het hotel met onbekende bestemming verlaten.’

De aanwezigen keken elkaar aan.

‘Travestiet?’ peinsde Banning hardop. ‘Ik heb hem dikwijls gezien.’ Hij aarzelde even. ‘Volgens mij is hij niet groter dan een meter zeventig. Zou het kunnen zijn dat hij al eerder in Venetië is geweest?’

XLIII

Nadat ze zich in hun kamers hadden geïnstalleerd dronken Kalman en Anna in de tuin van het pension een kopje koffie en genoten ze van de cake en amandelkoekjes die de pensionhoudster hun in royale mate had voorgezet.

Kalman probeerde Eline te bellen maar kreeg te horen dat mevrouw Mol niet in het hotel was. Na enkele vergeefse pogingen opperde hij dat het wellicht het beste was om maar naar haar hotel toe te gaan en daar net zo lang te wachten tot ze kwam opdagen.

Anna had niet veel zin mee te gaan. Ze wilde Eline eigenlijk liever niet ontmoeten en al helemaal niet met Kalman erbij.

‘Ik ga even rusten en daarna wel wat door de stad lopen,’ zei ze. ‘Laat me weten wanneer je klaar bent met Eline.’

Kalman slaakte inwendig een zucht van verlichting. Hij had er niet aan moeten denken dat zij samen Eline zouden tegenkomen en hij Anna als zijn reispartner had moeten introduceren.

Voor de zekerheid controleerden ze of hun mobiele telefoons het inderdaad deden. Daarna namen ze afscheid met een vluchtige kus.

Kalman liep naar de stad en zocht zijn weg naar het hotel. Het was druk in de stad. Hij ging op het terras voor Elines hotel zitten en bestelde een groot glas bier. Net had hij zijn tweede besteld, toen Eline met kordate pas het terras betrad en naar de ingang van het hotel liep.

Kalman sprong op en liep op haar toe. Eline schrok toen ze hem zag, maar herstelde zich meteen.

‘Kalman! Wat doe jij hier?’ Ze kuste hem hartelijk.

‘Ach,’ lachte hij opgelucht, ‘ik was al zo lang niet in Venetië geweest! Maar om eerlijk te zijn, ik had er geen goed gevoel over dat ik je alleen had laten vertrekken. En toen ik hoorde dat Hugo ook op pad was dacht ik: wat let me?’

Eline viel hem lachend in de rede.

‘Zeg maar eerlijk, je was bang dat ik weer met hem zou aanpappen. Ik heb hem overigens nog niet gezien.’

Ze ging aan zijn tafeltje zitten en vertelde dat ze inmiddels het kerkhof op San Michele en de camping op Punta Sabioni had bezocht. Het waren heftige ervaringen geweest, maar ze meende dat het bezoek haar goed deed.

Ze was benieuwd hoe hij naar Venetië was gekomen.

‘Met de auto? Geweldig, als je lang genoeg blijft kunnen we samen terugreizen.’

Kalman liet dat maar even open.

‘Heb je geen terugreis geboekt?’ vroeg hij plagend.

Eline moest lachen.

‘Dat ticket ruil ik wel in en dan kan ik jouw benzine betalen!’

Kalman was verbaasd Eline zo ontspannen te horen praten, terwijl ze toch de hele tijd met de moord op haar man bezig was.

Om half vier maakte Eline aanstalten om op te staan.

‘Ik ga wat rusten en daarna wil ik nog naar de caravanstalling. Dan ben ik overal geweest.’

‘Is dat ver?’ vroeg Kalman.

‘Nee, hoor. Het is niet ver van het vliegveld. Ik ga eerst met de boot en dan met een taxi.’

‘Ik kan wel even meegaan,’ opperde Kalman. Maar dat leek Eline geen goed idee.

‘Nee,’ zei ze stellig. ‘Dit zijn momenten voor mij alleen. Als je vanavond zo rond negen uur tijd hebt, kunnen we misschien samen wat eten.’

Ze keek of ze zich er nu al op verheugde. Kalman beloofde rond half negen te bellen.

Dat zal Anna misschien niet leuk vinden, dacht hij. Maar ja, het werk gaat nu eenmaal voor het meisje.

XLIV

Na de bespreking met hoofdcommissaris Penoli en zijn mensen op het hoofdbureau maakten Banning en Witteman een wandeling door de stad. Penoli zou hun een seintje geven als er actie van hen verwacht werd. Ze gebruikten de lunch op een schaduwrijk terras. Witteman vond dat Venetië niet alleen mooi, maar ook opvallend schoon was. Kennelijk functioneerden de publieke diensten goed, terwijl er altijd zo gekankerd werd op de Italiaanse politiek.

‘Ach,’ relativeerde Banning, ‘Dat is in Nederland ook zo. We weten het allemaal beter dan de regering die we gekozen hebben.’

Witteman vond dat er tegenwoordig zo weinig verschil was tussen de grote politieke partijen. Hij kon ze niet meer uit elkaar houden. Banning raadde hem aan een ezelsbruggetje te gebruiken.

‘Rechtse partijen vinden hun inspiratie in het vullen van hun eigen portemonnee, en linkse partijen worden geïnspireerd door de portemonnees van anderen. Die willen altijd geld uit de dikke naar de dunne beurs overhevelen.’

Witteman knikte aarzelend.

‘En de christelijke partijen dan?’ vroeg hij.

‘Die kiezen de middenweg,’ meende Banning. ‘Ze geven op grond van hun geloof het liefst hun hele bezit aan de armen. Maar dat heeft pas zin als ze zelf voldoende aan bezitsvorming hebben gedaan.’

De ober bracht hen net cappuccino en taart toen ze door Penoli werden gebeld. Eline en een onbekende man waren op het terras voor haar hotel in gesprek.

‘Mooi, we gaan er direct op af!’ reageerde Banning. Maar het kon natuurlijk geen kwaad eerst van de reeds betaalde consumpties te genieten.

Na een kwartiertje arriveerden ze bij het hotel van Eline. Onopvallend speurden ze vanaf de overzijde van de straat het terras af.

‘Het is Hines!’ zei Witteman plotseling. ‘Zo! Meneer is kennelijk ook inmiddels gearriveerd. Zo te zien is zijn relatie met mevrouw Mol nog prima. Maar waar is mevrouw Bosman gebleven?’

Om half vier stond Eline Mol op, nam afscheid van Hines en liep het hotel binnen. Hines pakte zijn mobieltje en toetste een nummer in.

XLV

Anna liep met de mobiele telefoon in haar hand. Toen Kalman belde meldde ze zich meteen. Ze vertelde dat ze aan het winkelen was. Kalman deed verslag van zijn ontmoeting met Eline.

‘Ze gaat straks naar de caravanstalling. En het kan zijn dat ik vanavond niet met je kan eten.’

Hij ergerde zich aan de haast verontschuldigende tekst die hij uitsprak. Waarom was hij zo defensief?

Maar Anna reageerde begrijpend.

‘Prima, ik hoor het wel,’ zei ze.

‘Ik kan nu naar je toe komen om samen een wandeling te maken,’ opperde Kalman. ‘Eline zal wel een paar uurtjes weg zijn.’

Maar Anna vond dat niet nodig. Ze winkelde liever in haar eentje.

‘We bellen nog,’ zei ze en verbrak de verbinding. Kalman keek enigszins verbaasd naar zijn toestel. Ook goed, dacht hij.

Hij wenkte de ober en rekende af. Het had weinig zin om de hele middag op het terras te blijven zitten. Hij stond op en slenterde in de richting van de Rialtobrug.

Inmiddels haastte Anna zich naar het San Marcoplein om vandaar een watertaxi te nemen naar het vliegveld. Het bericht dat Eline naar de caravanstalling zou gaan was voor haar het sein dat er geen tijd meer te verliezen was. Ze kon niet uitsluiten dat Joop ook aan Eline verteld had dat hij iets in de caravan van de familie Müller verstopt had.

Een taxi bracht haar van het vliegveld naar de stalling. Daar slenterde zij op haar gemak over het terrein en liep vervolgens de loods in. Toen haar ogen aan de duisternis gewend waren probeerde ze aan de hand van wat Joop haar verteld had de caravan van de familie Müller te vinden. Dat viel niet mee. Die dingen leken allemaal op elkaar. Er zat niets anders op dan de komst van Eline af te wachten. Ze probeerde bij een caravan achter in de loods of ze de deur kon openen. Die zat niet op slot. Ze ging naar binnen en installeerde zich in de zithoek.

