Anneke van Dok

Het jaar van de held

Roman over gemeentepolitiek

UITGEVERIJ CONSERVE

Lees ook bij Conserve

Annemarie Gualthérie van Weezel – De smaak van de macht – Gesprekken met oud-premiers

André van der Louw – De razendsnelle opmars van Nieuw Links

Ferry Mingelen – Graven rond het Binnenhof – Verhalen over Den Haag

Ruud Vreeman – Lerend leven

Uitgeverij Conserve en drukkerij Bariet vinden het belangrijk om op milieuvriendelijke en duurzame wijze met de natuurlijke bronnen om te gaan.

CIP-gegevens Koninklijke Bibliotheek, Den Haag

Anneke van Dok: Het jaar van de held – Roman over gemeentepolitiek

Schoorl : Conserve

ISBN 978 90 5429 362 0

NUR 301

Trefw: gemeentepolitiek

© 2014 Anneke van Dok en Uitgeverij Conserve

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, e-book of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from the publisher.

16 JANUARI 2011

‘Ik ben verkeerd,’ dacht Camiel opgelucht toen hij het gezicht van de slapende vrouw zag. Zijn conclusie werd bevestigd door de afwezigheid van ook maar een enkele bloem of kaart. Greet werd altijd omringd door boeketten en kaartjes van burgers en collega’s. Hij liep terug naar de deur, keek nog eenmaal om en zag de koffievlek op haar peignoir. Zijn nerveuze gegrinnik schokte haar gezicht, de ogen openden zich en een blije stem riep: ‘Hallo Camiel.’ Ze wees naar de stoel naast het bed en hij huiverde van de zoen die ze afdwong.

‘Je had gevraagd of ik even op bezoek kon komen,’ zei hij overbodig. Hij legde het boeket op de deken, ergens waar hij haar knieën vermoedde. Ze glimlachte: ‘Het kan zijn dat ik ze niet overleef.’ Hij sprak haar niet tegen maar begon over het winterweer en de gladde wegen en: ‘Hoe is het eten?’

Zij vroeg hoe zijn afscheid van de gemeente was geweest en ze prees de chrysanten als haar lievelingsbloemen.

‘Die zijn zo aards.’ De leegte van hun gesprek zat hem dwars, maar wat ze elkaar eigenlijk moesten zeggen was pijnlijker.

Toen zei ze zacht: ‘Wil je nog één keer dat mooie lied voor mij zingen, Camiel?’ Hij bloosde bij de herinnering aan die andere keer, toen hij haar troostte met An die Musik van Franz Schubert en Franz von Schober: ‘Du holde Kunst in wie viele graue Stunden, wo mich des Lebens wilder Kreis umstrickt.’ Onbewust begon hij te neuriën.

Eerst hees maar toen hij zijn adem in bedwang had mooier dan hij had verwacht na zoveel jaar. De hoge noten klonken zuiver in de harde ruimte van de ziekenhuiszaal: ‘Hast du mein Herz zu warmer Lieb entzunden, hast mich in eine beßre Welt entrückt.’ Camiel zong het tweede couplet: ‘Oft hat ein Seutzer deiner Harf entflossen. Ein süßer, Heiliger Akkord von dir den Himmel beßrer Zeiten mir entschlossen. Du holde Kunst, ich danke dir dafür….’

‘Het spijt me.’ De woorden ontsnapten hem, hij wilde weg, dit was niet het plan.

Ze pakte zijn pols en hield hem stevig vast. Ze zei dat hij zich niet schuldig mocht voelen, omdat wat hij deed onvermijdelijk was.

‘Maar heldhaftig was het niet!’ protesteerde Camiel.

Greet antwoordde: ‘Helden zijn hersenspinsels in de hoofden van mensen, die uit zijn op macht en die daarvoor een symbool gebruiken. Zo is Coen het symbool van de voc, maar hij roeide wel een heel dorp uit. Echte helden vind je niet op een sokkel, maar in een eenvoudig graf met een houten kruis. Ik bewaar mooie herinneringen aan jou, zoals je echt bent. Jij was mijn zingende bode in moeilijke tijden. Ga naar huis zonder berouw, maar wel met een opdracht.’ Ze wees naar de ruimte onder haar ladekastje. Toen Camiel een plastic tas naar zich toe trok vielen er kreukelige schriften op de grond. Terwijl hij die weer terugstopte haalde Greet een foto uit de la. Ze wees naar de datum op de achterkant: Faro, 20 juni 2004. Hij keerde de foto om: hij pakte zijn leesbril om de afbeelding beter te kunnen zien. Daarna keek hij Greet verbijsterd en vragend aan. Ze knikte en sloot haar ogen. Hij kon nauwelijks geloven wat hij zag, zelfs niet na de bevestiging van Greet. Hij wilde de foto teruggeven, maar ze was weer ingedommeld. De chrysanten vielen van het bed, haar regelmatige ademhaling stelde hem gerust.

Camiel liep op zijn tenen naar de deur, de leesbril nog op zijn hoofd, de plastic tas onder zijn arm en de foto in zijn hand. Hij wilde lezen wat er in die schriftjes stond en hij wilde weten hoe de twee mensen op de foto in Faro terecht waren gekomen.

Thuis pakte hij de loep uit de la van zijn postzegelverzameling. Fien keek nieuwsgierig over zijn schouder. Hij liet haar de datum zien op de achterzijde en samen keken ze naar de korrelige afbeelding van een villa met palmen. Op de rand van een zwembad keek een forse, gebruinde vrouw op naar een nog bruinere man naast haar. Fien boog nog verder over hem heen om het tweetal beter te kunnen zien. Hij rook het parfum, dat hij op Moederdag aan haar had gegeven. Ook al was Fien nooit bevallen van een kind, zijn cadeautje ontroerde haar elk jaar opnieuw.

‘We gaan naar de politie,’ zei ze vastbesloten. Hij haalde haar over naast hem te gaan zitten. Hij schoof de fruitschaal opzij en stortte de inhoud van de plastic tas uit over de tafel. ‘Als Greet dat had gewild, was ze zelf wel gegaan. Eerst zoeken we dit zelf tot op de bodem uit.’ Fien schudde ‘nee’, maar haar handen waren al bezig de schriften op een stapel te leggen. Op de achtergrond klonk de tune van De Wereld Draait Door.

Toen de schriften in stapels van tien op tafel lagen, maakte hij een nieuwe ordening naar data, vermeld op de kaft. Fien pakte de loep. Uit haar abrupte gebaren maakte hij op, dat het bezoek aan de politie nog niet van de baan was.

Na een kwartier keken ze elkaar moedeloos aan. Zowel de bladzijden als de kaften waren met potlood beschreven en veel data waren vervaagd. Soms waren alleen de kerfjes van een pasgeslepen potloodpunt in het geplastificeerde karton nog zichtbaar.

Fien bestelde twee pizza’s.

Camiel rekende af met de pizzabezorger en daarna werkten ze door tot de dozen alleen nog afgekloven deegranden bevatten en de wijnfles leeg was.

‘Morgen bel ik,’ zei Fien met een dikke stem waarna ze de rommel opruimde en naar bed ging.

Hij pakte een willekeurig schrift, bladerde het door tot hij een met potlood geschreven, maar nog goed leesbare passage vond, voorzien van de datum 24 april 1996, twee jaar na haar benoeming in het ambt van burgemeester van de gemeente Elft. Greet schreef:

Luilak

‘Het was zaterdagmorgen half zes en er gebeurde iets in de steeg. Ik stapte in mijn pantoffels, trok een vest van Sam aan en ging naar beneden. Toen ik de voordeur opende, renden drie meisjes joelend weg. Een vierde struikelde. Ik greep de tiener beet, drukte haar tegen de grond en ik schrok van de lelijke schaafwond op haar wang. Haar grijze ogen met grote pupillen waren angstig opengesperd. “Tyfustrut,” riep ze.

Ze braakte en werd spierwit. Ze hing in mijn armen, licht en weerloos als een spichtig katje. De voordeur was dichtgevallen. Ik drukte op de deurbel en riep om Sam. Tegen beter weten in. Sam was ingeburgerd en vertrouwd met de regionale folklore; hij had oordoppen in. De buren waren nog beter bekend met het belletjetrek, dat bij Luilak hoort. Zij hadden de bel uitgeschakeld.

Ik trok het meisje overeind en sleepte haar naar de straat. Opgelucht hoorde ik van ver een sirene naderbij komen. De andere meisjes waren op een afstand blijven kijken en hadden alarm geslagen.

De ene agent belde een ambulance, de ander vroeg mij mee te gaan naar het bureau. Ik wilde me eerst aankleden, maar na vijf pogingen Sam te wekken, vond de agent het welletjes.

Hij duwde me voorzichtig achter in de auto. Dit gedoe gaf me een déjà vu. Drie jaar geleden maakte ik ook zoiets mee, maar toen ging het om Sam.

Op het politiebureau mocht ik me wat opfrissen en ik kreeg een deken. Ik werd naar een kaal lokaal met een tafel en twee stoelen geleid. Niemand gaf enig blijk van herkenning. Ik wilde Sam bellen, maar ik kreeg geen reactie.

Verontwaardigd dacht ik aan de vele nachten dat ik uit mijn slaap werd gewekt, omdat ik een formulier moest ondertekenen om een psychotische junk te laten opnemen in een inrichting. De kleinste vertraging of een schrijffoutje bezorgde mij een klacht van een advocaat.

Tijdens mijn eerste ambtsperiode in Brabant kwam dat een enkele maal voor, maar hier word ik soms twee of drie keer per maand uit mijn bed gehaald. Waarom altijd ’s nachts? Worden mensen gekker als het donker wordt of moet de ruimte in het politiebureau snel worden vrijgemaakt voor mensen zoals ik?

Sinds kort kun je met een speciaal apparaat elektronisch je handtekening zetten, maar ik aarzel nog. Ik vind het een hele verantwoordelijkheid om mensen tegen hun wil te laten opnemen en ik vind een druk op een knop een erg anonieme handeling. Dat gevoel werd nog sterker, toen ik één van hen persoonlijk ontmoette. Hij kwam op mijn spreekuur en eiste, onder dreiging van een flink mes een verklaring. Ik vertelde hem dat hij met blote handen de voorruit uit de bibliotheek had gedrukt. Hij herinnerde zich niets van zijn psychotische uitspatting. Hij bedankte me na mijn uitleg. Hij had het mes weer in zijn zak gestopt.

Ik piekerde en piekerde, tot er een jonge man de wachtkamer binnenkwam. Hij stelde zich voor als officier van justitie. Nadat ik mijn verklaring had ondertekend vertelde hij me dat het meisje met een alcoholcoma op de intensive care lag. Ze heette Justine en ze was veertien jaar oud. “U hoort nog van ons… burgemeester.” De nadruk op het laatste woord verontrustte mij zeer.

Een taxi bracht mij thuis. Nu het lichter was zag ik het resultaat van de luilakpret: zwarte graffiti op het stucwerk, boter en kaarsvet in de ramen van de erker. Ik haalde de reservesleutel op bij de buren, want Sam was al weg. Ik wisselde pyjama en vest voor een oude spijkerbroek en een warme trui en ik begon met de schoonmaak van mijn huis.

Na een uur belde ik Camiel. Die kwam meteen, gewapend met een speciaal schoonmaakmiddel en een harde bezem. Het kon me niet schelen, dat zijn aanwezigheid praatjes zou geven. Vorig jaar had ik alles zelf schoongeboend, maar een vrouw in het winkelcentrum riep mij na: “Je kunt wel zien wie de burgemeester is. Uw huis was snel schoongemaakt.”

Het boenen werkte therapeutisch. Neuriënd schrobde ik de H van hoer weg van het stucwerk. Camiel maakte de erker schoon. Toen alles klaar was, kwam de cabriolet van Sam de straat in rijden.

“Dat heb je netjes gedaan Margaretha,” zei hij met een keurende blik. Sam noemde mij altijd bij mijn doopnaam als hij iets had goed te maken. En dat had hij! Ik voel me gekrenkt, zo klein en zo ongelooflijk schuldig tegelijk.

Vanaf mijn benoeming word ik in deze stugge stad genegeerd, gepasseerd en geschoffeerd. “De mensen hebben geen respect meer,” bleef Sam maar zeggen met zijn donkere stem. Waar had ik dit aan te danken? Omdat ik een vergunning weigerde voor een housefeest in de tennishal? Omdat ik een Brabants accent heb of omdat ik met een buitenlander ben getrouwd?

Maar ik ben ook de burgemeester van Elft en het bevoegd gezag van de politie! Vroeger, in Brabant werd ik door de agenten op straat gegroet, nu weten ze niet eens meer wie ik ben, of ze doen alsof. Dat komt door de reorganisatie.

Agenten worden gerouleerd als volleybalspelers om te voorkomen dat ze een te sterke binding krijgen met de bevolking. Ik mis de buikige brigadier, die iedereen kende en groette en die overal was, ook als hij geen dienst had.

Als Ruud Lubbers een inbreker in zijn kraag grijpt, is hij een held. Greet Lopez zal men zich herinneren als een vrouw in een pyjama, die nodig in de was moest en in een naar braaksel stinkend mannenvest.’

De tekst eindigde zo abrupt, dat Camiel de bladzijde omsloeg. Blanco. Hij probeerde terugbladerend uit te vinden, waarom Greet deze ervaring had opgeschreven, maar hij vond niks dat wees op memoires.

Hij herinnerde zich het voorval nog heel goed. Hij moest lachen om het beeld van een schrobbende Greet. De buren hadden al veel werk verricht, toen hij werd opgetrommeld om de rest schoon te boenen. En hij had er geen overuur voor betaald gekregen. Ook het beeld van Greet als slachtoffer kon hij niet rijmen met zijn eigen herinneringen. Integendeel, de aanklacht wegens mishandeling werd door een slimme advocaat onder tafel geveegd. Greet moest wel een beugel vergoeden. De vader van het meisje vertelde in de krant een aandoenlijk verhaal over zijn ondeugende dochter (het was immers Luilak) en een hardvochtige vrouw, die haar niet eens had bezocht in het ziekenhuis.

Camiel legde het schrift in de fruitschaal en keek verlangend naar het wijnrek, waar de inhoud van zijn kerstpakket lonkte, rood sprankelend in het licht van de wandlamp. Er viel geen touw aan vast te knopen. De schriften bevatten losse aantekeningen en fragmenten, maar er was geen verbindende tekst. Hij wist wel dat schriften van Greet berucht waren in het stadhuis. Als je naam erin stond, werd die pas geschrapt als je had uitgevoerd, wat zij je had opgedragen. Als het schrift vol was kwam je naam en de openstaande opdracht met uitroepteken op de eerste bladzijde van het volgende schrift. Hij had nooit geweten, dat zij er ook persoonlijke herinneringen in noteerde.

In zijn hoofd groeide, aangemoedigd door drie forse glazen wijn een plan: ‘Ik ga die schriftjes gebruiken voor mijn eigen levensverhaal en mijn eigen waarheid.’ Hij knikte langzaam, alsof hij zich zelf antwoordde op een moeilijke vraag. Al lezende en schrijvende hoopte hij ook meer te weten te komen over het mysterie van de foto.

Toen hij het dekbed gapend terugsloeg nam hij zich voor om Greet gauw weer te bezoeken en haar te vragen naar het hoe en waarom voor het te laat was. Ondanks de wijn, kon hij niet slapen. Hij draaide en woelde en hij probeerde de snurkende Fien op haar zij te duwen.

Toen stelde hij zichzelf de vraag, die hij al veel eerder had moeten stellen: ‘Wat is eigenlijk de opdracht en waarom heeft Greet mij uitgekozen om die uit te voeren. En met welk doel? Omdat zij hem meer vertrouwde dan wie dan ook? Omdat hij ooit stukjes schreef in het personeelsblad, waarvoor zij hem altijd prees of… Hij schoot met een ruk overeind: ‘Zelfs half dood flikt ze me nog een kunstje en ik tuin er weer in.’

Hij ging terug naar de woonkamer, opende zijn laptop en tikte het wachtwoord in. Het duurde even voor de computer hem accepteerde met een jolige ting, die samen viel met de plong van de kurk, die hij uit een mooie Bourgondiër wipte. De pendule sloeg twaalf maal. Hij tikte: 17 januari 2011, dacht diep na en letter voor letter verscheen er een titel:

HET JAAR VAN DE HELD

‘Ik heet Camiel Canard. Je mag mij ook CC noemen, want niemand wil Eend heten, zelfs niet op zijn Frans. Ik zou wel trots kunnen zijn op mijn naam, als ik mijn familie kon terugvinden. Er woont een uitvinder Canard in Marseille, maar toen ik contact met hem opnam, reageerde hij verbaasd en afhoudend. Er zijn nog een paar Canards in Brussel, maar ook daar kreeg ik nul op het rekest. Vorig jaar kreeg ik een tip, dat er drie Canards in Zelzate zouden wonen.

Dat lijkt aannemelijk als je meent een nazaat te zijn van de Vlaamse kanselier Jean Canard, die in de veertiende eeuw de landgoederen van Philips de Stoute beheerde. Helaas, mijn collega-bode in Zelzate kon geen enkele Canard vinden.

Ik moet me verzoenen met het idee dat ik de nazaat ben van een onbelangrijk persoon, van Donald Duck avant la lettre of een maître de cuisine. Canard: een eend, of een verzonnen krantenbericht aldus Van Dale. En dat is geen pre voor een man met mijn staat van dienst als hoofdbode, belast met de Maatschappelijke Opvang in het rampenplan en ambtenaar van de burgerlijke stand van het stadhuis van Elft. Schaal 8 weliswaar, maar dat is een kwestie van bureaucratie. Ik koester nog steeds hoop dat ik verwant ben aan die kanselier.’

Weinig mensen weten, dat de boden een elite vormen met een eigen genootschap dat jaarlijks bijeenkomt in een gastgemeente van één van de leden. Zij werden met alle egards, die hun zelden toekwamen, maar die ze wel verdienden ontvangen. Niet in de bodekamer of de kantine maar in de raadzaal. Gedurende het hele jaar was de bode zo onzichtbaar en alledaags dat men zijn stem niet dempte als hij tijdens een bespreking de post binnenbracht. Maar eens per jaar was hij eregast in plaats van duvelstoejager van het stadhuis. De opgerolde hemdsmouwen of uniformen maakten dan plaats voor een modieus kostuum met fleurige stropdas. Een enkeling paste nog in het traditionele kostuum, met de bodebus op de borst; gewichtiger en zeldzamer dan een lintje. De bodebus werd vroeger gebruikt om berichten rond te brengen.

Later herinnerde het attribuut aan het decorum van het ambt, aan de goede omgangsvormen en het protocol bij officiële ontvangsten van weleer. Toen notabelen nog werden aangesproken met Edelachtbare of Excellentie.

Camiel: Tegenwoordig is het “Jan, Piet en Klaas” en niet te vergeten “hoi”. Maar daar hebben de dames en heren zelf om gevraagd.

De bodebus is langzamerhand vervangen door een map, eerst van leer en later van plastic of karton, die na invoering van de Arbo-wet wordt vervoerd in een draadstalen mand op een soort rollator om onze rug en knieën te ontzien. Je kon de bus rustig vergelijken met de ambtsketen van de burgemeester, en in net zoveel soorten en maten. Ik spreek nu uiteraard over bodebus en keten, hoewel ik over de soorten en maten van burgemeesters ook veel kan vertellen. ‘Ik heb er vier versleten in mijn loopbaan als hulpbode, bode en hoofdbode,’ schreef hij met grimmige voldoening.

De eerste burgemeester van Elft, die Camiel in 1965 benoemde tot hulpbode, was jonkheer Van Boreel, een regent. Hij droeg de keten alsof hij ermee was geboren, als een zilveren navelstreng. Het was de taak van de hulpbode om zijn grote zwarte Burgers E.N.R.-fiets met verend zadel aan te pakken wanneer hij klokslag tien uur arriveerde.

Niemand wist met welke voornaam hij thuis werd aangesproken door zijn vrouw, die nooit zonder hoed en handschoenen de straat op ging. Je durfde er zelfs niet aan te denken, aan zijn voornaam noch aan haar onbedekte hoofd en blote handen.

Daarna kwam Joost de Waal, die Pinkeltje werd genoemd omdat hij klein was en slim, en daardoor ook gauw weer vertrokken naar de volgende tree op zijn maatschappelijke ladder.

Hij ging elke morgen joggend naar het nieuwe stadhuis, dat na de herindeling in een buitenwijk was gebouwd en hij douchte daarna in de badkamer van de schuilkelder.

Camiel: ‘Die kelder werd ons, met het oog op een mogelijke atoomaanval, met klem aanbevolen door Bescherming Bevolking, opdat het gemeentebestuur de stad kon blijven besturen als de bom viel. Zelfs het maandverband voor een vrouwelijke wethouder die overigens nog niet was gekozen, was al aanwezig.

Pinkeltje praatte na zijn douche eerst nog wat met de telefonistes en vervolgens met de dames van de kantine en liep dan uiterst ontspannen de trap op naar de kamer waar het college van Burgemeester en Wethouders op dinsdagmorgen vanaf negen uur vergaderde. De locoburgemeester opende de vergadering op tijd en tikte snel de eerste drie agendapunten af voordat de burgemeester met nat haar en rode wangen de hamer overnam.

Toen de jonkheer nog presideerde, mochten de port, de sherry en de studentenhaver om half twaalf al naar binnen; met de entree van Pinkeltje werd deze versnapering verdaagd tot de namiddag, omdat hij elk onderwerp voorzag van kanttekeningen, juridische nootjes en “niet om het een of ander”-vraagjes. Dit tot ergernis van de wethouders, die hun eerste port graag kort na de koffieronde dronken.

De heer K. de L. bleef wat langer. Hij had beter in Den Haag kunnen blijven, waar hij naar eigen zeggen uitblonk als Tweede Kamerlid. Zijn bijnaam was dan ook: “Toen ik nog.” Hij paaide iedereen met “Zeg maar Klaas.” Nou dat deed je graag, al was het maar om de gemeentesecretaris, die hechtte aan strakke stadhuishiërarchie, dwars te zitten.

De secretaris was de enige meester in de rechten in de ambtelijke organisatie. Hij dankte die titel aan zijn vrouw, die hem elke avond naar zijn studeerkamer stuurde voor zij het bed met hem wilde delen. Zijn bijnaam was Bartje, omdat hij eiste dat alles “volgens Bartjen” werd geregeld.

Burgemeester Klaas negeerde zijn regelzucht toen hij zijn nieuwe werkkamer inrichtte met antiek meubilair. Wie de kamers van de wethouders betrad zag overal dezelfde moderne inrichting met een abstract schilderij uit de Beeldende Kunstenaars Regeling (BKR) aan de wand.

Als je in de kamer van de burgemeester moest zijn en na een klopje de deur opende dan blikte een roze herderin met een ontblote borst je uitdagend tegemoet uit een landelijk tafereel in een krullerige lijst.

Dit was de kamer waarin hij het vrouwelijk personeel verbood korte rokken te dragen en het woord kinderopvang uit elke nota kraste.’

Des te spannender was zijn ontmoeting met Tara, de eerste vrouwelijke wethouder in Elft. De dag na de herindeling op 2 januari 1980 stapte ze via het bordes het stadhuis binnen en groette frivool een groep ambtenaren in de hal, die wachtten op hun nieuwe werkplek in het nieuwe stadhuis. Ze hief haar middelvinger toen iemand haar nafloot.

Ze vond na een korte aanwijzing van de receptionist haar weg naar boven, negeerde de schaars geklede herderin en nam plaats in een Biedermeierstoel. Ze zat voor het bureau van de man die door de burgers, ten onrechte ‘de baas’ werd genoemd. De gemeenteraad, die zij nota bene zelf hadden gekozen, nam immers de besluiten.

Tara wierp een koele blik over haar schouder en zei met haar hese altstem: ‘Leuk dat je onze plaatselijke kunstenaars zoveel ruimte biedt.’ Klaas keek haar eerst hooghartig aan, maar gaf daarna een knipoog.

Hij zei: ‘Morgen moet u iets anders aantrekken hoor,’ terwijl hij naar haar jeans wees.

‘Onze dames dragen geen pantalons en zeker geen spijkerbroek.’ Hij reageerde geërgerd op de klop op de deur: ‘Binnen!’

Camiel zag het beeld nog haarscherp voor zich: ‘Net op dat moment kwam ik de kamer binnen, zoals gewoonlijk het schilderij met een geloken oog ontwijkend. Ik zag een jonge vrouw zitten met hennepkleurig kroeshaar. Ze droeg hoge zwarte laarzen.

“Hoe heet je?” Ze priemde me met haar zwart omrande ogen.

Ik zei: “Noem mij maar CC.”

Ze antwoordde met: “Noem mij dan maar BB.”

De ogen van de burgemeester seinden: geen woord hierover. Maar hij zei: “Breng ons even een sherry.”

Meer dan Klaas met zijn joviale manieren en zijn sherryflessen, die ik naar de glasbak mocht brengen, mijn reputatie als matig drinker riskerend, vormde zij het gezag. Ook al voldeed zij door haar brutale houding niet aan het ideaalbeeld van een politica.

Tara bleef 22 jaar wethouder. In de loop der jaren verloor zij haar onbevangenheid, ze werd gehaaid en achterdochtig. De jeans maakte plaats voor mantelpakken met een steeds grotere maat.’

In 1994 kwam burgemeester Greet. Kordaat en niet op haar mondje gevallen. Opgeklommen via positieve discriminatie en een vrouwvriendelijke commissaris van de Koningin. De ambtsketen hing niet meer, maar hij lag, of eerbiediger gezegd: vlijde op een struise boezem.

Dat was even wennen voor Camiel, die de keten placht om te leggen en de medaille met het gemeentewapen recht te zetten. Bij Greet durfde hij die finishing touch niet meer te doen.

Op de receptie na haar installatie, was hij de eerste die haar feliciteerde. ‘Ik zei altijd Klaas tegen Klaas, zullen we dat maar zo houden,’ vroeg hij op de man af. Hij dacht dat ze hem uitlachte. Sindsdien noemde hij haar soms burgemeester en soms Greet en zij hem Camiel of CC afhankelijk van hun stemming.

Camiel dacht terug aan het fragiele lichaam in het ziekenhuis en kon dat beeld niet rijmen met de herinneringen, die al schrijvend sterker en sterker werden. Ze was op een sensuele manier mooi. Ze had een forse tors, met stevige armen en kleine handen, maar slanke heupen en lange benen. Een beetje topzwaar. Het opvallendst waren haar ronde bruine ogen, die haar gevoelens en luimen verrieden voor ze een woord had gesproken.

Hij vreesde die ogen en hij had moeite om haar recht aan te zien zonder te blozen. Hij had haar horen vloeken, schelden en kermen en hij stond altijd klaar om haar te redden uit pijnlijke situaties met veiligheidsspelden, vlekkenpasta, breekijzers en andere attributen. Zij nam het altijd voor hem op.

Toen Camiel aan de beurt was om de jaarlijkse bodedag in Elft te organiseren vroeg hij toestemming aan haar, zijn burgemeester. En zeker niet aan de chef publieke zaken Wim Bes, die ook de mulo had gedaan (maar daarna avondschool) en die de baas speelde sinds de laatste reorganisatie. Toen die operatie al helemaal rond was, riep Greet: ‘Waar is CC gebleven?’ en zo kwam hij alsnog onder leiding van Wim te staan. Maar dit alles sans rancune. Boden worden nu eenmaal vergeten bij reorganisaties. De bode hoort bij het meubilair. Je ziet hem over het hoofd, maar hij ziet en hoort alles.

Camiel: ‘Ik schrijf nu al mijn waarnemingen op, maar vroeger hield ik alles voor me. Er werd mij vaak gevraagd: “Camiel, jij maakt vast heel wat mee daar op dat stadhuis.” Ja, dat was waar, maar ik bleef discreet. Ook als iedereen sterke verhalen vertelde op een verjaardag of in de kroeg: “Kom op Camiel, doe niet zo flauw, nu jij.”

Al had ik twee glazen cognac op, ik zweeg. Zelfs thuis hield ik mijn mond. Als Fien vroeg: “Heb je vandaag nog iets bijzonders meegemaakt?” dan zuchtte ik diep, verschool mij achter mijn krantje, of ik keek naar Man bijt hond.

Ja, ik heb in de ruim veertig jaar, dat ik bode was in Elft veel meegemaakt, maar wat er in 2002, het jaar van de held, gebeurde, zette mijn wereld op zijn kop. Ik zegde mijn functies als partijsecretaris van Elft Zelfstandig en als voorzitter van de Ondernemingsraad op. Ik voelde me niet langer senang onder die twee petten. Dat is eigenaardig, want in het verleden maakte ik daar nooit een punt van.’

Niemand in Elft. Zijn collega Gijs was voorzitter van de voetbalclub, de kapper was voorzitter van het schoolbestuur, de kroegbaas lid van de commissie Economische Zaken en ga zo maar door. In Elft was het ‘ons kent ons’. De ene dienst was de andere waard. Niks mis mee, want iedereen was met iedereen verbonden, als familie, als buren, of via de kerk.

En altijd was er de band met de vuurwerkfabriek. Het bedrijf dat de overgrootvaders, grootvaders en vaders en daarna hun zonen en kleinzonen had opgeleid tot eersteklas vaklui en ze koesterde tot na het pensioen. Vroeger heette de fabriek, naar zijn oprichter Van Klapwijk. Dat veranderde in Van Wijk na de zoveelste ontploffing in de Koninklijke Nederlandsche Springstof Fabriek in Muiden.

De getroffen wijk werd door de Muidense bevolking tot Klapwijk omgedoopt. De naamsverandering kostte het bedrijf het predicaat Koninklijk, maar dat was achteraf maar goed ook.

De bevolking van Elft kon niet wennen aan de nieuwe naam en volhardde in Van Klapwijk, zelfs toen de achterkleinzoon van de oprichter de fabriek voortzette.

Wie niet in de fabriek werkte, was in dienst van de gemeente, op een enkele winkelier, fruitteler of forens na. Als je in Elft was geboren, dan lag je levenslot in de familietraditie vast.

De moeder van Camiel was de dochter van de ontvanger en zijn vader was plantsoenarbeider tevens grafdelver, evenals zijn grootvader. Dus leidde zijn levensloop onherroepelijk naar het stadhuis.

Camiel: ‘Na mijn eindexamen wilde ik acteur worden, maar ik werd bode. Toen ik thuiskwam van de diplomauitreiking stond de brief met mijn aanstelling al op het dressoir tegen de voet van de schemerlamp. Mijn moeder feliciteerde me terwijl ze haar handen aan haar schort afdroogde. Ze gaf me een zoen die rook naar bleekwater en toen ging ze gewoon weer verder met waar ze mee bezig was. Het was niet duidelijk of de felicitatie bedoeld was voor het diploma of voor de aanstelling waarin haar vader ongetwijfeld een belangrijke rol had gespeeld.’

Omdat hij een vroege leerling was kwam Camiel op de eerste maandag in juli, twee weken na de diploma-uitreiking op vijftienjarige leeftijd in dienst van de gemeente. Hij droeg plusfours van tweed, die zijn moeder had gemaakt uit een jas van opa en die waanzinnig kriebelde aan zijn onbehaarde dijen. Zijn haar was met een natte kam in een strenge scheiding getrokken en zo drastisch platgedrukt, dat de jongens op straat hem uitgescholden voor Adolf. Hij meldde zich bij de achteringang van het stadhuis.

‘Kom maar mee,’ zei meneer Boon, de vader van een van de pestkoppen.

Dat was vóór de grote herindeling, dus Elft was toen nog maar klein. Het oude stadhuis was nog in gebruik en het huisvestte de hele organisatie, met uitzondering van de plantsoendienst die aan de rand van de gemeente, vlak naast de Algemene Begraafplaats was gevestigd.

Een rondleiding was niet nodig, want Camiel kende het stadhuis en de hele gemeente als zijn broekzak, niet in de laatste plaats door het jaarlijkse Sinterklaasfeest, dat voor de gemeentekinderen werd gehouden in de kille hal. De eerste ontmoeting met de goedheiligman was tevens de eerste ontmoeting met het hoofdkantoor van zijn vader en zijn grootvaders. Verlegen stapte hij op de grote deurmat, voor hij de rode loper mocht betreden. Zijn vader zette altijd zijn klompen op de mat, zijn grootvader van moeders kant plantte zijn zwarte paraplu in de daartoe bestemde koperen bak.

Links bevond zich de secretarie, rechts het kantoor van de ontvanger. Aan het eind van de betegelde gang kwam eerst de kamer van de boden, dan die van de gemeentesecretaris en daarachter was de antichambre en de mysterieuze kamer van de burgemeester.

Zijn grootvader, die van het plantsoen, was daar maar één keer in zijn leven binnen geweest, toen hij vijfentwintig jaar in dienst was. De burgemeester gaf hem een hand en een sigaar met de korte mededeling ‘gefeliciteerd en nu maar weer aan het werk’.

Opa beschreef die kamer op elke verjaardag tot aan zijn dood. En elke keer hing iedereen aan zijn lippen, want zijn beschrijving werd steeds omvangrijker en spannender.

Alsof hij een half uur in die kamer had doorgebracht in plaats van luttele minuten. De kamer geurde naar boenwas, sigaren en pijptabak. Het licht uit een grote schemerlamp werd geabsorbeerd door een donkere pers op de parketvloer, de mahonie lambrisering en het donkergroene behang. Koningin Juliana keek door een strenge bril vriendelijk neer op de bezoekers, die deze deftige kamer mochten betreden. Dat waren er niet veel. Zelfs zijn andere grootvader, de ontvanger, kwam er zelden.

Op de eerste verdieping was de raadszaal met de publieke tribune, tevens trouwruimte. Wie de trap niet op kon, werd gedragen. Aangezien de gemeenteraad slechts elf leden telde, waarvan negen van de KVP en twee van de partij Elft Zelfstandig, kon de ruimte flexibel worden gebruikt. Je hoefde slechts vlak voor de raadsvergadering de zware pluche stoelen uit de bergruimte te halen om ze na de zitting weer op te bergen. Toen de 3000e inwoner was geboren waren twee dozen gebak ruim voldoende om de hele publieke tribune te trakteren.

Moderne dingen als inspraak en medezeggenschap bestonden toen nog niet. Het publiek zat op de rechte wandbankjes in de nissen van de lambrisering.

Niet comfortabel, maar dat had zijn voordelen. Vooral toen Elft een groeigemeente werd en er nieuwkomers uit de steden kwamen met lastige vragen.

‘Waar blijft het parkeerterrein bij het zwembad?’ riep een jongeman die niet eens de moeite had genomen om zijn spijkerbroek en trui te verruilen voor meer passende kleding. Het was een paar seconden stil tot de wethouder (die geiten hield op het veld naast natuurbad De Elfde Golf) vriendelijk zei:

‘U mag uw auto wel op mijn weitje zetten.’ De inspreker keek nors: ‘O ja, en wie houdt er dan toezicht?’

Tja, met dit probleem was Elft nog niet geconfronteerd, want het zwembad werd gerund door vrijwilligers.

Maar de wethouder was niet voor één gat te vangen.

‘We zijn hier met zijn vijftienen,’ zei hij en maakte een rond gebaar naar het publiek. ‘Als we er samen nu eens op letten?’

De hele gemeenteraad knikte opgelucht en boog zich snel weer over de agenda.

Er waren ook moeilijkere beslissingen. Zo bezat de gemeente nog een eigen woningvoorraad, die via een raadscommissie werd toebedeeld aan woningzoekenden uit het eigen dorp. Later veranderde dat onder druk van nieuwe regels, maar toen ging dat nog zo.

Het jonge paar kreeg eerst huisbezoek van Gijs, de secretaris van de commissie en daarna kregen ze de sleutel van hun nieuwe huis. Gijs was ook prins Carnaval, tenor in het kerkkoor en voorzitter van de voetbalvereniging. Hij had de gewoonte op huisbezoek te gaan als de heer des huizes in de vuurwerkfabriek werkte. Hij zat er niet mee. ‘Ze zijn altijd blij als ik kom,’ antwoordde hij op de zinspelingen.

De blijdschap kende ook een keerzijde, namelijk als er een huisje moest worden gesloopt, omdat de huur niet genoeg was voor het onderhoud, of omdat de woning onbewoonbaar werd verklaard.

Camiel: ‘Ik vond dat altijd heel pijnlijk. De bewoner kreeg dan een schriftelijke mededeling overhandigd, dat zijn of haar huis werd geamoveerd. Dat rijmt op gerenoveerd, maar ik verzeker u, het betekent heel iets anders.

Voor dat slechte nieuws was Gijs nooit in de buurt. Dan mocht ik, Camielschlemiel de boodschap brengen, maar niet aan blije jongedames. Dat lag niet aan mijn uiterlijk. Ik ben niet groot: 1.72 meter maar niet onknap. Van mijn onbekende Vlaamse of Waalse voorouders erfde ik donkere krullen, een Gallische neus, bruine ogen en een stevig postuur. Dankzij de danstrainingen voor de musicalvereniging bewoog ik mij soepel.’

Zijn succes als musicalzanger kwam voort uit zijn ambitie om toneelspeler te worden. Toen hij zijn moeder bekende, dat hij niet voor bode maar voor acteur in de wieg was gelegd, streek ze recht tegen zijn kuif in. ‘Toneelspelen is geen vak jongen, maar een hobby. Waarom vraag je niet aan oom Kees of je een keer met hem mee mag naar de operette?’

Camiel: ‘De hoon van mijn vrienden op straat klonk me al in de oren, maar het idee dat mijn moeder me op het toneel zag staan gaf me moed om eens te informeren.’

Er was op dat moment een tweestrijd aan de gang in de vereniging. De oudere leden wilden graag Im Weissen Rössl van Benatsky opvoeren, maar de nieuwe leden pleitten voor iets moderns: De Driestuiversopera van Bertolt Brecht en Kurt Weill. De ruzie liep zo uit de hand, dat het bestuur opstapte en de vereniging zich opsplitste. Het ging zelfs zover dat familieleden en buren uit de verschillende kampen elkaar een tijdje niet meer groetten.

Niet lang daarna werd de musicalvereniging Anatevka opgericht en Camiel werd meteen lid. Hij nam zangles en dansles, want hij wilde alsnog bewijzen, dat het toneel zijn biotoop was en niet het stadhuis. Zijn moeder vatte zijn energieke actie heel anders op. Op zijn zeventiende verjaardag hoorde hij haar tegen de buurvrouw zeggen: ‘Ik ben zo blij dat Camiel een leuke hobby heeft in plaats van dat ordinaire voetbal. Dat geeft elke week zoveel vuile was.’

Zijn activiteiten voor de musicalvereniging bleven in het stadhuis niet onopgemerkt. De burgemeester werd voor elke uitvoering uitgenodigd, evenals de wethouder cultuur en de ambtenaar, die over de subsidies ging. De voorzitter van Anatevka heette ze in deze volgorde welkom.

Hij sprak de burgemeester steevast aan met Edelachtbare, maar toen Greet voor de eerste keer op de voorste rij zat met de ambtsketen op haar kanten blouse, schakelde hij over op ‘mevrouw de eerste burgeres’ of nog erger ‘onze burgermoeder’.

Of het nu wraak was of een heuse vergissing kwam niemand ooit te weten maar Greet zette het hem betaald toen hij een Koninklijke onderscheiding kreeg: ‘U hebt Hare Majesteit behaagd,’ zei ze plechtig, wat een luide lach ontlokte aan het musicalpubliek.

