Achter de eeuwige glimlach

Lees ook bij Conserve over Indië de boeken van Madelon Székely-Lulofs

Rubber – roman
Ontmoeting met de dood – verhalen

De Indische romans van Jacob Vis, zojuist gedundrukt:

Moerta – Roman over vrouwelijke Indische arts en vermeend terroriste

En ook

Tandem – Roman over een plantersleven

En het jeugdboek van Hans Vervoort

Weg uit Indië – Het grote avontuur van Hans en Sonja

Elisabeth Riphagen

Achter de eeuwige glimlach

Honderd ontmoetingen in Indonesië

Met foto’s

Voor Gerrit

Foto voorkant: Herbert Riphagen, Javaanse vrouw.

CIP-gegevens Koninklijke Bibliotheek, Den Haag

Riphagen, Elisabeth

Elisabeth Riphagen – Achter de eeuwige glimlach – Honderd ontmoetingen in Indonesië – Met foto’s
Conserve ; Schoorl
ISBN 978 90 5429 364 4
NUR: 301
Trefw: Mensen in Indonesië

© 2014 Elisabeth Riphagen en uitgeverij Conserve

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, e-book, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
No part of this book may be reproduced in any form, by print, e-book, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from the publisher.

Woord vooraf

Het boek Achter de eeuwige glimlach heb ik spelenderwijs geschreven. Indonesië is ons moederland. Mijn man en ik spreken de taal, kennen de cultuur en verstaan de Indonesische humor. Onze oudste twee kinderen zijn er geboren.

Ik heb vele uren, vaak zittend op de grond, naar de verhalen van jonge en oude vrouwen in de kampongs geluisterd. Zij vertelden mij over hun eenzaamheid, verdriet, saamhorigheid en plezier, hun armoede en ziekte, over het geweld en de liefde die zij ervoeren, de vriendschap die hen blij, en de corruptie die hen onmachtig maakte. Ik heb hen gevraagd of ik de verhalen mocht opschrijven. Ze stonden het mij lachend toe. Ook de mannen vertrouwden mij hun leven toe. Ik heb met hen gegeten, gehuild, gelachen, geshopt, motor gereden en gefilosofeerd over hun leven en hun godsdienst.

Wat mij diep heeft geraakt, is de grote tolerantie en de gastvrijheid die van de vrouwen uitgingen. Steeds opnieuw lieten ze mij zien wat achter hun glimlach verborgen lag.

De verschillen tussen rijk en arm, hoog en laag bepalen sterk de levens van mannen. Bij de vrouwen leeft meer het besef van goed en kwaad.

Deze ontmoetingen hebben verhalen opgeleverd, zoals alleen het leven die maken kan. In kampongs en steden van de eilanden Sulawesi, Sumatra, Flores, Timor, Java en Bali heb ik de bewoners diepgaand ontmoet. Het heeft mijzelf ook veel gedaan. Hun verhalen laten zien wat het betekent om een Indonesiër te zijn, wat hen in het dagelijks leven bezighoudt, wat de cultuur en de traditie van hen vraagt en waar zij zelf met hun leven en met elkaar voor willen gaan. Hun verhalen kunnen ook ons leven verrijken.

Elisabeth Riphagen

1

Wat is liefde?

Ik kom haar toevallig tegen op de boulevard van de havenstad Makassar: Myrthe, een blanke en tengere vrouw van 21 jaar. Ze is op zoek naar ‘waarheid’. In het gezin, in de kerk, tijdens haar studie en op een meditatiecursus probeert ze achter de ‘waarheid van het leven’ te komen, zoals ze het zelf uitdrukt. ‘Ik ben voor de liefde geboren,’ vertrouwt ze me toe. Met haar blauwe ogen kijkt ze me dromerig aan.

‘Waarom lukt het bijna niemand om voor de liefde te gaan?’ Het is meer een opmerking dan een vraag. Ze gaat op haar hurken zitten en speelt met een halfdode kakkerlak, die spartelend op z’n rug ligt. Ik ga naast haar zitten. Nieuwsgierig vraag ik haar wat ze in Indonesië doet. Heeft ze hier vrienden of familie?

‘Ik ben op zoek naar liefde en die vind ik niet in Nederland.’ Ze zegt het met een vleugje cynisme. Ik volg haar hand, die de verlamde kakkerlak voorzichtig bewegingsvrijheid geeft door hem op z’n pootjes terug te zetten.

‘Mijn vrienden vinden dat liefde vergelijkbaar is met het bevredigende gevoel van genot. Mijn heilige overtuiging is dat liefde te maken heeft met ruimte nemen en geven.’ De grote ogen in haar smalle gezicht kijken mij aan. Het lange blonde haar heeft ze met een rode strik bijeen gebonden. Ze draagt een mouwloze witte jurk met een knalrode ceintuur en aan haar smalle voeten zitten teenslippers. Ze maakt een korte beweging met haar hand naar de rugzak naast zich en haalt er een pocketboek uit. Ze wijst naar de titel: Innerlijk vuur van Vicki Mackenzie.

‘Wil je weten waar het over gaat?’ Ik knik.