XLVI

Eline zag vanuit haar hotelkamer dat Kalman het terras verliet. Het was eigenlijk nog veel te vroeg om naar de stalling te gaan, maar ze was te onrustig om veel langer in het hotel te blijven. Ze trok een sportieve combinatie aan. Daarna nam ze de lift en liep het hotel uit naar het San Marcoplein.

Banning stond net met Witteman te overleggen of het de moeite waard was om Hines te gaan schaduwen, toen Eline uit het hotel kwam. Hij stootte Witteman aan.

‘Dan liever mevrouw Mol,’ zei hij.

Ze volgden Eline naar de aanlegplaats van de watertaxi’s en gaven het nummer van de boot waar ze instapte meteen door aan Penoli.

‘Prachtig, prachig,’ reageerde Penoli. ‘Kom dan nu zo snel mogelijk naar het politiebureau. Ik zoek wel uit waar ze van het vliegveld naartoe gaat.’

Bij het politiebureau stond de wagen van Penoli met draaiende motor te wachten en Banning en Witteman stapten snel in. De wagen reed over de kustweg in de richting van het vliegveld. Tijdens de rit meldde de adjudant van Penoli telefonisch dat hij van het vaste contact bij de taxicentrale had gehoord waarheen Eline vanaf het vliegveld was vertrokken.

‘Mooi, mooi!’ zei Penoli tegen Banning die naast hem op de achterbank zat. Hij wreef zich in de handen.

‘Zorg ervoor dat die taxi wat oponthoud krijgt en verzamel wat mensen in de buurt van die stalling,’ instrueerde hij de adjudant. ‘Alles zonder op te vallen!’

De chauffeur reed nu met hoge snelheid naar de caravanstalling en stopte bij het daarnaast gelegen café. Penoli liep snel naar binnen en praatte even met de eigenaar. Even later zaten ze met zijn drieën half verborgen achter planten op het privéterras naast het café. Vandaar hadden ze een riant uitzicht op het terrein voor de caravanstalling. Penoli praatte voortdurend in zijn portofoon.

‘Alles is klaar,’ zei hij. ‘Het spel kan beginnen!’

XLVII

Hugo was vrijdagavond na zijn bezoek aan het politiebureau ondanks alle doorstane emoties snel in slaap gevallen. Na enkele uren werd hij badend in het zweet wakker. Het was nog donker. De wekkerradio gaf aan dat het vier uur was. In zijn kamer was het tropisch warm. Hij stond op en zette alle ramen wijd open. Daarna ging hij op de rand van het bed zitten en probeerde de situatie te overzien.

Een conclusie leek onontkoombaar: het was volstrekt onmogelijk om langer in dit hotel blijven. Ongetwijfeld was het voltallige personeel inmiddels op de hoogte van zijn arrestatie. En hij wist al bij voorbaat dat ze hun lachen nauwelijks zouden kunnen onderdrukken als ze hem zagen. Daar zat hij niet op te wachten. Bovendien was het nu wel uitgesloten dat hij zijn vermomming hier nog eens zou kunnen aantrekken. En toch moest dat nog een keer!

Op zijn buik liggend viste hij de pruik onder het bed vandaan en veegde het stof eraf. Luciana moest er straks betoverend mooi uitzien. Lieve hemel, wat haatte hij dat mens!

Hij pakte zijn koffer in en ging nog een uurtje op bed liggen. Daarna nam hij een douche en om zes uur nam hij de lift naar beneden en checkte uit. De receptionist vertrok geen spier van zijn gezicht toen Hugo de rekening van Luciana Pronk wilde betalen. Hij informeerde routineus of alles naar wens was geweest en belde een watertaxi voor Hugo naar het station.

Toen Hugo vertrokken was wekte de receptionist de politieman die in de lobby zat te dommelen en vertelde dat de travestiet, die gisteravond voor zoveel ophef had gezorgd, was vertrokken. Nee, hij had geen idee waarheen. De politieman fronste zijn wenkbrauwen en zei dat hij dat graag eerder had gehoord. Maar de receptionist meende dat hij daartoe van de politie geen speciale instructie had gekregen. Het enige dat hij had gekregen was een flinke fooi, maar dat hield hij voor zich.

De watertaxi bracht Hugo tot vlakbij het station. Hij liep de hal in. Alle kiosken waren nog gesloten. In het stationsrestaurant nuttigde hij een kop koffie en een croissant. Daarna liep hij naar de taxistandplaats en vroeg een chauffeur hem naar een goed hotel te brengen dat met een auto bereikbaar was.

Bij de receptie vroeg hij een grote kamer. Hij liet zich registreren als James Rademaker. De foto in het paspoort van Rademaker dat hij bij de receptie liet zien, leek sprekend op Hugo Spietsch.

Hij nam de lift naar zijn kamer. Na de gebeurtenissen van de vorige avond voelde hij zich de uitputting nabij. Hij zette de airco aan, trok zijn kleren uit en ging op bed liggen. Hij viel meteen in slaap. Na enkele uren schrok hij wakker, rillend van de kou.

‘Het lijkt hier verdomme wel de Noordpool,’ gromde hij en zocht zijn horloge.

Het was al bijna middag. Tijd om langzamerhand in actie te komen. Eline werd pas vanavond om zeven uur bij de caravanstalling verwacht, maar het zou hem niet verbazen als ze daar eerder zou verschijnen.

Hij nam een warme douche. Daarna haalde hij de attributen die hij vanmiddag nodig had uit zijn koffer. De blouse met de ingenaaide bustehouder stonk naar zweet. Hugo bespoot hem rijkelijk met deodorant. Even aarzelde hij wat hij nu moest doen. Het was waarschijnlijk geen goed idee om zich in het hotel om te kleden. Het risico dat hij weer betrapt zou worden was te groot. Maar op de achterbank van een taxi kon hij ook moeilijk van een man in een vrouw veranderen.

Hij stopte de dameskleren en de pruik in de koffer voor hij beneden ging lunchen.

‘Wacht u voor het kamermeisje!’ mompelde hij.

Hij vroeg de conciërge om voor hem een auto te huren. Dat was geen probleem. Een taxi bracht hem naar het verhuurbedrijf en een half uurtje later keerde Hugo in een kleine Fiat bij het hotel terug.

Die zal hier in ieder geval niet zo opvallen als een Jaguar, veronderstelde hij.

Teruggekomen op zijn kamer worstelde hij zich alvast in de jeans. Dat zag hij zich in die Fiat niet doen. Hij wachtte tot drie uur en besloot toen te vertrekken. Beter te vroeg dan te laat. Hij haalde de krachtig naar lavendel geurende damesblouse, de hoed en de blonde pruik uit de koffer en stopte ze in een plastic zak. Even aarzelde hij. Toen haalde hij ook een revolver uit zijn koffer.

‘Je weet maar nooit,’ mompelde hij.

Hij wikkelde het wapen in een handdoek en deed deze ook in de plastic tas. Daarna verliet hij zijn kamer, nam de lift naar beneden en liep naar zijn auto.

XLVIII

Zonder veel moeite vond Hugo de weg naar de caravanstalling. Hij reed er een keer langs en zag tegenover de stalling een plekje waar hij de auto onder een boom kon parkeren.

Nadat hij zich ervan had overtuigd dat niemand hem zag trok hij in de kleine auto met veel moeite zijn overhemd uit en worstelde zich in de blouse. Het zweet gutste van zijn lijf. Hij droogde zich af met zijn overhemd en besloot te wachten met het opzetten van de pruik. Dat was bij deze temperaturen echt te veel van het goede. Hij draaide alle raampjes van de auto open en zette de bestuurdersstoel in de slaapstand. Achteroverliggend probeerde hij zich te ontspannen en sloot zijn ogen.

Dat zal niemand op dit uur van de dag verdacht voorkomen, dacht hij.

Door zijn oogleden hield hij de stalling in het oog. Daar was het een drukte van belang. Op zaterdag gingen veel mensen weg en kwamen veel nieuwe gasten aan.

Hugo kreunde.