Toen Camiel haar later bij een glaasje port attent maakte op de verspreking haalde ze haar schouders op: ‘Wees maar gerust, mijn zingende bode, dat overkomt mij nooit meer.’

Camiel: ‘Ik was in haar ogen dus een zingende bode in plaats van de jeune premier van Elft, de bariton met het koperen timbre zoals de recensent van ons streekblad het zo treffend verwoordde. Het effect van honderd zanglessen viel door die ene opmerking aan diggelen.

Maar er waren ook andere aanwijzingen, dat mijn zangkunst op verschillende manieren werd gewaardeerd. Tijdens mijn functioneringsgesprek liet Wim Bes losjes weten, dat de repetitieavond wat irritaties veroorzaakte onder de collega’s, die ook wel een vrije avond wilden voor hun harmonieorkest of voetbaltraining.

Ik was namelijk de enige in de organisatie, die vrij had gekregen voor zijn hobby. Ik had dat voorrecht te danken aan de vriendschap tussen de voorzitter van de musicalvereniging en de gemeentesecretaris, dus besloot ik de kwestie met hen te bespreken.

Niet lang daarna nam de gemeenteraad het besluit om het aantal vergaderavonden te beperken, om personeel- en energiekosten te besparen. Op woensdagavond was het stadhuis gesloten. Ons Genoegen en ook de operettevereniging repeteerden al die avond, maar de voetbaltraining van EVV moest worden verplaatst.

“Kijk zo lossen wij de dingen op in Elft,” zei ik tegen Fien.

Er zat nog een merkwaardig kantje aan mijn succes als sterzanger. Nog lang na de voorstelling bleef ik op het werk de persoon, die ik tijdens de uitvoeringen uitbeeldde: Rinaldo of kortweg Schurk. Ik durf dit haast niet op te schrijven, maar soms denk ik wel eens, dat Fien niet verliefd werd op de bode Camiel Canard maar op de hoofdrol in de West Side Story, want ze noemde me Tony toen ik haar voor het eerst kuste.’

Camiel dacht met gemengde gevoelens terug aan die avond. Het begon zo mooi, want de voorstelling was een succes.

Na het afschminken, begroette hij snel zijn ouders, de buren, zijn grootvaders en de andere bekenden. Hij had wel veertig kaarten verkocht! Daarna liep hij rechtstreeks naar het meisje, dat hij al maanden heimelijk aanbad. Als ster van de avond, durfde hij haar nu wel aan te spreken. Ze was klein, slank en lichtblond. Ze droeg die avond een zwart jurkje met een kanten kraag. Hij gaf haar het boeket, dat hem op het podium in de handen was gedrukt. Als vanzelfsprekend bleef ze de rest van de avond bij hem en wees elke andere man, die met haar wilde dansen af. Vanaf die avond was het aan.

Hij was in de ogen van zijn collega’s de zingende bode en tijdens de voorstelling was hij de superster, die toevallig ook nog wat te doen had in het stadhuis. Als zanger was hij voor de kleine stad een belangrijke man. Als bode was hij doodgewoon, hoewel de gemeentesecretaris hem ooit als ‘voor de organisatie onmisbaar’ omschreef. ‘Om de cultuur in Elft te redden uit de tentakels van defensie,’ zei hij grijnzend toen hij zijn handtekening zette onder het verzoek tot vrijstelling van militaire dienst.

Het kostte Camiel moeite zijn gevoelens op papier te krijgen.

‘Misschien druk ik mij wat warrig uit, maar wat ik voelde was ook verwarrend. Ik was twee persoonlijkheden in één lichaam. Fien was verliefd op één van hen en ik hoopte vurig dat ze ooit van beide ging houden.

Ik had ooit gedacht, dat mijn succes als musicalster een positieve invloed zou hebben op mijn werk in het stadhuis. Het tegendeel was waar, mijn ambtelijke carrière werd erdoor geremd.

Ik besprak dit met mijn chef, nadat ik weer eens een promotie was misgelopen. “Ik dacht dat je ambities ergens anders lagen,” antwoordde Wim stroef. “Iedereen is jaloers op jouw succes op het podium. Waarom zou je zoiets saais ambiëren als facilitair medewerker wanneer je het hele jaar een hertog, een Don Juan of een ander interessant karakter kan zijn?” Hij boog zo dicht naar mij toe, dat ik zijn tabaksadem kon ruiken. Ik had geen zin hem dat allemaal uit te leggen, en haalde mijn schouders op.’

MAANDAGMORGEN 24 APRIL 1999

Camiel moest bij de burgemeester komen. Hij hoefde geen koffie te brengen, want dat deed Karin, haar secretaresse. Greet zat niet achter haar bureau, maar aan de ronde tafel. Dat was altijd een goed teken. Ze droeg een crèmekleurige blouse met een make-upveeg op de kraag. Of hij er wat voor voelde om ambtenaar van de burgerlijke stand te worden of zoals die in Elft kortweg een abs-er werd genoemd.

Camiel: ‘Een gevoel van groot geluk steeg van mijn tenen naar mijn kruin. Hoefde ik dan niet meer de rode loper uit te rollen en de serpentine en de rijst op te vegen? Nee, dat werk werd nu opgedragen aan mijn jongere collega Chantal.

Ik zag me al staan in één van de toga’s. Zwart fluweel met koningsblauwe voorpanden en het wapen van Elft omgeven door gouden stiksels en tressen. Ik moest natuurlijk wel nieuwe schoenen kopen, want mijn werkschoenen pasten hier niet bij. (We droegen toen al veiligheidsschoeisel met stalen neuzen, omdat een stagiaire de steekwagen met paspoorten op haar voet had gekieperd).

Ik zag mooie bruiden en chique mensen in feestkleding, die ik welluidend toe sprak met erudiete speeches. Er werden toen al kapitalen besteed aan bruiloften, wat in één op de zeven huwelijken een verkwistende investering bleek, omdat het echtpaar binnen vijf jaar weer zou scheiden.

Fien en ik waren heel jong getrouwd. We gingen op een met bloemen en tule versierde fiets naar het stadhuis. Dat deden veel jonge stellen, nadat provo Rob Stolk zo met zijn bruid op de voorstang naar het stadhuis van Zaandam was gefietst. Fien droeg een gehaakte jurk met klokmouwen vanaf de elleboog. Zo stond het in het knippatroon van de Burda, dat ze me liet zien. Sluik blond haar omgaf haar zwart omrande ogen en ze droeg witte lippenstift. Mijn krullen reikten tot mijn schouders.

Na afloop maakten onze vrienden een broodjesbuffet klaar in de toneelzaal van De Zilveren Os. De eigenaar vond dat goed, omdat ik twee maal per jaar een stevige omzet bij elkaar zong. Hij mocht de drank leveren. Iedereen kreeg vier consumptiebonnen. Wie daarna nog dorst had betaalde zelf.

Als ik dat vergelijk met de luxe die nu langs het bordes defileert, dan weet ik: veel geld is een bedreiging voor een goed huwelijk.

Vroeger hadden arme stellen een gezellig gebrek en een gezamenlijk streven. Wie geen auto had ging fietsen en spaarde voor een brommer.

Wie geen televisie had speelde een spelletje scrabble, en droomde van de hoofdprijs in de lotto. Als het koud was verwarmde je elkaar onder de dekens. Als je alles al hebt ga je op zoek naar iets nieuws en dat is riskant voor de huwelijkstrouw. Dat verklaart het groeiend aantal echtscheidingen! Ik ben benieuwd of een burgemeester over dertig jaar nog gouden bruidsparen kan bezoeken. Of misschien komt hij dan ook op bezoek als je vijftig jaar bent getrouwd met verschillende partners. Gijs noemde dat seriële monogamie.’

Een kuchje van Greet riep hem terug naar de werkelijkheid. Blijkbaar was Greet nog niet met hem klaar want ze vroeg Karin een tweede kop koffie te halen. ‘Ik moet je iets verklappen,’ zei ze zo blij, dat Camiel even dacht dat ze zwanger was. ‘Je mag er met niemand over praten, maar we gaan het anders doen met de huwelijken. Het is allemaal zo ouderwets met die melige toespraken.’ Zijn geluksgevoel begon zich wat terug te trekken. ‘We gooien alle onbezoldigde ambtenaren eruit en we laten de burger zijn eigen abs-er kiezen uit vier van onze eigen ambtenaren. En jij bent één van die vier.

Per slot van rekening is het de mooiste dag van hun leven.’

Camiel onderdrukte zijn teleurstelling en achterdocht en knikte instemmend, omdat het verdwijnen van de amateurs, die zich lieten beëdigen om hun zoon of dochter of zelfs hun vader of moeder te trouwen, hem wel aansprak. Hij gaf Greet ook gelijk, toen ze inschatte dat hij met zijn mooie stem vaak zou worden uitgekozen.

Maar Greet wilde meer; in het vervolg mocht iedereen trouwen waar hij en zij maar wilden, in plaats van in het stadhuis. Er lag al een verzoek om te trouwen op de toren van de Hervormde Kerk omdat de bruidegom, lid van Elft Zelfstandig, daar beiaardier was. Camiel dacht meteen aan de ruim honderd traptreden en de gure wind op de hoge trans.

Hij begon te lachen omdat hij dacht, dat ze hem in de maling nam. Maar haar gezicht straalde van oprecht enthousiasme.

‘Wie heeft dit bedacht?’ vroeg hij zo neutraal mogelijk. Als voorzitter van de ondernemingsraad lagen alle mogelijkheden nog open om dit verfoeilijke plan onderuit te halen.

Op het stadhuis was iedereen verplicht zich te houden aan de meest pietluttige veiligheidsregels. Was het nu opeens wel toegestaan om een huwelijk te sluiten op een enge, winderige toren?

‘Ik heb het bedacht!’ zei ze trots.’En ik heb het idee ook al afgestemd met de leden van de raadcommissie Algemene Zaken en de meeste leden van de ondernemingsraad.’

Dat was een tegenvaller, hij moest het duidelijk over een andere boeg gooien anders liep dit uit de hand. Vals maakte hij een compliment over haar initiatief en haar inzicht.

‘Elft mocht trots zijn op zo’n kordate, moderne burgemeester.’

Hij vroeg terloops of de gemeentewet was gewijzigd.

‘Nee, hoe zo?’ antwoordde ze snel. Camiel verhief zijn stem:

‘Een kerktoren is toch geen huis der gemeente, zoals de gemeentewet dat voorschrijft?’

Haar glimlach maakte plaats voor een wrevelige frons. Zij vond dat allemaal maar achterhaalde bureaucratie. We gedoogden ook coffeeshops.

‘Maar de openbaarheid, de bereikbaarheid voor gehandicapten en de ARBO-regels dan,’ wierp hij tegen. Ze wuifde alle bezwaren weg.

‘Welnu, wat vind je? Je kunt volgende week al terecht bij de rechtbank voor je beëdiging.’

Hij durfde geen bedenkingen meer te uiten of bedenktijd te vragen, want hij was bang dat hij zich met zijn vragen al te veel had bloot gegeven. Hij aanvaardde deze nieuwe hachelijke taak als ware het de meest eervolle benoeming, maar de burgemeester had zijn droom als een zeepbel uiteen doen spatten.

Camiel dacht weer aan de hoon van zijn kameraden, nu niet op straat, maar op het kerkplein, wanneer ze naar boven tuurden om te zien hoe hij zich daar stond uit te sloven.

Het gesprek was afgelopen, hij nam op haar verzoek de lege kopjes mee, stuntelde wat met de deur omdat hij zijn handen vol had.

‘Nog één ding,’ herinnerde Greet zich opeens. ‘Je eerste huwelijk wordt dat van de dochter van de commissaris van de Koningin. Ze is lerares geschiedenis en ze wil graag dat je haar huwelijk sluit als Jan van Speyk. Dat is leuk voor haar leerlingen. Bovendien is haar aanstaande man directeur verkoop en promotie bij de fabriek.’

Camiel keek haar vanuit een onmogelijke positie beduusd aan met de vuile kopjes in zijn handen en met zijn voet tussen de deur.

‘Wat een bespottelijk idee. Die vent heeft zijn schip met bemanning en al de lucht in laten vliegen!’ Hij liet zich nu helemaal gaan, want hij zei u tegen haar en burgemeester. Dat maakte indruk, want ze stond snel op om hem te helpen met de kopjes en de deur.

‘Je moet maar zo denken: je hoeft nog niet die hoge torentrap op naar de trans. Ze trouwen op een schip. En na afloop is er een groot vuurwerk; voor de bevolking.’ Met een guitige knipoog werd hij de deur uitgewerkt.

Maar Camiel voelde zich heel onzeker. Hoe moest hij dit allemaal aan Fien uitleggen. Ze zou trots zijn op zijn benoeming, maar ze had een hekel aan koude drukte. In de bodekamer startte hij de computer op om uit te zoeken wie Van Speyk was.

Camiel: ‘Ik was heel benieuwd hoe Van Speyk er uit zag. Zou Greet mij gekozen hebben vanwege een gelijkenis? Nee, ik draafde door. Ze had het over nieuw beleid en ze had er goed over nagedacht. Aan de andere kant: de dochter van de commissaris van de Koningin, die binnenkort een oordeel moest geven over de herbenoeming van Greet? Google vond feilloos de weg naar Jan van Speyk, geboren in 1802. Ik vond een tekening van het dramatische moment, waarop hij 29 jaar later het kruit ontstak. Ik zette mijn leesbril op en schrok. Als je die rare kleren wegdacht, dan stond daar mijn evenbeeld. Waar was ik in verzeild geraakt?

Dit plan herinnerde me aan de rol, die leden van de musicalvereniging vlak voor de herindeling mochten spelen. We werden door de regisseur uitgezocht om het gemeentebestuur op ludieke wijze te begeleiden naar Den Haag, als de burgers van Calais à la Auguste Rodin, die zich met de strop om hun hals en de stadssleutel in de hand opofferden, opdat hun Engelse overwinnaars de overige burgers van Calais zouden sparen. Filippa van Henegouwen smeekte toen haar man, koning Edward de derde met succes om genade. Op de heenreis in de trein naar Den Haag, voelden we ons al een stel idioten in onze juten hemden en met de touwen al om de nek. Toen ik onze foto op de voorpagina zag wilde ik het liefst emigreren en Fien liet me dagen lang links liggen.’

Er was geen enkel Tweede Kamerlid dat Elft genade schonk. De herindeling ging door. Dat was nodig omdat het stadje en de omliggende dorpen het financieel niet zouden kunnen bolwerken; zeker niet met het oog op de aanleg van nieuwbouwwijken. Die nieuwe wijken waren bestemd voor overlopers uit de grote steden.

Het argument bleek later niet te kloppen, want veel gemeenten werden na de herindeling prompt Artikel 12. Dat betekende dat de gemeente blut was en steun van de staat nodig had om een faillissement te voorkomen.

De politieke partij Elft Zelfstandig bleef bestaan na de herindeling, wat achteraf verstandig bleek, want het herindelingspook waarde nog lange tijd rond. De tocht naar de residentie had één winstpunt. De naam van de nieuwe gemeente werd Elft. De visitekaartjes hoefden niet te worden gewijzigd.

Camiel: ‘Dat hadden we toch maar mooi bereikt met onze actie!’

De nieuwe gemeente Elft, samengesteld uit acht kernen, telde na de herindeling 40.000 inwoners.

15 FEBRUARI 2011

Camiel las wat hij tot nu toe had geschreven. ‘Het gaat wel erg veel over mij zelf,’ dacht hij.

Hij moest nog meer aandacht schenken aan Greet en haar man Sam en Van Speyk moest natuurlijk ook nog aan de orde komen.

Hij aarzelde elke keer als hij de naam Van Speyk opschreef. Hij kwam die naam soms met i-grec en soms met een ij tegen in de literatuur. Hij staarde naar buiten, waar hij Fien zag praten met de buurman, die zijn hond uitliet. Hij kon natuurlijk niet zwijgen over zijn relatie met Fien, maar zij zou het vast niet op prijs zou stellen, als hij alles openhartig opschreef. Hij kon beter eerst iets vertellen over zijn vader, die in een verzorgingshuis woonde. Een beroerte had zijn spraak vervormd tot het gebrabbel van een peuter.

Camiel: ‘Mijn vader heet Louis en hij is geboren in een dorp op de grens van Vlaanderen en Wallonië. In het jaar van zijn geboorte, waren zijn ooms en neven al gesneuveld in de loopgraven op luttele kilometers afstand van de dorpen waar zij woonden. Opa was vrijgesteld van de dienstplicht, vanwege zijn zwakke gezondheid.

In de crisisjaren verhuisde het gezin naar Nederland, omdat opa daar werk kon vinden; eerst op de Veluwe en niet veel later bij de algemene begraafplaats van Elft. Louis ging naar de lagere tuinbouwschool en hij werd op vijftienjarige leeftijd aangesteld bij de plantsoenendienst, onder het toeziend oog van zijn vader.

Louis hield van de planten en bomen, die hij verzorgde. Hij kende elke soort bij de dagelijkse en de Latijnse naam en hij kon foutloos een ziektebeeld beschrijven, wanneer een heester of een boom verpieterde. Als hij thuiskwam was hij nooit moe. Hij nam mij voorop de fiets mee naar onze moestuin naast de spoorrails waar elk kwartier een trein over denderde. Hij stopte dan even met zijn uitleg en benutte de pauze om met één hand een shagje te rollen.

Vanwege die vaardigheid ben ik bijna gaan roken maar de dreigementen van mijn zanglerares hebben mij van die slechte gewoonte afgehouden.

Toen Elft groeide en het aantal plantsoenen toenam en wetten en regels het werk ingewikkelder maakten, werd mijn vader voor de keus gesteld: zo doormodderen, zoals Personeelszaken het noemde, of alsnog naar de avondschool om zijn kennisachterstand in te halen. Toen mijn vader met deze mededeling thuiskwam zag hij bleek en ik denk dat hij had gehuild. Mijn moeder sprak hem streng toe. Zij had thuis de broek aan. Ze was vinnig en doortastend, en ze mopperde vaak dat Louis te weekhartig was, maar ze hield veel van hem. Zelfs een kind kon dat zien. Zij is vier jaar geleden gestorven.

Met hulp van moeder en mij slaagde mijn vader voor zijn diploma hovenier, voor het certificaat Bedrijfs Hulp Verlening en voor een schrijfcursus die de gemeente organiseerde voor alle ambtenaren. Een collega van mijn vader was de hoofdschuldige van die laatste opdracht, maar daarover vertel ik straks meer.

Toen Elft nog klein was, stelde het beheer van de begraafplaats geen hoge eisen. De doden klaagden niet en de familieleden waren te druk met hun verdriet en rouw om zich druk te maken over de spreek- en schrijfvaardigheid van de grafwerkers en de uitvaartbegeleiders, die wisselend dezelfde drie personen waren: Louis, Piet en Cor. Hoewel niet officieel, had Cor als oudste de leiding. De andere twee aanvaardden zijn gezag als vanzelfsprekend. Als er iets extra’s moest worden geregeld; nieuw grind of een gieter voor een oude man die het graf van zijn vrouw wilde besproeien, werd dat onmiddellijk gedaan. Er werd geen tijd verspild aan administratie, rekeningen of bonnetjes voor buurman Klaas of de weduwe De Wit.

Hoewel daar nooit toestemming voor was gevraagd van het stadhuis, werden er aan de rand van de begraafplaats ook huisdieren begraven. Dit initiatief kwam zomaar tot stand, toen een vriend van Piet zijn hond op waardige wijze wilde begraven. Vóór de herindeling was er al sprake van een echte dierenbegraafplaats met tientallen graven. Toen Elft was uitgegroeid tot een gemeente, die de vaart der volkeren aankon, werd de Algemene Begraafplaats uitgebreid; er kwam een crematorium vlakbij de gemeentegrens en de nota Begraven, cremeren en verstrooien werd zonder enige discussie aangenomen door de gemeenteraad.

Het grafdelverstrio moest plaats maken voor een efficiënte organisatie met aandacht voor de drie K’s: Klantvriendelijkheid, Kwaliteit- en Kostenbeheersing, zoals de organisatieconsulent het omschreef. Wij op het stadhuis noemden het plan meteen de Ku Klux Klan, belust als wij waren op bijnamen voor te hoge pretenties. Mijn vader werd ploegbaas van de nieuwe organisatie. Hij moest nog wel een managementcursus volgen waar hij tegen opzag, maar mama en ik sleurden hem er weer doorheen.

Zijn jongere collega Piet kreeg er een kleine administratieve taak bij. Hij werd narrig en kortaf na de herschikking van de gezagsorde. Als je langs de heg fietste hoorde je hem niet meer fluiten en hij was de argeloze uitstraling, waar iedereen zo van hield, kwijt. Hij mopperde over het weer, de wanprestaties van zijn voetbalclub en de jeugd van tegenwoordig.

Er werd geen kaartje meer gelegd als het rustig was in het voorjaar, wanneer de oudjes het sterven even uitstelden om het voorjaarszonnetje nog mee te pikken.

Ook Cor was niet gelukkig. Hij kreeg een ‘regeling’, omdat het vanwege zijn leeftijd en artrose niet meer de moeite was om nog in hem te investeren.

De dierenbegraafplaats was op een dag verdwenen. De graven waren geruimd om plaats te bieden aan nieuwe doden, wier namen onbekend waren omdat zij hier geboren noch getogen waren.

Hun nabestaanden gooiden hun lege sigarettenpakjes en het cellofaan van hun boeketten op de andere graven en dienden na hun schaarse bezoeken klachten in.

Er kwam en een klachtencommissie en een welstandsnota om onesthetische gedenktekens te weren. De commerciële organisatie Andante nam het uitvaartritueel over en daarmee was het laatste persoonlijk contact tussen Louis, Cor, Piet en met de rouwenden verbroken.

Het was Piet die een schrijffout maakte, die zijn collega’s duur kwam te staan.

De gemeentesecretaris, die net als Klaas tegen zijn pensioen liep, was al een tijd ontevreden over de kwaliteit van de uitgaande post. Hij was niet gewend aan het nieuwe computerprogramma, dat ook een vast sjabloon voor de correspondentie bevatte. Hij voorzag brieven nog steeds van driftige krassen in groen, zwart en rood al naar gelang de ernst van de schrijffout, juridische dwaling of klinkklare onzin.

Het stoorde hem dat de slotzin ‘Met de meeste hoogachting’ uit onze epistels was verdwenen. Hij riep burgemeester Klaas op de taalverloedering te stuiten. Klaas had daar wel zin in, want door allerlei mandaten en delegaties was hij net als de gemeentesecretaris de macht over de papiermolen een beetje kwijtgeraakt. Daarom controleerden zij samen alle pennenvruchten, die in mappen op hun bureaus werden gelegd.

Af en toe verkneukelden zij zich, voor iedereen hoorbaar, over de juistheid van hun aanpak. ‘Moet u nu weer eens horen,’ riep Klaas dan, waarna hij op een treitertoon de ongelukkige passage voorlas. Zo kreeg Klaas een brief in handen, die Piet had geschreven als antwoord op een verzoek van een nabestaande om een extra kraan voor het begieten van de bloemen op het graf van zijn vrouw.

Er zaten acht maanden tussen de binnenkomst van het verzoek en de datum op het antwoord.

Niet doordat Piet onachtzaam was geweest, maar wel omdat het advies van Algemene Zaken lang op zich liet wachten en omdat hij veel tijd nodig had om alles netjes op te schrijven.

Piet is nooit een groot schrijver geweest. Dat weet ik omdat mijn moeder hem altijd hielp met formulieren en met brieven aan zijn broer in Canada.

De inhoud van de brief was aldus:

Geachte heer.

Wij kunnen geen extra tappunten maken want er liggen geen leidingen en er is geen geld. Bovendien gaat er een presidentwerking van uit. Overigens is het mijn ervaring dat grafbezoek na een half jaar vanzelf af neemt.

Het briefje eindigde met: ‘Hoogachtend.’

De chef Algemene Zaken, Wout Graafstra werd ter verantwoording geroepen.

‘De begraafplaats valt sinds de reorganisatie niet meer onder mijn jurisdictie,’ zei hij, met een nuffige blik naar de chef Personeel- en Organisatiezaken die ook was opgetrommeld.

Klaas gaf de afdeling Voorlichting opdracht om een toespraak te schrijven, waarin een schrijfcursus voor ambtenaren werd aangekondigd. Op de nieuwjaarsreceptie van 1994 maakte hij zijn plan met veel enthousiasme bekend. De burgers dachten: ‘O jee, ik wacht nu al zo lang op antwoord, gaat het nu nog langer duren?’ De ambtenaren wikten: ‘Moet dat in vrije tijd of in de tijd van de baas?’

Ook Louis en Piet gingen terug naar de schoolbankjes. De burgemeester was aanwezig op de eerste les, althans het eerste kwartier daarvan, want de krant kwam een foto nemen. Klaas haalde zelfs het landelijke nieuws.

Een jaar later zagen we het eerste resultaat van de cursus, zij het na een pijnlijk incident op de begraafplaats. Het was ook zeker niet het resultaat, dat de initiatiefnemers voor ogen hadden. Het was ditmaal niet de schuld van Piet, want die werd na zijn eerste schrijfles meteen ontheven van zijn administratieve taakjes. Als je langs de heg liep, hoorde je hem weer fluiten boven zijn hark. Mijn vader liep al in de ziektewet.

Tijdens een begrafenis ging de lift, waarmee de kist in het graf afdaalt stuk. De kist kwam verticaal in de kuil te staan tot grote ontzetting van de aanwezigen. Kort na het incident ging burgemeester Klaas met vervroegd pensioen. Greet vond het dossier Begraven, cremeren en verstrooien de dag na haar benoeming in juni 1994 bovenop de stapel “urgent” op haar bureau. Het incident met de graflift trok direct haar aandacht, en zij las de brief, die aan de nabestaanden was gericht met een frons.

Geachte mevrouw/Mijne heren,

Wij hebben vernomen, dat u een vervelend incident heeft meegemaakt bij de begrafenis van uw overleden broer, neef en oom.

Hoewel wij dit incident zeer betreuren, laten wij u weten, dat noch de gemeente noch Andante, de uitvaartorganisatie, noch de fabrikant Braam & Jonker BV enige blaam treft. De installatie, het betreft hier een gecertificeerde lift type C837/vbr, is onlangs nog volledig nagezien en er zijn diverse onderdelen gerepareerd, waaronder het mechanisme dat de transmissie van de kist in werking stelt evenals de transportketting zelf.

De medewerkers van de uitvaartorganisatie zijn oordeelkundig met het materiaal omgesprongen. Wij kunnen daarom geen andere conclusie trekken, dan dat er geen aanwijsbare oorzaak voor het incident bestaat.

Wij verzoeken u deze verklaring door te geven aan andere aanwezigen en nabestaanden.

Voor eventuele vragen kunt u terecht bij ing. Wout Graafstra, hoofd Algemene Zaken, onder wie de begraafplaats sinds 2 januari weer ressorteert.

Greet smeet de brief op de tafel. Dit was de eerste keer dat ik op de gang hoorde hoe hartgrondig onze charmante burgemeester kon vloeken. Ik liep de kamer binnen met een neutraal gezicht: “Drinkt u de koffie zwart of met suiker en melk?” Ze zei: “Zwart,” en keek me listig aan. “Camiel? Jij werkt hier al heel lang. Stel je voor: ik ben een burger en ik kom bij jou aan de balie met een ernstige klacht. Naar wie zou jij mij verwijzen?”

Mijn aarzeling was niet geveinsd, want ik zou het waarachtig niet weten. Er was pas weer een reorganisatie geweest en iedereen was weer van plaats veranderd, zo ook de klachtencoördinator.

“Een klacht waarover?” vroeg ik dus.

“Over een begrafenis.”

Ik aarzelde nu geen moment en verwees onze nieuwe burgemeester naar Piet, hoewel ik bliksems goed wist dat Algemene Zaken weer met de scepter zwaaide. “Die man weet alles van de begraafplaats, hij werkt er al meer dan dertig jaar.” Greet haar hand ging al naar de telefoon. “Zou u niet eerst even met AZ bellen,” opperde ik nog zachtjes, wetende dat dit advies mij zou indekken tegen mogelijke consequenties.

Met een gebaar “niks te AZ”, beval Greet een onmiddellijke verbinding met Piet. Ik af.

Piet kwam daags daarna in zijn trouwpak dat hem dankzij zware lichamelijke arbeid nog als gegoten zat de trap van het bordes op. Hij wendde zich tot de receptionist met schorre stem:

“Ik word verwacht bij de burgemeester,” en hij liet zich welwillend naar boven brengen. Ik serveerde hem een kop koffie in de antichambre en zorgde dat ik in de buurt bleef.

Later hoorde ik dat Piet de burgemeester had geadviseerd de conceptbrief te verscheuren en gewoon naar de broer en zus van de overledene te gaan met een bos bloemen. “Zo deed ik dat altijd… vroeger,” zei hij. Dat leek heel stoer, maar het kopje koffie liet hij staan, zo trilden zijn handen.

Een half jaar later ging ook Piet met ziekteverlof, hoewel we hem nooit hadden betrapt op een kuchje of een hoestje.

Na de afronding van het incident kreeg het dossier Begraven, Cremeren en Verstrooien nog een vervelend staartje.

Het regende al wekenlang klachten over het verdwijnen van de dierenbegraafplaats. De landelijke pers kreeg er lucht van en er verscheen een deerniswekkend artikel: over een vrouw, die zonder enig bericht werd geconfronteerd met het verdwenen graf van haar bouvier Curly. Wout Graafstra kreeg wederom opdracht de zaak tot op de bodem uit te zoeken. Hij vond in een la van een rommelig bureau een schriftje, waarin met vulpen nauwkeurig de boekhouding was bijgehouden van de dierenbegraafplaats. Echter, de saldi werden nergens gevonden.

Toen ik mijn vader vroeg naar de geheime onderneming van de grafdelvers, kwamen er pretlichtjes in zijn ogen: “Die begraafplaats bestond al jaren. Er kraaide geen haan naar. Vader Graafstra heeft er zelf zijn herdershond begraven. Het houten kruis had hij samen met Wout getimmerd.” Hij rolde een shagje en likte aan de vloei. Toen zijn sigaret goed brandde, zag ik een ondeugende grijns. “Natuurlijk maakten we kosten, waarvoor een vergoeding moest worden betaald. Dat hield Cor altijd keurig bij. “Als we geld overhielden, dan gingen we stappen in Amsterdam.”

Het onderzoek van Wout verdween onopgelost in een nieuwe la.’

Camiel hield even op met schrijven en strekte zijn vingers. ‘Vanmiddag ga ik die ouwe even bezoeken,’ nam hij zich voor. Per slot van rekening was hij zijn enig kind. Hij begreep zijn brabbeltaaltje niet, maar de verhalen waren al jaren dezelfde en die kende hij op zijn duimpje.

‘Af en toe onderbrak ik hem en dan zei ik: “De moestuin ligt er mooi bij, ik heb radijs geplukt,” of: “Cor is dood, hij ligt in vak G.” Dan knikte hij begrijpend.

Of ik vertelde een grap. Zo van: het graf van de vader van Jaap was een beetje ingezakt, dus ging Jaap nieuwe aarde halen. Het land van zijn buurman was net omgespit.

“Lekker rul,” dacht Jaap. “Precies wat ik zoek!” Een week later zei de buurman:

“Ik begrijp er geen snars van. Ik heb pas nog spinazie gezaaid en nu is de helft al weer verdwenen!”

Om die spinazie op het graf kon hij wel lachen. Grappen over de burgemeester waardeerde hij minder. Hoewel Klaas noch Greet enige aandacht aan hem hadden geschonken tijdens zijn ziekte, achtte hij hen hoog.

Net als boden ziet men grafdelvers nu eenmaal over het hoofd.’

De rel over de dierenbegraafplaats escaleerde. De wethouder werd door de regionale televisiezender uitgenodigd om tekst en uitleg te geven. Onvoorbereid werd ze in de rechtstreekse uitzending geconfronteerd met ‘de moeder’ van Curly.

Onder druk van haar partij trad ze vrijwillig af. Haar politieke loopbaan had niet lang geduurd. Hoewel Camiel toen al secretaris was van de partij Elft Zelfstandig deed hij of zijn neus bloedde. Zijn lidmaatschap dateerde nog van vlak voor de herindeling toen nagenoeg iedereen in Elft zich als lid meldde.

Toen hem werd gevraagd partijsecretaris te worden, zei hij zonder aarzeling ‘ja’ omdat het hem handig leek interessante dingen te horen, die ooit van pas kwamen. Om dezelfde reden liet hij zich kiezen tot voorzitter van de ondernemingsraad.

Toen in 1991 de vuurwerkfabriek in Culemborg ontplofte ging het een tijd niet goed met de vuurwerkfabriek in Elft. Dat kon je merken in de gemeenteraad, op de markt en op het voetbalveld. Bijna iedereen was bezorgd voor zijn eigen baan of die van zijn vader, broer of zoon. In die tijd werkten er nog 150 mensen. Bovendien was het bedrijf beroemd om zijn spectaculaire shows op internationale evenementen.

Eigenlijk moest de fabriek verhuizen, want de afstand tussen de bedrijfsgebouwen en de dichtstbijzijnde woonwijk was te gering, maar er was geen geld voor een verhuizing en Van Klapwijk dreigde naar Polen te verhuizen als hij zou worden gedwongen.

‘Waarom al die paniek?’ zo redeneerde hij. ‘De kruitfabriek in Muiden was al acht keer ontploft, maar geen mens die zich daar nog druk over maakte.’ Toen het tumult rond de ramp in Culemborg inderdaad was verstomd, trok de vraag naar vuurwerk langzaam weer wat aan. Het TNO-rapport dat na de ramp werd opgesteld verdween in een la en over verhuizen werd in Elft niet meer gerept.

Er kwam ook geen vervolg op de vermaning van de commissaris van de Koningin dat de milieuvergunning moest worden herzien.

Camiel schreef: ‘Toen ik in de herfst van 1991, vroeg in de morgen Tara’s kamer binnen ging om een lamp te verwisselen, was ze tot mijn verbazing al aan het telefoneren. Normaal was ze niet zo matineus. Ze belde met haar zwager, een neef van Van Klapwijk, die zich een prominente plaats had verworven in het bedrijf. Hij was niet erg geliefd, maar wel gevreesd om zijn informele macht.

Tara legde hem zakelijk en korzelig uit, dat er uit Den Haag een nieuw bouwbesluit op komst was en dat de regels voor brandveiligheid werden aangescherpt. Ik was nieuwsgierig en treuzelde.

De lamp stond op een vitrinekast met cadeautjes, variërend van vaantjes en schildjes tot een in klederdracht gehulde pop, die zij van onze zusterstad in Polen had gekregen. Het abstracte schilderij van een Elftse kunstenaar had plaatsgemaakt voor foto’s van evenementen, met Tara in de hoofdrol.

“Ik zou maar opschieten met die bouwaanvraag,” zei ze, terwijl ze mij argwanend observeerde.

“Zal ik even op de gang wachten?” gebaarde ik onderdanig. Ze aarzelde, maar schudde toen nee en vervolgde haar gesprek: “De aanvraag moet volgende week binnen zijn, want we verwachten bezwaarschriften. Nee, de gemeenteraad is geen probleem, die kiest voor werkgelegenheid. Maar we moeten nog wel wat klippen omzeilen.”

Ze keek snel naar mij, maar ik trok een neutraal gezicht, niet gespeeld, want ik had geen idee wat ze met klippen bedoelde. “Het gaat toch alleen om het kantoor?” Het lange antwoord stelde haar blijkbaar gerust, want ze beëindigde het gesprek met een vriendelijke groet. De lamp zat op zijn plaats.’

Tara boog zich over haar dossier, maar toen Camiel de deur langzaam sloot zag hij haar naar de telefoon grijpen. Twee minuten later liep Gijs met een stevige tred in de richting van haar kamer.

Gijs had zijn carrière niet te danken aan zijn kennis en bekwaamheid, noch aan zijn charme noch aan zijn interessante relaties. Dat hij voorzitter was van de partij van Tara was ook niet doorslaggevend. Gijs was al bijna tien jaar de vertrouwensman en het ‘hoofd van de hofhouding’ van Tara en dat maakte hem tot de machtigste ambtenaar van het stadhuis.

Formeel was Gijs sinds de laatste reorganisatie beleidscoördinator, overigens zeer tegen de zin van de gemeentesecretaris, die vreesde dat de nieuwe functionaris hem voor de voeten zou gaan lopen. Dat bleek een zeer goede inschatting. Na verloop van tijd had elke wethouder zijn eigen ‘hofhouding’ met loyale ambtenaren, die een positie kregen met een mooie naam en een hogere functieschaal dan zij eigenlijk verdienden.

Wanneer de burgemeester op maandagmorgen overleg voerde met de gemeentesecretaris werd de ‘pap gestort’ in de kamers van de wethouders. Iedereen in het stadhuis kende de wettelijke regels maar wist dondersgoed hoe het echt werkte.

Politiek ongewenste informatie werd geschrapt en een op maandagmiddag toegevoegd advies werd bepalend. Soms kenden de burgemeester en de gemeentesecretaris dat advies niet, omdat het pas op dinsdagmorgen in de B en W-vergadering werd uitgedeeld. Een ruimhartige mandaatregeling, die Tara zonder veel moeite door de collegevergadering sluisde, was er de oorzaak van, dat veel brieven niet door, maar namens de burgemeester en de secretaris werden getekend.

De vergaderstukken voor de B en W-vergadering van dinsdag werden in het weekend besproken met de fractievoorzitters en partijvoorzitters en op zondagmiddag in de voetbalkantine nog even afgestemd met wat ze tegenwoordig stakeholders noemen. Dat waren de aannemer, de plaatselijke architect en de makelaar, de directeuren van de vuurwerkfabriek, in hun hoedanigheid van sponsors van het eerste elftal. Maandagavond was er coalitieoverleg. Dan mochten de overige fractieleden van de regerende partijen nog hun zegje doen.

Maandagavond laat werd de pers onderhands ingelicht over de voorstellen, waarover het college een besluit ging nemen, want ook de Elftse Courant zat gevangen in dit fijn gesponnen web. De politieke verslaggever was integer en bekwaam maar zijn ruimte was beperkt, hoewel daarover nooit openlijk werd gesproken, noch door politici, noch door zijn hoofdredacteur.

Dit hele systeem veranderde na de invoering van het dualisme in 2002, maar daarover later meer.

De collegevergaderingen duurden na het vertrek van Pinkeltje en de komst van Klaas weer kort. Als Camiel de port en de bitterballen binnen bracht, was de rondvraag al aan de orde. Ook de raadsvergaderingen waren snel afgelopen. De oppositiepartijen probeerden nog wel eens een debat uit te lokken, maar de hamer van Klaas was onverbiddelijk. Tegenover zijn collega’s ging hij graag prat op zijn strakke leiding. De nazit kon wat hem betreft al om negen uur beginnen.

Camiel: ‘Wij zetten de glazen om kwart voor negen al klaar en het vet van de bitterballen was dan al bijna op temperatuur. De meeste raadsleden hadden er geen bezwaar tegen om even na negen hun raadszetels te verruilen voor een barkruk in de raadskelder.’

De stakeholders, de hofhouding en de pers zaten al te wachten om complimentjes uit te delen aan dit slagvaardige stadsbestuur. Voor de boden was het devies: ‘Horen, zien, zwijgen, maar wel onthouden.’ Sterker nog, zij waren de enige geheelonthouders in de kelder. Een bode met een snee in zijn neus kon de volgende dag vertrekken, ook al waren de hofhouding en het stadsbestuur omringd door een kegel van hier tot Jeruzalem. De politieke verslaggever moest op weg naar huis blazen en verloor zijn rijbewijs. Maar in die tijd hoorde dat nog bij het aura van de vrije pers.