‘Tenzi Palmo, de hoofdpersoon in het boek is een jonge Engelse vrouw. Ze zoekt naar iets wat groter is dan zijzelf. Twaalf jaar leeft ze in een grot, afgescheiden van de wereld. Ze krijgt met alles te maken; kou, wilde dieren, hongersnood en lawines. Als ze uit de grot tevoorschijn komt, is ze een andere vrouw. Ze voelt zich gelukkig en is meer aanraakbaar.’ Ze kijkt me bedachtzaam aan.

‘Maar in Nederland kan je toch binnen het christendom en het boeddhisme wegen vinden die naar je innerlijk leiden?’ vraag ik.

Ze schudt haar hoofd. Lange tijd is het stil tussen ons. Intussen raast het verkeer in een lange gekleurde sliert aan ons voorbij. Een oude man met een fiets vol takkenbossen stapt af en gaat stilletjes achter ons zitten. Een paar half-geklede kinderen op blote voeten schoppen steentjes onze kant uit.

We kijken de man vriendelijk aan en hij schuift dichterbij.

‘Wie leeft het dichtst bij zijn ziel? Zijn dat de bazen die door corruptie rijk zijn of is hij dat, die de hele dag op zijn kromme benen rondzeult?’ Ze wijst naar de man achter ons.

De man vermoedt dat we het over hem hebben en knikt grijnzend. Dichterbij gekomen zie ik dat zijn huid grauw en geschilferd is. Hij draagt een verschoten sarong en een kapot T-shirt. Zijn blote voeten zijn half zichtbaar door het aangekleefde vuil. Weifelend steekt hij zijn hand uit in de hoop iets van ons te krijgen.

‘Om deze man ben ik hier gekomen,’ zegt ze fel. ‘Ik wil met eigen ogen zien hoe de rijken steeds rijker worden en de armen kreperen.’

Ze haalt diep adem. ‘Iedereen weet dat er armoede is, dat er gelogen wordt, dat kinderen doodgaan van de honger, maar intussen wordt er door de rijken vrolijk doorgeleefd.’

Ik wil haar zeggen dat het niet zo zwart-wit ligt en kijk naar de man met de kromme benen. In zijn hoofd zal één vraag spelen: hoe kan ik overleven? Opnieuw steekt hij zijn hand half bedelend naar ons uit.

‘Mijn familie leeft voor een mooi huis, dure spullen, geld en luxe. Als ik er iets van zeg, merken ze nonchalant op dat ze toevallig aan de goede kant van de aarde wonen. Ik vind dat gezeur.’ Ze wijst naar de man naast ons, die hoopvol wacht.

‘Die man liegt niet. Hij is zoals hij is. Liefde is niet te vinden op een hoge berg in Tibet, of in een afgelegen klooster in Noord-India. Ook niet in een huis met een tuin en een hek ervoor.’

Haar ogen flikkeren. ‘De realiteit is hij,’ en ze wijst naar de man naast ons.

Ze keert zich naar de man en geeft hem een hand.

De man pakt onhandig haar hand. Hij knikt haar toe en trekt weer snel zijn hand terug. Hij blijft naar haar lege hand kijken. Dan haalt ze uit haar rugzak wat rupiahs.

‘Koop maar wat fruit,’ zegt ze.

Als de man wegloopt, lijkt het alsof zijn ogen lichter staan.

(Verhaal uit Sulawesi)

2

Hete adem

Het is april en broeierig heet. Ik ben in de havenstad Makassar. Er hangt onrust in de lucht. Aan de driftige loomheid en de sidderende warmte is voelbaar dat er elk moment iets kan gebeuren. Ik loop over een soort trottoir in een laan met aan weerszijden acaciabomen. Af en toe spring ik over een gat in het trottoir waar een open riool onderdoor loopt. Door de warmte blijft de stank van het afvalwater in de straten hangen. Aan de kant van de weg verkopen vrouwen in hun kleine warungs pisang goreng en bolletjes gula merah met kelapa. De zoetige geuren maken mijn gedachten los van de alledaagse beslommeringen. Naast mij stopt een becakrijder. Als ik mijn hoofd schud en zeg dat ik geen fietstaxi wil, blijft hij naast me rijden. Rijden in een becak, bijten op een strotje, knabbelen aan een stuk kokosnoot en kwebbelen met een blanke vrouw vinden ze leuk. De man wijst naar zijn korte versleten broek met rafels aan de pijpen. Ik wijs op mijn beurt naar mijn versleten teenslippers. Dan gaat zijn hand naar zijn broekzak en haalt hij er een vrucht uit.

‘Ruilen,’ stelt hij voor. Met een tandeloze mond lacht hij me toe.

Zijn sterk gespierde benen steken mager uit de pijpen van zijn broek. Hij draagt geen schoeisel en ook geen hoofddeksel tegen de brandende zon. Zijn hemd is smoezelig en grauw.