‘Mama mia, die vervloekte hitte hier...! Nu oppassen dat ik niet echt in slaap val.’

Na ruim een uur reed een taxi het terrein van de stalling op. Er stapte een dame uit.

‘Eline! Altijd te vroeg,’ mompelde Hugo.

Met veel moeite worstelde hij zich uit zijn liggende positie overeind.

‘Konden ze die auto’s verdomme niet nog kleiner maken?’ vloekte hij zachtjes.

Hij zette de pruik op en legde de hoed op zijn knieën.

Eline drentelde een kwartiertje op het terrein voor de stalling heen en weer. Uiteindelijk sprak ze een man in overall aan toen die van zijn tractor klom. De man maakte brede armgebaren en liep toen met haar mee naar het kantoortje. Toen ze weer met zijn tweeën naar buiten kwamen leek hij aan te geven dat ze zelf maar de loods moest inlopen. Eline ging naar binnen.

Hugo stapte snel uit zijn auto, verschikte nog hier en daar wat aan zijn kleren en liep zo elegant als hij kon naar de overzijde van de weg. Vanuit een auto werd naar hem getoeterd. Hij zwaaide vriendelijk terug en liep het terrein voor de stalling op. Even keek hij naar binnen in de donkere loods, maar hij nam niet de tijd om zijn ogen aan het duister te laten wennen. Hij liep terug en nam plaats aan een van de tafeltjes op het terras onder een grote parasol.

Na een minuut of twintig verscheen Eline in de opening van de loods. Het felle zonlicht verblindde haar. Ze zette een stoffen tas op de grond en opende haar handtas om haar zonnebril te pakken. Hugo wilde opstaan en naar haar toelopen, maar zag tot zijn ontzetting dat er nog een dame in de opening van de loods verscheen. De vrouw liep snel op Eline af terwijl die nog met haar zonnebril bezig was. Eline zag de dame pas toen die haar wat vroeg.

‘Ik mag je toch wel helpen om die zware tas te dragen, lieve schat?’

Anna pakte de tas op en wilde ermee weglopen.

Eline was een ogenblik totaal verbijsterd. Ze keek de vrouw aan en riep:

‘Anna!? Het zal toch niet waar zijn! Hier met die tas!’

Ze greep Anna bij haar arm.

‘Altijd jij weer, verdomme,’ vloekte ze.

Nu sprong de blondine op van haar stoel en haalde al lopend een handdoek uit haar plastic tas. Ze was in een paar stappen bij de twee vrouwen die beiden aan de tas trokken.

‘Doe wat ik zeg, of ik schiet jullie allebei overhoop,’ siste hij.

De vrouwen verstijfden.

‘Hugo! Ben jij dat?’ riep Eline verbouwereerd.

‘Nee, lieverd!’ gromde Hugo. Zijn stem klonk dreigend. ‘Ik ben juffrouw Van Puffelen, die zo lekker kan knuffelen. En nu verdomme rustig samen naar de grote weg lopen en voorzichtig oversteken. Een verkeerde beweging en jullie gaan subiet Joop achterna! Allebei!’

XLIX

Penoli, Banning en Witteman sloegen vanaf het terras van het café de gebeurtenissen bij de stalling gade. Toen Eline uit de loods kwam stond Penoli op het punt om de verdekt opgestelde politiemensen via de portofoon bevel te geven haar in te rekenen. Toen kwam ook Anna naar buiten.

‘Shit!’ riep Witteman. ‘Dat is Bosman!’

Penoli kon door een kleine verrekijker de verbijstering van het gelaat van Eline aflezen toen Anna haar tas pakte. Toen een vrouw met een grote hoed, die tot dat moment rustig aan een tafeltje had gezeten, plotseling opsprong en de beide andere vrouwen als verstijfd bleven staan, begreep hij dat er iets grondig mis ging.

‘Dat is verdomme die travestiet!’ vloekte hij. ‘Met een wapen.’

‘Spietsch!’ zei Witteman.

‘Goede God, wat een bende,’ vloekte Banning, hetgeen hem op een verwijtende blik van Witteman kwam te staan.

Penoli keek zijn collega’s vragend aan. Ze schudden hun hoofd. Het was te gevaarlijk nu in te grijpen. Ze zagen dat Hugo de tas door de twee vrouwen liet oppakken en dat ze met zijn drieën langzaam in de richting van de grote weg begonnen te lopen. Hugo bewaarde een beetje afstand. Hij zwaaide joviaal naar een man op een tractor.

‘Die blondine is de geilste van het stel,’ dacht de man in de overall en hij wuifde de dames met lede ogen uit.

L

Na het telefoontje van Anna liep Kalman doelloos door de stad. Anna had gezegd dat ze nog eens zou bellen, maar dat duurde eindeloos. Zijn eigen pogingen om haar te bereiken mislukten.

Misschien was het toch aardig om Eline op te vangen na haar bezoek aan de caravanstalling. Of nog beter, hij zou daar even kunnen gaan kijken! Het was toch in de buurt van het vliegveld?

Hij zocht de watertaxi naar het vliegveld op en ging aan boord. Bij het vliegveld liep hij naar de taxistandplaats en zei dat hij naar de caravanstalling moest. Daarvan bleken er meerdere te zijn.

‘De grootste!’ zei hij.

De stalling was niet ver. Kalman liet de auto stoppen bij een café en vroeg de chauffeur te blijven wachten. Die vond dat best als Kalman eerst de dubbele ritprijs betaalde.

Nadat hij was uitgestapt aarzelde Kalman. Eline had nogal nadrukkelijk gezegd dat ze in haar eentje naar de stalling wilde gaan. Ze moest natuurlijk niet het gevoel krijgen dat hij haar stalkte. Hij kreeg er al spijt van dat hij zijn ingeving gevolgd had. In plaats van naar de loods toe te lopen stak hij de weg over en liep onder de bomen tot hij ter hoogte van de stalling kwam.

Het terrein voor de caravanstalling lag te blakeren in de zon. Een man in overall manoeuvreerde met zijn tractor een caravan naar de zijkant van het terrein. Hij zwaaide joviaal naar drie dames die de parkeerplaats verlieten.

Kalman verstijfde.

Dat zijn Anna en Eline! Wat doen die daar in hemelsnaam met zijn tweeën?

De blonde dame die achter hen liep kende hij niet. Anna en Eline droegen samen een tas. De blonde vrouw achter hen had een handdoek over haar arm.

Het drietal liep in zijn richting en kwam nu bij de weg. Kalman wist niet goed wat hij moest doen. Hij ging achter de auto staan die daar geparkeerd was.

Ze staken over. Kalman deed een paar stappen in hun richting en zwaaide vrolijk.

‘Hallo allemaal!’ riep hij.

Anna schreeuwde dat hij weg moest gaan. De blonde dame liet haar revolver zien.

‘Zo, Kalman, jij ook hier?’ siste Hugo. ‘Is het gezelschap nu helemaal compleet?’

Hij zwaaide met zijn revolver en beval Kalman achter het stuur van de Fiat plaats te nemen. Eline moest naast hem gaan zitten. Hij duwde Anna met de tas op de achterbank, liep snel naar de andere kant van de Fiat en stapte daar in.

‘En nu rijden, verdomme!’ vloekte hij. ‘Gas geven! En geen grapjes, Kalman, want dan gaan jullie er allemaal aan!’

De auto schoot de weg op.

LI

Hugo keek door het achterraampje naar auto’s met blauwe zwaailichten die de weg opreden. Hij schreeuwde nu aan een stuk door met een stem die oversloeg van opwinding. Hij schold op Eline die hem verraden had en spoorde Kalman met de loop van de revolver aan om sneller en sneller te rijden. Kalman scheurde over de weg, negeerde alle stoplichten en miste op een haar na andere auto’s.

Zo stoven ze richting Venetië en Hugo raakte in een steeds grotere staat van razernij. Op zijn lippen stond schuim.

In de verte klonken loeiende sirenes. Toen een groot reclamebord langs de weg een parkeergarage aankondigde, schreeuwde Hugo dat Kalman daar naar binnen moest rijden. Kalman remde met gierende banden, schoot de inrit op en verbrijzelde met de auto de slagboom. Hugo riep dat hij moest doorrijden tot de hoogste etage. Daar liet hij Kalman de wagen achteruit parkeren zodat hij goed zicht had op wat er in de garage gebeurde.