Ook na commissievergaderingen, fractievergaderingen en inspraakavonden ging de tap gul open en ver na het door de gemeenteraad vastgestelde cafésluitingsuur pas dicht. Toen de jongste bode Chantal daar een opmerking over maakte, werd ze op het matje geroepen. Niet door Camiel, haar chef, maar door Tara.

Camiel: ‘Ik wachtte af, ik was dan wel geen geheelonthouder, maar ik kon wel heel goed onthouden!’

Greet nam de hamer over van Klaas. Door een treinstoring was ze een uur te laat op haar eerste raadsvergadering. Toen ze de trap naar de raadzaal opliep kwamen de raadsleden haar al vanuit de vergaderzaal tegemoet.’Ik kan het nog sneller dan Klaas,’ riep de loco haar triomfantelijk toe. De stoet ging linea recta naar de raadskelder, maar de olie was nog niet op temperatuur, en de kurk zat nog op de flessen.

Camiel: ‘Ik wachtte af tot de begrotingscijfers moesten worden ingeleverd. Toen kwam ik in actie. Ik telde de rekeningen van de cateraar en de slijter bij elkaar op en staffelde de overuren van de bodedienst. Normaal was ik ruim op tijd, maar nu draalde ik tot het allerlaatste moment.

Ik gaf mijn cijfers aan de afdeling Financiën, maar ook aan Greet, mijn nieuwe burgemeester. Op maandagmiddag, buiten de hofhouding om. Sterker nog er was nu een nieuwe hofhouding ontstaan: die van Greet en ik stond aan het hoofd! Ik riep, als afdelingssecretaris het partijbestuur van Elft Zelfstandig bijeen, het persbericht zat al in mijn binnenzak.

Toen de Elftse Courant de volgende ochtend kopte: “Raad slaat halve ton achterover,” was ik al onderweg naar Zeeuws Vlaanderen. Ik moest er even tussenuit, vond zowel Greet als mijn partijbestuur.’

Later kreeg Camiel spijt van zijn kloeke daad. Er kwam abrupt een einde aan het drankmisbruik, maar ook aan zijn extra verdiensten uit de overuren. Hij was ook erg geschrokken van de kop boven het artikel. Meestal matigde de Elftse Courant zijn toon als het over politici ging. Raadsvergaderingen werden kritisch verslagen, maar nieuws over het gedrag en het persoonlijk leven was schaars, behalve als een burgemeester in de fout ging.

Wat hij niet wist, was dat er een nieuwe journaliste bij de krant was gekomen, die het bericht als opening op de regiopagina plaatste. Hij kon ook niet weten dat de koppen boven de artikelen door de centrale redactie elders werden gemaakt.

Hij had Greet er ook geen dienst mee bewezen. Tara had vanaf het begin al een hekel aan haar, maar na het drankincident daalde de verstandhouding tussen beiden tot een dieptepunt. Als Greet informatie wilde over onderwerpen die tot Tara’s portefeuille behoorde, kreeg ze die schoorvoetend en veel te laat.

Camiel: ‘Mijn plan om Greet ook een hofhouding te geven was mislukt en ik vond het jammer dat Tara zo in haar nadeel was veranderd. Tara bleef populair, maar haar vriendenkring verschrompelde. Eigenlijk bestond haar netwerk nog uitsluitend uit politici, leden van de hofhouding en anderen die haar vriendschap of sympathie goed konden gebruiken.

Gijs was niet bij haar weg te slaan. Hij begeleidde haar naar recepties en vergaderingen en was altijd aanwezig in de raadsvergadering. Hij zat niet op de bank voor ambtenaren, maar in het persvak.

Ik schrok toen ik Gijs, Tara en een voorlichter een paar weken na het incident stoorde in een ernstig gesprek met de nieuwe journaliste en haar hoofdredacteur. Niemand, behalve mijn partijbestuur en Greet wist dat het persbericht over de raadskelder bij mij vandaan kwam. Toch ging er zo’n schok door mij heen, dat ik koffie morste op het schoteltje van de hoofdredacteur.’

Tara reikte hem een pakje tissues aan en ging gewoon door met haar commentaar.

“Dit is je reinste riooljournalistiek, ik ben razend! Er is geen hoor en wederhoor geweest, de kop is disproportioneel en schadelijk voor het imago van de democratie!”

Het kostte wat tijd om het schoteltje schoon te krijgen.

De hoofdredacteur nam het woord: “Mevrouw, u draaft door. Als raadsleden zich thuis een stuk in de kraag drinken, interesseert ons dat niet, maar als ze dat doen in het gemeentehuis is het politiek nieuws.

Vorige week hebben we een groot artikel gewijd aan een bezuiniging van 50.000 gulden op het zwemonderwijs. En voilà, de raad van Elft heeft zich voor precies hetzelfde bedrag laten vollopen. Het zwemonderwijs is verzopen.”

Hij lachte om zijn beeldspraak. De anderen vertrokken geen spier.

“Ik neem mijn verslaggeefster in bescherming. Laat ik niet merken, dat zij wordt gehinderd in haar werk, want dan zal ik hoogstpersoonlijk eens een artikel schrijven.”

Tara reageerde fel: “Uw eigen verslaggever stond daar trouwens ook te zuipen.”

Toen Camiel opnieuw koffie kwam inschenken, stond het gezelschap op het punt uit elkaar te gaan. De hoofdredacteur noemde de wethouder weer bij haar voornaam, Gijs en de voorlichter deden heel gezellig met de journaliste, die Katja bleek te heten en Tara kuste de hoofdredacteur op beide wangen.

Zijn voorstel om de begroting te verhogen met de extra uitgaven en personeelskosten voor de raadskelder, werd door het college van B en W verworpen. Over het incident werd geen woord meer gesproken. Het gezelschap verplaatste zich, als de tap in de raadskelder om tien uur dicht ging, met journalisten en stakeholders naar de kroeg om de hoek. Die overschreed regelmatig het sluitingsuur, maar daar schreef niemand over, ook niet toen de kroegbaas twee raadsleden uit elkaar moest trekken, omdat ze op de vuist gingen.

In het stadhuis werd een streng regime ingevoerd voor recepties en andere officiële bijeenkomsten.

Greet verdedigde enthousiast de nieuwe richtlijn ‘Twee is zat’, die bepaalde dat er maar twee alcoholische versnaperingen per persoon mochten worden geschonken. Een opdracht die onuitvoerbaar bleek, omdat er een ruilhandeltje in consumptiebonnen ontstond tussen Spadrinkers en borrelaars.

Greet vond haar beleid succesvol, maar de sarcastische gezichten aan de bar spraken een andere taal. Zelfs Sam, die een trouw bezoeker van zowel de raadvergadering als de nazit was, onthield zich niet van commentaar.

MAART 2011

Camiel pakte een blauw schrift, legde dat naast zijn computer en schreef: ‘Voordat ik verder ga met mijn eigen verhaal moet u eerst maar eens kennismaken met Sam.’

Hij bladerde tot hij een lange tekst vond waarop Greet de aanhef: ‘Mei 1993, even bijkomen in Portugal, ik zit op een terras in Cascaïs’, had geschreven. En daaronder:

HOE IK SAM ONTMOETTE

‘De dag begon als een gewone zondag. De toeristen van Cascaïs bedekten hun blote benen en schouders. De oude vrouwen knoopten hoofddoeken om en dwongen hun voeten in hoge veterschoenen. De kerkklok klepelde de gelovigen naar de mis. De loutering van Pasen lag weken achter hen, dus er viel weer veel te bidden.

Behalve de vaste kerkgangers waren er ook Engelse overwinteraars en Duitse golfspelers, kunstschilders en dichters. Na de kerkgang zouden zij zich weer overgeven aan het vaste patroon van de zondag met port vóór de lunch, het middagbier, en de flessen Vino Verde voor, tijdens en na het diner en een glas Bourbon voor het slapen gaan.

De goede voornemens om het bij één glas port voor de lunch en één voor het diner te laten, werden dagelijks vernieuwd, evenals de plannen om een nieuw doek op te zetten, een sonnet te schrijven, een zomerjas te kopen in Lissabon of Portugees te leren.

Rond het middaguur gingen ze naar de terrassen van de drie cafés van Pedro, Antonio en Manuel op het plein, midden in Cascais, nabij de haven en hotel Baja, waar de overwinteraars en de golfers en ook ik logeerden.

Toen de kerk uitging lag het plein, dat ik ‘het lelijke stoelenplein’ noemde en waarvan de oorspronkelijke naam door de zeewind was uitgebeten, er nog kalm en afwachtend bij net als de brede Taag, die Cascaïs omarmt.

Eén blik op het plein verklaarde de door mij bedachte bijnaam: de blauwwitte tegels, de rode pannendaken, de gele forsythia en de roze prunus: alle protesteerden heftig tegen de inbreuk op hun natuurlijke schoonheid. De cadmiumgele stoelen op het terras van Pedro stonden nog opgestapeld tegen de gevel van zijn bar, de kobaltblauwe van Manuel waren gekanteld tegen de tafels, maar de gifgroene van Antonio zwierven lukraak over het plaveisel, alsof ze nog geen kwartier tevoren in grote haast waren verlaten.

Dat was vreemd, want Antonio en zijn vrouw Ana zetten hun spullen altijd ordelijk onder de luifel als de laatste drinker eindelijk naar bed ging.

De stoelen waren het geschenk aan de stad van een stoelenfabriek even buiten Cascaïs. Als je met de bus naar Sintra rijdt kom je erlangs; een wit gebouw omringd door gestapelde plastic stoelen in krijsende kleuren.

Op het plein kwam de zon over de daken, verkortte de lange schaduwen en gaf de platanen en de prunus een gouden omlijsting. Een graatmagere kat besloop in zand badende mussen en veinsde onverschilligheid toen de aanval mislukte. De eerste kerkgangers bereikten hun bestemming voor de rest van de middag.

Twee Duitse echtparen pakten stoelen op het terras van Antonio en schikten ze rond de tafels. Hun stemmen vulden de ruimte: “Was je toen al naar huis?… nou dan heb je wat gemist. Dat vrouwtje van Antonio…. Hoe heette ze nou toch?” De corpulente vijftiger knipte ongeduldig met zijn vingers.

“Ana,” zei zijn vrouw droog. “Met één N.” Haar man knipoogde naar zijn vriend.

“Ze schold Antonio uit omdat hij aandacht schonk aan Mariza, dat dienstertje dat jou altijd Mein Herr noemt.”

Hij lachte luidruchtig, zich niet bewust van de opgetrokken potloodwenkbrauwen van twee Engelse dames die plaats namen op het terras van Manuel. Ze zaten altijd op de blauwe stoelen, zelfs nu Manuel er nog niet was. Ze hielden niet van de trage bediening door Antonio en zeker niet van de Duitsers die altijd op de groene stoelen zaten.

Ze groetten minzaam en accepteerden zuinig een wedergroet. Manuel vond enige genade in hun oordeel; hij was dan wel Portugees, maar hij was ook een beetje Engels, want hij leek sprekend op zijn naamgenoot in Fawlty Towers. Ze omklemden grote tassen, waarin ze haakwerk en zakdoekjes verstopten en niet te vergeten ansichtkaarten die naar verre nichten en neven moesten worden verstuurd. Uit die tassen kwamen nu waaiers met Chinese karakters. De prille zonnestralen werden weggewuifd, voordat zij de kans kregen wat kleur te schilderen op de gezichtjes met een mimiek van eeuwig onrecht. Hun gebelgdheid gold alles wat Portugal kon worden toegerekend: de hitte, het eten dat de stoelgang vertraagde, de slappe thee en het ruwe gezelschap dat hen belaagde met continentale manieren.

Vanuit de coulissen van struiken en heesters in de smalle border tussen het plein en de straat hoorde ik een mooie bariton en een schorre jongensstem. Een hond deed blaffend mee. Er kwam een eigenaardig gezelschap tevoorschijn. Het imposante lijf van Sam achter een ouderwetse kinderwagen waaruit een gitaar stak. Pedro, klein van stuk en lelieblank, met een slappe hoed op zijn donkere krullen en Mario die zich op een plank met wieltjes liet trekken door een vlekkerige hond. Sam zong in het weekeinde Beatlessongs op een houten podium op het terras van Pedro.

Hij was tijdens een reis door Europa in Cascaïs gestrand. Hij raakte bevriend met Pedro, die zijn studie had afgebroken om de zaak van zijn overleden vader voort te zetten. Samen bedachten ze vermaak voor de stamgasten, dat door de twee andere uitbaters niet werd gewaardeerd.

Mario bevond zich meestal in hun gezelschap. Hij had een kunstarm, waaraan een bedelnap was gemonteerd. Zijn gezicht was zo verminkt dat zijn grimas zowel een lach als een pijntrek kon zijn. Uit de kinderwagen kwamen behalve de gitaar: een fles spiritus, een zak houtskool, een doos met ballonnen en een klein schoolbord met gele krijtjes.

Zich half oprichtend op zijn plank schreef Mario de woorden, die Pedro hem dicteerde, met zijn goede hand op het bord:

Vandaag: Verse baars, net gevangen!

Incl. Een fles Vino Verde: 800 escudo

Onze zanger Sam Lopez zingt Beatlesliedjes

Ballonnen voor de kleintjes

Alleen bij Pedro, vanaf 13 uur

De tekst op het schoolbord was duidelijk gericht op zowel de Engelse dames als de Duitsers in de rode golfbroeken, die kenbaar maakten, dat het tijd was voor hun eerste consumptie.

“Hij liegt,” klonk de stuurse stem van Antonio die zijn terras op liep. “De vissers varen niet uit op de dag van De Heer.” Antonio was alleen, Ana was niet meegekomen.

Met veel lawaai opende hij zijn rolluik en ordende de stoelen zonder Pedro een blik te gunnen. Nadrukkelijk plantte hij zijn menubord met vetgedrukte letters tegen de gevel. Hij wikkelde zich onhandig in zijn sloof, bevochtigde zijn dikke wijsvinger en sloeg de bladzijde van een piepklein blocnootje om. De vrouwen bestelden mineraalwater en de heren bier.

Pedro tuurde, wipte van het ene been op het ander, zwaaide, floot en riep: ‘Dag mama, hallo oma, kom hier lieve tantes!’ Na deze begroeting plaatste Pedro grote roosters naast het podium van Sam, terwijl Antonio somber toekeek. Sam stak de houtskool met spiritus aan. Mario wendde zijn verminkte gezicht af. Hij was bang voor vuur en vertelde steeds weer waarom. Hij en zijn broertje wilden een bommetje maken van een blikje, watten en benzine. Het was lang geleden, maar zijn handicap herinnerde hem daar nog steeds aan.

De moeder, de oma en de tantes zaten niet op het terras, maar op de banken rond het plein; de hond strekte zich gapend uit en legde zijn lelijke kop op de voeten van de moeder van Pedro.

Een Engels gezin voegde zich bij de witte dames. Ze groetten elkaar hartelijk. “Wat een prachtig weer, in Manchester regent het al de hele week.” Twee roodharige jongetjes in korte broeken gaven keurig een hand.

Hun begroeting werd overstemd door Mariza en Ana, die luid kibbelend het plein opliepen, de gasten en Antonio negerend. Ana was begin veertig; klein en slank en ze maakte sierlijke gebaren met haar vinnige handen en versnelde haar pas om de lange blonde serveerster bij te houden. Antonio stond er verslagen bij. Zijn wenkbrauwen overschaduwden donkerblauwe ogen. Hij schudde traag zijn krullenkop en tapte bier voor de Duitsers.

De broertjes aaiden de snurkende hond. Ana opende de kassa en begon ratelend het muntgeld te tellen, terwijl haar bijna zwarte ogen de stand van zaken peilden. Haar man streek het bier af, zette de glazen op een dienblad en gaf dat aan Mariza zonder haar aan te kijken.

Een pruttelend geluid: Manuel scheurde met zijn Vespa over het plein en remde vlak voor zijn café, stalde de scooter tegen een boom en begroette zijn Engelse klanten vriendelijk. Manuel en Antonio waren concurrenten en vrienden tegelijk en ze volgden de zoon van hun overleden collega August met argusogen.

Bij Pedro zat het terras altijd vol, want er heerste een losse sfeer en er werd snel bediend. Mario probeerde er met zijn bedelnap wat geld af te troggelen. Dat stoorde niemand, maar als hij bedelde op het terras van Manuel en Antonio werd hij weggejaagd.

De Duitsers rekenden af, stonden op en liepen in de richting van de kleine vissershaven bij hotel Baja. Een luidruchtig groepje kwam hen tegemoet. Sam stemde zijn gitaar en smeerde zijn keel met bier. Pedro haalde de sloten van het meubilair en zong: “Let it be, let it be, let it be.” Verder kwam hij niet.

De stoelen en tafels waren nog niet neergezet, of uit alle hoeken verschenen de stamgasten: Portugese vrienden, die uitbundig werden begroet, twee schilders uit Amsterdam en gastarbeiders, die zich in het weekeinde kwamen uitleven. Voor de dichters was het nog te vroeg, maar zij zouden later op de dag ook zwichten voor de port. Het vuur in de barbecues werd getemperd en de oma van Pedro zette dertig steken op voor de mouw van een nieuw kleinkind.

De Engelse jongen riep: “Waar blijft die vis?” Zijn jongere broertje liet de hond in de steek, wees op de roosters en riep: “Ik wil nu vis!” Het was alsof hij een wachtwoord sprak, want opeens was er vis.

Eerst rook je de pregnante geur van zee en zilt, daarna hoorde je de luide lach van de vissers en toen zag je het geel-oranje-rode palet van oliejassen en zuidwesters. Naast hen liep de kapitein van de vissersboot met een schaapachtige blik in de ogen.

Pedro ontfermde zich over de emmers met vis en hij stopte de kapitein een bankbiljet toe. “Yesterday, all my troubles seemed so far away”, zette Sam in.

De kinderen keken strak toe hoe Pedro de vissen inwreef met olijfolie en ze op de roosters legde.

Het publiek schoof al langzaam met stoel en al naar het terras van Pedro. Oma stopte haar breiwerk in haar tas en strikte een schort om.

De andere vrouwen volgden haar voorbeeld en ze droegen manden met stokbrood en schalen met sauzen en olijven naar de terrastafels. Sam bracht zijn mond dichter bij de microfoon, om zich verstaanbaar te maken, want iedereen deed bestellingen. Miss World 2018 speelde onder de tafel met haar pop, terwijl haar moeder in een grote kom met saus roerde.

Een verrukkelijke geur verspreidde zich over het plein en lokte nog meer bezoekers naar zich toe. Het terras van Pedro was nu helemaal bezet. Antonio leunde onder de luifel tegen de toog en frunnikte aan de slippen van zijn voorschoot. Ana stond met haar rug naar hem toe en poetste glazen achter de toog.

Mariza kwam aanlopen met een dienblad, ze struikelde over de hond die zich had teruggetrokken in de schaduw van de luifel. De hond piepte en Mariza zocht steun. Antonio reageerde als in een reflex, hij pakte haar vast en voorkwam haar val. Zo gebeurde het, maar zo zag Ana het niet. Ze liep naar hem toe en sloeg hem met meer kracht dan haar kleine gestalte deed vermoeden.

Antonio viel tegen de toog. De gepoetste glazen, een stolp met eieren en een stapel asbakken vielen kletterend op de grond, maar de klappen die hij op zijn hoofd en schouders kreeg, overstemden dat geluid. De hond ging er stilletjes vandoor en ook Mariza trok zich terug. Dikke druppels vielen ritmisch op zijn witte overhemd. Hij keek er verbaasd naar en pakte een theedoek om het bloed op te vangen, peuken en eierstruif kleefden aan zijn broek.

Antonio zag wel in dat verweer geen enkele zin had. Zijn kleine vrouw was veranderd in een furie met de kracht van een manwijf. Hij maakte zich los zich van de toog, pakte een fles cognac uit het rek en nam een paar ferme slokken.

Hij zette de fles op Ana’s bevel terug en riep naar Manuel om hulp.

Toen hij uit de schaduw van zijn luifel over het zonnige plein tuurde sloeg zijn neerslachtigheid om in blinde drift. Alle klanten zaten en stonden rond het podium van Sam en de barbecues. Sommigen klommen zelfs op zijn stoelen om Sam beter te kunnen zien.

Zijn buurman Manuel zag hem niet aankomen, want hij stond naar Sam te kijken, terwijl ook zijn klanten werden weggelokt door de muziek en de geurende vis. Antonio rukte een stoel weg onder een jongetje met een ballon. Het kind viel ongelukkig, maar Antonio merkte het niet. Hij rende als een stier naar de groep rond Pedro en maaide in het wilde weg. Hij raakte een vrouw, die haar bord met vis liet vallen op het overhemd van haar buurman. De saus liep traag van zijn mouw. Hij mepte naar de kapitein van de vissersboot, die naar zijn schouder greep en struikelde over de plank van Mario. Bijna glipte de stoel uit zijn handen, maar hij herpakte hem bij de poten om nog harder te kunnen slaan.

Mario lag op de grond half onder een tafel. Met zijn goede hand bediende hij zijn mobiele telefoon.

Omstanders probeerden Antonio af te remmen en ook Manuel kwam nu toegesneld, maar iedereen die hem te na kwam kreeg een snoeiharde klap. Antonio kwam nu rechtstreeks op Pedro af, die de omvang van het gevaar meteen begreep. Hij maakte een sprint, maar struikelde. De stoel raakte hem zo hard op het hoofd, dat hij viel en bleef liggen.

Zijn honger naar wraak was nog niet gestild want Antonio draaide zich om naar de gasten die van de eerste schrik waren bekomen.

Een groep mannen kwam hem dreigend tegemoet. Zwijgend, maar de vuisten spraken voor zichzelf. Het werd muisstil, alleen het kind van de ballon snikte nog wat na. Sam had het podium verlaten en hij hielp Mario op zijn plank.

Mario slingerde zich als een slang door het publiek, langs omgevallen stoelen en tussen gebroken borden. In zijn haast duwde hij een barbecue omver. Gloeiende houtskool viel in de border. Vlammen lekten snel omhoog langs takken van de droge heesters. Het publiek week voor het gretige vuur. Antonio bedwong de langzaam naderende mannen met zijn stoel, als een dompteur zijn tijger. Er was een wirwar van vuisten en heen en weer vliegende stoelen, en opvlammend vuur.

Toen alles voorbij was overzag Sam het strijdtoneel. De Engelse dames, de gastarbeiders, de schilders en de kinderen waren allemaal verdwenen. De hond deed zich tegoed aan de vis. Antonio lag roerloos met een hoofdwond voor de ingang van zijn bar. De moeder, de oma en de tantes bogen zich over Pedro, die langzaam bijkwam. Sam vond een emmer water en bluste de vlammen. Hij pakte een stoel uit het vuur, waarvan de leuning plakte van stollend bloed. Het geluid van sirenes kwam snel dichterbij. Ana knielde naast Antonio en streelde heel even de krullen van haar man. Ze stond moeizaam op en liep met kleine passen naar Mariza; tergend langzaam als in een modern ballet. Mariza spreidde haar armen. “Dat niet, niet weer vechten,” smeekte Sam. Mariza omklemde als een worstelaar de schouders van Ana en Ana op haar beurt gaf een felle ruk aan Mariza’s hoofd. Ze trok het mooie gezicht dwingend naar zich toe alsof ze ging bijten. Sam opende en sloot zijn mond en staarde vol ongeloof naar de scène voor hem, die een heel ander plot kreeg dan waar hij bang voor was.

De vrouwen kusten elkaar hartstochtelijk. Hun handen zochten, graaiden, streelden en omvatten, terwijl de monden elkaar telkens weer hongerig vonden. Sam keek van de verstrengelde vrouwen naar de stille gestalte van Antonio als een acteur in een B-film.

“Wat is hier gebeurd?” Een vastberaden agent pakte hem stevig bij de arm. Sam liet zich willoos naar een arrestantenbus leiden. Hij zag hoe een ambulancebroeder zich over Antonio boog en een ernstige blik wisselde met zijn collega.

Een agente trok de vrouwen tactvol los uit hun omhelzing.

Sam fluisterde zwakjes: “Die vrouwen hebben het gedaan, snappen jullie dat niet?” Maar hij dacht op hetzelfde moment aan zijn verlopen verblijfsvergunning en aan de problemen in eigen land. Hij keek de agent recht aan en zei luid: “Ik weet het niet, ik heb niets gezien, ik stond daar gewoon te zingen.”

“Ja, ja,” schamperde de agent in haperend Engels: “Zingen, dat zeggen ze allemaal.”

Hij deed plastic handschoenen aan en trok de bebloede stoel voorzichtig uit Sams hand. Zijn collega verliet de vrouwen en haakte de handboeien los van haar riem.’

Greet had schuin over de bladzijde met potlood geschreven: ‘Ik ben ernaartoe gegaan en ik heb de agenten verteld wat ik had gezien. Dat viel niet mee, niet alleen vanwege de taal, maar ook omdat ze rotsvast geloofden in de schuld van Sam. Ik heb hem gered en de rest is bekend: eerst bleef hij bij mij in Portugal, daarna volgde hij me naar Nederland. Daar zijn we getrouwd.’

Camiel draaide de bladzijde om, maar werd teleurgesteld: blanco. Wat een hinderlijke gewoonte van die vrouw om te stoppen, als het echt spannend werd.

Waarom had ze het belangrijkste niet opgeschreven: wat daar gebeurde in die hotelkamer in Cascaïs, waarvoor ze haar gezin verliet en waardoor ze het vertrouwen van haar burgers in Brabant verkwanselde.

Camiel stelde zich de hotelkamer voor: Greet in bikini op haar balkon, met een glas Vino Verde in haar hand, bijkomend van de toestand op het plein. De bikini is felrood, nee wit en ze draagt een zonnebril van Ralph Lauren. Dan wordt er op de deur geklopt. Ze trekt een doorschijnend hemd over haar bikini aan en doet open. Voor de deur staat Sam met een bos mimosa en een fles champagne.

Ze zet de bloemen in een waterkan, terwijl Sam de champagne ontkurkt. De zonnebrillen gaan af en ze drinken. Springt er een vonk over? Hij geeft een handkus, zogenaamd om haar te bedanken, maar zijn mond gaat verder omhoog naar het kuiltje van haar elleboog (Camiel dacht aan de reactie van Fien als hij haar elleboog streelde of de schelp van haar oor).

Sam is al bij haar hals op weg naar de oorschelp. Greet weert een beetje af, maar dan zoeken haar lippen de zijne en ze geeft zich over aan haar verlangen.’ Dat was meestal de laatste zin in de boekjes van Fien, die hij uiteraard nooit las.

Camiel fantaseerde hoe het verder ging. Hij zag hoe het hemd op de grond viel en de hand van Sam de sluiting van de bikini loshaakte. Hij zag hun omhelzing en voelde dat hij bloosde. Hij legde het schrift neer. Wat haalde hij zich nu weer in het hoofd? Waarschijnlijk hadden ze alleen maar wat gepraat.

Camiel grinnikte: ‘En een aantal gevoelige punten aangeraakt.’

Hij legde het schrift terug op de stapel en ging verder met zijn eigen verhaal.

Camiel: ‘Sam was afkomstig van de Caribische eilanden, hij beschikte over een onweerstaanbare charme en een aanstekelijke lach. Hij bewoog zich soepel en was overal, waar iets te beleven viel, het middelpunt van het gezelschap en hij zorgde altijd voor een verrassing.’

Zo brachten Sams vrienden op de receptie na de installatie van Greet hun muziekinstrumenten mee en toverden de stijve bijeenkomst om tot een vrolijke boel.

Gijs, die wekenlang bezig was geweest met de organisatie van de plechtigheid, liep woedend weg omdat de sprekers, die hij moest aankondigen onvindbaar waren in de swingende massa. Greet stond naast de cadeautafel toe te kijken hoe Sam een salsa danste met Tara, die haar pumps had uitgeschopt.

Sindsdien kon er geen receptie voorbijgaan of Sams vrienden waren van de partij. Ze brachten behalve muziek ook exotische hapjes mee. De rekening werd stilzwijgend door Camiel betaald.

Over de strenge regels in de nota Goed aanbesteed repte niemand. De bakker, de slijter en de snackbar mopperden wel, maar ze durfden niet te protesteren uit angst hun grote klant voorgoed te verliezen. Sam gedroeg zich overal als de baas van het spul, was dikke maten met de directeuren van de vuurwerkfabriek, de journalisten en de leden van de gemeenteraad. Zonder enige schroom gaf hij commentaar op gevoelige kwesties en zijn melodieuze stem klonk er overal boven uit.

Greet werd 50 in het jaar dat zij en Sam vijf jaar waren getrouwd. Sam ontvoerde haar uit het stadhuis met de dienstauto, die normaal alleen door de burgemeester en de wethouders werd gebruikt voor dienstritten.

Pas na een week meldde Greet zich gebruind en stralend bij het secretariaat. Zij toonde zich berouwvol over de afspraken, die verzet moesten worden door haar romantische uitstapje. De dienstauto stond met een kras over de hele lengte van het linker portier in de brandweergarage.

De volgende dag opperde Greet dat het misschien beter was dat ze zelf niet meer achter het stuur kroop. Dat de nieuwe dienstauto, een zwarte BMW uit de 500 serie, voortaan op afroep zou worden bestuurd door een vriend van Sam, wekte geen verbazing. Op welk begrotingshoofdstuk zijn salaris stond was een goed bewaard stadhuisgeheim.

Behalve muzikanten, cateraars en een chauffeur dankten we ook de komst van een grafisch kunstenaar aan hem. Hij had Voorlichting ervan overtuigd, dat ons logo en het briefpapier ouderwets waren.

Sindsdien stuurden wij onze dwangbevelen, belastingaanslagen en ontslagbrieven op champagnekleurig papier met een zilveren rand van gestileerde Elfjes met daaromheen de letters: mooi. Menig geadresseerde gooide de enveloppe met een aanslag of een aanmaning ongeopend weg in de veronderstelling dat het ging om een reclame voor kosmetica.

In de notities stond weinig over Sam. Hij werd nog een keer genoemd in de beschrijving van het huwelijk, dat door Camiel als Jan van Speyk werd gesloten. Ze toonde zich verbaasd, dat Sam optrad als getuige, ceremoniemeester en zanger zonder dat zij er iets van wist.

Camiel gaf toe: ‘Hij deed dat met flair, maar hij miste duidelijk een goede zangopleiding.’

Camiel was nerveus in de week voor het huwelijk van de dochter van de commissaris van de Koningin. Hij had een mooie tekst geschreven over een knallend huwelijk en met een grapje over een gillende keukenmeid. ‘Best aardig,’ vond Fien, die de toespraak bijna uit haar hoofd kende.

Het kostuum van Jan van Speyk werd door een zwijgzame coupeuse op maat gemaakt.

Zij verontschuldigde zich niet toen ze hem in zijn arm prikte. De avond voor de bruiloft werd er aangebeld. Een man in een regenpak gaf hem een grote enveloppe met zijn naam er op en ‘HEDEN LEZEN.‘

Er zaten tien vellen in met grote letters, zodat zijn design leesbril het effect van de historische ambiance niet kon bederven. Hij wierp zijn eigen toespraak in de prullenbak en begon opnieuw te oefenen voor de gangspiegel. ‘Hij is wel ietsje beter,’ concludeerde Fien.

(Hij gaf geen nachtzoen.)

De volgende morgen werd hij wakker van de grote bel op de kinderwekker, die Fien bij Kijkshop had gekocht omdat ze niet overweg kon met de radiowekker, die ernaast stond.

HET WAS DONDERDAGOCHTEND 24 MEI 1999.

Camiel: ‘Het was de dag dat ik mijn eerste huwelijk ging sluiten. Ik was nog maar net klaar met scheren, toen de deurbel ging. De coupeuse liep zonder groet naar binnen met het kostuum over haar arm. “Ik kom u ook schminken,” zei ze, terwijl ze een beautycase op tafel zette. Dat was hard nodig, want een leeftijdsverschil van bijna dertig jaar vroeg om een ingrijpende grime. Ze legde me uit hoe ik het later zelf kon doen. Ik vroeg Fien om even goed op te letten.’

Een half uur later kauwde Jan van Speyk een broodje pindakaas weg.

Fien was nog druk bezig met haar garderobe.

Camiel: ‘Ik schrok van de oerwoudkreten die uit de slaapkamer kwamen. De inhoud van haar kledingkast lag over ons bed uitgespreid. Uiteindelijk kwam ze de kamer binnen in het nieuwe pakje, dat we samen hadden uitgezocht.

“Weet je echt zeker dat het niet dik maakt? Is de rok echt niet te kort?” Ik had een vaste tekst voor dit soort scènes: “Niet voor de mooiste benen van Elft.” Dat was blijkbaar geen maatstaf, want ze vroeg opnieuw: “Kan het wel, boven de knie?” Ik zweeg, omdat ik niet zeker wist of Jan van Speyk het oordeel van Camiel Canard wel deelde.’

Later bleek, dat iedereen het pakje mooi vond en het werd een knallend feest. De bruid was gekleed in een creatie van een Franse couturier: de japon was van voren kort en van achteren lang en voorzien van een sleep, die net als de sluier van kant was gemaakt. Fien was idolaat, maar Camiel vond het maar een vreemd geval.

Camiel: ‘Mijn toespraak ging perfect: ik hoefde mijn keel niet één maal te schrapen. Ik vergat alleen te zeggen: “Dan verklaar ik nu als ambtenaar van de burgerlijke stand van de gemeente Elft, dat het huwelijk is gesloten.” Ik was de hele dag bezorgd, dat het niet geldig was, maar Greet zei, dat het niets gaf, als de akte maar was getekend. Nou dat wist ik zeker, want de mooie pen mocht ik houden.’

’s Avonds was er een banket op een schip, dat langs de loskade voer, waar het vuurwerk zou worden afgestoken. Sam zong, praatte de flauwe sketches als een cabaretier aan elkaar en kondigde de sprekers aan met de stem van een heraut. Toen de laatste toespraak was uitgesproken, die niemand had kunnen verstaan door het geroezemoes van stemmen, het gerinkel van glazen en het gekletter van bestek, nodigde Sam iedereen uit naar het dek. De ah’s en oh’s stegen synchroon met paarse, lila en roze pijlen. ‘Dit is nieuw vuurwerk,’ zei de bruidegom trots tegen Camiel. ‘Speciaal voor deze gelegenheid geïmporteerd uit Cuba, we brengen het de volgende maand in de verkoop.’

De stemming zat er goed in, want het ging weer goed met de fabriek. De uitbouw voor het nieuwe kantoor werd te klein, want het aantal arbeidsplaatsen was toegenomen. Een zegen voor Elft na jaren van werkloosheid. Het feest ging tot diep in de nacht door.

Er werd gedanst, maar Camiel kon niet meedoen omdat hij zo zweette in zijn kostuum, dat hij op verzoek van het bruidspaar had aangehouden.

‘Wat jammer dat het maar één keer wordt gedragen,’ schreeuwde Fien boven de muziek uit. Ze danste een soort rock and roll met Gijs en haar rok was door het gedraai met haar heupen tot ver boven de knieën opgeschoven. Greet was het roerend met haar eens. Ze vertelde dat het op 31 januari 2002 precies twee eeuwen geleden zou zijn dat Jan van Speyk was geboren en ze beweerde met stelligheid dat hij als kind bij pleegouders in Elft had gewoond, voordat hij naar een weeshuis ging.

Het duurde niet lang of iedereen sprak over het Van Speyk Jaar en over de promotionele kansen die dat kon bieden voor zowel Elft als de fabriek.

Het jaar 2002 zou het jaar van de held worden. In de roes van de champagne en de euforie van het vuurwerk, werden zelfs de vertegenwoordigers van het ministerie van Defensie enthousiast. De commissaris van de Koningin had haar belofte om ‘een duit in het zakje te doen’ ten overstaan van eenieder al uitgesproken.

Er volgden maanden van vergaderen en overleg. Toen de vuurwerkopslag in Enschede ontplofte in mei 2000 werd overwogen de viering af te gelasten. In een besloten raadsvergadering werden alle argumenten vóór en tegen gewisseld. Een meerderheid stemde uiteindelijk voor de viering.

Camiel hoorde tijdens de koffieronde, ‘dat Van Speyk niets te maken had met Enschede, dat de vuurwerkfabriek slechts sponsor zou zijn van de viering en dat niet de indruk mocht worden gewekt dat de fabriek in Elft ook kon ontploffen.’

De ramp in Enschede had grote indruk gemaakt in Elft, maar de burgers spraken op verjaardagen en op de markt nog steeds vol vertrouwen over Van Klapwijk.

Toen op 11 september 2001 twee vliegtuigen zich in de torens van New York boorden, werd er opnieuw gediscussieerd over afgelasting. Met dezelfde argumenten als in de vorige vergadering, besloot de raad nu unaniem om het feest te laten doorgaan.

De brand die vier maanden later in Volendam plaatsvond in café Het Hemeltje, beroerde de bevolking veel meer. Volendam was dichtbij en er waren jonge mensen verbrand, die net als de jeugd van Elft, Oudejaarsavond vierden in de kroeg. Dit kon elke ouder elk jaar overkomen!

1 JANUARI 2002

Camiel: ‘Ik stond in een hoog gebouw en ik was op zoek naar de uitgang. Ik kon niet naar beneden en ook niet terug.’

Het was de droom die hem wel vaker kwelde en die hij toeschreef aan zijn angst voor de hoge positie als held, die hij met trots had aanvaard, maar waar hij ook al spijt van had. Hij ontwaakte moeizaam totdat het nieuws van het radiojournaal tot hem doordrong.

Brand in Het Hemeltje in Volendam! Er was sprake van dodelijke slachtoffers en gewonden met vreselijke brandwonden. Een stom ongeluk met kerstversiering had rampzalige gevolgen. Camiel maakte Fien wakker en samen luisterden ze naar het nieuws, dat hen de rest van de dag bezighield. Fien belde met vrienden, Camiel dacht aan een collega, die op de laatste bodedag in Volendam nog trots over zijn familie sprak.

Op de maandagmorgen daarna wachtte een groep ambtenaren tot de deur van de burgemeesterskamer openging. Er werd niet zoals anders gelachen om een mop, of om de wanprestaties van Elft Voorwaarts. Camiel groette de gemeentesecretaris, Wout van Algemene Zaken, Gerard van Juridische Zaken, Cees van Bouw- en Woningtoezicht, Rianne van Voorlichting en Carla van Integrale Veiligheid.

Camiel had Greet niet zien binnenkomen. Blijkbaar was ze heel vroeg begonnen. Hij duwde de serveerwagen langs de sombere groep en opende de deur zonder kloppen. Greet zat al aan de ronde tafel en de brandweercommandant zat naast haar. Voor hen lag een dik dossier. Ze reageerden niet op de binnenkomst van de bode.

Camiel schonk koffie in en betreurde het, dat hij zijn bril niet op had. Hij kon de titel op het dossier niet lezen, maar de letters VERTROUWELIJK en de jaartallen 1993 en 2001 waren duidelijk, evenals het logo van de brandweer.

‘Toen ik voor de tweede koffieronde binnenkwam,’ hoorde ik Greet aan haar ambtenaren vragen: “Hoeveel gebruiksvergunningen zijn er de afgelopen acht jaar verleend?” Cees antwoordde kalm: “Er is wat achterstand,” en de gemeentesecretaris ondersteunde zijn woorden met de mededeling, dat de noodzakelijke personeelsuitbreiding op Bouw- en Woningtoezicht, nooit was gehonoreerd, integendeel: er was een vacaturestop ingevoerd. De vergunningen waren blijkbaar geen prioriteit.