‘Ruilen?’ vraagt hij opnieuw. Hij toont trots de passievrucht en wijst naar mijn horloge. Glunderend kijkt hij naar mijn linkerpols. Juist als ik iets wil zeggen, stopt een jonge knaap op een brommer naast ons. Hij wil weten waar ik naartoe ga. Ik vertel de man dat ik wat rondkuier, maar halverwege de zin wordt ons gesprek verstoord door loeiende sirenes. Ze lijken van alle kanten op ons af te komen. De brommer- en de becakrijder springen op tijd in de berm. Ze weten dat hoge overheidsambtenaren geen rekening houden met de kleine man. Zonder pardon kun je aangereden worden. Ik struikel en bezeer mijn knie. Als drie politiewagens voorbij scheuren, stuiven de twee mannen op hun becak en brommer erachteraan. Ik loop alleen verder. Als ik de weg oversteek, komt er met hoge snelheid een militair voertuig uit een van de zijstraten. Rakelings scheurt de wagen langs me heen. Het valt me op dat de anders zo propvolle straat leeg is. Opnieuw voel ik onrust in de lucht hangen. Komt het door de schemering die plotseling over de stad valt? Ik kijk op mijn horloge, het is zes uur. Ineens bedenk ik dat de jongens in de wisma me op het hart hebben gedrukt op deze tijd niet de straat op te gaan. Ik keer om en haast me terug naar het hotel. Intussen snuif ik de geur van kreteksigaretten en pisang goreng op. In een warung zit een vrouw met haar kind. Ze verkoopt heerlijke jeruk Bali en ik koop er één. De vrouw met haar zoontje kijken me glunderend aan. Als ik de straat uitloop, sta ik met een ruk stil. Door de tropische geuren heen ruik ik een scherpe brandlucht. Aan de kant van de weg merk ik een jong zwervertje met een oud gezicht op. Hij heeft zijn neus vol snot en met zijn hand wijst hij naar de lucht. ‘Api,’ roept hij. Aan de rookwolken is te zien dat niet ver bij ons vandaan een felle brand woedt. In de verte klinken geweerschoten en er wordt geschreeuwd. Ik zwaai naar het jongetje en begin nog sneller te lopen. Als ik de kleine wisma bereik, hoor ik bij de balie wat er is gebeurd. Al een paar dagen zijn studenten in vreedzame opstand. De politie in Makassar pikt het niet en doet een inval op de kampus van de universiteit. De studenten voelen zich in hun vrijheid aangetast en hebben een politieman gegijzeld. ‘Rebellie tegen militaire dictators,’ is hun slogan. Ze zijn gefrustreerd en boos. ‘Als het volk niet in opstand komt, doen wij het,’ schreeuwen ze. Wanneer ik ’s avonds naar de beelden op de televisie kijk, ben ik geschokt. Meer dan honderd jonge studenten liggen in elkaar geknuppeld in ziekenhuizen en zestig studenten zijn opgepakt en vastgezet. Het broeit in de stad, de hete adem van politie en militairen is voelbaar in de nek van hen die recht willen en op de barricaden staan. Ik hoor een man naast mij zeggen: ‘Staan op de barricaden in Indonesië, is je eigen doodvonnis tekenen.’

Is dat de onrust in de lucht die ik de hele dag voelde?

(Verhaal uit Sulawesi)

3

Tijd als elastiek

Mik werkt vier jaar in een hotel dat aan een drukke weg staat in de stad Makassar. Hij stelt zich aan me voor als ‘beddenverschoner’. Hij heeft zwart krullend haar en aan zijn postuur en zijn ogen is te zien dat hij een Florinees is. Samen met tien vrienden is hij op een goede dag op de boot gestapt en richting Sulawesi gevaren. Spijt heeft Mik niet, maar wel heimwee. Op Flores was geen werk. Vanaf nu zorg je voor jezelf, zeiden zijn ouders. Hij voelde zich weggestuurd. Na een dramatische boottocht kwam hij op het eiland Sulawesi in de havenstad Makassar aan. Samen met de overgebleven vrienden vond hij een baan in de wisma waar hij nu vier jaar werkt. Drie jaar geleden is hij getrouwd en hij heeft twee kleine kinderen. Van zijn maandloon kan hij nauwelijks rondkomen. Hij geniet zichtbaar van mijn luisterend oor.

‘Bent u van de kerk?’ vraagt hij nieuwsgierig.

‘Waarom zou ik van de kerk zijn?’

‘Mensen van de kerk kunnen luisteren.’

‘Ik ben niet van een kerk en ik werk er ook niet voor.’

Hij kijkt me teleurgesteld aan. Heeft hij zich dan zo vergist?

‘Heeft u geen geloof? Gaat u nooit naar de kerk?’ vraagt hij nieuwsgierig.

‘Ik heb wel een geloof, maar ik ben niet van de kerk,’ zeg ik glimlachend.

Uitleggen heeft geen zin en ik breng het gesprek van de kerk naar zijn beroep.

‘Je mag blij zijn met je baan als beddenverschoner.’

‘Dat ben ik. Al mijn vrienden leven van de wind en die waait in Indonesië maar zelden.’ Hij lacht om zijn eigen grap.

‘Mijn oudste zoontje van twee jaar wil niet eten. Alleen chocola. Hij eet al vier maanden chocolaatjes, in de kleuren wit en bruin. Het maakt ons arm.’

‘Chocolaatjes?’ vraag ik verbaasd.

‘Ja, de dukun heeft voorspeld dat hij doodgaat zonder chocolade. ’

Intussen schuif ik iets op en komen vrienden van Mik erbij zitten. Ook zij zijn ‘beddenverschoners’. De verschoning van de onafgehaalde bedden laat even op zich wachten. Ze luisteren liever naar het gesprek dat zich ontspint tussen Mik en mij. Vanuit mijn ooghoeken zie ik dat hotelgasten afkeurend onze kant uitkijken. Met mijn westerse mentaliteit wijs ik naar de ongeduldige mensen.