Kalman zette de motor af. Het was plotseling angstaanjagend stil. Hugo, die zijn pruik al eerder uit het raampje had gegooid, sprong uit de auto en bevrijdde zich vloekend van zijn blouse. Hij stapte weer in. Er klonken sirenes. Een politieauto met zwaailichten verscheen in de oprit naar hun etage en stopte daar. Een man stapte uit en riep door een luidspreker dat iedereen moest uitstappen.

‘Je blijft verdomme zitten,’ schreeuwde Hugo toen Eline aanstalten maakte de deur te openen.

Hij stapte zelf half uit de auto en schreeuwde dat als de politie niet ogenblikkelijk weg ging hij iedereen zou doodschieten. De politieauto bleef nog even staan. Hugo vuurde in de richting van de man met de luidspreker. Die stapte snel weer in en de wagen reed langzaam achteruit uit het zicht.

Hugo begon bijna hysterisch te lachen.

‘Zo pak je die lui aan!’

‘En wat wil je nou nog?’ riep Kalman vertwijfeld.

Hugo sloeg hem zo hard met de revolver op zijn achterhoofd dat Kalman bijna het bewustzijn verloor.

‘Dat je je kop houdt!’

Hugo stapte uit, liep achter de auto langs en opende het portier bij Anna. Hij trok haar naar buiten en dwong haar voor de auto te gaan liggen. Daarna sleurde hij Eline uit de auto. Ook zij moest voor de wagen op de grond gaan liggen.

Dit verschafte Hugo oneindig veel plezier. Hij bleef bij het voorportier staan en richtte de revolver op Kalman die lag te kokhalzen over het stuur.

‘Hou daarmee op,’ schreeuwde Hugo en drukte de revolver tegen Kalmans hoofd.

‘Start de motor! Starten! Nu!’

Kalman startte de motor.

Toen klonk een aantal schoten en Hugo vloekte het uit van pijn. Uit zijn schouder spoot bloed. Hij strompelde achteruit en zocht dekking achter de auto.

‘En nou rijden, verdomme! Gas geven en rijden, rijden!’

Kalman gaf vol gas en de motor brulde. Hij zette de wagen in de versnelling en liet het koppelingspedaal snel opkomen.

De auto schoot naar achter.

In de spiegel zag Kalman dat het hoofd van Hugo tegen de achterruit sloeg terwijl diens onderlichaam verbrijzeld werd.

Even later waren overal auto’s met rode en blauwe zwaailichten. Van alle kanten kwamen mensen aanrennen. Eline beukte gillend met haar vuisten op de betonnen vloer. Mannen in witte pakken bogen zich over haar heen en probeerden haar te kalmeren. Anna was opgestaan en wankelde langs de auto. Ze staarde even naar het met bloed besmeurde hoofd van Hugo, pakte toen als verdwaasd een tas van de achterbank en liep gewillig met een ambulancebroeder mee naar een van de ziekenwagens. Kalman werd voorzichtig op een brancard gelegd die in een ambulance werd geschoven.

Drie politiemannen trokken de Fiat naar voren om bij het lichaam van Hugo te kunnen komen. Een fotograaf beijverde zich om het misvormde en heftig bloedende lichaam te vereeuwigen.

LII

Toen Kalman zijn ogen opende duurde het lang voor ze aan het licht gewend waren. In een waas zag hij het gezicht van een vrouw. Ze glimlachte vriendelijk naar hem, legde haar hand op zijn voorhoofd en herhaalde enkele malen in het Italiaans dat het goed met hem ging.

Dat laatste kon Kalman verstaan, maar hij wist niet of dat zo was. Zijn lichaam zweefde. Hij zag dat hij met draden en slangen met apparaten verbonden was. Hij sloot zijn ogen weer omdat de wereld om hem heen begon te draaien. In flitsen kwamen herinneringen boven die hem angstig maakten. Hij wilde rechtop gaan zitten maar de hand van de verpleegster drukte zijn hoofd terug in het kussen. Ze sprak kalmerende woorden en gebaarde dat hij stil moest blijven liggen.

Even later voegde een dokter zich bij hen. Hij vroeg in het Engels of Kalman hem kon verstaan. Kalman knikte. Hij probeerde iets te antwoorden, maar kon geen klank uitbrengen. De dokter zei iets over een ernstige hersenschudding en een shock. Kalman moest rust houden. Hij knipperde met zijn ogen om aan te geven dat hij de boodschap had begrepen en zakte weer weg in een onpeilbare diepte.

Twee dagen verstreken zonder dat de artsen enig contact met bezoekers wilden toestaan. Wel werd een grote bos bloemen bezorgd van Anna met een kaart waarop ze Beterschap! had geschreven. Kalman keek er af en toe naar terwijl steeds meer vragen door zijn hoofd speelden.

De eerste bezoekers die bij hem werden toegelaten waren Banning en Witteman. Ze kwamen haast behoedzaam de kamer binnen en hadden ook een bosje bloemen voor hem.

‘Geweldig, dat u al weer een beetje opknapt, meneer Hines,’ zei Banning. ‘We hebben ons grote zorgen gemaakt tijdens…’ Hij maakte zijn zin niet af.

Kalman knikte. Hij mompelde dat het goed met hem ging.

Het bleef even stil alsof niemand wist wat hij zeggen moest. Toen vroeg Kalman moeizaam wat er nu eigenlijk precies was gebeurd.

Bewegingloos en met gesloten ogen luisterde hij naar het relaas van Banning over het vertrek van mevrouw Mol uit het hotel naar de caravanstalling, nadat ze met hem op het terras had gezeten. Bij de loods was plotseling mevrouw Bosman opgedoken die mevrouw Mol een tas wilde afpakken.

‘En toen was daar opeens Spietsch, die zich vermomd had als blonde dame en die de twee vrouwen met een vuurwapen dwong om naar de auto te lopen. De rest weet u. Tja, en de afloop in de parkeergarage was natuurlijk kantje boord.’

Banning aarzelde even, alsof hij niet wist of dit het goede moment was om Kalman nog met meer informatie te belasten.

‘Spietsch is aan zijn verwondingen bezweken.’

Het bleef een tijdlang stil. Kalman reageerde niet en staarde uitdrukkingsloos naar het plafond.

‘En dan wilt u vast weten hoe mevrouw Mol en mevrouw Bosman het maken,’ veronderstelde Banning. ‘Mevrouw Mol verblijft op een bewaakte afdeling van dit ziekenhuis en ze verkeert nog steeds in een toestand van shock. Maar de dokters zeggen dat het de goede kant uitgaat. Mevrouw Bosman maakt het goed. Ze is in haar pension en houdt zich op doktersadvies rustig. Ze mag zich vrij bewegen, maar moet zich wel ter beschikking van politie en justitie houden.’

De zuster kwam binnen en meldde dat het bezoek moest vertrekken.

Banning zweeg en wachtte tot Kalman zijn ogen opende.

‘En aan u willen we natuurlijk ook graag nog een aantal vragen stellen, zodra u zich daar goed genoeg voor voelt.’

Witteman zag de vragende blik van Kalman.

‘Als getuige natuurlijk,’ voegde hij haastig toe.

De dokter kwam binnen en maande de heren nu echt te vertrekken. In de deuropening draaide Banning zich nog even om.

‘Er is iets dat de verdere gang van zaken onvoorspelbaar maakt. Wij gingen ervan uit dat de tas waarmee mevrouw Mol uit de stalling kwam drugs bevatte. Maar de tas die de dames samen naar de auto droegen is niet gevonden. Er wordt thans nagegaan welke justitiële consequenties dat kan hebben.’

Hij keek Kalman verontschuldigend aan.

‘Die tas is nodig voor het bewijs, begrijpt u. Samen een tas dragen, waarvan wij niet weten waar die is en wat erin zit is niet strafbaar.’

LIII

Anna mocht de volgende dag een paar minuten bij Kalman op bezoek komen. Ze had nog een bos bloemen bij zich, waarover de verpleegster zich vriendelijk ontfermde. Toen ze Kalman met alle apparatuur in bed zag liggen, kreeg ze het bijna te kwaad. Ze raakte zachtjes zijn wang aan.