“Wees er maar zeker van: die krijgen nu topprioriteit,” sneerde Greet. “Toen die Boeing op de Bijlmer viel, kon je nog denken: wij hebben geen luchthaven. Maar dames en heren, Elft heeft net als Volendam veel cafés en we hebben hier net als in Enschede een vuurwerkopslag. Ik heb een jaar lang geprobeerd antwoorden te krijgen op mijn vragen over de ramp in Enschede en ik heb ze niet gekregen. Nu ben ik het pappen en nathouden zat!”

Ze pakte het dossier aan van de brandweercommandant, die siste: “Zeg niet dat ik nooit gewaarschuwd heb, mijn dienst…” Greet kapte hem af en vroeg: “Hoe ver zijn jullie met de cafés?” Wout stak twee vuisten op. “Bedoel je soms nul achterstand?” vroeg Greet sarcastisch.

Carla bladerde in haar dossier en Rianne pende driftig op haar blocnote. Opeens stak ze haar vinger op. “Het is misschien een domme vraag, maar wat is dat eigenlijk, een gebruiksvergunning?”

De brandweercommandant legde uit, dat je voor een hotel, een café of een dancing, maar ook voor een ziekenhuis behalve bouwvergunningen, horecavergunningen, milieuvergunningen en een exploitatievergunning ook nog een vergunning moest hebben, waarin het gebruik van de ruimte, de brandveiligheidsmaatregelen, de nooduitgangen, en het maximum aantal bezoekers werden vastgelegd. Aan de gezichten van de anderen was te zien, dat zijn uitleg niet overbodig was.

“Hoeveel vergunningen in totaal?” vroeg Greet, haar stem was nu heel laag.

De brandweercommandant antwoordde dat er in totaal veertien vergunningen waren afgegeven, waaronder één aan het hotel en één aan de discotheek. Hij knikte naar Greet en zij vulde hem onmiddellijk aan. “En dan is er nog een bouwvergunning voor de uitbreiding van de vuurwerkfabriek, ondertekend door Tara, als locoburgemeester.” Niemand deed een mond open.

Ook niet toen Greet concludeerde dat de achterstand van 236 vergunningen binnen twee jaar moest worden weggewerkt. Dat betekende controleren, aanschrijven, controleren, vergunning verlenen en wederom controleren. “Met twee man erbij gaat ons dat zeker lukken,” stelde de commandant tevreden vast en hij trok zijn uniform recht.’

Camiel herinnerde zich plotseling het voorval, ruim tien jaar geleden toen hij een lamp moest vervangen in de kamer van Tara. Zij voerde een telefoongesprek, terwijl hij probeerde een kast te verschuiven om het snoer te pakken. Hij besloot deze herinnering nog even voor zich te houden en rolde de serveerkar naar buiten. Terwijl hij op de lift wachtte ging de deur van de burgemeester open. De ambtenaren liepen naar de kleine vergaderzaal aan het einde van de gang. De held was amper twee dagen oud.

Camiel vroeg zich af: ‘Kan een mens zich op hetzelfde moment extreem gelukkig en diep ongelukkig voelen? Ja, dat kan, want ik was het.’

Sinds de brand in Volendam sliep hij slecht. Hij fantaseerde zichzelf in slaap met beelden van het Circustheater en Broadway, maar na een paar uur kwamen de echte dromen over steile hoogten zonder uitweg, bruggen zonder wegdek en verdiepingen zonder trap. Hij werd veel te vroeg wakker en woelde zich dan door sombere piekeruren tot hij moest opstaan. Zijn fantasieën waren nu werkelijkheid geworden in de hoofdrol van Van Speyk, met wie hij zich meer en meer vereenzelvigde. Hij kon zich zo goed in de held verplaatsen, omdat die wees was en ooit als kleermaker was begonnen. Hij zag zijn portret op affiches overal in de stad, hij was regelmatig te zien in regionale en landelijke media, zijn profiel was geklonken in een speciale Van Speyk munt.

Hij was dan ook behoorlijk van streek toen een columnist de heldendaad van Van Speyk in twijfel trok. Hij dichtte de ontploffing toe aan onvoorzichtigheid met een brandende pijp. Als fervent niet-roker vond hij dat de meest genante voorstelling van zaken.

Hij was al begonnen aan een ingezonden brief, die hij wilde ondertekenen met Hoogachtend, De held. ‘Onzin!’ riep Fien. ‘De Marine had een eigen Van Speyklied. Dat zongen ze echt niet voor een pijprokende brandstichter. Die Jantjes hebben ooit de Dam bevrijd van wietrokers!’

Camiel: ‘Fien weerlegde elke twijfel over de held met steeds nieuwe vondsten en argumenten variërend van het scoutingvaandel Van Speyk en het café met die naam in Amsterdam tot het monument in Egmond en ik was niet zo gek of we moesten erheen.

De oude Fien veranderde langzaam in mevrouw Van Speyk en dat stond haar goed. Ze had een zeker air als ze door het winkelcentrum liep en ze wilde weer gearmd over de markt gaan.

Ze ging elke week naar de kapper en maakte voor elke maand in het jaar alvast een afspraak met een schoonheidssalon. Ik kreeg het zowaar weer warm als ik naar haar keek, ik nam haar nu en dan mee naar een receptie, ging met haar naar het nieuwe restaurant en ik nam elke vrijdagmiddag weer theeroosjes voor haar mee.’

Op een dag haalde Camiel geld van de rekening en liep naar de juwelierszaak van Zijdeveld. Hij stond lang stil voor de etalage. Door de ruit zag hij damasten stoeltjes en een tafel met een vergulde rand. Op die stoelen zag hij zichzelf en Fien weer zitten: pubers gebogen over een cassette. Ze kozen de goedkoopste ringen, want ze hadden hun spaargeld hard nodig: voor de bruiloft, voor meubelen en linnengoed, maar ook voor de uitzet van de baby, die zich drie maanden daarvoor, tot hun schrik had aangekondigd.

Deze herinnering deed hem besluiten de deur te openen. Hij hoorde de muzikale tingel van de deurbel en beantwoordde de vraag: ‘Wat kan ik voor u doen?’ met: ‘Ik zoek een ring, met een diamant, een diamantje.’

Twee weken na hun trouwdag, werd Fien wakker met buikpijn en bloedverlies. In het ziekenhuis werd de diagnose snel gesteld: een miskraam. Fien kwam zonder kind thuis. Camiel had op elke tafel en elke kast bloemen gezet en hij troostte haar met warme woorden en tedere liedjes. Maar zijn troost bereikte haar niet.

Het was net of er iets stolde. Seks werd een ritueel op de cadans van de kalender en de thermometer, op de golven van hoop en teleurstelling. Uiteindelijk werd het een ritueel met een echo van schuld, schaamte en bitterheid; gevoelens die ze nooit hadden gekend.

De huisarts stelde hen gerust. Fien was immers zwanger geweest. Ze moesten geduld hebben. Camiel stelde het almaar uit om met haar te praten over een kinderloos leven. Hij zelf verlangde zo hevig naar een kind dat hij soms midden in een lied stilviel. Hij had zich nooit gerealiseerd dat zijn toch al weinig vruchtdragende stamboom na zijn dood zou kunnen eindigen en hij de laatste Canard zou zijn.

Daarom gaf hij zich na een jaar op als spermadonor, zonder Fien daarover te raadplegen of in te lichten. Een test vooraf gaf een onthutsende uitslag: hij kon onmogelijk kinderen verwekken en dus was Fien zwanger geweest van een ander. Hoewel hij zich gekwetst voelde, had hij vooral medelijden met Fien. Wat moest hij doen? Het was wreed om Fiens ijdele hoop te laten voortduren. Maar als hij de waarheid opbiechtte zou hij haar in grote verlegenheid brengen.

Camiel: ‘Ik was bang voor het voortbestaan van ons huwelijk. Ik zei tegen Fien: “We laten onze jeugd niet bederven door de ups en downs van de thermometer. We gaan er met zijn tweetjes iets moois van maken.”

Ze maakten een reis naar Egypte en hij gaf haar een terriër, die hem in zijn kuit probeerde te bijten zodra Camiel in zijn eigen stoel ging zitten. Zij noemde het hondje Bébé. Fien ging zich anders gedragen. Ze liet haar haren afknippen als wilde ze hem en zichzelf straffen, ze ging naar de moeder-mavo en werd vrijwilligster in het vrouwenhuis.

De kassabon van de ring brandde in zijn zak. Het was veel geld, meer dan hij zich kon permitteren.

Eigenlijk had hij meteen na de aankoop al besloten het sieraad terug te brengen. Maar intussen lag het fluwelen doosje al twee weken tussen zijn skisokken, omdat Fien daar in de zomer vast niets te zoeken had. Hij wilde een goed moment afwachten om de ring te geven en eindelijk het geheim van hun kinderloosheid te onthullen.

In de loop van 2001 werd het Van Speyk Consortium opgericht, met notabelen met indrukwekkende namen. De gemeenteraad vergat even zuinig te zijn en voteerde 50.000 euro. Op dat moment was de gulden nog in gebruik, maar alle nieuwe uitgaven werden al in euro’s berekend. Het besluit werd nagenoeg unaniem genomen. Er was maar één tegenstem.

Camiel zag het nog zo voor zich. ‘Die linkse rakker begon weer over het schoolzwemmen en over potverteren en hij vond het feest, zo kort na de ramp in Enschede, toch niet gepast. Maar hij vroeg zich vooral af wat de link was tussen Elft en Van Speyk. “De vuurwerkfabriek eikel!” siste de fractievoorzitter van Elft Zelfstandig. Hoewel zijn microfoon uitstond, klapte het publiek spontaan.’

Greet riep dat de gemeentewet verbood dat het publiek klapte, waarna het applaus nog luider werd. Defensie had beloofd een taptoe te organiseren, de vuurwerkfabriek wierp zich met een bijdrage van 100.000 euro op als hoofdsponsor op voorwaarde, dat de meeste evenementen namens het bedrijf werden georganiseerd.

En zo begon Camiel zijn bestaan als held, al een paar maanden vóór het begin van het jubileumjaar. Hij bezocht vergaderingen, poseerde voor reclamefolders voor vuurwerk en liet zich door schoolkinderen interviewen alsof hij nooit anders had gedaan

DECEMBER 2001

Ze kwamen met zijn drieën de kamer binnen, die voor Van Speyk was vrijgemaakt.

‘Moeten we meneer Van Speyk zeggen of meneer Canard?’ zei het bijdehandje met de paardenstaart.

‘Noem me maar Jan,’ zei Camiel diplomatiek. Het jongetje met de bril schreef het op. ‘Vindt u het niet zielig voor uw vrouw, dat u zich zomaar opblies?’

Camiel schoot in de lach bij de onvermoede dubbele betekenis van de vraag. Inderdaad, hij blies zich op, als een bode, die zichzelf voorbijstreeft.

‘Ja, het is wel zielig voor mijn vrouw,’ antwoordde hij. ‘Maar ik deed het om het vaderland te redden.’ De kinderen keken hem vol ongeloof aan.

‘Hebben jullie dat niet geleerd? Heeft meester dan helemaal niets verteld?’

‘Juf Rietje, wij hebben geen meesters meer op school,’ corrigeerde het derde kind.

‘Zij zegt, dat we het zelf maar moeten uitzoeken. Daarom zijn we hier.’ Camiel vroeg of ze al op internet hadden gekeken.

‘Ja, maar er stond niks interessants, alleen iets over stomme Belgen en politiek.’

De jongen met de bril sprak de zin uit alsof hij al een halve eeuw werd lastiggevallen door Belgische politici.

‘Dan gaan we nu samen kijken,’ zei Camiel.

Hij kroop terug in zijn rol als bode, gaf de kinderen chips en cola en nam ze mee naar de computer in de bodekamer.

‘Hoe heeft hij dat nou gedaan, meester?’ Camiel was gevleid en hij voelde zich helemaal thuis in de rol van onderwijzer. Nog een roeping die hij dankzij zijn moeder was misgelopen.

Hij antwoordde: ‘Niemand kon het navertellen, Sharon,’ want hij wist nu hoe die leuke kinderen heetten. ‘Maar hij heeft het vast heel heldhaftig gedaan, niet met een pijp, want helden roken niet. Misschien wel met een pistoolschot. En jongens, die Belgen zijn niet stom, maar pienter, want ze hadden het schip met al dat kruit bijna in hun bezit, en als dat was gebeurd, oei, oei!’

Samen lazen ze op de monitor hoe de kanonneerboot van de jeugdige militair op de Schelde aan lagerwal was geraakt, vlak voor Antwerpen. Hoe Van Speyk met de moedige zin ‘Dan liever de lucht in’ zijn schip, de bemanning en zijn belagers opblies.

‘Hoe weten ze nou, dat hij dat gezegd heeft, niemand kon het toch navertellen?’ Camiel wees een passage op de website aan: hij had de avond ervoor tegen de bemanning gezegd, dat hij het zou doen, als de vijand het schip in bezit zou krijgen. Zes ogen keken hem vol verwachting aan. Hij liet de foto zien van het graf in de Nieuwe Kerk, vlakbij Michiel de Ruyter. Kevin lachte spottend:

‘Hebben ze hem bij elkaar geveegd en in een sigarenkistje gedaan? Of in een vaas net als mijn oma?’ De andere kinderen lachten met hem mee.

Toen vroeg Elsa ernstig:

‘Zijn de Belgen nog steeds gevaarlijk?’ Camiel antwoordde:

‘Nu niet meer. Tweehonderd jaar geleden wilden ze niet meer bij Nederland horen en daarom kwamen ze in opstand tegen koning Willem I. Dat gebeurde in 1830 na de opvoering van een opera in het Munttheater in Brussel. Maar nu wil Nederland de Belgen er zelfs niet eens meer bij hebben.’ Dat laatste verzon hij uit wrok aan het adres van zijn spoorloze voorouders.

Kevin duwde zijn bril op zijn neusbrug en schreef ook die laatste zinnen in het verslag. Hij onderstreepte ze netjes met twee lijnen en vroeg:

‘Welke opera?’ Camiel liet het zien: De stomme van Portici.

‘Dat is niet cool,’ zei Kevin.

Camiel liet ze uit en vroeg: ‘Gaan jullie nu alles aan juf Rietje vertellen?’ Sharon haalde haar schouders op en trok een rimpel in haar neus. ‘Ik weet niet of ze dit wel zo interessant vindt. Maar ze wil wel een foto van u, met een handtekening.’ Camiel werd nu echt nieuwsgierig naar Rietje, ook al schatte hij haar educatieve capaciteiten niet hoog in.

‘Ach, ja,’ schreef Camiel met een glimlach.’Dat is allemaal alweer bijna tien jaar geleden. Die kinderen zijn nu allang journalist, of onderwijzer of historicus of misschien wel toneelspeler. Misschien had ik daar zelfs een beetje de hand in gehad.’

APRIL 2011

Camiel pakte een schriftje van de stapel, gaf Fien een zoen en begon aan een stevige wandeling. Hij moest ernstig nadenken over een tekst die hij de vorige dag had gevonden. Hij liep langs de rivier en werd nog steeds na zoveel jaren getroffen door de afwezigheid van de karakteristieke toren van de vuurwerkfabriek. In plaats daarvan zag hij de hijskranen van het bouwbedrijf en slanke woontorens die als bamboestammen omhoog schoten.

‘Elft herrijst,’ dacht hij bitter, maar ook verheugd, want binnenkort verhuisden Fien en hij naar een mooie seniorenflat in één van die torens. Zij gingen het huisje verlaten waarin ze ruim veertig jaar hadden gewoond. Ze hadden de huurwoning snel toegewezen gekregen toen ze moesten trouwen.

In de flat kregen ze twee keer zoveel ruimte en dankzij zijn bijverdiensten als held, kon Fien een mooie keuken uitzoeken. Er lagen folders her en der in de kamer en elk weekeinde trokken ze eropuit om showrooms te bezoeken. Hun gesprekken gingen vooral over kranen, stoomovens, kookeilanden en ijsblokjesmachines.

Camiel: ‘Over Greet spraken we niet meer en Fien had al weken geen opmerking gemaakt over haar plan, de politie in te lichten over de foto die Greet mij had gegeven. Toch wist ik dat ze het niet was vergeten. Fien spaarde dat soort informatie op, als een boekhoudster. Het kon maanden duren, maar als het haar goed uitkwam haalde ze de winst- en verliesrekening tevoorschijn.’

Hij nam zich wederom voor om Greet te bezoeken, hoewel hij wist dat hij morgen wel weer een reden zou vinden om dat niet doen. Nu hij dichter bij de kern van zijn verhaal kwam, kostte het hem ook meer moeite om te schrijven. Alsof hij tegen de wind fietste, gedachten botsten in zijn schedel en steeds vaker zocht hij zijn toevlucht in een wandeling of een sudoku. Was dit nou het schrijversblok? Of was hij te laf voor de confrontatie? Camiel zocht een houten bank en zag de graffiti. Ja, hier had Greet haar twijfels opgeschreven. Hij nam het schrift uit zijn jaszak en las de tekst met de vreemde titel nog eens rustig over: Puck fuck Ans!

6 APRIL 2002

Greet: ‘De rivier sluimert. Een logge nevel dempt de gloed van de avondzon. Een prima decor voor mijn stemming. Ik hoor het minister Ien Dales nog zeggen: Een beetje integer bestaat niet. De vraag hoeveel flessen wijn je mocht accepteren met kerst beantwoordde ze met: “Nul,” want als een beetje integer niet bestond, dan bestond een beetje kreukbaar ook niet.

Het sloeg in als een bom, want elk van haar toehoorders vond dat deze opmerking niet op hem of haar van toepassing was. De overheid was immers van nature integer.

De burgers waren minder verontwaardigd. Die dachten niet zozeer aan kerstpakketten, als wel aan brieven, die niet of te laat werden beantwoord, aan willekeur en wachttijden bij het loket en aan een ten onrechte geweigerde bouwvergunning als het hun eigen dakkapel betrof of een vergunning die ten onrechte was verleend als het ging om de serre van de buren.

Het Genootschap van Burgemeesters nam de handschoen van de minister met tegenzin op. Wat was nu eigenlijk het probleem? Wie sprak ze waarop aan? Wat betekende deze stemmingmakerij voor het imago van het ambt? Moesten de goeden nu onder de kwaden lijden?

Er kwam een boekje uit met de pedante titel Mores leren, maar ook dat viel slecht. Het was na de diepe recessie van de jaren ’80 en de lange periode van de buikriem aanhalen en op een houtje bijten eindelijk tijd voor actie. We leefden in de tijdgeest van “niet zeuren maar poetsen.”

De Amsterdamse wethouder Jan Schaefer bracht de nieuwe mentaliteit met zijn uitspraak: “In gelul kan niemand wonen,” treffend onder woorden en hij werd met grote elasticiteit geciteerd. Wie angst had voor vuile handen, was niet geschikt voor de politiek.

Integriteit werd beschouwd als iets persoonlijks en inbreuken daarop werden vooral geassocieerd met nepotisme, fraude en steekpenningen. Natuurlijk moest je af en toe creatief omgaan met regels om iets te bereiken voor de stad. De buurgemeenten zaten ook niet stil. We spraken over de overheid als een onderneming, onze burgers werden klanten.

Een projectorganisatie was een goede manier om risicovolle projecten uit het zicht van de bureaucratie te houden. Wie op de winkel paste was een loser en “waar gewerkt wordt vallen spaanders” werd een geuzenroep.

Ik bezocht in die tijd vaak een predikant, met wie ik praatte over allerlei dilemma’s in mijn werk. ‘Luister Greet,’ zei hij. ‘Het rechte pad is recht, dus kijk uit voor bochten. En blijf minstens een kilometer weg van de grens waar goed overgaat in kwaad. Stap A op het verkeerde pad wordt nog coulant beoordeeld en van B naar C is vaak maar een klein pasje. Maar het zijn wel je eerste stappen naar Z. Als je daar bent beland en je kijkt achterom, dan zie je pas hoe erg je bent afgedwaald.’ Hij had moeilijke metaforen, zoals: “Je kunt nog zo recht bouwen, maar als je scheef begint, valt je toren altijd om.”

Hij riep mij na een avond filosoferen vanuit de deuropening na: “Denk erom Greet, het is wel duur, maar je slaapt goed!” Hij doelde dan op: geen beunhazen in je tuin, stipt je rekeningen betalen, en netjes op je beurt wachten bij de bakker en nooit door rood licht lopen. “Maar je hoeft geen brave Hendrika te worden,” voegde hij er snel aan toe, voordat ik onze pekelzonden zou gaan opnoemen. Ik bekende dat ik weleens door rood licht liep.

“Dat deed ik ook vaak,” antwoordde hij. “Tot ik aan de overkant werd aangesproken door een diaken met een kleuter aan haar hand. Zij siste me toe dat ik een slecht voorbeeld vormde voor haar dochtertje en dus geen goede voorganger was.”

Als ik naar zijn raad luisterde, dacht ik niet alleen aan rood licht, maar ook aan andere regels, die ik zelf had overtreden en nog steeds overtrad. Maar net als mijn jonge collega’s was ik er niet dagelijks mee bezig. We hadden nu dat moresboekje en een protocol en waarschijnlijk werd de ambtseed weer ingevoerd, en dat was het dan.

Terugkijkend op mijn ambtsperiode in Elft, gruw ik van al deze zinnen.

Wat was het gemakkelijk om te filosoferen over goed en kwaad, toen we ons de dimensies van het kwaad nog niet konden maar vooral ook niet wilden voorstellen. Witwaspraktijken? Dat was iets exotisch. Afrekeningen? Italië. Vastgoedfraude? Overal maar niet in ons land. Politieke moorden? Nederland was Colombia niet. Drugshandel? Wij hadden onze coffeeshops om die te bestrijden. De twintigste eeuw liep ten einde, Nederland was weer rijk, liberaal en Calvinistisch tegelijk. Het landsbestuur profileerde zich als dominee en koopman en hief de vinger naar landen, waar het nog niet botertje tot de boom was. En Jan Pieterszoon Coen was het symbool van onze roemrijke voc.

We waren blij als een aannemer ons mee nam op studiereis naar Grande Motte of Valencia om bouwprojecten te bekijken. Een enkeling ging mee naar een dubieuze nachtclub, maar hield na afloop vol, dat hij niet “naar boven” was gegaan. We vonden dat niet chique, maar maakten er geen punt van.

En nu? De drugsmaffia zit overal, laatst werd er in de buurgemeente nog iemand neergestoken. Om maar te zwijgen over de IRT-affaire, de speculaties rond de Bijlmerramp, de ontploffing in Enschede, de bouwfraudes, de brand in Volendam, en nog maar zo kort geleden de moord op Pim Fortuyn. De illusie van onschuld en schone handen was zo vals als een kunstgebit. Wat moet ik nu doen?… Ben ik de enige die twijfelt?

De vuurwerkfabriek is niet veilig en er is nog steeds geen goede milieuvergunning. De aanbouw van het kantoor is in strijd met het bouwbesluit, maar daar is wel een vergunning voor gegeven. En nu word ik onder druk gezet om alles door de vingers te zien. “Artikel vijf,” noemde mijn juridische adviseur dat. Ik weet het wel, het gaat om meer dan honderd arbeidsplaatsen. Maar het gaat ook over honderd mensen die veel te dicht bij de fabriek wonen. Ik weet het, de fabriek kan niet worden verplaatst en extra veiligheidsmaatregelen zijn te duur. De directie heeft al gewaarschuwd dat de fabriek naar Polen wordt verplaatst, als er te hoge investeringen worden geeist.

Mijn gemeentesecretaris schamperde: “Als hier alles volgens het boekje moet, dan kunnen we de BV Nederland wel sluiten.” Het gekke is dat juist de mensen die ik vertrouw vanwege hun kennis en hun rechtschapenheid mij steeds weer van mijn rechte pad afbrengen. De commissaris van de Koningin gaf mij het advies om een compromis te sluiten, zodat het bedrijf vijftien jaar de tijd zou krijgen om te voldoen aan minimumeisen. Dat is een lange tijd, en wat verstaat ze onder minimum?

Zelfs Sam heeft geen enkel begrip voor mijn twijfel. Hij verwijt me dat ik onze goede relaties op het spel zet. Niet onze relatie enkelvoud, maar die met anderen. Het treft mij hard na alles wat ik voor hem heb gedaan, harder dan de stekelige opmerkingen in de gemeenteraad en de insinuaties in het winkelcentrum.

Vorige week besloot ik mijn predikant om raad te vragen. Hij kent de Bijbel. Hij heeft er voor doorgeleerd, hij zou mij op het rechte pad kunnen houden. Ik nam plaats in de stoel die ik vroeger ook koos, terwijl hij zijn pijp stopte.

Hij sliste en hij lurkte: “Kijk Greet, er is een verschil tussen bestuurlijke kuisheid en bestuurlijke preutsheid.” Hij weidde uit over Plato en Socrates, maar toen ik begon over Pontius Pilatus, maakte hij met zijn elleboog het gebaar van KOM NOU!

‘Dit moet jij helemaal zelf oplossen,’ zei hij in de deuropening. Net als vroeger gaf hij me nog een laatste wijze raad: “Doe geen gekke dingen, Greet, denk aan je toekomst!”

Bestuurlijke preutsheid, wat is dat? Tot hoever gaat kuisheid voor je preuts wordt. Ik kijk naar de woorden Puck fuck Ans! Lukraak in de bank gekerfd, alsof het gaat om een potje pingpong. Ben ik preuts omdat ik me daaraan erger?

Misschien had hij wel bedoeld, dat ik mijzelf deze vragen moest stellen. Is integriteit wel een persoonlijke deugd? Kan een integere bestuurder zich wel staande houden in een gedoogcultuur of in een populistische maatschappij? Waar ben ik mee bezig? Niks vragen. Niks preutsheid, niks Greet denk om je toekomst!

De rode gloed is verdwenen en de koude nevel kondigt de invallende nacht aan. Ik weet het nu heel zeker: hebzucht is niet het belangrijkste motief. Het zijn geldingsdrang, ijdelheid en behaagzucht, waarmee de duivel zegeviert. En dat zijn precies de eigenschappen, die politici zoals ik in ruime mate bezitten.’

IK WEET WAT IK MOET DOEN, luidde de laatste zin.

Camiel voelde nu ook de kou. Hij zou moeten opstaan en naar huis gaan, maar de grote letters in het schriftje en de graffiti op de houten bank deden hem aarzelen, alsof was vastgeklonken. Hij dacht weer aan de scheldwoorden op het stucwerk na luilak.

Maar hij dacht ook aan gravures op de ambtsketen van Greet. Daar moest hij nog over schrijven. Hij pakte zijn pen en zocht naar een stuk papier. Hij vond een uitnodiging in zijn zak en begon met stijve vingers op de achterkant te schrijven:

MEI 2002.

‘De telefoon ging. De burgemeester al zo vroeg aan de lijn? Of ik eraan wilde denken de ambtsketen mee te brengen naar de receptie. “Ja natuurlijk, tot zo!” Ik liep naar het antieke bureau, dat we pas geleden op een veiling hadden gekocht. Geen foedraal. Het angstzweet brak me uit.

Haarscherp zag ik alles weer voor me: Ik zat in de nachtbus, want het diner was weer eens behoorlijk uitgelopen. Greet was daar ook, maar ze ging vroeg weg. Ze had haar keten afgedaan en aan mij gegeven. Ik voelde me gepikeerd omdat ze mij in mijn hoedanigheid als held had opgedragen het zilver te poetsen voor de receptie van de volgende dag.

De nachtbus zat vol pubers en luidruchtige figuren, die hem zo te zien flink hadden geraakt. Ik nam plaats op de achterste bank en ik legde het foedraal met de ambtsketen naast me neer. Toen de bus stil stond bij mijn halte, schrok ik wakker. Ik riep naar de chauffeur: “Wacht even!” en sprong uit de bus, waarbij ik mijn enkel lelijk verzwikte. Ik hinkte naar huis, kleedde me uit en was onmiddellijk in slaap.’

Camiel belde zwetend en trillend de busmaatschappij, de politie en tenslotte Greet, met de mededeling dat de ambtsketen waarschijnlijk was gestolen.

Camiel: ‘Dat was misschien niet de hele waarheid, maar het hoefde ook geen leugen te zijn, bedacht ik. Als de keten niet werd teruggebracht, kwam dat toch neer op diefstal?

Aan haar ‘hum’ hoorde ik dat Greet er geen woord van geloofde. Ik kon haar geen ongelijk geven.

De ambtsketens die in Nederland werden vermist, waren meestal aangegeven als gestolen en zelden als “per ongeluk ergens achtergelaten na een Bourgondische avond.”

“Dit kunnen we echt niet hebben,” zei Greet. “Ik zie je zo op de sociëteit, maar daarna moeten we een oplossing vinden.” Ik was het roerend met haar eens.’

De receptie van de Ondernemersvereniging was al op volle toeren toen Van Speyk binnenkwam en door de gastheer met eerbied werd begroet. Greet stond ergens in het publiek. Zonder keten was ze bijna onzichtbaar ondanks de cyclaamkleurige japon, die hij haar voor het eerst zag dragen. ‘Bij wie koopt ze in vredesnaam haar kleren?’ dacht Camiel. ‘Die koopt ze bij de vrienden van Sam natuurlijk,’ had een raadslid eens geniepig gefluisterd.

Hoewel hij een uur daarvoor nog had gezworen geen druppel meer te drinken, stond hij om half twaalf toch met een glas champagne in de hand. Na het tweede glas vertrouwde hij de voorzitter van de Ondernemersvereniging toe, dat de ambtsketen was gestolen, wat een schandaal ging geven op recepties en officiële gebeurtenissen, om nog maar niet te spreken van het koninklijk bezoek, dat werd verwacht.

De voorzitter keek voorzichtig in de richting van Greet en vroeg: ‘Wat kost zo’n ketting?’ Hij klakte met zijn tong toen Camiel het bedrag noemde, dat na de herindeling aan juwelier Zijdeveld was betaald. ‘Komt goed,’ beloofde de voorzitter en hij verdween in de menigte op zoek naar de juwelier.

Na afloop van de receptie, liep Camiel vol zelfvertrouwen naar Greet, die hem oorlogszuchtig in de hal stond op te wachten. ‘Kalm maar, het is geregeld,’ zei hij vlug. ‘Zorg dat de pers er geen lucht van krijgt en zeg maar tegen de politie dat je de ambtsketen weer hebt gevonden, dan komt niemand het te weten.’ Ze draaide zich om en liep weg. ‘Je bent een oen,’ riep ze. ‘Maar wel een slimme.’

Binnen een week lag er een exacte kopie van de ambtsketen in het oude foedraal. Maar, toen Greet na een raadsvergadering de ambtsketen afdeed, voelde ze iets ruws aan de achterkant van de schakels. Ze pakte haar leesbril en nodigde Camiel uit om haar ontdekking met hem te delen.

Ze bekeken de gravures en zagen op elke schakel de naam van een sponsor, 26 in totaal. Ze lazen de namen van de snackbar, de vuurwerkfabriek, het schoonmaakbedrijf, een aannemer en de coffeeshop. Piepklein maar duidelijk. Camiel keek Greet voldaan aan. Vochtige bruine ogen keken radeloos terug en ze zei: ‘Een drankvergunning, een milieudelict, een schoonmaakcontract, een aanbesteding en een officiële waarschuwing. Ik hoop dat ik dood ben, als dit ooit uitkomt.’

Camiel: ‘Ik weet nu bijna zeker dat haar wens wordt vervuld. Maar dat kon ik toen nog niet weten.

Ik wist wel, dat de geringste misstap Greet fataal kon zijn. Het boterde niet tussen Greet en Elft. Niemand kon echt zeggen waarom en daarom bleef het bij grapjes, blikken van verstandhouding en schouderophalen.’

Maar na de verkiezing van de nieuwe gemeenteraad in maart 2002 sloeg de stemming radicaal om. Twee gebeurtenissen speelden daarbij een grote rol: de moord op Pim Fortuyn en de invoering van het dualisme.

De emotie, die ontstond na de dood van Fortuyn was ook in Elft voelbaar. De toon werd grimmiger, de verwijten naar politici werden botter en luider. ‘Pimmetje had dit alles kunnen voorkomen,’ hoorde je vaak verzuchten.

Camiel: ‘Eerlijk gezegd dacht ik er ook zo over. Ik was onder de indruk van zijn butler, maar vooral van Fortuyn zelf. Als hij was blijven leven, had ik zeker op hem gestemd. Maar helaas, hij stak boven het maaiveld uit en dus moest hij dood. Ik weet zeker dat het een complot was. Lees dat boek De zesde mei van Thomas Ross maar. Greet dacht daar heel anders over. Zij sprak minachtend over deze grote man en dat werd haar door veel burgers kwalijk genomen.’

Het dualisme was een nieuw systeem, dat de burgers en de gemeenteraad meer macht wilde geven, de burgemeester rechtstreeks laten kiezen en de kwaliteit van de wethouders verbeteren. Bekwame, ervaren bestuurders konden nu, ook als ze geen enkele binding met de gemeente hadden, omdat ze ergens anders vandaan kwamen, solliciteren. Wethouders van buiten werden ze genoemd.

Camiel: ‘Er stond een interessant artikel over het dualisme in het Algemeen Dagblad en toen ik dat las stond het nieuwe systeem me wel aan.’

Elft werd al jarenlang bestuurd op een manier die door de bedenkers van het dualisme ‘volstrekt monistisch’ werd gevonden.

Alles werd voorgekookt en afgestemd, zodat de raadsvergaderingen het karakter kregen van een veiling: ‘Wie is er tegen, wie is voor, aldus besloten.’ En bam daar viel de hamer.

Zo werden er veertig agendapunten, zonder veel discussie afgetimmerd. Een enkele keer vroeg iemand hoofdelijke stemming, waarna de gemeentesecretaris de namen van de raadsleden één voor één opnoemde en die riepen dan ‘voor’ of ‘tegen.’ De oppositie was zelden winnaar in dit duel.

De coalitie zat ontspannen achter de microfoons en de wethouders gaven uitgebreid tekst en uitleg, hoewel ze de moeilijkste vragen al beantwoord hadden, buiten de pers en bezwaarmakers om. De oppositie riep wel dat het niet deugde, maar was heimelijk blij, omdat er letterlijk en figuurlijk veel van de grond kwam.

Toen het dualisme werd ingevoerd, kwam er in Elft een einde aan dit dubieuze evenwicht. Er kwam een duidelijke scheiding tussen de taken van het college en de raad. De gemeenteraad kreeg een eigen ambtenaar: de griffier.

De raadsleden gedroegen zich nu zelfbewust en ongeremd, omdat ze zich bevrijd voelden van de oude machtsstructuur. Greet verzuchtte: ‘Het lijken wel kleuters, die naar buiten mogen voor het speelkwartier.’ De wethouders werden verbannen naar een tafel achterin de raadzaal, vlak voor de perstribune. Ze mochten alleen het woord voeren, als de raad dat toestond.

Camiel: ‘Ik heb als hoofdbode hoogstpersoonlijk kunnen voorkomen dat er twee stoelen voor de burgemeester zouden worden aangeschaft, zodat ze letterlijk van de één naar de ander kon wippen, in haar hoedanigheid van raadsvoorzitter of als portefeuillehouder openbare orde en veiligheid. “Budgettaire problemen,” voerde ik aan. Dat werd zonder meer geaccepteerd, want ook in duale toestand was de raad zeer op de penning, zeker als het om kleine bedragen ging.’

Tara diende na drie maanden dualisme haar ontslag in, twee andere wethouders hielden er twee maanden later mee op. Tara kreeg bijna direct een baan bij de vuurwerkfabriek. De anderen profiteerden van de ‘eindeloze’ wachtgeldregeling, omdat ze meer dan tien jaar wethouder waren geweest en de leeftijd van 50 jaar al hadden bereikt. Zo’n regeling gold toen ook voor Tweede Kamerleden, maar niet voor ministers. En zeker niet voor boden. Camiel was daar nog steeds verontwaardigd over.

De raadsvergadering had het karakter gekregen van een Russische roulette. Niemand durfde een stuiver in te zetten op de uitkomst van een debat. Greet mopperde: ‘Iedereen doet het met iedereen, behalve met zijn coalitiepartner.’

Elke fractie was nu in de gelegenheid wisselende meerderheden te verwerven en maakte daar gretig gebruik van, zodat de wethouders niet meer konden rekenen op de steun van hun partijgenoten.

Bijna elk agendapunt bleek een spannende twistappel. Formeel bevatte de agenda minder punten, omdat het college voor de gewone dingen mandaat had gekregen.

De raad had tot taak te vergaderen over hoofdlijnen en kaders. Maar de burgers waren niet geïnteresseerd in hoofdlijnen. Die wilden een wip en een glijbaan voor de deur of juist niet, in plaats van een ‘speelverkenning.’ Ze eisten verkeersdrempels en 30-kilometerborden, in plaats van ‘een kaderstellende visie op de verkeerscirculatie’.

Bovendien mocht de burger de raad nu rechtstreeks vragen stellen in het geplande ‘vragenhalfuurtje’. En de vragen werden altijd zo gesteld, dat er wel een heftig debat moest volgen, hoe Greet ook haar best deed om dat te voorkomen. Het halfuurtje nam de halve avond in beslag.

Er was nu ook veel publiek.

Na de laatste verbouwing beschikte de gemeenteraad over een nieuwe raadzaal met een ultramodern interieur, uitgekozen door een speciale raadscommissie onder leiding van de architect. Er was toen niet op een euro gekeken. De raadsleden waren trots op het resultaat, maar een deel van het publiek stond in de gang, omdat er geen rekening was gehouden met de toenemende belangstelling. Tijdens de vergadering schonk Camiel daar koffie. De discussies die al snel ontstonden rond de koffietafel, verstoorden de toch al rommelige bijeenkomst in de raadzaal. Greet had moeite de orde te bewaren.

Een borstbeeld op sokkel, waarvan de hoogte verkeerd was ingeschat, ontnam de voorzitter het zicht op de CDA-fractie, die na de laatste verkiezingsnederlaag uit drie man bestond. Camiel: ‘Het was mijn taak het beeld vlak voor de raadsvergadering op zijn zij te leggen.’

En nu vergeet ik bijna mijn probleem met het portret van Hare Majesteit, dat ik nergens kon ophangen aan de glazen (transparante) wanden. Ik zat daar behoorlijk over in, want ik kon de koningin toch moeilijk met haar gezicht naar de muur in de bodekamer laten staan. Ik wist zo gauw geen oplossing en daarom bracht ik haar tijdelijk onder in het archief naast de kunstwerken uit de tijd van de BKR en het tafereel met de blote herderin.

Misschien staat ze daar nog, want niemand heeft zich afgevraagd waar de vorstin was gebleven.’

De microfoons vormden het grootste probleem. Om de perenhouten tafels niet te ontsieren waren die weggewerkt in een prachtig kunstwerk aan het plafond. Door hun hoge positie vingen de microfoons het geluid van de burgers op de tribune achter de raadzetels beter op dan het stemgeluid van de raadsleden zelf. Zo hoorde je wel het gemopper, maar niet het waarover.

Er ontstond een spannend hoorspel, dat moest worden vertaald in een betrouwbaar verslag. Zo hoorde de notulist een raadslid zo ongeveer het volgende zeggen: ‘Vouw de zitter even ton uit even, is verwoord’ en daarna luid en duidelijk: ‘Wat een stelletje potverteerders, zevenhonderdduizend euro over de balk!’ Als Greet het publiek maande zachter te spreken, was het gefluisterde commentaar: ‘Kleuterjuf’ duidelijk hoorbaar.