‘Ze wachten op jullie,’ merk ik op. Mik en zijn vrienden reageren met een achteloos gebaar.

‘Tidak apa,’ lacht Mik.

De ene na de andere vraag wordt op me afgevuurd. Hoe het in Nederland is? Hoeveel iemand verdient? Hoeveel uur iemand per week werkt? Of er verschil is tussen rijk en arm? Waarom niet iedereen trouwt? Hoe het kan dat echtparen geen kinderen willen?

Als ik vertel dat in Nederland de minister-president op een fiets rijdt, vallen ze bijna om van de lach. Ook vinden ze het vreemd dat auto’s bestuurd worden door de eige -naar zelf en niet door een privéchauffeur.

‘Weet je wat ik vreemd vind?’ Ik wijs naar de boze gezichten van de wachtende hotelgasten. De jongens kijken me afwachtend aan.

‘Dat jullie hier met z’n allen rustig op de grond zitten, terwijl de gasten op jullie wachten.’

‘Jam karet,’ antwoordt een van de vrienden. ‘De tijd is van elastiek, je kunt hem zo kort of lang maken als je zelf maar wilt.’

Ik begrijp de opmerking en knik. Het is hun enige gelukzalige moment in het leven: anderen op jou laten wachten, terwijl jij altijd op anderen moet wachten.

(Verhaal uit Sulawesi)

4

Ina Maria

Larantuka, de hoofdstad van het district Oost-Flores, ligt aan de Floreszee. De rook van de actieve vulkaan Ile Mandiri hangt dreigend over de kleine stad. In februari 1979 stootte de Ile Mandiri een stroom van stenen en modder over het stadje en haar inwoners uit. Een groot deel van de stad werd verwoest en 300 mensen kwamen om in het natuurgeweld. Wij logeren in een fraterhuis aan de rand van de stad en vlakbij de actieve vulkaan. Hier kom ik oom Anton tegen, een man van zestig jaar. Hij werkt al twintig jaar als kok voor de fraters. Het is een aimabel mens met een eerlijk geweten. Hij werkt met plezier en vindt het fantastisch om de fraters te ondersteunen in hun roeping. Ik zit naast hem op een bankje op de veranda, beschut tegen de verzengende zon. Het is twaalf uur in de middag en bloedheet. De fraters geven les op de sma (havoschool) gevestigd in een gebouwencomplex achter het fraterhuis. In de verte hoor ik leerlingen een Taizé-lied zingen en gebeden opzeggen. Flores is voor 95 procent katholiek en ook oom Anton is een ‘goed katholiek’, zoals hij zelf zegt. Ina Maria, de inlandse naam voor de Maagd Maria, heeft een grote plaats in zijn leven. Vrijwel ieder huis heeft boven de deur een kruisbeeld en aan de wand een Mariabeeld hangen. Hij vertelt dat het beeld van Ina Maria ook een speciale betekenis heeft in het hart van de bewoners van deze stad. Anders dan in de steden en dorpen in de omtrek. Ik luister naar zijn verhaal.

‘Jaren geleden kreeg een man in deze stad een droom. Een prachtige vrouw verscheen aan hem en zocht zijn hand. De schone maagd vroeg hem of hij de volgende dag naar een speciale plek aan het strand wilde komen. Toen de man de volgende dag naar de aangegeven plek liep, zag hij tot zijn grote verbazing dat op het strand iets was aangespoeld. Toen hij hurkte, bleek het een beeld te zijn van de mooie maagd, die hem in zijn droom was verschenen. Beduusd tilde hij het beeld op en nam het mee. Hij wist zeker dat het de Maagd Maria in eigen persoon was die hij onder zijn arm meedroeg. Het beeld wilde hij niet thuis bewaren, hij liep ermee naar de kapel van Maria. Daar gaf hij het af, en tot op heden staat het daar.’

Oom Anton stopt even en kijkt me aan. Ik luister graag en hij vertelt dankbaar verder.

‘Elk jaar wordt het beeld in de week voor het paasfeest gewassen en opnieuw aangekleed. Het water waarmee het beeld gewassen wordt, is heilig. Dit water wordt bewaard en gebruikt om zieke kinderen te genezen. Ook bij vrouwen tijdens een moeilijke bevalling wordt het water gebruikt. In de week voor Pasen krijgen de gelovigen van Larantuka de gelegenheid om het beeld te kussen.’

Oom Anton legt zijn handen stil in zijn schoot en glimlacht.

‘De processie op Goede Vrijdag is voor mij de belangrijkste dag van het jaar. Zonder deze processie is het geloof voor mij nietszeggend.’

Hij vertelt dat in de week voor Pasen niet alleen het beeld van Ina Maria, maar ook de doodskist van Christus door de stad wordt gedragen.

‘De processie duurt de hele week en komt bij iedere kerk en elk altaar tot stilstand. Bij het altaar houdt een jong meisje een schilderij van Jezus met de doornenkroon omhoog en zingt een lied. Daarna zegent de bisschop de doodskist en bidden de mensen de rozenkrans. Zingend trekt de processie verder naar het volgende altaar.’