‘Je hebt ons leven gered,’ zei ze bijna onhoorbaar.

Kalman voelde zich niet in staat om daarop in te gaan.

‘Nou, het scheelde niet veel,’ mompelde hij afwerend. Ze zwegen een tijdje. Toen vroeg Kalman moeizaam hoe zij het nu maakte.

‘Goed!’ antwoordde ze. ‘Ik heb veel gerust en gewandeld en ben wel weer fit. Ik moet hier nog wel even blijven van de politie maar daarna ga ik snel naar huis. Ik kan niet eeuwig wegblijven.’

Kalman vertelde dat Banning en Witteman langs waren geweest en dat die verteld hadden dat Hugo Spietsch dood was. Anna wist dat nog niet.

‘Zijn verdiende loon,’ zei ze zonder enige emotie. ‘Ik kan er geen traan om laten.’

Ze keken zwijgend naar elkaar. Toen werd Kalman weer nieuwsgierig.

‘Hoe lang moet je nog in Venetië blijven? En wat heb je de politie tot nu verteld? Weten ze dat jij hier met Joop bent geweest? En hoe kwam je bij die loods terecht?’

Anna deed of ze een beetje schrok van al die vragen en maakte een afwerend gebaar.

‘Rustig nou maar, dat komt allemaal later wel,’ zei ze. Maar een aantal vragen beantwoordde ze meteen.

‘Welnee, dat ik hier met Joop ben geweest weten ze niet. Is ook niet belangrijk. En ik heb uitgelegd dat ik het gewoon leuk vond om met jou mee te reizen omdat we bevriend waren geraakt. “Een ontluikende vriendschap” heb ik het genoemd. En toen ik op straat liep, vertelde jij me dat ze naar een caravanstalling zou gaan. Ik wilde wel eens weten wat ze daar ging doen en daarom ben ik er zelf impulsief ook heen gegaan. En op het moment dat ze die tas uit de stalling haalde, dacht ik meteen dat het geen zuivere koffie was. Zodoende.’

Ze keek hem peinzend aan.

‘We praten er nog wel over. Vertel me nu eens hoe het met je gaat? Heb je veel pijn gehad?’

‘Nee, dat viel wel mee. Ik ben gewoon flauwgevallen,’ zei Kalman.

Anna moest hierom lachen. Toen kwam de verpleegster vertellen dat ze weer moest vertrekken.

‘Ik kom gauw weer langs,’ zei Anna, en dan praten we verder.’

Ze boog zich voorover en kuste Kalman voorzichtig op zijn voorhoofd. Terwijl hij haar nawuifde, moest Kalman glimlachen. Ze had zo laconiek op zijn vragen geantwoord. Was dat nou naïviteit? Impulsief! Geen zuivere koffie! Hij had met Anna wel eens over de mogelijkheid van drugshandel gespeculeerd en dat had ze kennelijk heel serieus genomen. Maar in ieder geval had de politie nu vastgelegd dat Anna hals over kop met hem op reis was gegaan vanwege een ontluikende vriendschap. Hoe wist ze eigenlijk waar die stalling was, toen ze er impulsief naar toe ging? Het deed er even niet toe. Impulsief handelen is altijd aan te raden zolang je maar weet wat je wilt, dacht hij en viel weer in slaap.

LIV

Anna kwam niet meer langs. De volgende dag vond Kalman bij zijn ontbijt een brief. Hij ritste hem nieuwsgierig open. Anna schreef dat ze van de politie plotseling toestemming had gekregen om naar Nederland terug te keren. Ze had meteen haar koffer gepakt en wilde nu zo snel mogelijk vertrekken. Ze had in het pension waar zij en Kalman hadden verbleven alles geregeld. Daar hoefde hij dus geen zorgen over te hebben. Kalmans koffer zou naar het ziekenhuis worden gebracht. En zelf ging ze in Bolzano de auto ophalen. Hij zou als hij uit het ziekenhuis kwam toch niet dat hele eind naar Nederland willen rijden. Ze verheugde zich op hun toekomstig treffen in Den Haag en keek daarnaar uit.

‘Liefs, Anna.’

Dat was het. Kalman staarde enige tijd naar de brief en herlas hem enkele malen. Haar mededelingen gaven hem geen goed gevoel. Na al die tijd had ze toch nog wel een uurtje voor hun afscheid kunnen uittrekken. En dat uitkijken naar een toekomstig treffen had ook wel wat warmer gekund. Hij piekerde een poosje en nam toen voorzichtig een hapje van zijn ontbijt.

In de loop van de middag was een uurtje gereserveerd voor een gesprek met Banning en Witteman. De heren gingen elk aan een kant van Kalmans bed zitten. Veel nieuws was er niet te melden. Maar ze moesten voor de goede orde wel een aantal vragen aan hem voorleggen.

De belangrijkste was of Kalman in de parkeergarage met opzet de auto achteruit had laten rijden waardoor Spietsch zo ernstig verwond was geraakt dat hij later overleed.

Kalman trok een ernstig gezicht en dacht diep na, maar inwendig moest hij lachen. Die vraag had hij verwacht. Als advocaat wist hij dat je ook met een goedbedoelde aanslag op iemands leven in de beklaagdenbank terecht kon komen.

‘Ik geloof niet dat ik toen in staat was wat dan ook met opzet te doen,’ antwoordde hij. ‘Ik was net half bewusteloos geslagen door Spietsch en zat te kotsen. Spietsch schreeuwde dat ik de motor moest starten en moest gaan rijden. Ik vermoed dat de versnelling nog in de achteruit stond omdat ik de auto achteruit had moeten parkeren.’

Hij pauzeerde even en dacht weer diep na.

‘Ja, dat moet het geweest zijn. Als de versnelling toevallig in zijn vooruit had gestaan had ik over Anna en Eline heengereden. En als ik niets had gedaan had Spietsch mij neergeschoten. Het was altijd een bloedbad geworden.’

Witteman noteerde deze verklaring en liet het hierbij, want hoofdcommissaris Penoli kwam binnen.

Penoli had Kalman nog nooit ontmoet en stelde zich voor.

‘Ik hoor dat u goed herstelt. Gefeliciteerd daarmee!’ Banning stelde Penoli van het besprokene op de hoogte en opperde dat ze op dit punt voorlopig wel genoeg informatie van Hines hadden.

‘Prachtig, prachtig,’ reageerde Penoli en vroeg zijn collega’s even mee te lopen naar de gang.

Even later kwamen ze terug. Banning zag er ongemakkelijk uit.

‘Er is nieuws,’ zei hij tegen Kalman en wees naar hoofdcommissaris Penoli.

‘Ja, een nieuwe ontwikkeling,’ zei deze glimlachend, ‘waarop u toch ook uw licht moet laten schijnen. Vanochtend is in Bolzano een auto in beslag genomen waarin zich een aanzienlijke partij drugs bevond. De wagen werd bestuurd door mevrouw Bosman. Blijkens de papieren in de auto is deze door u in Den Haag gehuurd.’

Kalman keek Penoli enige tijd verbijsterd aan. Toen vloekte hij hartgrondig, hetgeen hem op een afkeurende blik van Witteman kwam te staan. Hij probeerde overeind te komen, maar zakte weer terug in het kussen.

Penoli had nog meer nieuws.

‘Bij het ziekenhuis is zojuist uw koffer bezorgd. We hebben de vrijheid genomen daar even in te kijken. Onder de bekleding op de bodem was tussen het mechaniek van het uittrekbare handvat een pakket met een niet onaanzienlijke hoeveelheid drugs vastgeplakt.’

Kalman hoorde het bewegingloos aan en schudde toen lange tijd vertwijfeld zijn hoofd.

Penoli stond op en excuseerde zich. Hij moest helaas weg, maar de collega’s zouden verder met Kalman praten. Dat kon ook nog wel even wachten, maar niet te lang.

Hij gaf Kalman een hand en verliet de kamer.

Kalman vloekte zacht, aan een stuk door.

‘Rustig maar,’ zei Banning. ‘Ik zal nog wat uitgebreider toelichten wat de hoofdcommissaris zo even heeft verteld.’