Omdat de standpunten niet meer van tevoren werden afgestemd, dienden raadsleden staande de vergadering voorstellen (moties) en verbeteringen (amendementen) in. Er moest vaak worden geschorst voor onderling beraad, maar ook voor het kopiëren en ronddelen van teksten, die min of meer spontaan werden gecomponeerd.

Camiel zag bijvoorbeeld de volgende tekst uit de printer komen:

De raad van de Gemeenteraad van Elft in vergadering bijeen op 21 mei 2002 draagt, om het leefklimaat in de binnenstad te verbeteren, het college op om er binnen een jaar voor te zorgen, dat het aantal studentenkamers in de schildersbuurt drastisch wordt beperkt, ten einde de overlast voor de bewoners tegen te gaan en gaat over tot de orde van de dag!

De motie, die was ondertekend door Piet van As van Elft Zelfstandig, werd met één stem verschil verworpen. Piet woonde in de Rembrandtstraat, waar het aantal studentenkamers sinds de komst van de dependance van de heao in Elft fors was toegenomen.

Moties van droefheid en treurnis waren zeer in zwang, als ludiek alternatief voor een motie van afkeuring en een motie van wantrouwen, die officieel in de gemeentewet worden genoemd. De motie van wantrouwen is voldoende om een wethouder, of een heel college naar huis te sturen.

Een motie van droefheid of treurnis betekende een gevoelige tik, zonder de vervelende consequenties van vacatures en wachtgeld. Het indienen van zo’n motie alleen al getuigde van politieke moed en duidelijkheid, twee begrippen die met regelmaat door journalisten werden bejubeld.

Greet kon terugzien op een verworpen motie van wantrouwen en een aangenomen motie van droefheid en treurnis.

De laatstgenoemde motie luidde als volgt:

De gemeenteraad van Elft in vergadering bijeen, is zeer bedroefd over de terugloop van het aantal leerlingen op de Nelson Mandelaschool, en betreurt de slappe reactie van de burgemeester op de gevolgen van de koppelingswet en gaat over tot de orde van de dag.

Camiel: ‘Greet schorste de vergadering, ze liep met mij mee naar de pantry en vroeg me fluisterend om een glas cognac. Blijkbaar was ze op de hoogte van mijn geheime drankvoorraad die ik voor noodgevallen in een oude stembus had verborgen. Ze trok zich terug in haar kamer en zette na een kwartier met hese stem de vergadering voort. Het was voor iedereen een raadsel waar de motie over ging en ik moet eerlijk zeggen, dat ik ook niet wist waarom onze burgemeester zo van slag raakte van de mysterieuze tekst. De Mandelaschool was een goede basisschool in een kleurrijke buurt. Het leerlingenaantal op de school liep inderdaad angstaanjagend terug, mede door het vertrek van de kinderrijke gezinnen van uitgeprocedeerde asielzoekers, maar wat kon die arme burgemeester daar nou aan doen?

De bedenkers van het dualisme konden tevreden zijn: de raadsvergaderingen in Elft waren volkstribunalen geworden, de raadsleden bepaalden zelf de orde en de rol van de wethouders was veranderd van regenten tot obers: spijzen opdienen en klachten incasseren.’

Camiel schreef: ‘Ik weet het, ik overdrijf een beetje.’ Hij staarde even naar de tekst en wiste hem: ‘Nee, want het wordt steeds erger!’ verbeterde hij zichzelf.

‘De wethouders moesten vaak gissen naar de standpunten van de raadsleden van hun eigen partij.

DE DEMOCRATIE ZEGEVIERT kopte onze plaatselijke krant, nadat er weer raadsvoorstellen naar de prullenbak waren verwezen.’ Dat mocht wel waar zijn, maar de ambtenaren konden de volgende morgen de scherven opvegen. Inspraak, overgangsrecht, behoorlijk bestuur, interactiviteit en andere oude waarden maakten plaats voor de drift om te scoren.

Pas in september zou het college weer compleet zijn, nu met wethouders van buiten. Ze moesten volgens de gemeentewet nog wel even verhuizen naar Elft, maar daar zou het nooit van komen.

Eén van hen was de oud-wethouder uit een buurgemeente. Hij was geliefd, maar hij deed zijn werk, zoals hij dat gewend was te doen voordat het dualisme was ingevoerd en stoorde zich niet aan de nieuwe spelregels. Hij weigerde het woord te voeren vanuit de wethoudersbank, maar liep naar de inspraakmicrofoon en gaf daar in keurig kostuum met stropdas, gevraagd en ongevraagd een toelichting op zijn voorstel of standpunt. Hij reageerde niet op onbeschoft taalgebruik, maar nam de suggesties van de oppositie over, als hij ze redelijk vond. Hij ontving zijn partijgenootraadsleden elke maandagmiddag bij hem thuis, op de borrel. Hij speelde trombone in ons begeleidingsorkest en verzuimde geen enkele repetitie.

Camiel: ‘Hij toonde warme belangstelling voor het wel en wee van de ambtenaren en vooral voor mij. Hij waardeerde mijn werk als bode en in mindere mate mijn heldenrol, maar hij had ook oog voor mijn muzikale prestaties.

Hij moedigde me aan om na de Van Speyksoap, zoals hij dat noemde, Papageno te gaan zingen uit de Zauberflöte. Ik bekende dat ik nog nooit muziek van Mozart had gezongen, maar ik waardeerde zijn oordeel zeer. Ik had eindelijk iemand ontmoet, die de ware Camiel Canard doorgrondde, maar ik loop nu te veel op de dingen vooruit.’

Camiel zou nooit te weten zijn gekomen waarom Greet zo leed onder de motie van droefheid over de koppelingswet, als hij de schriftjes niet van Greet had gekregen.

Wie het woord koppelingwet verbond met saamhorigheid, zat er helemaal naast. De wet had juist een tegenovergesteld doel. Vluchtelingen die geen uitzicht meer hadden op een gunstige beslissing op hun asielverzoek, mochten niet langer gebruik maken van basisvoorzieningen als huisvesting en gezondheidszorg. Ze waren uitgeprocedeerd en ze werden nu ook uitgesloten.

Omdat er jaren lang een ruimtekort was geweest in de opvangcentra in het midden van het land, waren veel gezinnen in de wat verder gelegen gemeenten gehuisvest. Zo telde Elft een paar honderd inwoners, die afkomstig waren uit Irak, Iran, Somalië en Congo en die helemaal waren ingeburgerd in hun nieuwe gemeente. Het was hun verboden betaald werk te doen, maar ze waren wel actief: als leesmoeder of als vrijwilliger in het buurthuis.

Ze werden gewaardeerd als schaakkampioen, brandweerman, rapper en jeugdtrainer, of als zorgzame ouders van ijverige kinderen, die foutloos Nederlands spraken, omdat ze in Elft waren geboren en getogen.

Je zag de eerste Somalische brugklassers al over de Es rijden; mooie kinderen met fiere ruggen op oude fietsen.

Een paar jaar na de invoering van de wet begon de leegloop in Elft. Sommige gezinnen kwamen op straat, anderen werden overgeplaatst naar de vrijkomende plaatsen in de centrale opvang. Kinderen werden als postzakken verplaatst van het ene uiteinde van het land naar het ander.

Op een dag dreigde een Iraans gezin, met twee zoontjes, die op de Mandelaschool zaten, op straat te worden gezet, omdat ze het land uit moesten.

Naar aanleiding van die gebeurtenis had Greet haar ervaring met potlood geschreven.

10 MEI 2002

Greet: ‘Ik werd door mijn secretaresse Karin gestoord in een vergadering. Haar stem klonk nerveus. “Sorry, dat ik stoor, maar er is een groep kinderen, ik bedoel eigenlijk een hele school, onderweg naar het stadhuis om jou een petitie aan te bieden.”

Ik wist onmiddellijk waar het over ging, want ik was al maanden bang voor zo’n bericht. Ik wist ook meteen dat het om de familie M. ging.

Ik rondde het overleg snel af, haalde mijn ambtsketen uit de kast, kamde mijn haar en liep naar de ontvangsthal, waar Maaike van Burgerzaken me al stond op te wachten. “Niets toezeggen, we kunnen niets voor ze doen, het is nu een zaak van het COA,” fluisterde ze in mijn oor. Ik keek haar peinzend aan. Ze bedoelde het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers.

“Wat gaat het COA met het gezin doen?” Ze haalde treurig haar schouders op.

“Uitzetten denk ik. Het is diep triest, maar als je ze helpt schep je een gigantisch precedent.” Ze beklemtoonde de lettergrepen om duidelijk te maken, dat het woord gigantisch eigenlijk een eufemisme was.

Ik hoorde nu het aanzwellend gejoel van de voorste kinderen, die het bordes oprenden. Camiel stelde de leerlingen op in een kring en Chantal ging rond met appeltjes. Ik keek Camiel dreigend aan: “Heb jij dit voorgekookt?” Maar hij grijnsde brutaal terug: “Nee dan waren ze nu moes.”

De kinderen vormden nu een kleurige kring. Dankzij de appels waren ze vrij rustig.

De spandoeken spraken voor zich: “Reza moet blijven” en “Red onze keeper.” Eigenbelang was nooit uit te sluiten. “Weg met Kok,” was mosterd na de maaltijd, want het tweede paarse kabinet was net gevallen. Ik onderdrukte de neiging om te vragen of hun papa dat voor ze had opgeschreven.

Toen ik de kinderen had verwelkomd en geprezen, deed het me goed dat ze snapten wat ik bedoelde met het begrip solidariteit. “Zijn Reza en Eskander er ook?” vroeg ik. Juf Rietje kwam naar voren met twee jongetjes.

De oudste, Reza, voerde het woord uit zijn blote hoofd. Hij vertelde, dat hij in Iran niet met meisjes mocht spelen. Er werd gegniffeld maar na een luid ssst was het weer stil. Hij vertelde ook, dat zijn oom was opgehangen en dat hij bang was dat ze zijn moeder en vader ook gingen ophangen.

Hij eindigde zijn heldere pleidooi met een stoer: “Nu gaan jullie zeker verliezen op het voetbaltoernooi” en een zacht: “Mijn vader doet hongerstaking.” Zijn broer Eskander overhandigde mij met neergeslagen ogen de petitie.

Ik zei: “Ik beloof niks, want ik ga er niet over.” De kinderen keken beteuterd. Mijn macht wordt altijd overschat.

“Ik beloof niks, maar ik spreek met jullie af dat ik er voor zal zorgen, dat de minister de petitie leest en dat hij jullie antwoord geeft.” De kinderen klapten enthousiast in hun handen en even later renden ze juichend weg.

Ik haastte mij naar mijn kamer om mijn partijgenoot en fractievoorzitter in de Tweede Kamer te bellen, maar hij was er niet. Toen ik de volgende dag en de dagen daarna weer belde, was hij er ook niet. Zijn medewerker raadde me aan de woordvoerder te bellen, maar die was eveneens op campagne. Na een week begreep ik dat niemand, maar dan ook niemand trek had in een uitgeprocedeerd gezin, niet zo vlak voor de verkiezingen, en zeker niet zo kort na de moord op Fortuyn.’

Camiel legde het schrift terzijde en wreef in zijn ogen. Hij zag de beelden van wat daarna gebeurde weer voor zich: de vader van Reza en Eskander op de televisie, hij had zijn lippen dichtgenaaid.

De koppen in de kranten, de opgewonden telefoongesprekken met het ministerie, met de vluchtelingenorganisatie INLIA en met een verontwaardigde psycholoog.

Greet gaf haar smeekbeden aan Den Haag op, ze overlegde met de collega’s van de buurgemeenten en ging op bezoek bij het gezin. Ze stuurde een ingezonden brief naar de krant en ze droeg Maaike op een raadsvoorstel te schrijven. De gemeenteraad van Elft nam in juni 2002 een subsidieregeling aan, die INLIA in staat stelde opvang te verzorgen voor de mensen die op straat werden gezet. Haar initiatief werd door veel gemeenten in Nederland gevolgd.

Het Iraanse gezin was voorlopig gered. De vader at al weer met smaak en Reza stond op doel tijdens het toernooi.

Het was jammer dat ze met 2-3 verloren, maar dat lag aan de scheidsrechter en niet aan de doelman. Dat vond iedereen. Het was weer rustig in Elft.

Na de parlementsverkiezingen kwamen er politici uit Den Haag kijken hoe hoe het in Elft was geregeld. Ze legden omstandig uit dat ze het zelf eigenlijk zo hadden bedoeld.

Camiel nam het schrift weer op en las de laatste alinea, waarin Greet schreef: ‘Ooit krijg ik hier waardering voor’. Camiel fronste en dacht aan de motie van Droefheid.

Een kwartier later dreunde dat laatste woord als een mokerslag door zijn hoofd toen hij de post openmaakte. De grijze rand om de enveloppe gaf hem meteen al een somber vermoeden.

10 MEI 2011

Met droefheid hebben wij afscheid moeten nemen van de vrouw die ik liefhad

En van onze dierbare mama:

Greet Kamp

61 jaar

Met daaronder de namen Wiebe, Sandra en Benno, van haar eerste echtgenoot en haar beide kinderen. In de Elftse Courant stond wel een rouwadvertentie, maar geen redactioneel bericht over de dood van de oud-burgemeester. Camiel wond zich erover op, dat de redactie geen aandacht besteedde aan haar overlijden, alsof Greet een anonieme ingezetene was. Maar hij bedacht dat Greet na haar huwelijk de naam Lopez van Sam had aangenomen en zich pas na zijn en haar vertrek uit Elft weer Kamp was gaan noemen.

Hij liep de tuin in en vond Fien tussen de rozen. Hij hielp haar overeind en legde zijn armen om haar middel.

‘Greet is gisteren gestorven,’ fluisterde hij.

‘Die arme vrouw,’ reageerde Fien verdrietig. ‘Jij zou haar nog eens bezoeken. Nu ben je te laat en daar krijg je spijt van.’

Camiel nam zich voor een mooi boeket te bestellen.

Ze gingen met de auto naar Driehuis-Westerveld, want ze wilden op de terugweg nog even naar de meubelboulevard in Beverwijk. Hij moest van Fien zijn donkerblauwe pak aan, dat hem bijna weer paste. Behalve rond de taille. Hij deed stiekem zijn broekband los in de hoop dat de rits het zou houden. Ze waren vroeg, om verzekerd te zijn van een parkeerplaats dicht bij de aula, want het stormde en regende.

Fien droeg een zwarte regenmantel, die hij haar nooit had zien dragen. Fien was gek op koopjes. Vroeger werd ze twee per jaar koopziek, maar tegenwoordig was er het hele jaar door uitverkoop. De buitenkansjes waarmee ze thuiskwam verdwenen in de kast om er na een paar jaar, soms met etiket en al, weer uit te komen voor een laatste missie naar de Kringloopwinkel. ‘Zo maak ik er een ander nog gelukkig mee,’ zei Fien, want toegeven dat ze een miskoop had gedaan, paste niet in haar zelfbeeld.

Hij gaf haar een arm en probeerde met de andere hand een paraplu boven hun hoofden te houden. Ze staken de overwoekerde rails over, die nog herinnerden aan het station, dat hier vroeger was geweest en dat net als de stations in IJmuiden was opgeheven.

Van Haarlem naar het eindstation IJmuiden waren er zes haltes: Bloemendaal, Santpoort Zuid, Santpoort Noord, Driehuis, Driehuis-Westerveld en ‘IJmuiden Telstar’ op het Tiberiusplein. ‘Maar ja, wie gaat er tegenwoordig nog naar een voetbalwedstrijd van Telstar,’ dacht Camiel spijtig.

Ze namen plaats in de banken, die een halve cirkel vormden in de wachtkamer. Ze waren de eersten, zag Camiel opgelucht. Hij kon nu zittend afwachten wie er binnenkwamen en hen het initiatief laten voor een begroeting. Hij zag ertegenop de hoofdrolspelers uit het jaar van de held weer te ontmoeten. Hij vreesde nu al dat hij zich geen houding zou kunnen geven.

Toen hoorde hij stemmen in de gang, waar het condoleanceregister lag, en waar de kapstok was, maar tot zijn verbazing kwam er niemand naar binnen. Er werd gelachen en er klonken uitroepen, die je hoort op een reünie van je school:

‘Wat goed jou weer te zien zeg, hoe gaat het met de praktijk?’ Het antwoord was onhoorbaar.

‘En je meisje, Ankie was het toch? Ja, wel een trieste gelegenheid.’

Fien fluisterde: ‘Straks doen ze nog de polonaise, dit kan toch niet!’ Hij verzekerde haar, dat de familie het vast niet kon horen, maar hij was er zelf niet zeker van.

De gastvrouw moest haar stem verheffen om de bezoekers stil te krijgen. Toen ze allemaal in de wachtkamer waren verzameld, verzocht ze iedereen aan de wandeling te beginnen, die zou eindigen in het crematorium.

Camiel en Fien, hadden nu een goed zicht op alle aanwezigen. Een groep van veertig mensen, die allemaal in hetzelfde tempo oud en grijs waren geworden.

Camiel dacht terug aan de momenten dat hij zich verveelde tijdens een raadsvergadering en dan met een potlood de gezichten van de raadsleden met brillen, rimpels en snorren tien jaar ouder maakte. Zo zagen die gezichten er nu uit.

Hij zag ook onbekende gezichten, en mensen die hem vaag bekend voorkwamen. Was dat niet een minister? En die vrouw daar met dat kinderlijke gezicht, ook een landelijke bekendheid. Caron, Carol, hij kwam er later wel op. Het viel hem tegen, dat er weinig collega’s waren uit Elft.

Chantal had hem een beetje al te luidruchtig begroet en Karin, die zeven jaar de secretaresse van Greet was geweest, had hij ook gezien.

Camiel keek steels op zijn horloge. Hoe laat zou dat keukenparadijs dichtgaan?

Fien en hij hadden het wandelpad, dat langs de graven omhoog slingert al vele keren gelopen. Hun beider moeders waren hier begraven, evenals een steeds langer wordende reeks vrienden en relaties. Ze lazen links en rechts de namen op de stenen en verwonderden zich over de dure monumenten op de familiegraven. Als ze een bekende naam zagen, fluisterden ze even, wat onnodig was, want na een korte tijd van stilte steeg het geroezemoes van geanimeerde gesprekken weer omhoog vanuit de kleine stoet.

Camiel herkende meteen Herfst uit De vier jaargetijden van Vivaldi, toen ze de hoge ruimte betraden en dat vond hij fijn. Hij ontspande zich en koos een zitplaats halverwege de zaal. De kist stond er al.

Hij kon vanaf deze afstand zijn boeket niet goed zien, maar dat kwam later wel. Fien en Karin zaten elk naast hem.

De dochter van Greet nam als eerste het woord. Ze gaf een korte beschrijving van de carrière van Greet, zonder enige emotie in haar stem. Toen zei ze: ‘We hebben mama vaak gemist. Eerst toen ze benoemd werd, later toen ze ons verliet voor Sam en nu is ze gestorven. Mijn moeder was een lieve vrouw, die veel van ons hield, maar ze maakte altijd verkeerde keuzen. Ze kon geen nee zeggen als er een beroep op haar werd gedaan. Toch zullen we haar eerbiedig en liefdevol herdenken.’

Karin fluisterde: ‘Hoe kan die meid dat nu zeggen,’ maar Fien knikte instemmend toen de jonge vrouw terugliep naar haar plaats.

Camiel: ‘Ik schrok toen ik de fractievoorzitter van Elft Zelfstandig naar de katheder zag gaan. Die had lef! Maar hij was bloednerveus, want hij kon zijn leesbril niet vinden. Hij moest ook nog teruglopen naar zijn stoel, omdat hij een deel van zijn toespraak had laten vallen.’

De fractievoorzitter zei op een gedragen toon:

“Geachte burgemeester. Hoewel uw politieke loopbaan tragisch is afgelopen, vind ik toch dat ik hier namens de voltallige gemeenteraad van Elft iets te berde moet brengen. U was onze burgermoeder en eerste burgeres. Ons baken in woelige baren.”

Camiel ergerde zich aan de gezwollen taal en de brede gebaren, die hem zo scherp herinnerden aan de raadsvergaderingen.

Als er in een grijs verleden over de sloop van een woning werd vergaderd, had de man het steeds maar over het ‘onderhavige huis’. Totdat een bewoonster op de publieke tribune er genoeg van kreeg en riep: ‘Dat is een leugen, ik heb dat huis altijd goed onderhouden.’

De fractievoorzitter sprak over zijn bijzondere relatie met de burgemeester, maar hij roemde niet zozeer de verdiensten van Greet als wel die van hem zelf.

Het duurde eindeloos, maar volstrekt onverwacht stopte hij en borg zorgvuldig zijn bril in de koker, vouwde de toespraak in vieren en deed hem in zijn binnenzak. Hij boog naar de kist en bleef even staan.

Camiel sloot zijn ogen en hij werd getroost door de eerste maten van het Vioolconcert in D groot van Tschaikovski.

De laatste spreker was de zoon van Greet; een lange man met de bruine ogen van zijn moeder. Hij kon bijna niet spreken, zo geëmotioneerd was hij. Camiel verstond wel dat Greet en haar zoon een bijzondere band hadden. De anekdote, die hij vertelde paste niet bij de hese stem. Camiel was blij toen hij zijn toespraak besloot met een dankwoord.

Er volgde nu een pauze, die iets te lang duurde, want er werd gekucht en geschuifeld. Toen gebeurde, wat Camiel zichzelf had verboden. Hij snikte toen Elizabeth Schwarzkopf An die Musik van Franz Schubert zong. ‘Waarom doet ze me dit aan?’ dacht hij.

Camiel liep mee in de ereronde langs de kist en nam zich voor de bloemist aan te spreken over de omvang en de prijs van het bloemstuk met gardenia’s, dat nietig afstak tegen de kransen er omheen.

Hij zag af van de koffie met cake, maar liep door naar Wiebe om hem te condoleren. De eerste man van Greet en de kinderen stonden er wat verloren bij, want de rij had zich opgedeeld in kleine groepjes, waarin veel werd besproken en vaak werd gelachen. Fien stond buiten op hem te wachten. Hij zag tot zijn verbazing, dat ze snel een sigaret doofde. Zou ze die ze van Karin hebben gekregen?

Toen ze weer in de auto zaten, stuurde hij richting Haarlem, omdat de meubelboulevard hem gestolen kon worden. Fien protesteerde niet. Camiel wilde snel naar huis om te schrijven, want dat was zijn dagelijkse routine geworden.

JUNI 2002

Camiel: ‘Ik zag dat er 500 euro op mijn bankrekening was gestort door de vuurwerkfabriek, onder vermelding van “voor de onkosten, met veel dank”.

Die euro’s kon ik goed gebruiken, want Jan van Speyk en mevrouw Van Speyk hadden me al een vermogen gekost. Waar kon ik de kapsalon, de schoonheidsspecialiste en de theeroosjes declareren? En niet te vergeten mijn nieuwe pantalons, want ik was kilo’s aangekomen. Ik snapte nu waarom politici zoveel moeite hadden om op gewicht te blijven. Elke dag zalm, gevulde eieren en champagne, dat viel om de donder niet mee.

Voelde ik me daarom zo ongelukkig? Omdat ik te veel van die heerlijke champagne genoot of omdat er ook heel vaak geld van mijn bankrekening werd afgeschreven?

Of voelde ik toen al dat er ergens iets niet deugde, al kon ik nog niet goed duiden wat het was? Op de musicalvereniging liep een jonge bariton zich warm voor de hoofdrol en ik was er niet gelukkig mee, dat Chantal tijdelijk de leiding over de bodekamer had gekregen. Aan de andere kant kreeg ik nu als ambtenaar van de burgerlijke stand zoveel aanvragen voor het sluiten van huwelijken, dat ik het amper aankon. Iedereen wilde wel door een held getrouwd worden.

Ik legde mijn financiële probleem voor aan Personeelszaken. Ik kreeg een creditcard en ik hoefde niet meer met de nachtbus.

Ik mocht nu en dan gebruik maken van de dienstauto met de chauffeur, die steeds in lachen uitbarstte wanneer ik als Van Speyk instapte. De euro’s van de vuurwerkfabriek heb ik verzwegen.’

De agenda van Camiel zag er bijna elke week zo uit:

Maandag: eerst bodedienst, daarna verkleden en schminken, lunch op Belgische ambassade, omkleden, boodschappen doen en koken, omkleden, Fien van de trein halen, met taxi naar feestje van Defensie.

Dinsdag: overleg met burgemeester, collegevergadering van koffie voorzien als bode, omkleden, huwelijk, lunch op de vuurwerkfabriek, (NIET VERGETEN: briefje voor Fien neerleggen dat ik naar de Rotary ga om een lezing te houden).

Woensdag: me ziek gemeld (kater), uitgeslapen, maar me toch maar aan gekleed als Van Speyk, naar basisschool De Weegbree, musicalrepetitie afgezegd.

Donderdag: schminken en aankleden. Poseren voor fotograaf Libelle, bezoek aan het Van Speyk-padvindersvaandel in Amsterdam met na afloop een borrel in café Van Speijk op de Martelaarsgracht en een diner in restaurant Van Speyk aan de Spuistraat met relaties van de vuurwerkfabriek.

Vrijdag: Rennies geslikt, eerst bodedienst, daarna omkleden en schminken, bezoek aan monument in Egmond, huwelijkssluiting, bloemetje gekocht voor Fien, receptie.

Zaterdag uitslapen, iets aan de tuin doen en daarna het boek Anna van Annejet van der Zijl uitlezen voor de leesclub. En aan het eind van de middag mijn vader bezoeken.

Zondag: uitslapen, Fien helpen met koken en bakken voor de leesclub.

Camiel: ‘Ik hield dit niet vol, twee parttime banen! Mijn dagen waren gevuld met bezigheden, waar ik vroeger van droomde. De werkelijkheid was, dat ik verlangde naar het eind van het Van Speykjaar, wanneer ik weer gewoon bode kon zijn.

Fien zag, dat ik niet lekker in mijn vel stak en zei: “Weet je wat jij moet doen? Gewoon een dag met je handen werken. Ga mijn broer helpen in het partycentrum. Die heeft het heel erg druk. En ga ook weer eens naar zangles, ik heb je al in geen maanden horen zingen. Dat nekt je Camiel.”

Ik belde Reinier, de broer van Fien en die was blij. Ik belde Ella, mijn zanglerares en die was boos, maar ik mocht gelukkig de volgende week al komen. Ella werd nog kwader toen ze me zag, maar vooral toen ze me hoorde. Ze smeet een partituur met Franse Bergères, waar we tijdens mijn laatste les aan waren begonnen, door de muziekkamer en sloot met een klap de vleugel:

“Alles voor niets Camiel, mijn werk van jaren. Je DENKT niet eens aan ademsteun, je trekt je schouders weer omhoog en je zingt niet ‘im Maske’. Ik hoor geen enkele resonantie!” Haar Russische tongval gaf een extra dramatisch effect aan haar verontwaardiging. “We beginnen weer helemaal opnieuw. Ga losjes staan en relax!”

Maar Camiel was allesbehalve ontspannen. Hij trilde alsof het zijn eerste les was en hij had er spijt van dat hij de raad van Fien had opgevolgd. Hij haalde adem met korte teugjes naar zijn buik, zette op bevel zijn flanken uit en produceerde een litanie van klinkers op een steeds hogere toon.

Hij redde het niet op één adem en moest stiekem bijhappen, wat Ella onmiddellijk opmerkte: ‘Camiel, zolang jij de held speelt, wordt het niks, want Van Speyk kan absoluut niet zingen.’ Gelukkig lachte ze nu. Ze raadde hem aan op yoga te gaan en de musicals maar even te vergeten.

De week daarop ging Camiel naar Rotterdam om zijn zwager te helpen. Hij genoot van de treinreis en de korte wandeling naar Reinier, die hem snel informeerde over de gasten. Er was een vrijgezellenfeestje geboekt in de Mondriaanzaal, een diamanten huwelijk in de Vermeersalon, een bijeenkomst van de fietsersbond in de Rembrandtzaal en een zakelijk gesprek in de Potterkamer. Hij maakte hem er op attent, dat er regelmatig moest worden bediend bij de bruiloftgasten, maar de zakenmensen wensten niet te worden gestoord. Hij moest alleen wat kannen verse koffie brengen en de gasten daarna met rust laten. Camiel droeg de kannen naar het bijgebouw, waar een niet mis te verstaan bord hem eraan herinnerde, dat zijn aanwezigheid inderdaad niet was gewenst. Hij deed daarom heel zachtjes de deur open en zette de kannen geruisloos op de serveertafel om de hoek van de deur, naast een schaal met cake, die niet was aangeraakt. Hij trok zich snel terug, maar voor hij de deur sloot blikte hij naar binnen. Hij schrok toen hij een bekende stem hoorde zeggen: ‘Ik weet een oplossing, luister goed.’

Camiel legde zijn handen naast de laptop en keek fronsend naar buiten. Het was mooi weer, eigenlijk zonde om binnen te zitten. Maar hij was nu eindelijk aangekomen bij het moment, dat hij moest beschrijven.

Hij begon langzaam te vermoeden wat Greet had bedoeld met ‘een opdracht’, toen ze hem vanaf het ziekbed de schriftjes en de foto toespeelde, maar hij had het naadje van de kous nog niet gevonden. Hij durfde zijn vermoeden nog niet aan het papier toe te vertrouwen, maar hij moest wel doorzetten en geen smoezen verzinnen. Hij kon later nog besluiten, alles te schrappen. Hij schreef op wat hij in Rotterdam had gehoord:

‘Het is een oplossing, die niet geschikt is voor theedames, en zeker niet voor vreemde oren’. Tara voerde het woord en Gijs zat naast haar. Zij zaten met hun rug naar hem toe en tegenover hen zaten de zwager van Tara en een onbekende man.

Camiel: ‘Niemand zag me. Ik deed de deur dicht terwijl ik met mijn trouwring een tik gaf op het koperen slot. Een trucje, dat ik van een oude collega had geleerd. De deur stond nu op een kleine kier.

“Dus als ik het goed begrijp, gaat de vuurwerkfabriek in vastgoed en worden we Projectontwikkelaar,” zei de zwager schamper. “Ik begrijp de clou niet.”

Ik kon het antwoord van Gijs slecht verstaan maar ik begreep de clou wel. De vuurwerkfabriek moest verhuizen, want de burgemeester hield haar poot stijf, daarom zou er een slimme ruil worden gemaakt.

De vuurwerkfabriek mocht eigen grond en een paar hectare gemeentegrond ontwikkelen tot een luxe appartementencomplex en de winst gebruiken voor de herbouw van een nieuwe fabriek in het buitengebied van Elft. Er werd nog onderhandeld over de sloopkosten en over vervuilde grond maar dat kon ik niet langer afluisteren, want Tara vroeg of Gijs koffie wilde inschenken.

In de patio moest ik door de opwinding even op een bankje gaan zitten, voordat ik citroentjes en korenwijn naar het diamanten paar kon brengen. Wat een geniale oplossing van Tara. Maar waarom zo stiekem en buiten iedereen om? En niet geschikt voor mijn oren. Er was blijkbaar toch iets wat ik niet begreep.

Ik vond het jammer, dat ik het einde van het gesprek niet meer kon afluisteren.

Maar ik had mazzel, want toen ik terugkwam bij mijn zwager zei hij: “Kerel waar bleef je nou, je moet nog terug, want de koffiemelk is op.”

Ik liep terug en zag de deur nog op een kier staan. Ik hoorde de onbekende man nu zeggen:

“Dan zijn we eruit: jullie maken een nieuwe grondprijs. Ik zet alles even op papier en dan wil ik wel een paar handtekeningen.”

Ik zette de koffiemelk snel neer en haastte me terug naar mijn zwager, die bezig was met een bestelling voor de fietsersbond of voor de vrijgezellen, ik denk voor de laatste, want hij tapte grote glazen bier.’

Camiel wilde wat hij had gehoord graag delen met Fien, maar in de trein terug naar huis bedacht hij zich. Zij kon dit goede nieuws vast niet voor zich houden.

Haar vriendin maakte zich zorgen over haar man. Wanneer de fabriek naar het buitenland zou verdwijnen verloor hij zijn baan. Haar zorgen waren toegenomen sinds vader en zoon Nat in Steenwijk hun vuurwerkbedrijf hadden gesloten, omdat ze niet konden voldoen aan de aangescherpte veiligheidseisen en de milieuvoorwaarden. Camiel maakte zijn aktetas open en haalde er een appel en een formulier uit. Het was de lijst met de namen van bruidsparen, die hem hadden uitgekozen. Hij kon niet alle verzoeken aannemen, want dan kwam zijn heldenbaan in het gedrang. Daarom schrapte hij lukraak, zonder zijn leesbril op te zetten, de helft van de namen weg.

Nog geen week later werd hij hardhandig aan zijn uitstapje naar Rotterdam herinnerd. De regionale zender meldde in het ochtendjournaal: ‘Het homohuwelijk is nauwelijks ingevoerd, of er is na Leeuwarden nu ook in Elft een weigerambtenaar,’ zei de verslaggeefster met haar lijzige stem. Ze gaf het woord aan de bruidegom. ‘Zo akelig,’ zei hij. ‘We zijn geschrapt met een roze marker!’

De verslaggeefster deelde mee dat de burgemeester niet bereikbaar was voor commentaar en ze ging over op een volgend bericht over de paalzitwedstrijd in Lambertschaag.

Camiel was zo opgewonden dat hij de radio van de tafel duwde toen hij hem uitzette. Wie was het lek? Gelukkig waren zijn naam en die van de held niet genoemd. Hij douchte, kleedde zich aan als bode Camiel en ging, zonder ontbijt, naar het stadhuis.

Camiel: ‘Greet stond me al op te wachten, ik moest meteen mee naar haar kamer.

“CC wat is er met jou aan de hand?” vroeg ze zonder omhaal.

“Wil je koffie?” vroeg ik plichtmatig. Dat wilde ze niet, hoewel ze normaal niet aan haar dagtaak begon zonder een dubbele espresso. Ik keek naar het verdorde bloemstuk op tafel. Sinds ik de held uithing, ging er hier in huis veel mis. Misschien moesten we overgaan op de zijden boeketten, zoals in de lounge van mijn zwager….

Ze knipte met haar vingers.

“Greet, het gaat niet goed met ons,” zei ik. Ze trok haar wenkbrauwen op.

“Ik bedoel, het gaat niet goed met mij en het gaat niet goed met Van Speyk.”

Daarna somde ik mijn problemen op: de nieuwe bariton bij Anatevka, de mislukte zangles, het radiobericht over het homohuwelijk en nu ik toch bezig was: het geniale plan, dat ik had afgeluisterd in Rotterdam.

“Doe me toch maar een koffie,” zuchtte Greet. “En neem zelf ook iets te drinken.”

Ik dacht meteen aan mijn noodrantsoen in de stembus en die gedachte verontrustte mij zeer. Het was maandagmorgen kwart voor negen en ik verlangde nu al naar cognac.’

Na een slok koffie hervatte Greet het gesprek: ‘Zo, laten we eens beginnen met het meest urgente: het bruidspaar. Daarna verzet ik mijn stafvergadering, want wij gaan vanmiddag een lange wandeling maken en dan vertel jij mij alles over je Watergate-affaire. De zangproblemen moet je later zelf maar oplossen.’

Ze vouwde haar armen over elkaar, schoof haar stoel naar achter en vroeg: ‘Waarom wil jij geen homo’s trouwen?’

Toen Camiel was uitgesproken, stelde ze opgelucht vast: ‘Je bent dus helemaal geen weigerambtenaar. Dat is maar goed ook, want anders had je wat mij betreft nooit meer een toga mogen dragen. Sommige burgemeesters accepteren het, dat hun ambtenaren homohuwelijken weigeren vanwege gewetensbezwaren. Ik vind dat iedereen zich aan de wet moet houden en zeker aan de grondwet, die bepaalt dat iedereen gelijk is. Hier werken we niet met twee loketten.’ Camiel vroeg verwonderd: ‘We hebben hier toch geen trouwloketten?’

Greet glimlachte en legde uit: ‘Bij wijze van spreken. Ik ben vorig jaar samen met Sam in Johannesburg geweest naar het apartheidmuseum. Toen we bij het loket van het museum toegangskaartjes kochten, merkten we dat er twee soorten kaartjes waren. Voor blanken en voor kleurlingen. Ik kreeg een zwarte ticket en Sam een blanke.

Hij mocht door de linker ingang naar binnen. Ik moest door de rechter ingang voor kleurlingen. Het was de bedoeling van het museum om de bezoekers te laten ervaren hoe het voelt als je wordt gediscrimineerd. Sam kwam niet bij van het lachen, maar ik was geschokt.

Genoeg gepraat!’

Ze knipte weer met haar vingers: ‘Je gaat bloemen kopen, daarna ga je als Van Speyk naar het bruidspaar, je biedt je excuses aan en je belooft dat je ze trouwt.’

Het zou hem niet hebben verbaasd als ze dit spervuur had afgesloten met: ‘Ingerukt Mars!’ Maar hij had de boodschap heel goed begrepen. Terwijl hij naar huis liep, vroeg hij zich wel bezorgd af waar je op maandagochtend bloemen kon kopen.

Jan van Speyk stond klokslag 11 uur op de stoep van het bruidspaar, dat al op de hoogte was gebracht van zijn komst. Toen de voordeur openging knielde Camiel berouwvol, met een boeketje in zijn hand. Hij werd verblind door flitslicht. Het bruidspaar stond achter de fotograaf en een journalist. De smalle vestibule was versierd met slingers.

Camiel zei op plechtige toon: ‘Mag ik u ten huwelijk vragen?’

Dat werd de kop boven een grote krantenfoto. Fien bekeek de foto nauwkeurig en zei triomfantelijk:

‘Zie je wel, die theerozen zagen er nog prima uit!’

Camiel keek naar de datum op zijn nieuwe horloge, dat hij voor Vaderdag van Fien had gekregen: 24 juni 2011.

Hoeveel pagina’s had hij nu geschreven. Iets meer dan honderd? Hij dacht aan de drie spannende boeken van een Zweedse schrijver, die hij in één ruk had uitgelezen. De boeken hadden hem aan het bestaansrecht van zijn eigen schrijfwerk doen twijfelen. Als hij in dit tempo doorschreef, zou zijn levenswerk over anderhalf jaar de omvang hebben van één deel van die trilogie. Nu hij wist hoeveel tijd de auteur eraan had besteed, nam hij zich voor nooit meer een boek af te kraken op de leesclub. Hij had vandaag al drie uur achter elkaar geschreven.

Hij moest de tekst zorgvuldig teruglezen, want hij had een passage uit het rode cahier overgeschreven en die hier en daar wat aangepast.

Het handschrift van Greet was (door haast of drift?) bijna onleesbaar.

Hij deed zijn horloge af en poetste met zijn brillendoekje het wijzerglas schoon. Vaderdag en Moederdag.

Ze waren vorige maand toch nog vader en moeder geworden, hoewel ze de leeftijd van opa en oma hadden bereikt. De foto en een korte brief van Ben stonden naast de enveloppe van SOS Kinderdorpen op de schouw van de openhaard. De stichting had hun het zesjarige jongetje toegewezen als ‘adoptiekind’. Samen met Fien had hij het dorp, waar Ben woonde, in de atlas opgezocht. Ze waren ook naar het reisbureau geweest, maar ze schrokken hevig van de prijs van een vliegreis naar Kenia.