Oom Anton is in trance als hij het verhaal vertelt. Zachtjes sta ik op en bedank hem voor zijn prachtige verhaal. Hij houdt zijn ogen gesloten en zijn handen rusten gevouwen in zijn schoot.

(Verhaal uit Flores)

5

Lembata

Het eiland Lembata ligt ten oosten van het eiland Flores. Het is alleen bereikbaar met een boot. Het is een klein eiland, tachtig kilometer lang en dertig kilometer breed.

We kopen een bootkaartje bij het kantoor van de bisschop. De oude boot, wordt ons verteld, is door een rijke zakenman aan de bisschop geschonken. De bisschop verdient er een goede stuiver aan. Als we instappen en de dichte en afgesloten kajuit zien, vragen we of we op het dak van de kajuit mogen zitten.

‘Op eigen risico,’ bromt stuurman Antoni. Hij heeft een grote zonnebril op zijn platte neus en zijn armen zitten vol tatoeages. Hij vindt het maar niks dat blanken van die vreemde capriolen hebben. Wie gaat er nu bovenop het dak van zijn schip zitten? Zijn de gekleurde plastic bankjes in zijn kajuit niet goed genoeg?

Bovenop het schip zijn geen zitplaatsen, zodat we ons aan roestige spijlen en houten latten moeten vasthouden. Het uitzicht is fantastisch. Met een vaart van 40 knopen per uur varen we door de lichte golven van de Floreszee. De vulkanische bergen rond de zee steken met hun toppen boven de laaghangende wolken uit. De hellingen van de bergen omgorden de sawahs, de kampongs en de bossen. Een zwoel windje waait om ons heen. Aan de ene kant varen we langs het eiland Solor en aan de andere kant langs het eiland Adonaro. Er wonen nauwelijks mensen op deze eilanden. Na een uur worden de contouren van het grotere eiland Lembata zichtbaar. We kijken tegen de actieve vulkaan Ilê Ape aan. Lembata wordt ook wel het eiland van de drie actieve vulkanen genoemd. Op het eiland wonen 85.000 mensen. De bevolking leeft van weven en visserij. Lang hebben de eilandbewoners zich een ondergeschoven kindje gevoeld. Pas de laatste jaren geeft de regering in Jakarta wat meer aandacht aan de infrastructuur en aan de bouw van scholen. Het zijn de fraters, de paters en de zusters die de eilandbewoners trouw zijn gebleven. Hun trouw is af te lezen aan de vele kerken, de scholencomplexen, de internaten en de kruisen, die in ieder dorp ruimschoots aanwezig zijn. Twee jaar geleden heeft een fratercongregatie uit Nederland een nieuwe sma met een fraterhuis op het eiland laten bouwen. We worden uitgenodigd het tweejarig bestaan van de school te vieren. Twee leerlingen wachten ons op.

‘Ibu, wij hebben voor u gekookt.’

Ze wijzen naar een aantal tafels die op het schoolplein zijn opgesteld. Er staan schalen met groenten, vruchten, rijst en schelpdiertjes op. Ik krijg een bord aangereikt met daarop tien eetbare schelpdiertjes. Ik probeer uit te leggen dat ik vegetariër ben, maar dat woord kennen ze niet.

‘Bent u ziek?’ Ik probeer nogmaals uit te leggen dat ik geen vlees en vis eet. De meiden schieten in een onbedaarlijke lachbui, want zoiets hebben ze nog nooit gehoord. Ongemerkt schuif ik de diertjes door naar een man naast mij. De man is blij met zijn extra portie. De meiden hebben het niet in de gaten. Als ze zien dat mijn bord leeg is, komen ze met groenten.

‘We hebben het zelf verbouwd,’ zeggen ze trots. Dan komt de directeur van de school ons ophalen. Hij heeft een presentje voor ons.

Verlegen legt hij een met de hand geweven katoenen sjaal over mijn schouder. De kleuren zijn van een natuurlijke schoonheid.

‘Op dit eiland is deze sjaal de bruidsschat van de bruid aan de bruidegom. Deze is voor u.’

‘Wat geeft de bruidegom aan de bruid?’ vraag ik.

‘In de oude traditie geeft de familie van de bruidegom een slagtand van een olifant aan de familie van de bruid,’ lacht hij ontwapenend.

Ik kijk de man verbaasd aan.

‘Ja, maar er zijn geen olifanten meer op ons eiland.’

‘Wat wordt er tegenwoordig door de bruidegom als bruidsschat gegeven?’ vraag ik.

‘We slachten een buffel. Als er geen geld is, wordt het een kip.’

Iedereen om me heen lacht en ik weet niet of ze de waarheid spreken of me voor de gek houden.

(Verhaal uit Flores)

6

Anti

Anti wacht me op. Ze staat op het erf en heeft een peuter in haar armen. Het jongetje is de jongste van haar vier kinderen. Anti is een knappe jonge vrouw van 24 jaar. Ze heeft een expressief gezicht met vrolijke ogen. Ze is sober gekleed en loopt als een jonge hinde. Ze is sprankelend, actief en voor een Florinese heeft ze lange benen. Ze neemt me mee naar haar erf.