Zoals Hines al wist was in de auto in de parkeergarage geen tas gevonden. Dat riep natuurlijk de vraag op waar de tas, waarmee de twee vrouwen op de parkeerplaats hadden gelopen, was gebleven. De recherche had de video’s en foto’s van de gebeurtenissen in de parkeergarage in detail geanalyseerd. Uit die opnamen bleek dat mevrouw Bosman, voordat ze naar de ambulance liep een tas van de achterbank van de auto had gepakt. Een ziekenbroeder had die van haar overgenomen en naar de ambulance gedragen. Dit was natuurlijk aanleiding geweest om mevrouw Bosman scherp te observeren.

Gistermiddag was haar toestemming gegeven om Venetië te verlaten. In alle vroegte had ze vanochtend een taxi naar het station genomen. Ze was daar in een trein gestapt naar Bolzano. Daar aangekomen was ze rechtstreeks naar de parkeergarage naast het station gelopen. Ze had bij het loket het parkeergeld betaald en was in een gele sportwagen gestapt. Toen ze de parkeergarage uitreed werd ze door de politie aangehouden. In haar bagage zat een pak verdovende middelen.

Kalman keek vertwijfeld naar Banning en Witteman.

‘Was dat inderdaad uw auto?’ vroeg Banning.

‘Ja,’ zei Kalman. ‘Die had ik in Den Haag gehuurd.’

‘En waarom hebt u die auto in Bolzano neergezet?’ vroeg Witteman. ‘Zoals u inmiddels weet, zijn er ook parkeergarages in Venetië.’

Kalman fronste zijn wenkbrauwen en kneep zijn ogen dicht. Hij kon die laatste toelichting kennelijk niet zo waarderen.

‘Geef me even de tijd om alles te verwerken,’ reageerde hij met schorre stem.

Banning toonde daarvoor begrip.

‘We komen morgen wel weer langs,’ zei hij.

De politiemannen namen afscheid en liepen de kamer uit.

‘Leuke toespeling over die parkeergarage,’ zei Banning op de gang tegen Witteman. Die perste zijn lippen op elkaar en zei niets.

LV

De arrestatie van Anna met een partij drugs was voor Kalman verpletterend nieuws. Maar het feit dat ze ook nog drugs in zijn koffer had gestopt maakte hem razend. Hij kon er met zijn verstand niet bij dat Anna daartoe in staat was geweest. Kennelijk had ze hem al die tijd om de tuin geleid, terwijl hij in zijn onnozelheid steeds de behulpzame vriend had uitgehangen. Wat had die vrouw hem belazerd! En de verdenking dat hij van Anna’s plannen op de hoogte was geweest lag natuurlijk levensgroot op tafel.

Kalman belde de zuster en vroeg haar om een notitieblok. Geconcentreerd probeerde hij de meest voor de hand liggende vragen van de politie in kaart te brengen en van een antwoord te voorzien.

Toen Banning en Witteman de volgende dag langs kwamen bleek dat hij nuttige arbeid had verricht. Op de meeste vragen kon hij het precieze antwoord geven. Op sommige punten vroegen Banning en Witteman door. Vooral over de reis van Kalman en Anna naar Venetië wilden ze alles weten wat ze toen met elkaar besproken en gedaan hadden.

‘Wat waren uw gevoelens voor mevrouw Bosman,’ vatte Witteman deze vragen samen.

Kalman keek peinzend voor zich uit.

‘Je zou het kunnen typeren als een ontluikende vriendschap,’ zei hij niet zonder bitterheid. ‘Maar het is ook nooit verder gegaan dan dat.’

De belangstelling van de politie voor allerlei details bleek op een gegeven moment bevredigd. Kalman leidde uit het verloop van het gesprek af dat de verklaringen die Anna inmiddels had afgelegd aardig spoorden met wat hij vanuit zijn perspectief vertelde. Ze probeerde hem er dus kennelijk niet verder bij te lappen. Dat viel dan weer mee.

Na enkele dagen vertelden Banning en Witteman hem dat alle politiële en justitiële aspecten van de zaak aan Nederland zouden worden overgedragen. Wat hun betrof mocht Hines naar huis. Eventuele losse eindjes konden daar nog nader worden besproken. De strafzaak tegen Mol en Bosman zou ook in Nederland plaatsvinden.

Mol en Bosman, dacht Kalman, zonder ‘dames’ ervoor. Hun status was nu echt veranderd.

De dokters van het ziekenhuis werden minder streng. Eerst mocht Kalman in een rolstoel, voortgeduwd door een ziekenhelper, de tuinen van het ziekenhuis bewonderen. Een fysiotherapeut hielp hem dagelijks voorzichtig om zijn lichaam weer in beweging te krijgen. Na drie weken in het ziekenhuis te hebben verbleven kreeg hij toestemming om te vertrekken, met het dringende advies om het voorlopig rustig aan te blijven doen.

‘En zeker geen inspannende autoritten,’ zei de arts, die natuurlijk ook de kranten had gelezen.

LVI

Kalman besloot nog een week in Venetië te blijven om wat op verhaal te komen. Hij keerde terug naar het pension waar hij eerder met Anna was geweest en werd daar als de verloren zoon verwelkomd. Het drama in de parkeergarage, waarover de media in detail hadden bericht, had veel indruk gemaakt.

Via Banning vroeg hij toestemming om Eline en Anna te bezoeken. Na overleg met de justitiële autoriteiten kon een gesprek met Anna Bosman in deze fase van het onderzoek nog niet worden toegestaan. Maar tegen een bezoek aan Eline Mol bestond geen bezwaar. Wel werd Kalman er subtiel op gewezen dat Mol verdachte was en hij niet als advocaat met haar zou spreken.

Ze gaan ons dus afluisteren, dacht hij. Maar het kon hem niet meer schelen.

Eline was ondergebracht in de beveiligde afdeling van het ziekenhuis. Kalman werd door een politieagent naar haar kamer begeleid. Voor de deur stond een vrouwelijke politieagente, die voor hem salueerde en de deur opende.

Eline zat in een stoel bij het raam en sprong op toen Kalman binnen kwam. Ze omhelsden elkaar zonder een woord te zeggen. Eline begon te huilen, eerst zacht en daarna met lange uithalen. Ook Kalman kreeg het te kwaad. Hij wreef met zijn hand over haar rug. Lang stonden ze zo bij elkaar.

De politie zal wel denken dat de opnameapparatuur niet werkt, dacht hij. Maar misschien hebben ze ook een camera gemonteerd.

Eline kuste hem enkele malen. Toen lieten ze elkaar los en gingen in de stoelen bij het raam zitten.

Kalman vertelde dat hij uit het ziekenhuis ontslagen was en naar huis mocht. Eline was daar blij om. Zelf moest ze in het belang van het onderzoek nog een poosje in Venetië blijven. Ze zei dat ze wel erg was opgeknapt.

‘Ik ben zo blij je te zien. Het is allemaal zo vreselijk wat er gebeurd is.’

‘Weet je, Eline,’ zei Kalman, ‘ik begrijp nog steeds niet wat er allemaal is gebeurd. Wie heeft dit allemaal verzonnen, van die drugs en van die moord en van dat graf?’

Eline knikte. Ze zei dat ze wilde proberen het allemaal uit te leggen. Moeizaam probeerde ze een begin te maken, maar al gauw stortte ze haar hart uit in een niet te stuiten woordenstroom.

LVII

‘Het draaide allemaal om geld,’ zei Eline.

Joop had zich om zijn carrière een hogere vlucht te geven diep in de schulden gestoken. Maar het toekomstige succes zou hem de mogelijkheid bieden alles terug te betalen. Zijn oude vriend Hugo was als geldschieter opgetreden. Aanvankelijk leek alles probleemloos te verlopen. Het optreden in het Concertgebouw was echt een daverend succes geweest. Nu was het de kunst om dat voort te zetten en uit te bouwen.

Maar de omstandigheden werden snel slechter. Door een drastische koerswijziging in het nationale cultuurbeleid droogden bij alle orkesten de middelen op om dure optredens te financieren. Joop voelde zich daardoor ernstig gedupeerd en vergeleek die cultuuromslag steevast met het optreden van de Taliban.

Tot overmaat van ramp kwam ook abrupt een einde aan de rijkdom van Hugo Spietsch.

‘Je hebt daar waarschijnlijk niets van gemerkt, Kalman,’ zei Eline, ‘maar Hugo had enorme financiële problemen. Zijn hele praktijk dreigde om te vallen.’