‘Zou Ben naar Nederland mogen komen?’ vroeg Fien. Camiel dacht aan het Iraanse gezin en antwoordde snel:

‘Nee Fien, dat kan niet. Stel je voor dat zijn familie dan ook naar Nederland komt. Gezinshereniging heet dat. Dat kunnen we hier echt niet hebben.’

Fien: ‘We kunnen hem ook echt adopteren.’ Camiel sloeg een arm om haar schouder en zei:

‘Als hij vijftien jaar wordt, zijn wij in de zeventig. Dan komt hij in het televisieprogramma Spoorloos, op zoek naar zijn moeder. We gaan wel sparen voor een reis naar Kenia.’

Camiel zette zijn leesbril op en begon het verslag van het gesprek op het strand te lezen. Hij was benieuwd naar de reactie van Greet op die gedenkwaardige wandeling.

JUNI 2002

Greet: ‘Camiel heeft mij alles verteld. We hadden afgesproken bij paal 12 op het stille strand. Er hing een koude zeemist, maar dat vond ik wel prettig, want je wist maar nooit welke roddels er vanuit een strandpaviljoen of vanaf een badlaken in omloop werden gebracht. Camiel droeg hoge bergschoenen, dus hij had zich voorbereid op een lange wandeling. Ik had mijn kaplaarzen aangetrokken. We liepen naar het noorden, weg van de plaats waar het normaal druk is.

We volgden de zoom van de zee, stevig doorstappend over het glinsterende, ribbelige zand. Ik zag een breed spoor van aangespoelde schelpen: scheermessen, hoe toepasselijk.

“Waar zal ik beginnen?” vroeg Camiel zich hardop af. Ik zweeg, omdat ik geen idee had van het begin of het einde van de affaire, die Camiel mij wilde opbiechten. Ik zette mijn capuchon op, maar door de waterdichte stof kon ik minder goed horen. Ik moest echt eens langs die gehoorapparatenwinkel. Dan maar met kletsnat haar naar de stafbespreking.

Camiel zei: “Ik begin mijn verhaal met iets, waarover ik heb gezwegen, omdat ik de betekenis pas begreep na de ramp in Enschede en de ramp in Volendam.”

Hij vertelde uitvoerig hoe hij het telefoongesprek tussen Tara en haar zwager, de directeur van de fabriek, had afgeluisterd. Hij had Tara duidelijk horen zeggen, dat de vuurwerkfabriek moest opschieten met de aanvraag van een bouwvergunning, omdat er nieuwe wetgeving op komst was. Hij bedoelde het bouwbesluit. Dat schreef voor dat de tussenwanden in een gebouw een brand minimaal een uur moesten kunnen tegen houden. Daarom waren extra bouwkundige maatregelen verplicht geworden.

Ik dacht meteen aan de vergunning die met Tara’s handtekening was bekrachtigd. De brandweercommandant vond dat een foute beslissing.

Hij zei, dat het kantoor als zodanig wel in orde was, maar dat de verbinding met de werkplaats, het kruitmagazijn en de opslag van het vuurwerk in deze opstelling niet was toegestaan.

Gelukkig waren er na Enschede nieuwe regels gekomen om het bedrijf tot verplaatsing te dwingen.

Ik miste even wat Camiel zei, omdat mijn gedachten nog verder afdwaalden naar een overleg dat ik vorige maand zou hebben met de directie van de fabriek over de noodzaak tot verhuizen. Ik was zo dom geweest om toe te staan, dat het gesprek in hun directiekamer zou plaatsvinden.

Toen ik daar aankwam zag ik, dat de vergadertafel was gedekt met damast, zilveren bestek en een keur aan wijnglazen. Ik was bepaald niet de enige gast. Er waren ambtenaren van de provincie en een vrouw, die zich voorstelde als hoofd van een veiligheidsdirectie. Had ik haar kaartje maar gevraagd. De ambtenaar, die ik had meegenomen om mij te ondersteunen, werd aan de overkant van de tafel volledig in beslag genomen door zijn tafeldame.

Om ruimte te scheppen voor het voorgerecht had hij zijn blocnote onder zijn stoel gelegd.

Achteraf weet ik heel zeker dat ik mijn eis: “Tot 2005 en dan wegwezen!” overeind had gehouden. Tot mijn verbijstering belde de commissaris van de Koningin mij een week later op. Ze was zo blij dat ik me kon vinden in 2010. Ik heb dat toen keihard ontkend.

Ik merkte dat Camiel moeite had mij bij te houden, hij werd ook veel te dik. Door die onderkin leek hij niet eens meer op Van Speyk. Maar ik realiseerde me ook dat ik mijn pas had versneld. We hielden halt bij een mui, waar we niet door konden.

De mist was overgegaan in fijne regen, die in mijn gezicht werd geblazen door een briesje. Een heerlijk gevoel, dat deed denken aan de vaporisator van mijn schoonheidsspecialiste, maar dan gratis. Ik was benieuwd of de mascara en de eyeliner zo waterproof waren als ze had beloofd. Ik keerde de regen mijn rug toe en Camiel deed hetzelfde. Zo, zonder mij aan te kijken, vertelde hij wat hij gehoord had in Rotterdam.

Toen hij was uitgesproken, begon hij te klappertanden. Toch bleef ik doorvragen, zonder hem aan te zien. Wie was die andere man? Wat bedoelden ze met projectontwikkelaar, sloopkostenregeling en vervuilde grond? Camiel keek benauwd. Hij realiseerde zich nu pas, dat het plan, dat hij had afgeluisterd niet zo geniaal was als hij had gedacht.

Ik keek op mijn horloge en zag dat ik nog een half uur had om me nog een beetje toonbaar te maken voor mijn vergadering. We liepen langs de strandopgang omhoog en ontmoetten daar een man, die zijn hond uitliet, wat na 30 april was verboden. Hij schrok toen hij me zag, aarzelde en liep toen door.

Ik houd het er op, dat hij mij niet herkende in de drenkeling met druipende pieken en uitgelopen mascara. Camiel hield zijn groet nog net op tijd in.

Het was de zwager van Tara, die aanwezig was bij de bespreking in Rotterdam.

Wie kon ik nog vertrouwen? De muren van het stadhuis hadden oren, sterker nog na de renovatie waren alle ‘overbodige’ scheidingsmuren weggesloopt, zodat er kantoortuinen, frontoffices, multifunctionele ruimten, ontmoetingspleinen en vooral transparantie ontstonden. Alleen in de collegekamer en in de kamers van de gemeentesecretaris en de burgemeester kon je nog een vertrouwelijk gesprek voeren, als je niet werd afgeluisterd door je eigen bode.

Transparantie was nu het toverwoord, nadat kerngetallen, benchmarking, best practice en core business geruisloos uit het stadhuisjargon waren verdwenen.

Camiel kon ik dus ook niet vertrouwen. Dat deed me verdriet. Hij speelde telkens een sleutelrol: als held, als deus ex machina, als spion maar ook als degene, die mij altijd loyaal steunde. Op dit moment was hij mijn enige strohalm, maar feitelijk was hij gewoon maar een bode. Wat een scheve situatie. Ik dacht onwillekeurig terug aan zijn benoeming tot ambtenaar van de burgerlijke stand. Eensklaps kreeg ik een idee, dat mijn pas weer deed versnellen.

Op het parkeerterrein draaide ik mijn autoraam nog even open toen ik hem passeerde:

“Camiel kom je deze week nog even bij me langs?” Hij keek verbaasd en knikte.’

De tekst in het schrift eindigde weer abrupt, alsof ze in haar schrijfwerk werd gestoord en daarna vergat de draad weer op te pakken. Camiel wist hoe het verder ging.

Hij besloot na de wandeling niet terug te gaan naar het stadhuis. Hij was moe en hij had de vragen van Greet niet goed begrepen. Hij was nog steeds niet erg thuis in het vergunningengedoe.

Elke week bracht hij de bezoekers voor het spreekuur van de burgemeester naar de antichambre en hij haalde ze na afloop weer op.

Zo kwam het dat hij de zware stem van de uitbater van De Zilveren Os hoorde: ‘Komt de veiligheidsinspectie dan moet de vluchtdeur naar buiten open, komt de verkeerspolitie dan moet het andersom. Laat ik de nooddeur open, dan komen er drugsdealers naar binnen en dan mag ik de tent op uw gezag een week sluiten, doe ik hem dicht, dan krijg ik mot met de brandweer. Vertel mij nu maar even wat ik moet doen!’ Camiel kon zich heel goed inleven in zijn verwarring. ‘In dit land heb je straks nog een vergunning nodig om naar de wc te gaan!’

Camiel voelde zich wel opgelucht na zijn bekentenis op het strand, maar hij was ongerust over de uitnodiging ‘even langs te komen’. Wat zeurde ze nou, hij kwam alle dagen even langs, op zijn minst twee keer voor de koffie en nog eens twee maal voor de post. Hij was nat van de regen en het zweet. En hij kreeg het koud.

‘Ik verlangde naar Fien en naar een jonge klare en een substantieel maal met gehakt en uien en kool en aardappelen en jus en absoluut niets met een Franse naam.’

Toen hij de volgende morgen om 11 uur nog niet op de burgemeesterskamer was geweest haalde Greet hem uit de bodekamer voor ‘iets lekkers’ bij de koffie. ‘Straks gaat ze zelf nog koffie zetten,’ dacht Camiel. ‘Het moet niet gekker worden.’

Karin glimlachte samenzweerderig naar hem terwijl ze de kopjes vulde en de kruimelvlaai sneed. Ze was een perfecte secretaresse. Ze was accuraat, kon tegen een stootje en ze had een onverwoestbaar humeur.

Toen ze de koffie en de vlaai op hadden, zei Greet: ‘Camiel, vind je niet dat we moeten nadenken over jouw toekomst, ik bedoel als je niet langer Van Speyk bent?’

Camiel: ‘Het WE gaf me een onbehaaglijk gevoel. Natuurlijk was het aardig, dat ze zich bekommerde over mijn onthelding, maar haar bemoeienissen hadden me toe nu toe niet erg geholpen.

Fien waarschuwde voor “het beruchte zwarte gat” waarin ik na het jaar van Van Speyk terecht zou komen, maar zover was het nog lang niet. Ik had nog een half jaar te gaan in mijn dubbelrol, en ik was nog lang niet toe aan een nieuw avontuur.

“Ik ga de gemeentesecretaris voorstellen om je te benoemen tot senior facilitaire zaken,” kondigde Greet aan. Ik zweeg omdat ik zag dat er nog meer kwam. “Dan krijg je ook de verantwoordelijkheid voor de Maatschappelijke Opvang in ons rampenplan.”

Ik dacht somber aan het onderonsje van twee jaar geleden, toen ik een paar minuten intens gelukkig was in de veronderstelling dat ik gewoon ambtenaar van de burgerlijke stand zou worden, zonder hokus pokus.

Ik kon me trouwens niets voorstellen bij het begrip Maatschappelijke Opvang.

“Dat betekent, dat je verantwoordelijk wordt voor de opvang van evacués, slachtoffers en nabestaanden van een ramp,” vervolgde Greet opgewekt, terwijl ze een reactie van mijn gezicht probeerde te lezen.

“Lekkere vlaai hè, meegenomen uit Limburg.”

“Leuk,’ zei ik droog, “wanneer moet ik beginnen?” Ik had al zoveel werk aan mijn dubbele baan.

Ze amuseerde zich over het woord leuk. “Je moet eerst een cursus doen, maar dat stelt niets voor. Je hoeft niet bang dat zijn dat je overbelast raakt, want zo vaak gebeurt er geen ramp. Wat mij betreft gaat de regeling volgende maand in. Je krijgt geen hogere rang, maar wel een extra periodiek.”

Bij dit minder leuke aspect van mijn bevordering, sloeg zij haar ogen neer.

Ik kende de status van de senior heel goed. Het was een uitvinding van onze interimmanager tijdens de laatste reorganisatie. Er werd toen een poging gedaan om de organisatie ‘platter’ te maken.

Ik heb niet kunnen achterhalen wat er gebeurt als 260 ambtenaren platter gemaakt worden, maar ik merkte wel dat de afbouw van het aantal managers gelijk op ging met de opmars van de seniorfuncties. Gek: mocht ‘seniors’ nu wel en appelen niet?

Ik ging akkoord met haar voorstel.

“Maar mondje toe hè!” waarschuwde ze in de deuropening toen ik haar kamer verliet. Ik beloofde het tegen niemand te zeggen.’

Dat deed hij natuurlijk wel: eerst tegen Fien en later, tijdens een diner, tegen de voorzitter van het Consortium Van Speyk.

Camiel: ‘Een doctorandus dus, die Fien zat te versieren. Hij vroeg: “Hoe voelt het, als bode, om een held te mogen zijn?” terwijl hij niet mij maar Fien aankeek.

Ik zei: “Bode pardon? Ik ben als senior facilitaire zaken verantwoordelijk voor het rampenplan.”

Fien legde haar vinger op haar lippen, maar ik maakte mooi mijn zin af: “Voor alle evacués, slachtoffers, gewonden en hun nabestaanden en hun doden.” Daar had die bral mooi niet van terug.’

Toen zij hem in hun eigen auto naar huis reed zei Fien: ‘Je moet niet zoveel drinken.’ Camiel vroeg zich op dat moment opstandig af, wat de meerwaarde van het consortium nou precies was. Ze liepen de deur plat bij Greet en de wethouders voor alles en nog wat: subsidie, presentiegeld, reiskosten en de plaatsing van de notabelen en de genodigden op de tribune tijdens de taptoe, terwijl hij het zware werk mocht doen en ‘verdorie’ wat kriebelde die pruik.

‘Wakker worden, we zijn er,’ zei Fien neutraal.

1 JULI 2011

Fien bracht koffie met een kaakje en ze vroeg of ze zijn verhaal al mocht lezen. Camiel antwoordde ontkennend, want hij meende te weten dat beroemde schrijvers dat nooit laten doen.

‘Wanneer gaan we naar de politie?’ was onmiddellijk haar volgende vraag. Fien stond voor hem met opgeheven kin en haar armen over elkaar. Dat betekende ramkoers. Zij had de winst- en verliesrekening opgemaakt en het werd een hels karwei om haar te ontwapenen.

‘Kom even naast me zitten,’ zei hij vriendelijk, terwijl hij een stoel verschoof. Hij zocht een geschikte tekst en sloeg zijn arm om haar heen: ‘Ik zal je een stukje van Greet laten lezen dan begrijp je misschien waarom we nog even moeten wachten.’

Samen lazen ze het verslag van Greet van haar ontmoeting met Tara in Het Anker.

28 JUNI 2002

Greet: ‘De raad heeft ingestemd met de verhuizing van Van Klapwijk! Ik ben blij dat de zaak nu rond is, ook al ging alle lof naar Tara, die het voorstel glansrijk heeft verdedigd. Drie raadsleden stemden tegen omdat ze het plan te risicovol vonden vanwege de mogelijke bodemvervuiling en de slechte huizenmarkt. Maar eigenlijk hadden ze gewoon nog een appeltje te schillen met Tara, omdat ze het koor van de Nederlands Hervormde kerk niet wil subsidiëren. Zij had hun voorstel getorpedeerd met de stelling “In Nederland is er scheiding van kerk en staat”.

Ik ben vooral gelukkig, omdat Tara mij van tevoren uitvoerig had ingelicht. Over alles. Ik heb haar ten onrechte gewantrouwd. Ik was wel verrast toen zij mij uitnodigde om samen naar Het Anker te gaan om eens rustig met elkaar te praten. Had Camiel hier de hand in gehad, nadat ik hem een extra periodiek had beloofd? Zo’n schouderklopje werkt meestal feilloos.

Tara was er al toen ik Het Anker binnen kwam. Ze had de vorige maand de officiële opening van dit mooie restaurant verricht, maar ik zag het interieur voor het eerst: alles goud op snee. De inrichting deed denken aan Jugendstil met veel decoraties en spiegels in sierlijke lijsten.

Op een ovale tafel in de hal stond een enorm bloemstuk. Ik kon niet na laten even te ruiken en te voelen: nep! Een kelner kwam haastig toelopen om mijn jas aan te nemen. Hij lachte: “Geneer u niet, dat doet iedereen, maar echte bloemen verwelken zo snel.”

Tara kwam me tegemoet. Ze volgde een nieuw dieet, waarbij je koolhydraten en eiwitten strikt moet scheiden. Een Fransman had het dieet bedacht en half Nederland was daar in totaal dertig miljoen kilo lichter door geworden.’

‘Montignac,’ zei Fien. Met dat dieet heb ik jou ook weer slank gekregen. Ze had gelijk: Fien had hem op rantsoen gezet en hem naar de AA gestuurd, maar daar ging het nu niet over. Ze lazen verder in het verslag van Greet.

‘Tara was al minstens tien kilo kwijt en het broekpak stond haar geweldig.

Tara bestelde een Spa voor zichzelf en een Rivella voor mij. Ze zei: “Ik heb ook alvast een salade besteld, zodat we ongestoord kunnen praten.”

Waarom had ik haar zelf niet eerder uitgenodigd voor een lunch? Mijn pogingen om beter contact met haar te krijgen waren op niets uitgelopen door haast en korzeligheid. Ik kon me goed in haar verplaatsen: je bent al veertien jaar wethouder en dan komt er een vrouw van buiten de gemeente, die een beetje de baas gaat spelen.

Het was alsof Tara mijn gedachten raadde want ze zei: “Greet ik moet eerlijk bekennen, dat ik er moeite mee had om jou als burgemeester te accepteren. Ik was jarenlang gewend alleen met mannen te werken. Hoewel die graag de baas over mij speelden, waren ze ook heel attent. En ik liet ik me ook graag een beetje door hen verwennen. Dat veranderde toen ik niet langer de enige vrouw in het college was.

Op het moment, dat ik begon als wethouder, vond een grote meerderheid van de Nederlandse bevolking, dat een getrouwde vrouw thuis hoorde te zijn. Ik ben bang, dat veel mensen er diep in hun hart nog steeds zo over denken.”

Ik vertelde Tara op mijn beurt, dat ik ooit als kleuterleidster was begonnen en na een paar jaar werd bevorderd tot hoofdleidster. Ik voltooide de applicatiecursus die nodig was om op de basisschool in alle klassen les te mogen geven en een managementopleiding.

Toen de basisschool in 1985 een feit werd, solliciteerde ik naar de functie van directeur. Ik werd het niet, omdat de sollicitatiecommissie betwijfelde of ik wel “stevig” genoeg was. Er werd een man benoemd uit een andere stad. Over hem was weinig bekend, maar hij zag er wel stevig uit. Het bleek een dikke flapdrol. We zaten ermee opgescheept tot de ouders zijn ontslag eisten. Het was voor mij reden om lid te worden van een politieke partij.

Tara lachte: “Ik ben ook begonnen in het onderwijs, als lerares Engels op een katholieke mavo. Toen ik trouwde werd ik bij het schoolbestuur geroepen. Het was niet verplicht, maar wel een goede gewoonte dat vrouwen na hun huwelijk ontslag namen. Ik deed het, omdat ik te jong en onervaren was om de druk te weerstaan: dat heeft mij opstandig gemaakt. Ik sloot mij aan bij de vrouwenbeweging in mijn partij.”

Tara vertelde hoe ze werd bejegend toen ze pas wethouder was. Ik herkende de voorbeelden goed: de uitgestoken hand van een bezoeker, die altijd langs je heen ging naar een mannelijke ambtenaar, de spontane opmerkingen als: “Ik benijd je man niet” en de uitnodigingen, die waren gericht aan Mijne Heren. Tara zei, dat de gemeentesecretaris dan een briefje terugstuurde met de tekst: “Aangezien u een deel van het college uitsluit, komen we niet.”

De ene anekdote lokte de volgende uit.

Ik vertelde over mijn eigen ervaringen in mijn vorige gemeente, waar ik een ambtenaar van het ministerie van Financiën op bezoek kreeg om te praten over de hoogte van onze uitkering uit het gemeentefonds. Hij was een kwartier te vroeg, dus haalde ik hem zelf op bij de receptie en leidde hem rond in het historische gemeentehuis. Op de afgesproken tijd gingen we naar de vergaderzaal, waar onze chef van Financiën al stond te wachten.

“U hebt een steengoede secretaresse,” zei onze gast.

“En we noemen haar burgemeester,” antwoordde de chef droog. En ik dacht:

“Straks reken ik wel even met u af.”

Tara wuifde met haar hand. “Deed ik ook vaak. Munt slaan uit een seksistische vergissing.”

We bestelden een karaf witte wijn.

“Montignac krijgt een snipperdag,” besliste Tara en ik vroeg mij beschaamd af, waarom ik zo weinig van haar wist, terwijl ik al acht jaar burgemeester was van Elft.

We spraken over onze problemen met kinderopvang, in de tijd dat crèches nog niet bestonden en het begrip naschoolse opvang nog niet in het woordenboek was te vinden. Sterker nog, de schooltijden van kleuterschool en lagere school sloten niet op elkaar aan. Als je één kind op de ene en één kind op de andere school had, kostte het halen en brengen je heel veel tijd. Tara: “Ik probeerde daar verandering in te brengen, door de begin- en eindtijden op elkaar af te stemmen. De gemeenteraad was erop tegen, omdat de school er was voor de kinderen en niet voor de moeders, het heeft zeker twee jaar geduurd voordat de geesten rijp waren voor die eenvoudige maatregel.

Ik schonk de glazen weer bij en zei: “Toch hebben wij in de afgelopen twintig jaar veel bereikt Tara. Er zijn nu overal crèches en er is naschoolse opvang; vrouwen in hoge functies vormen geen uitzondering meer en er zijn meer dan tachtig vrouwelijke burgemeesters.”

Tara fronste haar wenkbrauwen: “Dat betwijfel ik. Die jonge vrouwen van tegenwoordig worstelen met ik weet niet hoeveel verplichtingen en verantwoordelijkheden. Alles moet perfect zijn: de kinderen moeten hoog scoren bij de Cito-toets, ze moeten viool spelen, en liefst in het nationale hockeyteam worden opgesteld en ze moeten er altijd onberispelijk uitzien. Zie jij nog wel eens een kind met een scheve voortand? Volgens mij proberen we nog steeds te bewijzen dat onze kinderen niets tekort zijn gekomen door onze baan. Manlief doet zijn best: hij klopt, hij veegt en hij zuigt, maar de vrouw tobt. Het systeem werkt niet. Waarom niet? Omdat ze niet kunnen kiezen en zich niet laten leiden door een ideaal, zoals ik dat deed.

Ze houden tien ballen tegelijk in de lucht en krijgen op hun zesendertigste al een burnout. En let op: als er een flinke recessie komt, gaan al die zaken die jij opnoemt als eerste voor de bijl.

Het streven naar superioriteit van mannen is geen kwestie van het verstand maar van het instinct.

Niet alleen dat van de mannen zelf, maar zeker ook het instinct van vrouwen.

Ik weet nog goed hoe het ging op feestjes en recepties. Ik hoorde nooit ergens echt bij. Niet bij de mannen, maar ook niet bij de vrouwen. En met Cees, mijn ex, wisten ze zich helemaal geen raad.”

Ze boog zich vertrouwelijk naar mij toe:

“Had jij dat nou ook?” Ik aarzelde.

“Sorry,” zei ze vlug. “Ik vergat even dat Sam anders is. Gaat het wel goed met jullie?” Ik probeerde mijn ergernis te verbergen.

“Het is me er eentje,” zei Tara met een tedere ondertoon in haar stem. Mijn gevoel van vertrouwen was plotseling weg. In stilte dronken we het laatste restje wijn.

“Ik heb meer problemen met de rol van Camiel Canard,” hervatte ik voorzichtig het gesprek.

“Hij gedraagt zich als een operetteheld, maar hij oogst daarmee meer respect en aandacht dan ik, de burgemeester die nota bene door de Kroon is benoemd.”

(Fien stotterde van verontwaardiging: ‘Nou ja, wat denkt ze wel!’ Camiel gaf haar een kus en ze gingen verder met lezen.)

“Dat is het hem nu juist,” antwoordde Tara giftig. “Door de Kroonbenoeming is de burgemeester zelf een operettefiguur. De bevolking krijgt voorgespiegeld dat je almachtig bent, door Hare Majesteit gezonden, maar in de praktijk kun je geen kikker van de kant afduwen. Je bent een artikeltje in de gemeentewet, meer niet. En je gezag taant nog verder, nu de besluitvorming over de gekozen burgemeester maar voortsleept. Het wordt tijd dat we een burgemeester gaan kiezen. Doe jij ook mee?”

Het lidwoord “een” in plaats van “de” en het woordje “ook” verwarden mij en ik antwoordde dat ik het nog niet wist. Tegenover mij zat de oude Tara, de korzeligheid was weergekeerd.

Opeens legde Tara uit, dat ze de bouwvergunning voor het kantoor van de fabriek had getekend, omdat er op dat moment geen burgemeester was. Klaas zat in Zuid Afrika. Ik zweeg over wat Camiel had afgeluisterd. Dat was zijn interpretatie en ik wou de stemming er niet nog meer door laten bederven.

Ik nam een bavarois als nagerecht en Tara vier stukken kaas. Ze glimlachte weer en vertelde over de studieresultaten van haar kinderen. We maakten grapjes over ambtenaren.

Toen de koffie werd gebracht zei Tara: “En nu de overeenkomst met de vuurwerkfabriek.

Zoals je weet mogen we geen overheidssteun geven aan een bedrijf. Maar Van Klapwijk krijgt de financiering van een nieuwe fabriek niet rond, dus hebben we samen naar een oplossing gezocht en die hebben we gevonden.

Doordat de vuurwerkfabriek zelf al het saneringswerk verricht, kan het bedrijf de kosten verrekenen in de prijs van zijn vrijkomende bouwgrond en daardoor kunnen wij weer stelposten in mindering brengen op de verkoopprijs van onze eigen grond. In de grondexploitatie worden alle bedragen doorberekend in de prijzen van de woningen. Zo wordt de verhuizing haalbaar en krijgt Elft een nieuwe, veilige fabriek, behouden we de werkgelegenheid en zijn we een nieuwbouwwijk rijker.”

Ze wachtte zelfverzekerd op een reactie.

“Klopt het allemaal, mag dat wel?” vroeg ik, omdat ik het gegoochel met stelposten in de grondexploitatie maar moeilijk kon volgen. Ik had meteen spijt van mijn vraag toen ik haar gezicht zag.

“Het is pleitbaar,” antwoordde Tara geïrriteerd.

Ze vertelde dat er werd aangekoerst op de raadsvergadering van 6 juli. Dan kon Van Klapwijk meteen beginnen met de nieuwbouw, omdat er in het buitengebied ruimte was voor een risicovol bedrijf. De provincie was ook al akkoord. Tegelijkertijd zou de procedure worden opgestart voor de nieuwe woonwijk op de plaats van de oude fabriek. Er werd gedacht aan 300 woningen in de hogere prijsklasse. Een prachtige kans voor doorstromers op de woningmarkt.

De opbrengsten gingen uiteraard voor een deel naar Van Klapwijk om zijn nieuwe fabriek te kunnen betalen. Met de woningbouw kon direct een begin worden gemaakt op de strook grond ten westen van de oude fabriek.

“De fabriek wordt dan in 2008 gesloopt,” zei ze terloops.

“Kan dat niet eerder?” vroeg ik.

“Waarom zoveel haast, de provincie steunt je?” was de wedervraag van Tara.

“Over dit punt moet ik nog nadenken,” zei ik zo resoluut, dat Tara verschrikt opkeek.

“Greet, denk aan je toekomst. Dat zeg ik je als vriendin.” Ze opende het kistje om de rekening af te tekenen en nam er automatisch een pepermuntje uit en stak het in haar mond.

Dat “denk aan je toekomst” had ik eerder gehoord.

Toen ik wilde opstaan duwde ze me terug in de stoel. “Ik moet je nog even wat bekennen,” zei ze zacht, “for your ears only.” Ik trok een betrouwbaar gezicht en keek haar recht aan:

“Mijn lippen zijn verzegeld.” Ze nam het pepermuntje uit haar mond en legde het op een schoteltje.

“Mag niet,” zei ze en in één adem:

“Na de raadsvergadering van 6 juli treed ik af als wethouder. Ik word per 1 augustus projectleider bij Van Klapwijk.”

“Maar Tara, dat kan toch niet, dat is belangenverstrengeling!”

Ze snoerde met een handbeweging mijn mond.

“Greet jij begrijpt er niets van. Doe maar net of je niets hebt gehoord. Dan hoef je ook niet zo piekeren. Dit is mijn zaak!”

Toen ze met driftig klikkende hakken wegliep dacht ik bitter: “Niet voor theetantes” en ik nam mij voor het contract, dat ik samen met Van Klapwijk moest ondertekenen, eerst grondig door te lezen. Even dacht ik de lach van Sam te horen, maar dat kwam door mijn ziekelijke achterdocht, zoals Sam dat tijdens onze laatste ruzie in perfect Nederlands omschreef. Ik liep het gesprek met Tara nog eens na. Haar stemmingswisselingen konden worden toegeschreven aan haar vermageringsdieet, maar die agressie, die verbetenheid waar kwamen die vandaan? Uit frustratie?

Eigenlijk vroeg ik mijzelf ook wel eens af wat er gebeurd zou zijn als ik niet had gekozen voor een bestuurlijke carrière. Wanneer ik parttime was blijven werken als onderwijzeres. Dan zou ik zeker nog met Wiebe zijn getrouwd en misschien hadden we een derde kind gehad en een Labrador, die Wiebe zo graag wou. We waren blijven wonen in die gezellige buurt, in plaats van twee keer te verhuizen.

Ik had kunnen doen wat mijn vriendinnen deden: verder studeren en pas carrière maken wanneer de kinderen naar het voortgezet onderwijs gingen. Dan was ik misschien nu niet zo eenzaam geweest. Dat had allemaal gekund ja. Maar vorige week zag ik tijdens een wandeling tussen Bergen en Schoorl een bord met een goede raad aan de voorgevel van de uitspanning De Berenkuil hangen: “Herinner het verleden, droom over de toekomst en leef nu!”

Dat moest ik maar eens gaan doen!’

Camiel keek naar Fien en zag dat ze gaapte. ‘Snap je het nu, Fien?’ vroeg hij. Ze schudde haar hoofde en zei: ‘Nee, ik begrijp niet wat dit verslag van Greet te maken heeft met onze beslissing om wel of niet naar de politie te gaan. Was er iets mis met dat contract?’

‘Gelukkig ging ik daar niet over,’ zei Camiel, zuchtend. Maar hij wist zeker, dat Greet haar voornemen het contract nog eens grondig te lezen, niet had uitgevoerd en dat haar verslag beter niet aan de grote klok kon worden gehangen.

Ze besloten toch maar naar Beverwijk te gaan, want er stond een aanbieding in de woonkrant.

Toen ze na hun bezoek aan Het Keukenparadijs op de A9 in de file stonden, zette Camiel de zender keihard op 100 procent NL. Hij was ziedend.

In de showroom bleek dat Fien heimelijk haar zinnen had gezet op een andere keuken dan de aanbieding. De verkoper schetste een opstelling op ruitjespapier en Camiel maakte snel een berekening van de kosten. De koelkast was nog niet eens in het schema getekend, toen de prijs al hoog boven hun afgesproken raming uit torende. Toen Fien hem stralend naar zijn mening vroeg, maakte hij een geldgebaar met zijn vingers. ‘We zouden toch naar die aanbieding gaan kijken Fien?’

De verkoper stopte onmiddellijk met zijn tekenwerk. Hij tikte met de liniaal op de tafel en antwoordde: ‘Dan praten we natuurlijk over een heel andere klasse.’ Het klonk neerbuigend vond Camiel en hij liep met grote passen naar de winkeldeur. Fien dribbelde achter hem aan.

‘Je zette mij voor schut,’ zei Camiel en hij pakte de autosleutels uit zijn zak.

Toen ze eenmaal thuis waren, ging Fien bellen met haar zuster. Hij wilde het niet horen, pakte een schrift, en verdween naar de tuin.

5 JULI 2002

Camiel was geslaagd voor het certificaat Maatschappelijke Opvang en hij mocht daarom meteen deelnemen aan een regionale rampenoefening om ervaring op te doen.

Camiel: ‘Er was een beleidsteam en een operationeel team. En alles ging heel gedisciplineerd volgens een draaiboek. Er werd op vaste tijdstippen overlegd aan de hand van Sitraps: dat zijn situatierapporten, waarin de actuele stand van zaken staat vermeld (ik had vier kantjes met afkortingen uit mijn hoofd geleerd).

Op basis van die informatie neemt het beleidsteam beslissingen.

Het operationele team bereidt alles voor en zorgt voor de uitvoering. Ik was zeer onder de indruk van de plotters, de persvoorlichters en vooral de brandweercommandant. We oefenden dat de fabriek werd bedreigd door terroristen. Ik vond dat wel overdreven: terroristen in Elft, ze konden het vast niet vinden. Het ging vooral om de vraag of je mensen moest adviseren deuren en ramen te sluiten of dat je, voor zover daar tijd voor was, overging tot evacuatie.’

De burgemeester, die het beleidsteam voorzat besliste dat de honderd bewoners van de Kinderdijk hun woning aan de achterzijde moesten verlaten, zodat ze over het pad achter de bescherming biedende dijk naar het opvangcentrum konden gaan. Zij ondertekende de noodverordening die bij een ramp van kracht wordt en die haar alle bevoegdheden geeft om de ramp zelf en de gevolgen ervan te bestrijden.

Nu kwam Camiel aan de beurt. In zijn draaiboek stond, dat de sporthal was aangewezen als opvangcentrum. Maar dat leek hem niet zo praktisch. Hij merkte schuchter op: ‘De Zilveren Os is dichterbij. Die heeft een grote toneelzaal zonder ramen.’ De brandweercommandant mat met een passer de afstand tot de fabriek. Hij vond het een goed voorstel, mits alles werd afgestemd met de ambulancedienst, de politie en De Zilveren Os.

Camiel: ‘Dat deed ik. Er waren genoeg stoelen en we hoefden ook niet bezorgd te zijn of er voldoende was om te drinken.

Ik vond de oefening heel leerzaam en spannend en het was afgelopen voor ik er erg in had. Uit de evaluatie bleek, dat we goede keuzen hadden gemaakt, maar er was ook kritiek.

De communicatie met de bewoners van de Kinderdijk kon beter! Ik was het daar niet mee eens, want ik kende die buurt een beetje en ik wist, dat de mensen onderling goed voor elkaar zorgden. Ik kon me een voorstelling maken van hoe de evacuatie zou zijn gegaan: te voet en wie niet kon lopen werd geduwd of gereden door zijn buren. Wat mij betreft hoefden we geen bussen te laten voorrijden. Trouwens waar haalde je zo gauw een touringcar of een stadsbus vandaan, terwijl de fabriek op klappen stond?

Veel Kinderdijkers kenden het begrip communicatie waarschijnlijk niet, maar ze brachten het wel in de praktijk. Ik was er zeker van dat alle Kinderdijkers zo verstandig zouden zijn om hun huizen te verlaten, als hun werd verteld dat het nodig was. Daar was toch geen noodverordening of een noodbevel voor nodig?’

Hij vertelde Fien enthousiast over de oefening en zijn rol daarin. Het was wel duidelijk dat hij een serieuze, verantwoordelijke taak had gekregen.

‘Goed gedaan Senior!’ zei ze plagend. En dat klonk beter dan C.C. en Held.

15 JULI 2002

De afscheidreceptie van Tara had meer gekost dan de post ‘representatie’ groot was. Camiel boekte een deel van de kosten op de post ‘viering Van Speyk’. Financiën keurde het goed, omdat het aantal bezoekers op de receptie, dankzij het jubileumjaar extra groot was. De burgemeesters van de zustersteden in Polen, Zuid-Afrika en België waren overgekomen en zij overnachtten in het enige viersterrenhotel, dat Elft rijk was. Tara was 22 jaar wethouder geweest en de waardering voor haar werk bleek groot te zijn.

Ze werd benoemd tot Ridder in de Orde van Oranje Nassau, ze kreeg de erepenning van Elft en ze werd ereburger van onze Poolse zusterstad met de onuitspreekbare naam.

Tara riep: ‘Te veel, te veel. Ik deed slechts mijn werk en bovendien ga ik Elft niet verlaten!’

Zo bescheiden kenden wij haar niet. In haar afscheidstoespraak was van die timide houding niets terug te vinden. Zij beschreef haar successen uitvoerig en nam het dualisme op de hak.

Camiel: ‘Ik had de hele dag dienst als bode. Ik vond het fijn dat ik mezelf mocht zijn en ik voelde me gevleid toen Tara zei: “CC wil jij vanavond al die bloemen en cadeaus naar mijn huis brengen?”

“Heel graag wethouder,” antwoordde ik gedienstig en dat kostte me geen enkele moeite.

“Nog 25 weken de held uithangen en dan werden alle dagen weer heel gewoon,” dacht ik.’

2 AUGUSTUS 2002

De voorbereiding voor de taptoe was nu in volle gang. De datum was vastgesteld op 17 oktober. De Grote Markt werd helemaal ontdaan van obstakels en de stratenmakers waren een hele week bezig geweest om de straatklinkers stevig in het gelid te leggen, zodat vandalen en relschoppers ze niet konden oprapen om ermee te gooien.

Er werd een extra bepaling in de Algemene Plaatselijke Verordening opgenomen om het nuttigen van alcoholische drank en het gebruik van glaswerk op straat te verbieden.

De caféhouders kregen een afgemeten ruimte voor terrassen en er werden medische hulpposten op een plattegrond ingetekend, die uitgebreide geneeskundige hulp zouden kunnen bieden in geval van ongelukken en hartinfarcten.

Er was een lange lijst met verboden en voorschriften, die door het bureau Integrale Veiligheid met ijzeren vuist zou worden gehandhaafd. Bovendien nam Greet contact op met haar collega’s in Breda en Tilburg die ervaring hadden met taptoes. Ze kreeg het advies een transferium buiten het stadscentrum in te richten zodat het publiek het evenement met een bus kon bereiken.

Er waren veel technici nodig voor geluid, elektriciteit en andere voorzieningen. Op de trans van de Hervormde Kerk moest een telploeg gaan controleren of er niet te veel mensen naar het plein zouden komen. Er mochten er maximaal 20.000 worden toegelaten van de brandweer. Het standbeeld op het plein werd tijdelijk verplaatst. Iedereen wierp zich vol ijver op de draaiboeken om te zorgen voor een perfect evenement.

Alleen Jan de Wit, de nieuwe directeur Financiën zat er stilletjes bij. Hij vroeg zich af waarom de provincie niets betaalde. Volgens Greet had de commissaris dat immers toegezegd. Jan de Wit nam zich voor nog eens te informeren bij zijn collega’s op het provinciehuis.

De vergadering liep ten einde, er werd een nieuwe vergaderdatum geprikt en de mobiele telefoons werden weer aangezet. De telefoons van Greet en de veiligheidsambtenaren gingen onmiddellijk af.

Greet luisterde en trok vervolgens wit weg, iedereen hield op met praten. ‘Alarmeer het beleidsteam en bereid een evacuatie voor,’ zei ze. Camiel spitste zijn oren en hij hoorde meteen zijn pieper, die hij in zijn uniformjasje aan de kapstok had achtergelaten.

Camiel: ‘Ik bekeek het oproepnummer en haastte me, gedreven door bezorgdheid en opwinding naar de kamer, waar het college op dinsdagmorgen vergaderde en waar het operationeel team zou plaats nemen als er sprake was van een ramp.