Op de grond in de tuin liggen kemirinoten uitgespreid op witte zakken. Ze moeten zo snel mogelijk droog zijn om aan een opkoper verkocht te kunnen worden. In de hoek van het erf liggen opgestapelde takken, bestemd als brandhout om te koken. Gas, elektriciteit en water is er niet. Naast de deur van de keuken staat een zak boordevol met schillen van de kemirinoot. Ze worden gebruikt als brandstof. We gaan in kleermakerszit bij elkaar zitten. Ze verontschuldigt zich geen drinken te kunnen aanbieden. Water is schaars. Iedere dag haalt ze tegen de avond, samen met haar kinderen, water uit de bron. Ze wijst naar een rij smerige plastic jerrycans naast de keukendeur. Ze vertelt me dat ze op haar zestiende is getrouwd en kind na kind kreeg. Van de zeven zijn er nog vier in leven. Ze had liever doorgeleerd, maar er was geen geld.

‘Mijn man heeft me voor twee varkens gekocht.’

Ik vraag waar haar man is.

‘Met zijn brommer aan het toeren. Hij heeft twee hobby’s. Naar muziek luisteren en brommer rijden.’

‘Werkt hij niet?’ Ze schudt haar hoofd.

‘Waar leven jullie van?’

Ze schijnt het een rare vraag te vinden, want ze begint te lachen.

‘Van de tuin,’ en ze wijst naar drie klapperbomen, een bedje met tomaten, bonen en zes kemiribomen. Het meeste hiervan dient als voedsel voor het gezin. De rest verkoopt ze op de markt. Als de oogst tegenvalt, verhuurt haar man zich als dagloner.

‘Kan je daar de kinderen van voeden?’ Ze glimlacht.

‘Het moet wel. Als ik een dag geen eten heb, loop ik naar mijn vader. Hij heeft altijd wel iets in voorraad.’

We lopen naar de keuken. Een zwarte ruimte vol roet en viezigheid. Mijn ogen zoeken eten, maar het enige dat ik kan ontdekken is een zakje met beras, wat daun singkong en een handje vol gedroogde ikan kering. We lopen terug naar het erf. Ze legt haar hand op mijn arm en begint haar verhaal te vertellen.

‘Toen ik van de basisschool kwam, mocht ik niet naar de smp (mavoschool). Ik was boos en gooide mijn kop in de wind. Met vriendinnen ging ik ’s avonds naar de pasar. Daar stonden we uren met jongens uit de kampongs te praten. Ik werd steeds brutaler. Op een avond kwam de pastor van de parochie en vertelde me dat ik een gevaar was. Mijn seksuele driften moesten ingeperkt worden. Ik zou de begeerte van mannen opwekken. Mijn ouders hebben toen een man voor mij uitgezocht.’

Ze aarzelt even en knuffelt de peuter op haar schoot.

‘Mijn aanstaande man wilde er zeker van zijn dat ik zwanger kon worden, voordat hij met me trouwde. Ik was amper zestien jaar toen hij me zwanger maakte en ons eerste zoontje werd geboren.’

‘Is je man goed voor je?’

‘Hij slaat me niet, hij drinkt niet en gokt niet. Dat is al heel wat.’

Ze staat op, pakt een plastic zakje en stopt er een paar tomaten en kemirinoten in.

‘Voor u.’ Ik pak het zakje aan en leg mijn hand op haar schouder.

De kleuter drukt me met een beslist gebaar weg. Zijn mama is alleen van hem.

(Verhaal uit Flores)

7

Bena

De zon staat laag aan de horizon wanneer wij het dorpje Bena naderen. Het ligt aan de voet van de niet meer actieve kegelvulkaan Inerie op Flores. Vanaf de weg geeft het dorp een panoramisch zicht op de voorouderlijke huizen en oude megalieten. Het dorp verkeert nog geheel in de situatie zoals het vroeger overal gebruikelijk was op Flores. De daken van de huizen en de hutten zijn bedekt met gedroogd gras. We maken kennis met de oudste bewoonster van het dorp, een vrouw van 98 jaar. Als we door de kampong lopen, valt het op dat de inwoners van Bena erg oud worden. Veel dorpsbewoners zijn ver over de tachtig. Voor de bewoners is duidelijk hoe ze aan deze hoge leeftijd komen.

‘Met offers van nasi ketan en ayam proberen we de natuur gunstig te stemmen,’ zegt een oude man.

‘Het sirih pruimen houdt ons jong,’ verklaart de vrouw van 98 jaar met een iele stem. Ze lacht ons met een tandeloze rode mond toe en wijst naar haar kleindochter Lea die achter een weefgetouw zit. Met haar andere vinger wijst ze naar haar achterkleindochter op het stoffige pleintje. Haar dochter is jong overleden. Ik raak in gesprek met haar kleindochter Lea. Ze zit op de emper van het oude stamhuis waar zij met vijftien draden een bontgekleurde sjaal weeft. Ze heeft alleen lagere school. Doorleren zat er voor haar niet in.

‘Er was een weefster in de familie nodig. Ik weef een sjaal in twee weken. Het geld gebruik ik om mijn dochtertje naar school te kunnen laten gaan.’