Na geruchten over betalingen door cliënten die niet in de boekhouding verantwoord werden, startte de belastingdienst een onderzoek. De gegevens die daarbij boven water kwamen leidden uiteindelijk tot een beslaglegging op zijn kantoor. En dat was voor klanten die er lucht van kregen aanleiding om Spietsch haastig te bedanken voor de verleende diensten en zich tot andere advocaten te wenden.

‘Ze waren gewoon bang, dat het onderzoek naar Hugo ook tot aandacht voor hen en andere cliënten zou leiden en daar zaten ze echt niet op te wachten.’

In die tijd hadden Hugo en Joop veel contact met elkaar gehad om naar een oplossing van hun beider problemen te zoeken. Op een avond, toen Hugo weer bij hen langs was gekomen, had zij voor het eerst de naam Operatie Vuurvogel gehoord. Ze had geen flauw idee waaruit die operatie bestond. Hugo en Joop hadden boven zitten overleggen en waren naar beneden gekomen om koffie te drinken. Hugo had even in de stapel muziek van Stravinsky op de vleugel gebladerd en gezegd:

‘Operatie Vuurvogel gaat ons redden.’

Toen Hugo weg was had ze meteen aan Joop gevraagd wat die operatie inhield. Joop noemde het een vaag plan om hun financiële zorgen te verminderen. Toen ze doorvroeg hoe dat dan zou gaan, werd langzaamaan duidelijk dat Joop voor een cliënt van Hugo een partij drugs naar Italië zou vervoeren en die daar tegen een hoge beloning zou afleveren.

‘Ik wist niet wat ik hoorde!’ zei Eline, nog steeds verontwaardigd. ‘Ik geloof dat ik hem tien minuten lang in alle toonaarden voor gek heb verklaard. Ik was furieus, maar Joop herhaalde telkens weer dat het de enige oplossing was. Hij vond dat ik de zaak buiten proporties opblies. De wereld was nu eenmaal vol drugs en die paar kilo’s die hij zou afleveren maakten daarbij geen enkel verschil. Hij kon natuurlijk ook wiet gaan kweken op zolder. Dat was ook heel rendabel. Maar dat was wel veel meer gedoe dan een pakje afgeven in Italië.’

Of Anna ook van dit plan op de hoogte was wist ze niet, maar ze ging er wel vanuit. Anna had al heel lang een relatie met Joop en wilde natuurlijk wel eens weten waar ze aan toe was. Maar Joop had haar waarschijnlijk duidelijk gemaakt dat een scheiding voor hem met al zijn geldproblemen geen optie was.

Zelf had ze zich in die tijd al min of meer verzoend met een scheiding. Hugo had al enkele malen geprobeerd hun oude relatie nieuw leven in te blazen. Daar had ze uiteindelijk aan toegegeven. Zij had hem altijd wel een interessante man gevonden. En omdat ze verwachtte dat Joop haar zou verlaten en ze niet zielig alleen wilde achterblijven, had ze het ook wel als een vlucht naar voren beschouwd.

Een verpleegster kwam binnen met een dienblad en schonk voor hen beiden een kopje thee in. Ze zei tegen Kalman dat het bezoek niet al te lang meer kon duren want dat was in verband met de gezondheid van mevrouw niet verantwoord.

‘Dat is goed,’ reageerde hij begrijpend. ‘We drinken even rustig onze thee op.’

LVIII

Eline raakte haar theekopje niet aan. Kalman kreeg het gevoel dat ze in trance raakte.

‘En toen gingen Hugo en ik naar de Kristallhütte,’ vervolgde Eline.

Tijdens hun verblijf daar had Hugo laten doorschemeren dat Operatie Vuurvogel tot dat moment gladjes was verlopen en binnenkort met succes zou worden bekroond. Ze had daar min of meer neutraal kennis van genomen. Het kon haar allemaal niet snel genoeg voorbij zijn.

Maar plotseling was alles op zijn kop gaan staan. In de nacht voordat ze weer naar Nederland zou terugvliegen en Hugo naar Milaan zou reizen kreeg hij een telefoontje. Hij was met zijn mobiele telefoon naar het balkon gegaan en ze had de conversatie niet kunnen volgen.

Maar het was wel duidelijk dat er iets ernstigs aan de hand was. Toen Hugo weer binnenkwam was hij zeer opgewonden. Hij zei dat hij de volgende ochtend vroeg naar Milaan moest omdat de cliënt die hij moest bijstaan onverwachts voor de rechter-commissaris moest verschijnen. Het was erop of eronder, dus hij moest daar bij zijn.

Bij het aanbreken van de dag waren ze uit de Kristallhütte vertrokken. Hugo had haar in Innsbruck afgezet en zij had daar de hele dag wat rondgewandeld en een paar musea bekeken totdat ze tegen de avond het vliegtuig kon nemen.

Toen ze ’s avonds laat thuis was gekomen ging de telefoon. Het was Joop. Hij was overduidelijk in paniek en zei dat hij haar al de hele tijd probeerde te bereiken.

‘Het was een idioot gesprek. Joop zei dat hij alleen maar belde om te vertellen dat hij een heel belangrijke boodschap op de voicemail had ingesproken. Die was voor mij van levensbelang, zei hij! Toen verbrak hij de verbinding. Ik was totaal verbijsterd. In paniek luisterde ik de voicemail af. Daarop had hij het volgende ingesproken: “Ik heb Operatie Vuurvogel afgeblazen. Het spul zit in de caravan van de familie Müller uit Berlijn onder de gasfles.” Daarna noemde hij nog het merk van de caravan en de naam van een caravanstalling. Dat was alles! Ik heb de hele nacht opgezeten en hem honderd keer proberen te bellen maar dat lukte nooit. De volgende dag werd hij vermoord.’

Eline zweeg en staarde lange tijd voor zich uit. Ook Kalman was in gedachten verzonken.

‘Ik ben nog blij dat hij niet wist dat ik met Hugo in Oostenrijk was geweest,’ zei Eline.

Kalman moest onwillekeurig denken dat Joop wel blij zou zijn geweest dat Eline niet wist dat Anna toen bij hem in Venetië was.

Hij boog zich naar haar over.

‘En Hugo?’ vroeg hij zacht. ‘Die zo onverwacht naar Milaan moest?’

Eline omklemde met haar handen de leuningen van haar stoel. Ze keek strak voor zich uit.

‘Hugo heeft me gebeld om me te condoleren. Hij was erg emotioneel en zei dat het van slechte smaak zou getuigen als wij elkaar vlak na de moord zouden opzoeken. Ik heb hem nog moeten overhalen om tijdens de crematieplechtigheid het woord te voeren. Hij zei de hele tijd dat hij dat niet aankon.’

Ze zweeg zonder Kalman aan te kijken en haalde enkele malen diep adem.

‘Toen ik bij de caravanstalling merkte dat die verklede vrouw Hugo was en toen tot mij doordrong dat hij de moordenaar van Joop was, sloegen bij mij alle stoppen door. Ik dacht dat ik gek werd!’

Ze sloeg haar handen voor haar hoofd en begon te huilen, eerst haast geluidloos maar al snel met gierende uithalen. Kalman knielde bij haar neer en probeerde haar te kalmeren.

De toegesnelde zuster nam dit met een verwijtende blik in zijn richting kordaat van hem over.

LIX

De zuidwesterstorm raasde langs de Noordzeekust en joeg de golven schuimend het strand op. Kalman liep door striemende regenvlagen van het appartementengebouw naar de boulevard. Daar daalde hij via een brede houten trap af naar een strandrestaurant, dat ondanks het barre weer nog open was. Hij ontdeed zich van zijn kletsnatte jas en nam plaats op het bankstel bij de open haard.

De kelner begroette zijn eerste klant en bracht hem koffie.

Kalman wachtte op Banning. Die had hem de vorige dag opgebeld.

‘Als u dat op prijs stelt ben ik graag bereid om u vertrouwelijk bij te praten en nog een aantal zaken af te hechten,’ had Banning gezegd.

Kalman was graag op dat aanbod ingegaan, want alle informatie die hij zou krijgen was welkom. Er spookten nog steeds onbeantwoorde vragen door zijn hoofd.