Het beleidsteam kwam bijeen in de burgemeesterskamer ernaast. De speciale schuilkelder was na de val van de Berlijnse muur uit gebruik genomen. Het archief was er nu gevestigd.’

Ik hoorde het geklik van hakken in de gang. Greet telefoneerde met de commissaris van de Koningin, terwijl ze naar haar kamer liep. “Het gaat om een gewone vuilniscontainer, waar wat rook uit komt,” hoorde ik haar zeggen. “Maar gezien de gevaarlijke locatie, neem ik alle voorzorgmaatregelen, die we veertien dagen geleden nog hebben geoefend.”

Toen Greet de telefoon uitschakelde leek ze gerustgesteld. Ze rekte zich opgelucht uit en voelde zich betrapt toen ze me zag. Ze vertelde, dat er omroepwagens en politieagenten onderweg waren om de Kinderdijkbewoners te alarmeren. Het treinverkeer werd stilgelegd en verkeersregelaars waren al opgeroepen om het overige verkeer tegen te houden.

Greet zei: “Ga jij maar naar De Zilveren Os. Dan kun je de komst van de evacués alvast voorbereiden, maar waarschijnlijk zal het overbodig blijken.”

Ik pakte mijn draaiboek en wilde weglopen toen de brandweercommandant in zijn overhemd binnenkwam met het laatste nieuws.

Er waren twee bluswagens naar de fabriek, waar om 18.05 uur rook was gemeld afkomstig uit een vuilcontainer, die zich in een overdekte nis naast het kantoor bevond.

“Voorlopig ziet het er onschuldig uit,” zei hij en hij wendde zich met een ironische blik tot Greet: “Weet je zeker dat je al die mensen uit hun huizen wilt jagen?”

Greet antwoordde dat op haar gezag het evacuatieplan al was opgestart. Ze keek op haar horloge. Er waren nauwelijks tien minuten verstreken, sinds de melding.

“Ga jij ook maar naar De Zilveren Os, naar je evacués,” zei de commandant. “We redden het hier voorlopig wel met het operationeel team. Als we je nodig hebben voor een noodbevel of vanwege een opschaling, dan komen we wel naar je toe.”

‘Door mijn cursus wist ik gelukkig wat opschalen was,’ schreef Camiel. ‘Dat betekende, dat een incident gevaarlijker werd. GRIP 1 is een ongeluk of een brand met beperkte omvang, waar de coördinatie tussen de hulpdiensten plaatsvond op de locatie, GRIP 2 vraagt om coördinatie tussen de hulpdiensten in het operationeel team, omdat het effect van het incident een hele wijk betreft. Bij GRIP 3 komt het beleidsteam met de burgemeester bij elkaar. Er zijn ook nog GRIP 4 en GRIP 5. Dan is er sprake van een regionale of landelijke ramp, zoals een overstroming of een zware storm. Uit de ontspannen houding van de commandant maakte ik op, dat we nog in GRIP 2 zaten.’

Camiel en Greet liepen samen naar De Zilveren Os. Greet droeg de ambtsketen. Toen ze het café naderden kwam de voorhoede van de stoet hun al tegemoet. Hoewel de mensen hun huis in allerijl hadden verlaten, sleepten ze van alles met zich mee: een papegaai, een kooi met parkieten, een poezenmand en honden van allerlei ras en maat. Er waren twee kinderwagens, vier wandelwagens, een scootmobiel en een rolstoel. En niet te vergeten tassen. De stemming was gemoedelijk en gespannen tegelijkertijd. De kastelein van De Zilveren Os stond de stoet in de deuropening op te wachten.

‘Is het drinken gratis?’ vroeg een oude vrouw met ongekamd haar.

‘Tot één uur, want dan is de sluitingstijd,’ antwoordde de kastelein met een knipoog naar Greet.

Een poosje later zat iedereen op zijn gemak op beukenhouten stoelen, die nog in rijen in de toneelzaal stonden opgesteld na de uitvoering van de vorige avond.

Er huilde een baby, maar die werd snel uit de wagen gehaald en aan de borst gelegd. Er miauwde een poes en de honden antwoordden grimmig. De poes werd met mand en al op het biljart gezet en de honden gehoorzaamden op het bevel: ‘Koest!’

Een agent kwam binnen om te zeggen, dat de laatste Kinderdijkers, die bedlegerig waren, in ambulances konden arriveren. Greet fluisterde Camiel toe, dat de brandweerwagens al weer op terugtocht waren naar de kazerne.

Hij wiste het zweet van zijn voorhoofd.

Camiel: ‘Greet liep het trapje op naar het podium en de kastelein vertrouwde mij toe, dat hij nog wel honderd kroketten in zijn diepvries had liggen. Ik schoot in de lach bij de herinnering aan een conference van Wim Sonneveld, jaren geleden.

“Gooi ze maar in het vet! En doe er een borreltje bij op kosten van de gemeente,” riep ik. Het gaf me een goed gevoel, dat ik hier weer zeggenschap had over de catering. Dit keer geen tapas en andere hete rotzooi, maar gewoon Hollands voer.

Greet riep de mensen zonder microfoon toe, dat het gevaar was geweken. Ze mochten nog even blijven tot de brandweercommandant verslag kwam doen en daarna konden ze naar huis.

De klap kwam zo plotseling en was zo intens, dat ik alleen de gevolgen ervan kan beschrijven. Het moment zelf is uit mijn herinnering gewist. Wat ik mij wel herinner was de angstaanjagende stilte. Geen geblaf, gemauw of babygehuil. En ook van buiten hoorde ik geen enkel geluid van auto’s of stemmen. Het was of de klap alle geluiden van de wereld had gedoofd en de tijd had stilgezet. Daarna begonnen mensen elkaar toe te roepen. Ik zag hun monden bewegen. Ik zag Greet op handen en voeten naar de podiumtrap kruipen. Ik wilde haar helpen, maar ik kwam niet vooruit. Het was alsof de lucht uit de zaal was verdwenen en de geluiden klonken nu net zo gedempt als toen ik bijna verdronk in het zwembad. De gedachte ‘ik kan haar niet helpen’ was het laatste wat ik mij herinner.

Toen ik wakker werd voelde ik Fiens hand op de mijne. Er stonden apparaten naast mijn bed en er zaten draadjes en pleisters op mijn borst geplakt.

Ze vertelde me dat ik was flauwgevallen, dat ik in het ziekenhuis lag en dat er een hartfilmpje werd gemaakt. Ik vroeg welke dag het was en ik was verbaasd dat het nog steeds 2 augustus was. Ik had het gevoel dat ik weken weg was geweest. Fien vertelde me, dat ik de enige was die met een ambulance uit De Os werd gehaald. Alle anderen waren ongedeerd.

“Dankzij jou Camiel, want jij kwam op het idee om een ander opvangcentrum uit te kiezen.”

Ze streek me voorzichtig over mijn wang.

Ik vroeg of iedereen nog een kroket had gekregen en ze antwoordde dat er zelfs mensen in De Zilveren Os zouden blijven slapen omdat alle ramen op de Kinderdijk waren gesneuveld.

De meeste bewoners konden bij familie terecht, maar voor de mensen, die geen slaapplaats hadden gevonden, had Het Rode Kruis noodbedden gebracht. “Je mag van de verpleging heel even naar het Journaal kijken. Greet doet het geweldig op de televisie.” Ik voelde even een steek van jaloezie, maar die maakte gauw plaats voor andere emoties door wat ik op de tv zag.’

Iemand had kort na de klap in het rampgebied gefilmd. Eerst was de kruitvoorraad ontploft en daarna ging de hele vuurwerkvoorraad de lucht in. Het was onvoorstelbaar dat dit allemaal was veroorzaakt door een smeulende vuilcontainer.

Een brandweerman vertelde aan de verslaggever, dat hij het vuurtje direct na aankomst had geblust, maar dat hij de geur van frituurvet had geroken. De ontploffing vond ongeveer een half uur later plaats.

‘Klopt het dat de vergunningen niet in orde waren?’ vroeg de verslaggever. De brandweerman antwoordde dat er een grondig onderzoek zou komen naar de oorzaak van de ramp. Hij voegde eraan toe, dat Elft geluk had gehad. De voorraad vuurwerk was kleiner dan normaal geweest door de levering aan een evenement in Scheveningen dat een week geleden had plaatsgevonden.

Van de fabriek stond niets meer overeind. De camera liet het fabrieksterrein zien met verspreid puin.

‘Gelukkig was er verder slechts sprake van lichtgewonden en van beperkte schade,’ concludeerde de brandweerman. ‘Wat je beperkte schade noemt,’ zei Fien bij het beeld van de Kinderdijk en de aanblik van basisschool De Weegbree, die vanwege de grote vakantie gelukkig leegstond.

‘Op het tijdstip van de explosie waren er geen mensen meer in de buurt van de fabriek,’ vervolgde de verslaggever. ‘En dankzij het slagvaardige optreden van burgemeester Greet Lopez konden alle honderd bewoners van de Kinderdijk worden gered. We gaan nu naar de verslaggever in de zaal waar de geëvacueerde bewoners zich bevinden.’

De camera liet het café zien. Er zaten mannen te klaverjassen. Ook het biljart was in gebruik. Daarna werd de lens gericht op de toneelzaal, waar behalve stoelen en tafels nu ook de veldbedden stonden. Camiel zag serveersters rondlopen met dienbladen. Op de achtergrond hoorde hij André Hazes. De gemoedelijkheid van het tafereel was bizar na het beeld van de woningen aan de Kinderdijk. Het kon wel weken duren voor de bewoners weer naar hun huizen konden terugkeren. Het waren huurhuizen, maar toch.

‘Prima geregeld hier,’ zei een joviaal slachtoffer. ‘De burgemeester kwam ook nog even langs!’ Hij hief zijn borrelglas naar de camera.

‘Is het waar dat de communicatie ernstig tekortschoot?’ vroeg de verslaggever. ‘Welnee,’ antwoordde de man. ‘Er waren zelfs kroketten. Mag ik even de groeten doen aan mijn zuster?’

Camiel: ‘Ik was doodmoe, maar trots. Toen Fien opstond om de televisie uit te zetten, verscheen opeens de nieuwslezer terug in beeld met een ernstig gezicht. Er was zojuist bekend geworden dat er drie mensen werden vermist: een voormalige wethouder van Elft, haar zwager en een ambtenaar.

Ik dacht: Arme Tara, arme Gijs, arme zwager.’

Daarna verscheen het gezicht van een Kamerlid, dat beweerde dat het nu hoog tijd werd, dat de brandweerkorpsen in Nederland gingen fuseren. Wat hij verder zei hoorde Camiel niet meer.

Hij sliep.

ZOMER 2011

Camiel las zijn tekst over de ontploffing terug en hij probeerde zich de details van negen jaar geleden weer te herinneren. Toen was het ook prachtig weer, net als nu. Hij herinnerde zich de muffe geur in de toneelzaal en de tafel waarop nog prijzen stonden van de tombola, die na de toneeluitvoering was gehouden.

Een oude bewoonster van de Kinderdijk had haar juwelenkistje meegenomen en ze beschreef de povere inhoud aan iedereen: ‘Die ring kreeg ik van mijn vader, toen hij me van school haalde om thuis te werken. En die broche was van mijn moeder en die had hem weer van haar moeder en deze ketting kreeg ik van mijn zoontje voor Moederdag.’ Ze werd vriendelijk bejegend, iedereen luisterde geduldig en bekeek haar prulletjes of het kroonjuwelen waren.

Na de ontploffing zag hij ze op de grond liggen, voordat bij hem het licht uitging. Camiel herinnerde zich deze onbeduidende zaken heel goed, maar hoeveel mensen er waren en welke woorden er precies werden gesproken, helaas niet.

Camiel: ‘Dat kwam waarschijnlijk door mijn hart, dat het nu weer goed doet. Ik kreeg een stent en medicijnen. Ik moest op dieet. Wat er tijdens mijn ziekteverlof gebeurde vond ik in één van de schriftjes.

Het was een kopie van een brief die Greet aan de commissaris van de Koningin had geschreven.’

16 AUGUSTUS 2002

Geachte mevrouw,

Aangezien het mij, na ons telefoongesprek, niet is gelukt een afspraak met u te maken, omdat u op handelsmissie gaat, informeer ik u, via deze brief over de stand van zaken in mijn gemeente.

We moeten ervan uitgaan, dat de drie vermisten zijn omgekomen. Er zijn geen stoffelijke resten gevonden, maar ik heb begrepen dat dit moet worden verklaard door de extreme hitte. Zoals u op de televisie heeft kunnen zien is er een stille tocht voor de slachtoffers geweest. U zult begrijpen dat hun dood mij aangrijpt. Vooral Tara is voortdurend in mijn gedachten.

Ik had de laatste weken goed contact met haar en ik miste haar aanwezigheid in het college zeer. Haar keuze om te stoppen als wethouder en te gaan werken bij de fabriek is haar helaas fataal geworden.

Ik heb de kinderen van Tara op het gemeentehuis ontvangen en ik heb de ouders van Gijs thuis bezocht. De nabestaanden van het derde slachtoffer stelden geen prijs op persoonlijk contact. Ik slaap heel slecht en ik ondervind weinig steun uit mijn omgeving. Ik zou het zeer prijs stellen, als u mij wilt uitnodigen voor een gesprek, wanneer u terug bent van uw reis naar China.

Zoals u ongetwijfeld uit andere bronnen heeft vernomen vindt er nu onderzoek plaats naar de oorzaak en de aanleiding van de ontploffing en naar de aanwezigheid van asbest. Het terrein is afgezet en het wordt dag en nacht bewaakt.

Er is een noodverordening van kracht om ramptoeristen op afstand te houden. Ik zal de verordening ter bekrachtiging voorleggen aan de gemeenteraad. De raadsleden onderbreken hun vakantie voor een extra raadsvergadering.

Waar ik met u persoonlijk zo graag over wil praten is het zelfverwijt dat mij kwelt. Wat had ik kunnen doen om dit te vermijden? Dit in de wetenschap dat het gebouw niet deugde en dat het mij aan moed ontbrak om onmiddellijke sluiting te eisen. Ik weet dat u mijn standpunt niet deelde en dat u juist vond, dat ik me meer moest bekommeren om de banen van de werknemers van de fabriek.

Uw mening wordt gedeeld door de meerderheid van de gemeenteraad en door een groot deel van de bevolking van Elft. Laatst zei iemand op straat tegen mij, dat het een zegen was dat de fabriek was ontploft omdat de “kogel nu eindelijk door de kerk was”. Is er dan helemaal geen respect voor het leed van de nabestaanden?

Er zijn ook gemeenteraadsleden die een raadsenquête eisen naar de oorzaak van de ramp. Ik weet niet goed, hoe ik dat moet aanpakken. Zoals u weet is de raadsenquête een nieuw fenomeen van het dualisme en Elft zal de eerste gemeente zijn waar de raadsenquête wordt gehouden. Maar ik heb ook de indruk, dat ik niet zal worden betrokken bij de voorbereiding omdat men mij verwijt schuldig te zijn aan de ramp.

Ik spreek binnenkort met het bestuur van het consortium Jan van Speyk om het jubileum af te blazen. Ik heb via via al vernomen, dat de fabrieksdirectie zijn sponsoring stopzet. Ik vrees dat de andere sponsoren ook zullen afhaken.

Er ontstaat dan een aanzienlijk tekort op onze begroting, omdat wij contracten hebben afgesloten met de leveranciers van tenten, noodtoiletten en andere voorzieningen en met een bewakingsdienst. Ik hoop, dat u de belofte “een duit in het zakje te doen” ook onder de huidige omstandigheden zult nakomen! Van Defensie heb ik nog niets vernomen.

Ik wens u een goede reis en veel succes met uw missie in Sjanghai. China heeft een grote reputatie op vuurwerkgebied. Misschien kunt u een Chinees bedrijf overhalen zich in Elft te vestigen. Dat kunnen we wel gebruiken, nu Van Klapwijk overal rondvertelt, dat hij het ondernemersklimaat in Elft niet gunstig genoeg meer vindt om te herinvesteren.

Maar hij zwaait wel met het contract, waarin staat dat hij woningen mag bouwen. U merkt uit de toon van mijn brief dat ik erg bezorgd ben.

Uw toegenegen     

Greet Lopez-Kamp

Camiel ging naar zolder en nam de doos, waarin hij zijn oude agenda’s bewaarde mee naar beneden. Hij vond snel wat hij zocht, omdat hij de boekjes netjes op volgorde had ingepakt. Met een grimmige blik keek hij van zijn agenda naar het slordige schrift van Greet. De brief was op 16 augustus geschreven en ze had hem persoonlijk op de bus gedaan, want hij had de brief niet aangetroffen in de uitgaande post. Hij was die dag weer voor het eerst op kantoor na zijn ziekteverlof.

Tussen de bladzijden van de agenda vond hij ook een briefje van Greet:

‘Fijn dat je er weer bent en alvast van harte gefeliciteerd met je verjaardag. Doe maar kalm aan!’

Camiel: ‘Greet schreef altijd briefjes, ook tijdens raadsvergaderingen. Ze schreef op elk stukje papier, dat zich bevond onder haar handbereik: een enveloppe, een stembiljet, of de achterkant van een verworpen motie. Ik kreeg dan een wenk om het briefje te bezorgen: bij een raadslid, aan een journalist of iemand in het publiek. Als ik niet in de buurt was, stond ze zelf op, liep op haar gemak naar de geadresseerde en gaf het briefje zonder enige blik van verstandhouding. De nonverbale communicatie begon pas als het briefje was gelezen. Ze ving trefzeker de blik op van de ontvanger, die haar vervolgens een briefje met zijn antwoord schreef, dat door de raadsleden naast hem werd doorgegeven aan Greet. De aanwezigen stoorden zich niet aan dit onderonsje tijdens haar voorzitterschap. Iedereen vond het leuk om een briefje te krijgen en misgunde het een ander niet.’

Camiel stopte het briefje terug in de agenda en ging verder met schrijven:

18 AUGUSTUS 2002

‘Greet ontving de voltallige directie van de vuurwerkfabriek. Zij had mr. Grootveld, de huisadvocaat gevraagd bij het gesprek aanwezig te zijn. Wout Graafstra maakte het verslag en de nieuwe directeur Financiën was druk in de weer met een beamer. De gemeentesecretaris kwam er vast en zeker ook bij, want hij droeg een kostuum en een stropdas, in plaats van een ribbroek en een pullover. Ik had opdracht gekregen koffiekopjes op de tafel in de collegekamer te zetten, voordat de vergadering begon.’

Sinds de strandwandeling met Greet was de serveerwagen vervangen door thermoskannen, zodat ik de vergadering niet hoefde te verstoren. Daardoor kreeg ik geen interessante nieuwtjes meer te horen, zoals het signaal dat mijn laatste uur als Jan van Speyk was geslagen.

Fien had tijdens mijn ziekteverlof, het Van Speykkostuum nog laten stomen en mijn pruik naar de kapper gebracht. In mijn agenda stonden nog lezingen, interviews en recepties. Ik had op ieder agendablad BOB geschreven, want ik had Fien plechtig beloofd geen druppel meer te drinken.

Achteraf had ik moeten begrijpen, dat het voor de hand lag, dat het jubileumjaar werd afgebroken.

De stemming in de stad was neerslachtig. Op de markt zag je mensen bedrukt met elkaar praten. Iedereen had wel een gerucht gehoord: dat Van Klapwijk al maanden geleden in Polen een nieuwe fabriek geopend had en dat hij nooit van plan was geweest een bedrijf in het buitengebied van Elft te vestigen.

Alle werknemers van de fabriek waren thuis en ze hadden officieel nog niets gehoord. Er werd ook druk gespeculeerd over de oorzaak van de brand.

Vooral het bericht over de patatlucht hield de gemoederen bezig. Iemand had gelezen, dat sommige vetten tot zelfontbranding kunnen overgaan en er was ook een theorie dat er brandend vet onder het gebouw was gelekt, Boze tongen spraken over opzet.’

Camiel ging naar de ontvangsthal om de bezoekers op te halen. Dat was een tijdrovend karwei, want sinds kort was het stadhuis beveiligd. Je kon de bestuursvleugel slechts binnen komen met een elektronische sleutel, die ‘de druppel’ werd genoemd door het personeel. Camiel had de receptionistes al een paar keer gevraagd hem pas te waarschuwen als het gezelschap compleet was, maar dat was blijkbaar te veel moeite.

Hij moest dit maal twee keer op en neer, want de directie kwam gezamenlijk en de advocaat had geen druppel. De gemeenteraad had unaniem ingestemd met de beveiliging, want het aantal inbraken in Elft nam nog elk jaar toe. Daarom werden er ook voorlichtingsbijeenkomsten over inbraakpreventie georganiseerd. (‘Fien en ik hebben zo’n bijeenkomst bezocht. Ik zal daar later verslag van doen.’)

Camiel: ‘Sommige ambtenaren hadden moeite met het nieuwe beveiligingsysteem. Zo liet een late werker zich insluiten. Hij kon pas worden bevrijd, nadat een monteur van het beveiligingsbedrijf het tijdmechanisme had stopgezet. De ijverige ambtenaar declareerde de tijd, dat hij was opgesloten als overuren, maar kreeg ze niet betaald. Hij vroeg mij, als voorzitter van de ondernemingsraad en als senior facilitaire zaken, een goed woordje voor hem te doen bij Personeelszaken.

Ik zei: “Dat is goed, maar dan trek ik eerst het bedrag van de factuur van het beveiligingsbedrijf eraf.” Ik heb hem er niet meer over gehoord.

De directeuren van de fabriek droegen een zwarte stropdas als teken van rouw en respect voor hun overleden mededirecteur. Ze vroegen naar mijn gezondheid en naar het welzijn van Fien.

Toen ik ze twee uur later kwam ophalen, merkte ik dat er een broeierige sfeer hing in de collegekamer. De beamer stond nog aan en ik las een bedrag: € 200.000.

De heren liepen zwijgend met mij mee en namen afscheid met: “Dag mijnheer Canard.” En daarmee ging Jan van Speyk voor de tweede maal ter ziele… geruisloos dit keer.

Ik voelde niets: geen blijdschap en geen spijt. Ik belde Fien. Zij vond het zonde van de stomerij, maar haar stem klonk opgewekt. “Denk erom: vanavond op tijd naar huis, want je krijgt verjaarsvisite!”

Natuurlijk zou ik op tijd thuis zijn: vanavond, morgenavond en alle avonden daarna. Ik hoefde me niet meer te gedragen als een 29-jarige jongeman. Ik was nu een vent van 52.

De bodekamer was versierd met slingers. Ik trakteerde op cake, die Fien had gebakken en ik kreeg de cd Dromen durven delen van Marco Borsato.’

Toen Camiel de kopjes en de thermoskannen in de vergaderzaal opruimde hoorde hij Greet en de gemeentesecretaris kibbelen over de extra vergadering, die de volgende week zou plaatsvinden en waarin de raad een besluit zou nemen over de instelling van een enquêtecommissie. De secretaris zei: ‘Mijn personeel kan die commissie niet ondersteunen, want het wordt een hachelijke toestand. Zoek maar een extern bureau.’ Hij adviseerde ook om het presidium of desnoods het seniorenconvent bijeen te roepen.

Ook het presidium was een nieuwigheid van het dualisme. Vroeger vergaderde de burgemeester eens per maand met de fractievoorzitters (het seniorenconvent) om vertrouwelijke zaken achter gesloten deuren te bespreken. Vanwege de transparantie was er nu een presidium, dat tot taak had de gemeenteraad voor te bereiden. Vroeger verzond de gemeentesecretaris de vergaderstukken.

Nu was die taak overgenomen door een griffier, die rechtstreeks in dienst was van de gemeenteraad. Dat gaf al na enige weken wrijving en ergernis. De griffier gaf namens het presidium opdrachten aan de ambtenaren en stelde extra eisen aan de kwaliteit van hun nota’s.

Camiel: ‘De gemeentesecretaris, die tevens de directeur van de organisatie was, voelde zich voortdurend gepasseerd en voor het blok gezet. Overigens bleef het seniorenconvent gewoon bestaan. Hoewel er schamper over achterkamertjes werd gesproken, wilde niemand zich de toegang tot de geheimen van het stadhuis ontzeggen.’

Op 22 augustus 2002 besloot de gemeenteraad van Elft tot de instelling van een enquêtecommissie, die niet alleen tot taak had de oorzaak van de ramp te onderzoeken, maar ook om de handhaving van de veiligheidseisen, de vergunningverlening en de verhuisplannen kritisch te analyseren. Er werd uit elke fractie één raadslid aangewezen. Daar was eerst nog een forse discussie over, omdat de grote fracties een zwaardere delegatie eisten. De zaak werd beklonken onder de voorwaarde dat de conclusies eerst in een besloten raadsvergadering zouden worden besproken, voordat ze in het openbaar werden gepresenteerd.

Camiel: ‘Greet zat op de publieke tribune, omdat ze te veel betrokken was bij het onderwerp. Het oudste raadslid zat de vergadering voor. Dat deed hij goed, want hij had er een cursus voor gevolgd. De gemeenteraad had nu een eigen budget voor cursussen, excursies en symposia. Ik hoorde ze in het presidium vaak discussiëren over de besteding van dat bedrag. Een bezoek aan het Europees Parlement werd afgekeurd, een symposium met een overnachting in Maastricht mocht wel.

Deelname aan het jaarlijkse congres van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten viel ook onder het budget. Alle fractievoorzitters bezochten in juni 2002 samen met de wethouders het congres in Rotterdam, waar prins Willem-Alexander eregast was.’

De raadsvergadering verliep aanvankelijk goed. De enquêtecommissie werd geïnstalleerd en het schema van werkzaamheden werd vastgesteld. De commissieleden namen eerst een maand de tijd om alle documenten en besluiten te verzamelen en te lezen.

De interviews vonden daarna plaats tot half oktober, zodat het conceptrapport in de besloten vergadering van november kon worden besproken, voordat de conclusies in december openbaar zouden werden gemaakt. Het was een strak schema, maar iedereen wilde zo snel mogelijk een punt achter deze affaire zetten.

‘Zijn de verhoren openbaar, of doen jullie dat ook stiekem?’ riep een journalist uit de pershoek. De voorzitter raakte in verwarring en schorste de vergadering. Hij ging samen met de fractievoorzitters naar de B en W-kamer en ze bleven lang weg.

Camiel: ‘Toen ik ze een kan water en glazen bracht, hoorde ik de voorzitter zeggen: “We hebben niets te verbergen!”

Ik wilde waarschuwen: “Nou nou, weet je dat wel zeker?” maar ik zag dat de externe adviseur en ook het raadslid van Elft Zelfstandig instemmend knikten dus hield ik mijn mond.

“Dan zijn we eruit,” besloot de voorzitter en iedereen liep terug naar de raadzaal.’

Voor de ingang van de raadszaal stond een groepje ambtenaren luid te debatteren met de journalist en een deel van het publiek. De griffier mengde zich ook in het twistgesprek. De voorzitter moest een paar keer flink met de hamer op de tafel slaan, voordat iedereen weer in de raadzaal was en ging zitten.’

Toen de vergadering werd heropend, stond er een ambtenaar voor de inspraakmicrofoon. Hij drukte venijnig op de knoppen, maar het lampje ging niet branden.

‘U bent geen inspreker dus u krijgt niet het woord,’ zei de voorzitter.

‘Maar ik ben wel een pion op uw schaakbord,’ antwoordde de ambtenaar. ‘Als ik in het openbaar en onder ede moet getuigen kom ik in conflict met de ambtseed, die u ons heeft laten afleggen. Ik heb gezworen de belangen van de gemeente Elft te zullen dienen. Als ik de vuile was ga buiten hangen, schend ik die eed!’

De voorzitter wendde zich wanhopig tot de griffier, maar die keek even de ander kant op.

Tijdens de verwarring en het geroezemoes die daarna ontstonden liep de externe adviseur dwars door de raadzaal, boog zich naar de voorzitter en de griffier en begon uitvoerig te fluisteren en hij wees op een tekst, die hij had meegebracht.

De voorzitter stelde nog een vraag, luisterde naar het antwoord en knikte:

‘Ik kreeg zojuist het advies u het volgende te antwoorden. Het recht van enquête stijgt uit boven uw geheimhoudingsplicht. De gemeentesecretaris zal hierover een toelichting geven in de ondernemingsraad of in het Georganiseerd Overleg, dat zoeken we nog uit. Het is de eerste keer dat er een raadsenquête wordt gehouden in Nederland, dus het is allemaal nog nieuw.’

De ambtenaar riep:

‘Ik ga sowieso naar mijn vakbond. Bestuurders zijn verantwoordelijk, wij ambtenaren voeren uit wat bestuurders ons opdragen! Ik wil niet meedoen aan de verhoren!’

‘Interviews,’ corrigeerde de voorzitter zwakjes. Het waren vooral de ambtenaren, die deel uitmaakten van de hofhouding van Tara, die protesteerden tegen de openbare getuigenissen.

Het besluit bleef echter gehandhaafd. Na de raadsvergadering werd er in de raadskelder nog lang geborreld. Niemand vroeg naar consumptiebonnen.

De externe adviseur was omringd door de boze ambtenaren. Opeens zei hij: ‘Als we de interviews nu eens niet in Elft, maar ver weg, bijvoorbeeld in Amsterdam, gaan afnemen? Zou dat misschien een oplossing zijn?’ Er werd geknikt en gelachen.

Camiel: ‘Ik brak die nacht mijn belofte om vroeg naar huis te gaan, en eerlijk gezegd ook de belofte om geen druppel meer te drinken. Toen ik eindelijk in mijn bed lag, had ik spijt van mijn toezegging aan de journaliste, dat ze me mocht interviewen over mijn ervaring als held. Ik piekerde ook over de gevolgen van de enquête voor mij persoonlijk. Moest ik verslag doen van de strandwandeling? Van mijn aanwezigheid in Rotterdam? (dan zat ik helemaal fout, want bijklussen moet je van tevoren melden bij Personeelszaken en bovendien was het zwart). Ik dacht aan de bijdrage onder dank en aan de creditkaart. Toen Fien mij om zeven uur wekte, kneep ze haar neus dicht.’

23 AUGUSTUS 2002

Camiel belde Greet dat hij wat later op het gemeentehuis kwam. Dat was geen probleem want er waren flexibele werktijden ingevoerd. In de zomermaanden was het stadhuis vanaf ’s morgens zeven uur goed bezet, omdat iedereen graag vroeg naar huis wilde om in de tuin te werken of naar het strand te gaan. Na vier uur was het echter wel eens lastig om nog een ambtenaar te pakken te krijgen. Maar dat probleem loste zichzelf op dankzij de mobiele telefoons die tegen gereduceerd tarief beschikbaar waren.

Camiel: ‘Tijdens het scheren piekerde ik weer over de mogelijke consequenties van de raadsenquête, tot ik mij opeens realiseerde, dat de getuigen van het gesprek in Rotterdam dood waren, op één na: de onbekende man. Zolang Greet en hij zwegen over die geheime ontmoeting, zou de enquêtecommissie mij ook geen moeilijke vragen kunnen stellen.

Ik belde eerst mijn zwager Reinier om hem te vragen in het reserveringsboek na te kijken welke namen erin stonden op de dag dat ik hem had geholpen. Reinier belde na een half uur terug. Hij had drie namen: die van Gijs, die van Tara en die van haar zwager. Van een vierde persoon was hem niets bekend. Daarna ging ik naar Greet en ik bezwoer haar te zwijgen over Rotterdam. Ze gaf me geen antwoord, maar ik wist bijna zeker dat ze mijn raad wel zou opvolgen.’

Op vrijdag waren er weinig vergaderingen in het stadhuis, dus had Camiel alle tijd om zijn declaraties bij te werken en een praatje te maken met Personeelszaken en Financiën. Toen hij thuis kwam nam hij zijn nieuwe laptop mee naar het prieel in de tuin. De laptop had hij van Fien voor zijn verjaardag had gekregen. Ze had er ook een schrift bij gedaan met een mooie kaft, waarop ze met blokletters had geschreven: Camiel Canard, AANTEKENINGEN (voor) BOEK. Hij sloeg het schrift open op de bladzijde waar hij het verslag had geschreven van de voorlichtingsbijeenkomst over inbraakpreventie op 20 september 2002.

Fien en hij waren er samen naar toe gegaan. Niet omdat er bij hen was ingebroken, maar omdat een ex-inbreker opnamen had gemaakt van onveilige situaties in de buurt. Er was niet veel belangstelling, maar dat kwam waarschijnlijk door het mooie weer.

De mensen hadden andere dingen aan hun hoofd. ‘Ten onrechte,’ schreef Camiel in zijn verslag. ‘Het was een echte inbreker “Noem mij maar Rick” en hij beweerde dat hij was afgekickt en dat hij nu voor de politie werkte.

Onze wijkagent riep lachend: “Niet in vaste dienst hoor, alleen op voorlichtingavonden,” waarop de inbreker antwoordde: “Maar dat worden er heel veel, let maar op!”

We waren geschokt door zijn brutaliteit. Hij had met een camera opnamen gemaakt van ons (openstaande) slaapkamerraam en van de vuilnisbakken die eronder stonden.

“Inbrekers zijn gek op kliko’s,” zei Rick en hij liet een volgende dia zien waarop hij de afvalbak gebruikte als opstapje naar onze slaapkamer. “Kost me een paar seconden,” zei Rick. De volgende foto toonde hoe hij een grote zak (“Met onze spullen?” vroeg ik aan Fien, maar ze schudde nee) in de afvalbak liet verdwijnen. “En dan rijd ik de groene bak naar mijn auto, die ik om de hoek heb geparkeerd en klaar is Kees.”

Rick legde uit, dat hij niet bang hoefde te zijn als hij op dat moment werd gezien. Voorbijgangers vinden het immers normaal dat een man zijn afvalbak naar de straatkant rijdt. Iedereen in de zaal keek vol leedvermaak naar Fien en mij. Maar dat duurde niet lang, want ze kwamen allemaal aan de beurt.

Rick stak een hark door het bovenlicht van de achterdeur bij mijn buren en haakte met de tanden de vergrendeling in één beweging omhoog. “Er staat altijd wel een hark ergens in de buurt,” verklaarde Rick vrolijk. “Of een ladder.” Hij toonde nu een beeld van de zijkant van het huis van de overburen. “En als uw buurman zo vriendelijk is om zijn aanhangwagen los voor de deur te zetten, dan heeft de inbreker een topnacht.”

Hij illustreerde zijn woorden met bijpassende beelden van een auto met aanhanger.

“Maar ik heb een alarmsysteem,” zei de bewoner van de enige bungalow in onze straat triomfantelijk.

“Heeft u ook een buitenstopcontact voor uw grasmaaier of uw caravan?” De bungalowbewoner knikte.

“Dan maak ik daar even kortsluiting,” antwoordde de inbreker. Het publiek gniffelde, maar werd weer heel stil toen Rick met een filmpje liet zien hoe snel hij te werk ging.

Via de kliko het dak op, door het tuimelraam naar binnen en dan aan de slag; eerst de voordeur vergrendelen, zodat je niet wordt betrapt, dan de achterdeur openzetten voor de vlucht, controleren hoeveel post er op tafel ligt en of de koelkast is ontdaan van bederfelijke waren.

“Dan weet je zeker dat je rustig je slag kunt slaan,” zei Rick opgewekt. “We beginnen meestal met het vriesvak van de koelkast, dan het matrasje in de kinderkamer, oude kastjes op zolder en ten slotte kijken we in de linnenkast wat voor moois er tussen uw sokken is verstopt.”

Fien stak haar hand uit en draaide haar ring zo, dat de diamant zichtbaar werd.

Na afloop was er nog een nazit, maar daar werd geen gebruik van gemaakt, iedereen wilde snel naar huis.’

Camiel keek in zijn agenda, wat hij op 20 september 2002 nog meer had gedaan.

‘Ik bereidde me toen voor op het interview met Katja van de Elftse Courant. Het was dezelfde journaliste, die ooit het artikel had geschreven over het drankgebruik in de raadskelder.

‘Wees op je hoede,’ waarschuwde Voorlichting. ‘Ze ziet alles en ze schrijft het nog op ook. Vraag of je de tekst eerst mag lezen.’ Camiel dacht toen meteen aan het verslag, dat de journaliste over het bezoek van de burgemeester aan een honderdjarige vrouw had geschreven.

Ze beschreef hoe de jarige zich voor het bezoek had ‘opgetut’, zoals de oude dame het zelf uitdrukte. Ze was naar de kapper geweest, haar dochter had haar geholpen met het aantrekken van een nieuwe japon en ze droeg haar parels.

Het chapeau boven de kop luidde: ‘De burgemeester had een ladder in haar panty.’

Camiel: ‘Dat zou mij niet gebeuren!’

Een week na het interview met de krant ging Camiel naar de enquêtecommissie, maar de verhoren bleken zodanig te zijn uitgelopen, dat hij pas in oktober aan de beurt kwam. Hij was dagenlang nerveus geweest, maar toen hij hoorde welke vragen er aan zijn collega’s werden gesteld, was hij gerustgesteld. Er werd eindeloos gesproken over de vergunningen en de beslissing om het jubileum van Van Speyk te gaan vieren en ook over het besluit om het weer af te gelasten.

Hij nam de trein terug en wandelde rustig naar huis, deed de voordeur open, hing zijn regenjas aan de kapstok en zocht zijn ribfluwelen pantoffels, want ze stonden niet voor hem klaar op de mat.

Het was kil in huis. Hij opende de kamerdeur en het eerste wat hem opviel was het ontbreken van de geur van koffie.

Het streekblad lag niet keurig opgevouwen op zijn vaste plaats, maar opengespreid op het kleed voor de open haard, alsof hij als een parachute was geland. Toen Camiel zich boog om de krant op te rapen, maakte zijn hart een roffel. Op de eerste pagina van het katern met het streeknieuws stond een grote foto van hemzelf als Jan van Speyk en daarop stond met gele viltstift geschreven: HUFTER.

‘Fien!’ riep hij kwaad. Er kwam geen reactie. Hij zocht in het keukenkastje naar een koffiepad en hij probeerde zich te herinneren waar Fien de zoetjes bewaarde. Uiteindelijk keerde hij terug naar de krant en raapte hem op. Weer ging zijn hart tekeer. ‘Twee ton overschrijding’ luidde de kop. En in het kadertje naast de foto stond: ‘Jan van Speyk vindt burgemeester slechte ambassadeur.’ Zijn ogen vlogen over de inleiding waarin de journaliste (‘het leek zo’n aardige meid’) hem afschilderde als een ijdeltuit en zijn huiskamer beschreef als een interieur dat goed paste bij zijn burgerlijke uitstraling.

Wat bracht u ertoe om door het leven gaan als Held?

Camiel Canard: ‘Ik heb altijd de ambitie gehad een grote rol te spelen. Maar ik beschouw de vertolking van de held niet alleen als goed acteerwerk maar ook als een roeping; een opdracht om mijn stad te promoten. Elft kwam niet vaak in de landelijke pers, terwijl hier het mooiste vuurwerk van Europa wordt gemaakt.’

Maar het is toch de taak van de burgemeester om de stad te promoten?

Camiel Canard: ‘Onze burgemeester komt hier niet vandaan. Ze doet haar werk goed, daar niet van, maar ze is niet opgegroeid in de cultuur en de traditie van onze fabriek. Bovendien is ze primair verantwoordelijk voor de openbare orde en de veiligheid.’

U doelt op de ontploffing en de gebrekkige vergunningen?

Camiel Canard: ‘U bent hier ook niet geboren. De ontploffing was het gevolg van een ongelukkige samenloop van omstandigheden en voor die vergunningen komt heus wel een goede verklaring.’