Ik kijk naar het meisje op het pleintje. Het is een prachtig kind met zwart krullend haar en grote bruine kijkers. Ze draagt een rood jurkje en zit op haar hurken bij de oude grootmoeder. De oude vrouw en het kind gooien om beurten kemirinoten in een zak.

Het mondje van het meisje is rood, net als die van haar moeder. Ze zal toch geen sirih pruimen? denk ik geschrokken. Ik kijk naar de vrouw achter het weefgetouw. Haar tanden en mond zijn ook vuurrood van het pruimen. Hoewel ze nog geen dertig jaar lijkt, is het zeker dat ze door het pruimen snel haar tanden en kiezen zal verliezen.

‘Hoe oud was jij toen je begon te pruimen?’ vraag ik Lea. Ze is opmerkelijk open en vertelt dat ze amper zes jaar was toen haar moeder haar dwong sirih te gaan pruimen. Ze is er nog boos over. ‘Ik ben verslaafd, net zoals iedereen in dit dorp.’

‘Maar je dochtertje dan?’ Ik vraag het voorzichtig. Ze schudt haar hoofd. ‘Mijn oude grootmoeder heeft haar gedwongen. Sinds drie weken is ook zij aan de sirih.’

Mijn vermoeden wordt bevestigd. Ze laat me zien hoe de sirihpruim wordt gemaakt. Ze scheurt een stukje van het blad van de betelplant af en legt er een toefje ongebluste kalk op. Ze pakt een schijfje gambir en een stukje pinangnoot en legt het voorzichtig in de kalk. Dan vouwt ze het stukje blad in elkaar en steekt het in haar mond. Na lang kauwen komt het rode sirihsap eruit dat een verslavende werking heeft.

‘Het helpt ook goed tegen pijn.’

‘Waar leven de mensen in jouw dorp van?’

‘We weven sjaals en plukken kemirinoten, nootmuskaat, peper en kruidnagel. Weet u dat wij de kemirinoten gebruiken tegen dysenterie en tyfus? We verkopen veel aan de Chinezen.’

Ze wijst me op drie parasolachtige hutten op het plein.

‘Dat is een ngadhu, waar onze mannelijke voorouders hebben gewoond. En daarnaast staan drie bhaga’s. Daar hebben onze vrouwelijke voorouders gewoond.’

De bhagahutten zijn vierkant en dragen net als de parasolhutten een dak van gras. Ze worden vereerd als heiligdommen.

Ze staat vanachter haar weefgetouw op en neemt me mee naar het eind van het dorp. Op een heuvel wijst ze naar een groot Mariabeeld onder een reusachtige boom.

‘Maria kijkt uit op de Savuzee. Zij beschermt ons tegen aardbevingen.’

Als we de heuvel aflopen, wijst ze naar een kring van megalitische stenen.

‘Op deze plek praten de dorpsoudsten in stilte met hun voorvaderen.’

Ik kijk haar lachend aan.

‘Voor ons de bescherming van de Maagd Maria en achter ons de bescherming van jullie voorouders,’ zeg ik. ‘Het is geen wonder dat de mensen hier ouder worden dan op andere plekken.’

Lea lacht met me mee.

(Verhaal uit Flores)

8

Gehandicapt

We zijn op het eiland Flores in het dorpje Boawae. Het kleine dorp ligt aan de voet van de actieve vulkaan Ebulobo. Hoewel de vulkaan eeuwige witte rook naar buiten blaast, voelen de bewoners zich toch beschermd door de berg. Sinds 1969 is er geen uitbarsting meer geweest en alleen al het kijken naar de berg werkt verstillend. Er heerst een diepe rust in de kampongs en de tijd lijkt er te hebben stilgestaan. De onverharde wegen liggen bezaaid met stenen uit de krater. In 1990 heeft de berg nog één keer zijn kleine vuist laten zien, maar de bewoners lieten het gelaten over zich heen komen. We maken graag voettochten door de omringende kampongs, waar kippen, hanen en varkentjes rondscharrelen. Tijdens een wandeling word ik uitgenodigd voor een praatje op het erf en een kopje thee. De meeste bewoners kennen me inmiddels en hun gulle gastvrijheid geeft me het gevoel een van hen te zijn. Een oud echtpaar wacht me op. Ze willen graag hun huisje laten zien. De man loopt kreupel. Maanden geleden kreeg hij een ontsteking aan zijn linkervoet.

‘Het wordt steeds erger,’ klaagt de man. ‘Medicijnen zijn te duur voor ons.’

De man heeft een verweerd gezicht met diepe rimpels. Hij kijkt doordringend en ernstig. Zijn vrouw komt net thuis uit het bos en draagt een bundel brandhout op haar hoofd. Handig laat ze de last via haar rug op de grond zakken. Ik probeer de bundel op te tillen, maar krijg er geen beweging in. De vrouw kijkt me schuchter aan. Ze heeft stevige armen. Om haar lijf hangt een oude jurk waarvoor ze zich verontschuldigt. Haar dun grijzend haar draagt ze in een kleine wrong op haar hoofd. Tussen haar hoofd en de bos takken ligt een groezelige lap.

‘Kom binnen,’ nodigt haar man ons uit.

‘Dit is onze zitslaapkamer.’