Hij was een paar dagen eerder in Nederland teruggekeerd. Na zijn emotionele ontmoeting met Eline was hij naar Bolzano vertrokken, waar hij bij het politiebureau de auto mocht ophalen. Die moest per slot van rekening ooit weer terug naar Den Haag.

In een rustig tempo was hij naar Nederland gereden. Hij had een andere route gekozen dan op de heenweg om niet onnodig herinneringen op te roepen aan de heenreis met Anna. Maar dat had niet echt geholpen. Werther en Lotte van Goethe zitten de hele reis op de achterbank, had hij vaak gedacht.

Na het briefje van Anna in het ziekenhuis had hij niets meer van haar vernomen. Hij was vooral nieuwsgierig of Banning hem iets over haar kon vertellen.

De deur van het restaurant werd geopend en Banning stapte snel naar binnen. Hij had moeite de deur weer te sluiten want de storm probeerde hem dat met alle macht te beletten. Even bleef hij in zijn natte kleren bij de ingang staan. Kalman sprong op, liep op hem af en schudde hem de hand.

Nadat Banning zich van zijn natte jas had ontdaan en zich een beetje had afgedroogd, bestelde Kalman voor hen beiden koffie met appeltaart. Er was weliswaar niets te vieren maar de barre weersomstandigheden leken er toe uit te nodigen. Nadat ze even over de storm hadden gesproken keken ze elkaar afwachtend aan.

‘Ik ben blij dat u belde,’ zei Kalman. ‘Ik loop nog de hele dag over alles wat er gebeurd is te piekeren.’

Banning keek hem vorsend aan. Hij zweeg even, alsof hij niet wist waar hij moest beginnen.

‘Dat is goed,’ begon hij aarzelend. ‘Het is natuurlijk niet gebruikelijk dat ik iemand tijdens een onderzoek daarover informeer, maar gelet op uw grote betrokkenheid meende ik een uitzondering te moeten maken. Ik reken daarbij wel op vertrouwelijkheid.’

Kalman knikte instemmend.

‘Goed, dan eerst iets over de moord zelf. We gaan er met zekerheid vanuit dat Spietsch die heeft gepleegd. In hoeverre hij daarbij onder druk is gezet door de leverancier of de afnemer van de drugs staat nog niet vast. Maar we hebben, laat ik zeggen, wel nuttige aanwijzingen. Of dit ooit wordt opgehelderd valt nu met geen mogelijkheid te zeggen.’

Hij haalde diep adem en dronk van zijn koffie.

‘Dan over Mol en Bosman. Die zijn eergisteren naar Nederland overgebracht. Ik ben met hen meegereisd. Ze maken het naar omstandigheden goed. We hebben van beiden verklaringen die samen een helder beeld geven van wat er gebeurd is. Ik verwacht dat het proces binnenkort kan beginnen. En het zal waarschijnlijk ook niet al te lang hoeven te duren.’

Hij staarde even naar de vlammen in de open haard.

‘Mevrouw Mol heeft een verklaring afgelegd die materieel overeenkomt met wat ze u in het ziekenhuis heeft verteld. Maar Bosman was aanvankelijk zeer zwijgzaam. Na verloop van tijd heeft ze haar terughoudendheid laten varen. Daardoor is veel opgehelderd. Het blijkt dat ze tot enkele dagen voor de moord bij Mol in Venetië is geweest! Mol heeft haar daar op de hoogte gebracht van zijn voornemen om met haar te trouwen.’

Kalman keek hem ongelovig aan en schudde toen vertwijfeld zijn hoofd. Dit was toch weer heel anders dan wat ze hem had toevertrouwd.

‘Ook heeft Mol daar aan Bosman verteld dat hij zijn financiële problemen op zeer korte termijn kon oplossen. Hij wilde eerst niet zeggen hoe hij dat zou doen. Maar volgens Bosman heeft zij geëist dat hij haar zou informeren. Uiteindelijk heeft hij haar verteld dat hij op verzoek van Hugo Spietsch een partij drugs zou afleveren bij een Italiaanse afnemer, maar dat hij besloten had die drugs zelf te houden en te verkopen. Hij vertelde haar waar hij de drugs had verstopt. Hij wilde ze later gaan ophalen.’

Kalman wilde hem in de rede vallen, maar Banning maakte een afwerend gebaar.

‘Bosman heeft verklaard dat zij hierover met Mol een verschrikkelijke ruzie heeft gekregen. Zij wilde niets van betrokkenheid bij drugs weten. Ze heeft Mol gezegd dat dit het einde van hun relatie betekende. Ze is weggelopen en heeft Venetië verlaten.’

Weer wilde Kalman iets vragen en weer maande Banning hem nog even te wachten.

‘Er is een ding dat ik u nog moet vertellen.’

Hij zocht even naar de goede woorden.

‘Mevrouw Bosman is niet alleen naar Nederland teruggekeerd. Ze is zwanger.’

Kalman keek hem verbijsterd aan.

‘Goede God,’ bracht hij uit.

‘Volgens haar is het kind door Mol verwekt in de nacht voordat zij hem verliet. Ze heeft verklaard dat ze pas weken later ontdekte dat ze zwanger was. Dat was tijdens haar reis met u naar Venetië. Ze heeft ook gezegd dat ze daarna alleen maar heeft kunnen denken aan het kind dat zij droeg van een vermoorde vader. Toen zij de tas met drugs tijdens de hectiek in de parkeergarage uit de auto meenam, heeft ze volgens eigen zeggen geheel onbewust gehandeld. Ze heeft daar zelf ook geen herinnering aan. Later realiseerde ze zich wat ze had gedaan. Toen heeft ze besloten de drugs nog niet aan de politie te geven, maar althans voorlopig bij zich te houden. Ze was bang dat ze zonder geld niet goed voor het kind zou kunnen zorgen. Dat ze een deel van de partij in uw koffer heeft verstopt was om er zeker van te zijn dat ze de drugs niet zou kwijtraken. Ze had er niet aan gedacht dat ze gevonden zouden worden. Ze heeft daar nu naar eigen zeggen ongelooflijke spijt van.’

Kalman begroef zijn hoofd in zijn handen. Banning wenkte de ober en vroeg hem om een glas water.

‘En wat denkt u zelf van dat verhaal?’ vroeg Kalman schor.

Banning haalde zijn schouders op.

‘Ach, meneer Hines,’ zei hij. ‘Ik denk niet zoveel. Die zwangerschap zou wel een verklaring voor haar gedrag kunnen zijn. Het staat vast dat Bosman voor de moord Venetië heeft verlaten. Ze heeft tot nu toe nooit iets strafbaars gedaan. Maar we hebben gelukkig rechters die dit moeten beoordelen. Ik vermoed dat een advocaat wel op verzachtende omstandigheden zal wijzen.’

Hij stond op en drukte Kalman de hand.

‘Ik vond dat u dit moest weten,’ zei hij ernstig. ‘Overigens hebben zowel mevrouw Mol als mevrouw Bosman mij gezegd het zeer op prijs te stellen nog eens met u te spreken.’

Hij pakte zijn natte jas en trok hem met enige moeite aan. Toen hij de deur opende woei de wind in woeste vlagen naar binnen. Met moeite trok hij de deur achter zich dicht.

Kalman keek Banning na terwijl deze langzaam de trap naar de boulevard opliep. Daarna steunde hij zijn hoofd in zijn handen en staarde naar de onrustig flakkerende vlammen in de haard.

Na verloop van tijd kwam de kelner naar hem toe om te zeggen dat men vanwege de weersomstandigheden besloten had het restaurant voor de rest van de dag te sluiten.

‘Misschien dat meneer nu wil afrekenen.’

Kalman knikte dat het goed was. Hij betaalde, trok zijn jas aan en liep naar buiten, de storm in.

Colofon

Operatie Vuurvogel – Thriller van Klaas de Vries werd in opdracht van uitgeverij Conserve te Schoorl gezet door BeCo DTP-Productions te Epe in de Sabon corps 10,5/13 punts en gedrukt door drukkerij Bariet in Steenwijk. Vormgeving omslag: Jeroen Klaver, Shamrock International en Borinka.

1e druk februari 2014

UITGEVERIJ CONSERVE

Postbus 74, 1870 AB Schoorl

E-mail: info@conserve.nl

Website: www.conserve.nl