De inspectie en het ministerie denken daar iets anders over.

(Camiel staat op en pakt een folder).

‘Kijk eens naar dit vuurwerk. Hiermee wonnen we de eerste prijs in Venetië. Ik ben er trots op dat ik mijn talent mocht inzetten voor mijn stad en ik vind het jammer dat het jubileum niet doorgaat, mede gezien de kosten die al zijn gemaakt.’

U doelt op een overschrijding van het jubileumbudget. Drie ton heb ik gehoord?

‘Daar mag ik niks over zeggen, maar ik verzeker u: zo hoog was het niet.’

200.000 euro dan?

‘Mijn lippen zijn verzegeld.’

Dat is niet mis voor een kleine gemeente. Is de budgetoverschrijding gemeld aan de gemeenteraad?

De slotregel van het interview luidde: ‘Camiel Canard volhardde in zijn stilzwijgen en wie zwijgt stemt toe.’

Camiel legde de krant neer. Hij had zoveel meer gezegd dan in deze korte tekst werd gesuggereerd. Hij had verteld over de recepties en de schoolkinderen en de landelijke bekendheid, die Elft had gekregen. Dat was allemaal weggelaten. Hij had spijt, dat hij was vergeten te vragen of hij de tekst mocht nalezen, zoals Voorlichting hem had geadviseerd.

Hij pakte zijn mobiele telefoon, tikte verkeerd en kreeg een wildvreemde aan de lijn. Zijn vingers waren normaal al te dik voor de kleine knoppen, maar nu kostte het hem veel moeite om de secretaresse van Greet te bellen. Karin zei:

‘Je begrijpt wel CC, dat de burgemeester je voorlopig niet wil spreken.’

Camiel: ‘De rest van de dag verliep afschuwelijk. Toen Fien thuiskwam was het al donker. Ik had bij de Chinees een Fu-yung-hai gehaald en de resten stonden nog in de gootsteen. Fien trok haar jas uit, ging naar de keuken en ruimde de rommel op. Daarna zei ze: “Ik ga naar bed, ik hoop dat jij hier op de bank ook een beetje kan slapen.”

Ook aan de dagen daarna bewaar ik geen mooie herinneringen.’

Op het stadhuis was iedereen in rep en roer, want het seniorenconvent vergaderde in afwezigheid van Greet, want die was niet uitgenodigd. Toen Camiel tijdens de vergadering een extra kan koffie bracht zag hij het krantenartikel op de vergadertafel liggen. Eén van de fractievoorzitters was aan het bellen. ‘Omdat het een spoedvergadering wordt, mag de uitnodiging 48 uur van tevoren naar de raadsleden worden verstuurd!’ zei hij op een opgewonden toon. De fractievoorzitter luisterde teleurgesteld naar het antwoord en vervolgde: ‘Er staat nergens dat we niet mogen vergaderen zonder burgemeester.’ Hij keek nog eens in een map, die ik herkende als het reglement van orde.

Hij gaf zich gewonnen: ‘Dan halen we nu de burgemeester erbij!’ en hij legde neer.

Camiel hoorde de telefoon aan de wand van de vergaderzaal rinkelen en nam op:

‘De krant. Ze willen weten wat jullie gaan doen.’

De fractievoorzitter van Elft Zelfstandig antwoordde:

‘Zeg maar dat we om vier uur een persconferentie geven.’

Greet kwam binnen, reageerde met opgetrokken wenkbrauwen op de aanwezigheid van Camiel en ging zitten zonder te groeten. ‘Ik begrijp, dat jullie een spoedvergadering wensen. Ik kan me dat goed voorstellen, want het krantenbericht klopt helaas. Er is een overschrijding van twee ton. Ik heb net een e-mail naar alle raadsleden gestuurd, en het college vergadert over een uur.’

5 OKTOBER 2011

Er lagen nog maar twee ongelezen schriften op het tafeltje. Camiel pakte het op één na laatste en bladerde door naar de laatste tien bladzijden, waar hij nog twee teksten aantrof: één over de raadsvergadering van 6 oktober 2002 en één tekst van latere datum over de hoorzitting van de enquêtecommissie. Het was de uitgeschreven verklaring van de commandant, die met een paperclip was vastgehecht aan de achterflap.

Toen hij het laatste schrift opende bleek dat leeg. Merkwaardig, want er stond een datum op en het was verkreukeld; duidelijk gebruikt.

Omdat Fien binnenkwam, legde hij beide schriften terug op de stapel, want hij wilde haar vertellen wat hem dwars zat.

‘Weet je wat ik niet begrijp Fien? Dat aardige, beschaafde mensen kunnen veranderen in beesten en dat ze hun gedrag daarna vrijpleiten door de schuld te geven aan hun milieu, hun opvoeding, maar vooral aan de politiek: alsof dat een natuurverschijnsel is, in plaats mensenwerk. “De politiek is nu eenmaal hard,” zeggen ze dan.

Onzin, mensen zijn hard!

Politiek was voor mij, toen ik jong was, iets van hogere orde, een mysterie, waar ik niets van begreep, maar waarvoor ik groot ontzag had.

Als we de radio aanzetten dan hoorden we de Stem des Volks zingen: ‘Dat is ons heilig ideaal.’ Ik vond dat zó mooi. Mijn vader zette de radio het liefst harder, want hij vond dat je respect moest hebben voor idealen, ook al deelde je ze niet. Maar mijn moeder riep: “Zet dat geblèr uit!”

Zij zelf droeg een gouden kruisje om haar hals, maar we gingen nooit naar de kerk en ik was niet gedoopt. Ze had het geërfd van haar moeder.

Ik legde op enig moment een verband tussen haar afkeer van de Stem des Volks en dat kruisje. “Mama zijn wij van de KVP?” vroeg ik. “Nee, knul wij zijn helemaal niets,” antwoordde ze toen.

Ik vond dat zo erg. Ik had geen broer en geen zus, mijn vader kon mij niets vertellen over het verleden van mijn voorouders, zijn fotoboek ging niet verder terug dan de trouwfoto van zijn ouders en mijn moeder had alleen nog contact met haar vader. De ruzie met haar familie had vast ook iets te maken met dat kruisje, ook al zweeg ze er over. En nu waren we ook nog eens helemaal niets.

Ik kreeg pas echt belangstelling voor de politiek toen ik Hans van Mierlo op de televisie zag en ik was zo benieuwd naar het succes van D’66, dat ik in het stembureau ging kijken naar het tellen van de biljetten.

Toen de burgemeester de stemming had gesloten, mochten de bussen open. Eerst werden de grauwe papieren opengevouwen en geteld, vervolgens werden ze gesorteerd op politieke partij en daarna begon het noemen van de namen en het turven. Een plechtig ritueel, met de zelfde monotonie als het opzeggen van gebeden.

Op de achtergrond zag je de resten van kippenboutjes en nasi goreng.

De verkiezingsuitslag was in Elft nooit verrassend geweest, maar die avond vroeg de burgemeester zich bij de grote stapel biljetten met een rode stip op Van Mierlo hardop af: “Wie kunnen dat nu geweest zijn?”

Fien foeterde: “Waarom spreek je zo negatief over politiek, er zijn toch ook aardige politici?”

Ze noemde een naam van een sympathiek Kamerlid.

Ik aarzelde, maar besloot haar toch te vertellen wat ik had meegemaakt op de viering van 1 mei.

Greet werd gevraagd om een inleiding te houden over De rode familie. Behalve de Nederlandse parlementariër was er ook een bekende Vlaamse politicus uitgenodigd. Greet bood de gasten aan om bij haar thuis een sandwich te eten en koffie te drinken, voordat de bijeenkomst in de schouwburg begon. De Vlaming kwam immers van ver. Ik hielp Greet met het klaarmaken van de broodjes. De Vlaming arriveerde op tijd, lachte wat om de karnemelk en gaf al zijn aandacht aan de inhoud van de boekenkast.

De tijd was aangebroken om naar de viering te gaan, maar het Tweede Kamerlid was nog steeds niet gearriveerd, dus belde Greet zijn mobiele nummer en hoorde dat hij al in de schouwburg was en daar had gedineerd. Maar hij dacht dat zijn medewerkers wel een broodje zouden lusten, want die waren met de trein gekomen.’

Camiel zag dat Fien hem wilde onderbreken, daarom ging hij snel verder:

‘Greet hield een toespraak over De rode familie, waarin ze was opgegroeid. Ik geef toe, die had iets korter en iets zakelijker gekund, maar het was een oprecht verhaal.

Ik nam ondertussen het volgende waar: er was veel geroezemoes in de zaal. Alleen oudere leden en de Vlaamse eregast luisterden geamuseerd en meewarig.

Een medewerkster van het Tweede Kamerlid riep, dat ze vegetariër was en klaagde dat de broodjes met kaas op waren. Het Kamerlid zelf trok zich, met een aantal belangrijke politici uit de regio, terug in een hoek van de zaal en daar ontspon zich een schimmig onderonsje. Ik hoorde ze kwaadspreken over een politicus uit onze streek, die er niet was omdat hij nog maar kort geleden zijn vrouw had verloren.

Ik vond het vreemd dat zijn partijgenoten niet op de hoogte waren van haar overlijden. Totdat haar naam viel. Weet je Fien, toen knakten voor mij alle rode rozen!’

‘Maar Camiel!’ riep Fien op de toon die ze ook gebruikte om hem de werking van de afwasmachine uit te leggen.

‘Jij snapt toch wel dat een politieke partij nooit een familie kan zijn? Dat is een bedrijf.’ Camiel antwoordde getergd:

‘Als jij het dan zoveel beter weet, zeg dan maar op wie, ik volgens jou, moet stemmen.

‘Dat is heel eenvoudig,’ zei Fien. ‘Op dat Kamerlid, dat jij net beschreef. Die laat zich niet leiden door sentimentele praatjes, maar door gezond verstand.’

Ze stond resoluut op en ging op de bank in de voorkamer zitten. Fien had hem niet begrepen, maar dat kon hij haar niet kwalijk nemen. Zij was er niet bij toen Greet werd vernederd en afgeserveerd

Hij pakte het schrift met het verslag dat Greet had geschreven over de raadsvergadering waarin zij een motie van wantrouwen kreeg.

4 OKTOBER 2002

Greet: ‘Het gebeurde nog maar twaalf uur geleden. Ik had me zó goed voorbereid op mijn verdediging, maar toen de voorzitter de raadsvergadering had geopend, ontglipte mij alles.

Het werd een surrealistische eenakter, waarin ik eerst mijn baan, daarna mijn zelfbeheersing en tot slot mijn verstand verloor.’

Camiel hield nadat hij deze zin had gelezen zijn adem in en hij keek ongerust naar Fien. Hij zag dat ze was verdiept in haar huiswerk voor een cursus kunstgeschiedenis van de Hogeschool Voor Ouderen en hij las verder.

‘Ik ben niet weggestuurd omdat ik verantwoordelijk werd gehouden voor de ramp. (Mijn verhoor door de enquêtecommissie moet nog plaatsvinden). Ik ben niet weggestuurd vanwege de schandalige overschrijding van het budget voor het afgelaste feest.

Ik had het nog kunnen begrijpen, als ze mij hadden weggestuurd, omdat ik het idee heb gelanceerd om het geboortejaar van Jan van Speyk te gaan vieren. Maar ook daarover werd met geen woord gerept. De tekst van de motie van wantrouwen luidde:

De gemeenteraad van Elft, in vergadering bijeen op 3 oktober 2002, spreekt uit, dat burgemeester M. Lopez-Kamp niet langer het vertrouwen geniet van de raad, omdat zij niet in staat is gebleken het goede vestigingsklimaat en de reputatie van de gemeente Elft te beschermen. Het is haar aan te rekenen, dat in onze stad veel werkgelegenheid verloren is gegaan.

En gaat over tot de orde van de dag.

De handtekeningen van alle fractievoorzitters stonden eronder.

“Wilt u dat ik even schors?” vroeg de voorzitter. Ik wees zijn aanbod af, want ik wilde dit schijnproces niet langer laten duren. “Wilt u nog het laatste woord?” Het klonk alsof hij sprak tot een ter dood veroordeelde, met de strop al om de hals.

Ik knikte en liep naar het spreekgestoelte. Camiel gaf me een glas water en aaide heel even langs mijn elleboog. Dit gebaar ontroerde mij. Ik rilde en ik moest een paar maal slikken.

“Geachte raad. Ik accepteer uw oordeel niet. Integendeel, ik zou morgen weer hetzelfde doen als ik voor de keuze werd gesteld. Als de motie wordt aangenomen, zal ik mijn ontslag indienen bij de commissaris van de Koningin, maar om een heel andere reden dan u in uw motie heeft genoemd.

Ik heb gefaald, want ik heb te lang toegestaan, dat er hier een fabriek werd gedoogd die, zoals wij nu weten, echt gevaarlijk was. Ik kreeg in de media veel lof voor mijn daadkrachtige optreden tijdens de ramp, maar ik verdiende die lof niet. Ik had meer daadkracht moeten tonen om de ramp te voorkómen. Ik had er beter aan gedaan, zelf ontslag te nemen, toen ik daar niet in slaagde.

Na de ramp wilde ik eerst nog overleg plegen met de commissaris van de Koningin, maar dat lukte niet want ze ging op handelsreis.

Ik bied de bevolking mijn excuses aan voor de overschrijding van het budget. Ook al was ik daar niet rechtstreeks voor verantwoordelijk.”

Ik bedankte daarna alle ambtenaren en ging terug naar mijn stoel om de stemming over de motie af te wachten.

Ik hoorde mijn echtgenoot schelden in de gang. Even dacht ik dat Sam het voor me opnam en naar binnen wilde om iedereen eens flink de waarheid te zeggen, maar Camiel hield hem tegen en riep: “Man je bent dronken, maak dat je wegkomt!” Sam rukte zich los en wierp mij in de deuropening toe: “Ja, ik ga weg, zoek jij het allemaal zelf maar uit!” Ik ging snel zitten, want ik vertrouwde mijn benen niet. Er klonk een zacht gegons in het publiek en opeens begon iemand te applaudisseren. Ik dacht dat het voor mij bedoeld was, maar de klapper keek stug voor zich uit.

“Ik breng de motie in stemming,” zei de voorzitter. Dat gebeurde met stembiljetten. Er werd een stembureau benoemd dat de stemmen, die Camiel ophaalde bij de raadsleden, moest tellen. Toen de stemmen waren geteld en geturfd maakte de voorzitter de uitslag bekend:

“Allen vóór, niemand tegen.”

Daarna tikte hij met zijn hamer en beëindigde de vergadering met:

“Aldus besloten!”

Ik bleef zitten, de raadsleden gaven mij zwijgend een hand.

Toen iedereen weg was en ik het geluid van gedempte stemmen hoorde uit de raadskelder, dimde Camiel het licht van de raadzaal en kwam naar mij toe.

“Ga mee naar de bodekamer, dan drinken we een cognac en daarna breng ik je naar huis. Of wil je liever naar een vriendin?”

Ik had geen vriendin in Elft. Wel kennissen maar niemand waar je om 11 uur ’s avonds kan aanbellen om uit te huilen.

“Hij komt vast niet meer terug,” antwoordde ik op de vraag van Camiel of ik niet bang was om Sam thuis aan te treffen. “Ik ben hem niet meer tot nut. Ik ben er niet rouwig om dat hij weg is en ik ben ook niet bang voor hem.”

Ik volgde Camiel naar de bodekamer, helemaal achter in de gang. Hij deed het licht niet aan en ik was hem daar dankbaar voor. Mijn gezicht hoefde hij niet te zien. Ik voelde opeens een merkwaardige genegenheid voor de man die ik vorige week, toen ik zijn interview in de krant had gelezen, nog haatte. Hij gaf mij cognac uit de fles in de stembus, hij kwam dichtbij me zitten en zong héél zacht een prachtig lied. Toen verloor ik mijn verstand.’

Camiel sloeg met een diepe zucht de bladzijde om. Ze had het weer gedaan: abrupt stoppen met schrijven als het spannend werd. Hij was er dit keer niet rouwig om.

Hij schreef: ‘Ik las de tekst twee keer. Dat was eigenlijk niet nodig, want ik herinnerde me elke minuut van de avond. Toen alle raadsleden naar huis waren, heb ik een taxi gebeld. Greet wilde niet dat ik haar naar huis bracht. Dat kon niet na al die cognac. Ik maakte me wat zorgen over de discretie van de taxichauffeur, maar ik besefte ook dat een aanhouding door de politie nog meer ophef zou geven.’

Hij legde het schrift niet terug op tafel, maar stopte het onder in zijn tas. ‘Fien ben je klaar met je huiswerk? We gaan naar Beverwijk.’

OKTOBER 2011

Het lukte Camiel in de dagen daarna niet om lang achter elkaar te schrijven. Hij ging nu dagelijks op bezoek bij zijn vader, want die ging snel achteruit. Zijn vader vond het prettig als Fien meekwam en zijn ogen straalden als zij hem knuffelde.

Op die momenten hield ik zoveel van haar, dat het bijna pijn deed.’

Toen ze na het laatste bezoek thuiskwamen, zei Fien: ‘Camiel, zullen we na het eten eens praten over het afscheid van je vader?’ Camiel keek haar dankbaar aan.

Hij had zich nog nooit zo alleen gevoeld als nu. Geen broer of zus om pijnlijke vragen en gedachten mee te delen.

‘Zullen we dan ook meteen bepraten hoe we het regelen als we zelf aan de beurt zijn?’ voegde Fien eraan toe. Camiel knikte. Ze had zijn gedachten geraden. Ze maakte zijn lievelingseten: ovenschotel met prei en kaas. Hij ontkurkte een fles wijn.

Na een paar uur lagen er overal cd’s. Fien schreef de titels in een blocnote op en Camiel ging alles wat ze hadden besproken in de computer opslaan: een euthanasieverklaring, de teksten voor de rouwkaarten, de muziek, de adreslijst van vrienden, buren en oud-collega’s tot aan de vorm en de houtsoort van de kist en de steensoort en de kleur van de urn.

Camiel: ‘Het was een intieme avond en precies op tijd, want de volgende morgen werden we gebeld, dat we snel moesten komen, omdat de dokter bang was dat vader het middaguur niet zou halen. We kwamen toch te laat. Toen ik de motor van de auto startte, sloeg het hart van mijn vader voor de laatste maal.

Piet, de collega van mijn vader op de begraafplaats was bij de uitvaart. Hij zag eruit als een indiaan met zijn stramme lijf, de door de zon gelooide huid en de wijd uitstaande, stugge haren. Er was ook nog een verpleegster, die mijn vader had verzorgd. We luisterden naar de muziek die Fien en ik nog maar zo kort geleden hadden uitgezocht: The last farewell van Roger Whittaker.

Piet stond op en haalde een velletje papier uit zijn broekzak. Hij legde eerst het bloemstuk, dat hij zelf had gemaakt van herfstbloemen uit zijn tuin, op de kist. Toen schraapte hij zijn keel en zei met zijn schorre stem:

Louis,

Jij was als een tulp

Zonder praatjes

Mij altijd tot hulp

Wij waren maatjes.

Het ga je goed Louis! In de hemel!

Ik wist dat dit hem veel moeite had gekost en ik kuste hem op beide wangen.’

Na de begrafenis haalde Camiel de vuurkorf uit de schuur, die ze cadeau hadden gekregen van het keukencentrum. ‘Voor de order,’ zei de verkoper. (Camiel: ‘Ik had blijkbaar toch niet genoeg afgedongen.’)

Fien haalde het Van Speyk-kostuum van zolder en Camiel pakte houtblokken uit de nis naast de open haard. Toen de schemer viel, warmden ze zich aan het knetterende vuur.

‘Voor Greet,’ riep Camiel, terwijl hij de broek in de vlammen wierp. ‘Voor Louis,’ zei Fien en ze wierp de pruik in het vuur. ‘Voor Piet,’ zeiden ze samen en daar ging de jas.

17 OKTOBER 2002

Camiel liep met zijn regenjas over de arm over het Rokin. Hij was op weg naar de enquêtecommissie die deze middag zitting had in Krasnapolsky. Het was herfstvakantie en er waren zoveel toeristen, dat hij maar langzaam vooruit kwam. Het lukte hem niet om zes Poolse jongens te passeren, die naast elkaar lopend het hele trottoir blokkeerden, dus liep hij vanaf het Centraal Station met hen op.

Hij verstond uiteraard geen woord Pools, maar hun houding en opgewonden gepraat verrieden hun verbazing. Ze passeerden eerst een Roemeense accordeonspeler, die de munten in zijn hoed beter kon besteden aan een paar muzieklessen. Daarna vergaapten ze zich aan een travestiet op hoge hakken en vijftig meter verder aan een zwerver met een wezenloze blik en een dikke joint tussen zijn korstige lippen. Bij het seksmuseum raakte Camiel de groep kwijt, want de jongens bleven verbijsterd staan voor de plakkaten bij de ingang.

Er was hun vast veel verteld over Amsterdam, maar het eerste kwartier van hun avontuur overtrof al de stoutste vermoedens.

De kamer waarin de interviews werden afgenomen zag er gemoedelijk uit, met koekjes op de tafels en koffers, jassen en tassen in een hoek naast een koelkast met frisdranken. Camiel voelde zich vrijwel meteen op zijn gemak en hij kon alle vragen uit het blote hoofd beantwoorden:

‘Waarom bent u afgeweken van het draaiboek Maatschappelijke Opvang?’ vroeg de voorzitter van de enquêtecommissie, nadat Camiel de eed had afgelegd.

‘Omdat we net een oefening hadden gehad, waarin ik ontdekte dat De Zilveren Os beter bereikbaar was dan de sporthal en bovendien bleef het café altijd tot één uur ’s nachts open.’

‘Is het gebruikelijk dat er alcohol wordt geschonken tijdens de opvang,’ vroeg de externe adviseur terwijl de voorzitter in zijn papieren keek, omdat hij geen vraag meer wist. Camiel haalde zijn schouders op.

‘Het zag er naar uit dat de brand was geblust en ik wou een aardig gebaar maken namens de gemeente.’

‘Hebt u psychosociale zorg ingeschakeld?’ vroeg de fractievoorzitster van Groen Links en toen ze zijn gezicht zag, beet ze hem nijdig toe: ‘Waarom lacht u? ‘

Hij legde uit, dat hij de combinatie Kinderdijkers – psychosociale hulp niet kon plaatsen en kreeg een bestraffende blik. Ze had nog één vraag:

‘Handelde u op basis van een noodverordening?’

Camiel gaf toe, dat er afgeweken was van het protocol, dat de burgemeester het beleidsteam bij elkaar wilde roepen, maar dat er nog sprake was van GRIP 2 en dat de alarmering preventief was.

‘Als we eerst een noodverordening hadden gemaakt, waren er zeker slachtoffers gevallen. De dijk bood bescherming tijdens de wandeling naar De Zilveren Os.’ Ze snoof hoorbaar maar hield verder haar mond.

Camiel mocht gaan, maar daar had hij geen zin in, want de commandant moest nu zijn verklaring afleggen. Eigenlijk was Greet nu aan de beurt, maar die was er niet. ‘Wegens onpasselijkheid,’ zei de voorzitter.

De commandant kreeg veel vragen, zoals: ‘Was er sprake van frituurvet? Hoeveel vuurwerk was er aanwezig, welke blusmiddelen zijn gebruikt? Hoeveel brandweermannen waren er bij de eerste uitruk? Wat was de opkomsttijd en de aanrijtijd? Hoeveel wagens? Waarom gingen ze terug? Denkt u aan opzet? Wraak? Een terroristische actie?

De commandant wachtte rustig tot het vragenspervuur was gestaakt. Hij liet twee vellen papier zien en zei: ‘Alle antwoorden op uw vragen vindt u straks terug in een uitgebreid inspectierapport, ik wil daar niet op vooruit lopen. Ik heb een verklaring op papier heb gezet en die wil ik graag voorlezen.’

‘U wordt geacht onze vragen naar eer en geweten te beantwoorden,’ zei de voorzitter, maar de andere leden waren nieuwsgierig naar de verklaring.

‘Dames en heren van de enquêtecommissie. U heeft veel vragen gesteld over de aanleiding tot de brand, de bestrijding daarvan en de afloop. Ik wil u graag een beeld geven van de oorzaak. Want wat doet het er toe wat de aanleiding was, als van tevoren al vaststaat, dat willekeurig elke aanleiding een slechte afloop tot gevolg zal hebben. Omdat u heeft nagelaten de veiligheidsvoorschriften te handhaven!’

Hij wees naar de voorzitter.

Die siste: ‘Matig uw toon. U spreekt tot de voorzitter van de enquêtecommissie.’

‘Omdat de gemeenteraad, waar u lid van bent misdadig is geweest,’ verbeterde de commandant zichzelf en ging onverstoorbaar verder met zijn tekst.

‘We hebben de afgelopen maanden veel tijd gestoken in twee grote operaties: het opstellen van rampenplannen voor bedrijven met Besluit Risico’s op Zware Ongevallen en “de inhaalslag gebruiksvergunningen”. Die rampenplannen zullen waardeloos papier blijken te zijn, zo lang u de veiligheid van uw burgers ondergeschikt maakt aan het organiseren van een feest en aan economisch belangen.

En als brandweercommandant mag ik u daarop aanspreken. Als u onze adviezen naast u neerlegt brengt u uw eigen bevolking en mijn brandweermannen in gevaar. Negentig vrijwillige brandweermannen gaan voor u door het vuur terwijl u geen prioriteit wilt geven aan preventie en handhaving.

We treffen nog steeds zachtboard aan in de plafonds van scholen, de nooduitgangen van cafés zijn nog steeds afgesloten om te voorkomen, dat ongewenste bezoekers binnenkomen en tijdens het lentebal waren er 2000 mensen in de sporthal, hoewel er een vergunning was voor 1500.

Toen ik wilde ingrijpen, werd ik op mijn vingers getikt door gemeenteraadsleden, die daar feestvierden.’

De voorzitter tikte met zijn hamer en zei:

‘Nu is het wel genoeg, beantwoord onze vragen, u staat onder ede.’ De leden van de enquêtecommissie knikten instemmend.

De commandant legde zijn verklaring even neer en antwoordde: ‘Zoals ik al heb gezegd wil ik niet vooruitlopen op het inspectierapport, maar ik wil u wel mijn persoonlijke mening over het ontstaan van de ramp geven: een alledaagse containerbrand heeft de kruipruimte van het kantoor kunnen bereiken.

Toen het materiaal, dat zich in de kruipruimte bevond eenmaal smeulde, was het klapperen van een raam of het openen van een deur voldoende om het smeulen te doen overgaan in vlammen, die via de hollebuizenconstructie naar het werklokaal oversloegen.

Daar lagen nog sporen kruit. Zo kon er een kettingreactie op gang komen. Ik ben er natuurlijk niet zeker van dat het zo is gegaan, maar het is eerder gebeurd in de kruitfabriek in Muiden en in de vuurwerkfabriek in Culemborg.’

De commandant ging verder, maar zijn handen trilden en de vellen papier ritselden, toen hij zijn eigen verklaring weer oppakte:

‘Twee jaar geleden heeft uw gemeenteraad een motie aangenomen, waarin u uw verontwaardiging uitsprak over de aardbeving in Turkije. U vond het schandalig, dat er woningen waren gebouwd op de breuklijn, terwijl u zelf heeft gedoogd dat er hier in Elft recreatiewoningen zijn gebouwd in het winterbed van de rivier.

Het scheelde geen haar of 1995 was een rampjaar geweest.

De voorzitter stond op.

‘En nu is 2002 niet “het jaar van de held”, maar een rampjaar geworden,’ vervolgde de commandant vlug. ‘Omdat u niet naar mij heeft geluisterd. Een deugdelijke aanbouw aan de vuurwerkfabriek was hooguit 100.000 euro duurder geweest. De vervanging van een zachtboard plafond in een school kost slechts een paar duizend euro, de inbouw van rookmelders ongeveer vijftig euro. En mijn mannen maar nablussen en doden bergen.’

De voorzitter sloeg met zijn vuist op tafel: ‘Houdt u aan uw eed!’ De commandant zuchtte: ‘Goed, ik stop. Ik geef u mijn schriftelijke verklaring omdat ik er zeker van wil zijn dat die deel uitmaakt van uw eindrapport. Zijn er nog vragen?’

‘Waarom had de burgemeester het beleidsteam niet bijeen geroepen?’

‘Omdat ze haar plicht deed. U hebt haar, volgens mij onterecht, als een zondebok weggestuurd.’

Alle commissieleden stonden nu op. De commandant legde zijn tekst bij de secretaris van de commissie en liep weg.

OKTOBER 2011

Camiel dacht aan de maanden die volgden: de commandant ging met ziekteverlof en niet lang daarna werd hij overgeplaatst naar Den Haag. Camiel liep naar de zolder en haalde het rapport van de enquêtecommissie uit een ordner. Het bestond uit een dun deel met conclusies en een lijvige map met alle verslagen. In het dunne deel stond slechts de conclusie, dat de commandant geen antwoord kon geven op de gestelde vragen. Het verslag van het verhoor en de tekst die de commandant had uitgesproken zaten keurig in de bijlage. De bladzijde met het niet uitgesproken gedeelte van de verklaring zat er niet bij.

Camiel haalde die pagina uit het schrift van Greet en las de rest van de verklaring van de commandant.

‘Geachte leden van de Enquêtecommissie, u moet zich een paar dingen goed realiseren. De kans, dat u bij brand uit uw huis wordt gered door de brandweer is kleiner dan u denkt. Hoewel mijn mannen veel levens redden, door snel optreden bij ongelukken, bosbranden en beknelling, staan wij machteloos als mensen zichzelf niet op tijd kunnen redden uit hun eigen huis. Een verplichte rookmelder heeft meer effect dan papieren normen over opkomst- en aanrijtijden, hoe nuttig die ook mogen zijn.

Zelfs als we binnen vier minuten ter plaatse zijn, wat bijna nooit lukt, is het vaak al te laat.

Figuurlijk gesproken wordt de brandweer een rookgordijn, wanneer u en uw inwoners geen voorzorgmaatregelen nemen. Een rookmelder wekt de bewoners voordat ze worden bedwelmd in hun slaap. Je hebt daarna hooguit een paar minuten de tijd om het vege lijf te redden.

Wat er gebeurt als kerstversiering vlamvat, zoals in Het Hemeltje in Volendam, heeft u allemaal op de televisie kunnen zien. U loopt dat risico dagelijks met de brandbare meubelstoffen in uw woning. Het aantal bedrijfsongelukken met brand- of explosiegevaar in Nederland zal u verbazen. Dat zijn er ongeveer 700 per jaar. Twee keer per dag ligt een ramp op de loer. Het aantal bijna-ongelukken is nog veel groter.

Preventie is een duur woord, maar het kost betrekkelijk weinig vergeleken met de prijs, die moet worden betaald als je erop bezuinigt.

Het is elke keer hetzelfde liedje: als er een ramp heeft plaatsgevonden roept iedereen ‘ach en wee’. Er wordt iemand weggestuurd of ontslagen en er komt een onderzoek. De conclusies komen met grote koppen in de krant en daarna gebeurt er helemaal niets. Wanneer is de volgende ramp? Volgend jaar? In 2004? In 2005?

Tot slot wil ik alleen nog zeggen: ik ben het zat!’

Camiel probeerde ‘ik ben het zat’ te verenigen met de rijzige man in het onberispelijke uniform, die hij fier voor de enquêtecommissie had zien staan, maar dat lukte hem niet. Hij startte zijn computer en ging naar Google.

Hij tikte het woord ramp en de jaartallen 2004 en 2005 in.

Zijn ogen vlogen over het scherm: brand in de gevangenis voor vreemdelingen op Schiphol, 27 oktober 2005, elf doden, Libiër veroordeeld tot drie jaar cel wegens brandstichting, de Onderzoeksraad voor Veiligheid onder leiding van Pieter van Vollenhoven wordt geïnstalleerd.

De Nova-uitzending van 4 september 2006 over Schiphol: als het bouwbesluit was nageleefd, had de brand niet zoveel doden geëist.

Conclusie: de Libiër was ten onrechte zwaar gestraft. Hoewel hij zijn peuk niet had mogen weggooien, was hij niet de aanstichter van de brand. De oorzaak lag bij de autoriteiten. Pikant detail: eerder, in 2002 was er ook al brand geweest in de gevangenis. Er moesten toen vijfentwintig cellen worden herbouwd.

De burgemeester van Haarlemmermeer, die er niet in was geslaagd drie ministers te dwingen de veiligheidseisen na te leven, nam ontslag.

Twee ministers traden af, maar één van hen werd later opnieuw minister en zijn naam werd genoemd voor de functie van vicevoorzitter van de Raad van State. De derde minister, verantwoordelijk voor het vreemdelingenbeleid bleef zitten. Zij werd later vanwege een andere uitglijder naar huis gestuurd.

Camiel liep naar de tuin, waar Fien herfstbladeren harkte en vroeg: ‘Waarom hebben wij geen rookmelder?’ Fien antwoordde: ‘Die ligt in de keukenla. Je zou hem ophangen, maar Van Speyk had nooit tijd. Hij ligt er al bijna een jaar, dus doe er maar nieuwe batterijen in.’

‘Ik zal het doen,’ beloofde Camiel: ‘En Fien, ons nieuwe bankstel moet zijn gemaakt van brandwerende stof.’ Eigenlijk waren ze nog niet toe aan nieuw meubilair, maar Fien was het deze keer roerend met hem eens.

1 NOVEMBER 2011

Camiel opende zijn aantekeningen(voor)boek en voelde een lichte paniek: de bladzijden waren blanco. Hoe kon dat nou? Had Fien er pagina’s uitgescheurd? Maar waarom? Ze had het schrift zelf aan hem gegeven. Hij klapte het dicht en zag de vergissing. Hij had het schrift aan de verkeerde kant geopend.

Hij keek naar de tafel met de schriftjes van Greet en begreep meteen het verband. Hij pakte het laatste, schijnbaar onbeschreven schrift en draaide het om. Blanco. Maar hij zag in één oogopslag dat de laatste pagina’s aan de punten waren vastgeplakt aan de achterkaft. Met zijn zakmes maakte hij de bladzijden voorzichtig los. Ze waren met de hand beschreven. Ditmaal niet met potlood, maar met een vulpen, sierlijk met helderblauwe inkt.

Greet: ‘Lieve Camiel, ik heb mijn laatste boodschap aan jou verstopt, omdat ik weet hoe nieuwsgierig Fien is.

Ik moet je iets bekennen. Ik heb niet helemaal de waarheid gesproken toen ik Sam vrijpleitte van doodslag in Cascaïs. Ik was even naar de wc toen er werd gevochten op het plein. Ik zag alleen het begin en de afloop. Ik was ervan overtuigd dat Sam het niet had gedaan, maar nu twijfel ik.

Ik moet je ook bekennen, dat ik Sam al kende voordat ik naar Portugal ging. Ik woonde tijdens mijn puberteit in Willemstad op Curaçao omdat mijn vader daar werkte. Ik ontmoette Sam en ik werd verliefd op hem, maar ons gezin ging terug naar Nederland. Ik zag Sam voor het eerst weer terug in Cascaïs en de vlam sloeg meteen over.’

‘Wat kan mij dat nou schelen!’ riep Camiel kwaad, maar naarmate hij verder las werd hij toch nieuwsgierig.

Greet schreef over haar scheiding van Wiebe en over haar scheiding van Sam. Hij had alles van waarde meegenomen. Toen Greet thuiskwam van haar laatste raadsvergadering bleek dat het spaargeld van de rekening was gehaald en dat zelfs de sieraden van haar moeder waren verdwenen. Het was duidelijk dat hij zijn vertrek goed had voorbereid en haar afwezigheid op die avond had benut.

Zij bekende, dat zij geen spijt had van de uren die zij samen met Camiel had doorgebracht.

(Camiel bloosde van de openhartigheid waarmee ze die avond beschreef.) Daarna vervolgde ze haar verhaal over hoe het haar was vergaan in de jaren daarna. Dat ze was verhuisd naar Amsterdam, taalles had gegeven aan asielzoekers, een eigen adviesbureau opgericht en van her naar der was gereisd voor allerlei bestuursvergaderingen. Haar drukke bestaan veranderde op slag toen zij een knobbel in haar borst voelde.

Greet schreef in de laatste alinea’s:

‘De foto, die ik je in het ziekenhuis heb gegeven, kreeg ik anoniem toegestuurd in een enveloppe met een Nederlandse postzegel. Ik ben met die foto naar de politie gegaan, maar die vond mijn verhaal te vaag. Er waren immers geen sporen van brandstichting gevonden tijdens het onderzoek naar de ramp, er waren alleen geruchten en verdachtmakingen. En de foto was erg onscherp.

De politieagent liet duidelijk blijken dat hij twijfelde aan mijn eigen motieven. “Waarom wilde ik nu pas aangifte doen? De vechtpartij op het plein van Cascaïs was alweer tien jaar geleden.”

Eerlijk gezegd kreeg ik de indruk, dat hij me ervan verdacht dat ik wraak wilde nemen op Sam. Bovendien was de man uit Almelo, die ervan werd verdacht de vuurwerkramp in Enschede te hebben veroorzaakt, net door de rechtbank vrijgesproken. Ik denk dat de politie bang was voor een nieuwe juridische uitglijder.

Camiel, ik heb jou uitgekozen om de waarheid te vertellen over alles wat er is gebeurd. Als je mijn uitnodiging om me in het ziekenhuis te bezoeken hebt aanvaard, dan lees je ooit deze regels. Door mijn schriften te lezen en te ordenen is je opdracht volbracht. Je zou nog een stap verder kunnen gaan door naar Cascaïs te reizen en te informeren naar Sam en Tara. Je kunt op het plein navraag doen. Beslis zelf maar.’

Camiel googelde naar Klokkenluider en vond het rapport Zwijgen is goud van de Commissie De Wit. Vervolgens las hij over het lot van Fred Spijker, die een blunder van Defensie in de kruitfabriek van Muiden aan de grote klok hing en daarna overal een dichte deur vond en steeds weer zijn neus stootte. Hij las over Ad Bos, die de bouwfraude verklikte en daarna financieel zo in het nauw kwam, dat hij met zijn vrouw in een camper moest wonen. Hij las dat er van de ruim honderd aangiften door klokkenluiders slechts enkele zaken waren afgedaan.

Camiel dacht aan de hoon van zijn vrienden, aan de hoofdrol, waarvoor hij auditie moest doen en aan de seniorenflat, die hij straks mocht huren van het woningbedrijf dat voor de helft eigendom was van Van Klapwijk.

‘Dan maar een held op sokken,’ zei Camiel en hij liep naar Fien, die chrysanten plukte in de tuin.

Ze zag zijn ernstige gezicht, waste haar handen en zette eerst koffie voor ze de tekst van Greet las.

Toen ze klaar was met lezen vroeg ze:

‘Staan we nu quitte? Hebben we elkaar nu alles verteld?’ Camiel pakte haar hand en zei zacht:

‘Nog niet. Wie was het?’

‘Gijs,’ zei Fien.

COLOFON

Het jaar van de held – Roman over gemeentepolitiek van Anneke van Dok werd in opdracht van uitgeverij Conserve te Schoorl gezet door BECO DTP-Productions te Epe in de Sabon corps 10,5/13,8 punts en gedrukt door drukkerij Bariet in Steenwijk.

Vormgeving omslag: Jeroen Klaver, Shamrock International en Borinka.

1e druk maart 2014

UITGEVERIJ CONSERVE

Postbus 74, 1870 AB Schoorl

E-mail: info@conserve.nl

Website: www.conserve.nl