Ik kijk rond. Voor de opening in de wand hangt een jute zak. In de ruimte met een cementen vloer staan twee verschoten roze plastic stoelen. Tegen de muur staat een ijzeren ledikant met daarop twee gevlochten matjes. Aan de muur hangt een grote kalender met een afbeelding van de Heilige Maagd Maria.

‘Gekregen van de bisschop,’ lacht de man, die ziet dat ik naar de kalender kijk.

‘We hebben nog een zoon van 22 jaar,’ zegt de vrouw.

De zoon wordt geroepen. Hij schuifelt wat heen en weer in een donkere ruimte achter het vertrek. Hij durft niet dichterbij te komen. De man pakt me bij de hand. De donkere ruimte blijkt een keuken te zijn. Midden op de aangestampte lemen vloer zit hun zoon. Een grote man met een bos kroezend haar. Zijn ogen kijken mij glazig aan en hij stoot vreemde geluiden uit.

‘Hij komt nooit buiten. Te gevaarlijk, ze gooien stenen naar hem.’

‘Bij de geboorte was er iets mis,’ zegt de moeder. Ze aait haar zoon liefdevol over zijn haarbos.

‘We kunnen u niets aanbieden,’ zegt de man. Hij wijst naar een ijzeren rek waar twee pannen aan hangen en een paar borden met bekers op staan. ‘Wilt u water?’

Ik schud mijn hoofd en zit een half uur bij hen in de kale ruimte. Ze vertellen hun verhaal en willen graag weten hoe ik leef. Deze laatste vraag ontwijk ik door te luisteren naar het moeizame leven van deze twee oude mensen. Van de zes kinderen is er één zoon blijven leven, gehandicapt. Hun huis draagt het teken van ongeluk en hun lot is bezegeld. Arm en een gehandicapte zoon. Dat is een schande voor de familie en een straf van God. De buren zijn vriendelijk, maar daar blijft het bij. Op mijn vraag wat de katholieke kerk betekent, klaart hun gezicht op.

‘De Heilige Maagd beschermt ons. Het is jammer dat we zo weinig naar de parochiekerk kunnen.’

De vrouw wijst naar haar kleding.

‘In de regentijd heb ik geen droge goede kleding.’

Na een tijdje neem ik afscheid en verbaas me dat ze nergens om vragen. Ze blijven vriendelijk en verontschuldigen zich voor hun armoede. We wuiven elkaar lang na.

(Verhaal uit Flores)

9

Sagi

Stef heeft de opdracht gekregen rustig te rijden. In een slakkengang rijdt hij over een verharde weg van het stadje Bajawa naar het dorpje Soa, op Flores. Het landschap is kurkdroog en de struiken en de bomen zien er droevig uit. We raken samen in gesprek. Overdag is Stef leraar op een middelbaar technische school. Na schooltijd draagt hij een sarong en verdient hij bij als chauffeur. ’s Avonds kauwt hij af en toe op betelnoten met zijn kampongvrienden. Hij vertelt het heerlijk te vinden om in kleermakerszit op zijn matje op het erf te zitten. Meestal komen buren bij hem zitten om in de zwoele tropische avond wat te keuvelen over het leven. Voor een Indonesiër is hij fors gebouwd.

‘U lijkt wel een bokser,’ zeg ik.

Het is precies wat hij wil horen. Hij lacht breed achter zijn stuur en zijn verhalen komen los. Maar terwijl hij vertelt, begint hij steeds langzamer te rijden. We staan bijna stil. Ik vraag hem iets harder te rijden.

‘Kent u de jaarlijkse sagi-cyclus in deze streek?’

Ik weet niet waar hij het over heeft en schud mijn hoofd.

‘Deze streek staat bekend om sagi. Ieder jaar vanaf eind mei tot begin juli worden er in alle kampongs van deze streek bokswedstrijden gehouden. Het gaat erom welk dorp de bokswedstrijd wint.’

Ik blijf geboeid luisteren en let erop dat we niet stil komen te staan.

‘Vaak wordt er tijdens een wedstrijd een neus gebroken of een wang kapot geslagen. Maar het blad van de sirihboom geneest iedere wond,’ lacht Stef.

‘Ik vind boksen een nare sport,’ zeg ik.

‘Dat kunt u vinden, maar het is niet zo,’ corrigeert hij me.

‘Boksen verbroedert, en….,’ hij kijkt me van opzij aan. Ik voel dat hij niet goed weet of hij het kan zeggen.

‘En het lost veel agressie op. Mannen moeten toch ergens met hun frustratie heen.’

‘Zijn mannen hier erg gefrustreerd? Meer dan op andere eilanden?’ vraag ik.

‘Ach, onze kampong is niet meer dan een speldenprik in de grote Indonesische archipel. Maar volgens mij staan mannen altijd onder druk van vrouwen. Als vrienden discussiëren wij hier veel over. De vrouwen in onze streek beginnen steeds zelfstandiger te worden. Kijk naar de kleding. Traditionele sarongs verdwijnen en strakke spijkerbroeken komen ervoor in de plaats. Ook de bewegingsvrijheid van vrouwen wordt steeds groter. Als ik thuiskom is het niet vanzelfsprekend dat de rijst gekookt is en de vis gebakken. Verleden week begon mijn vrouw over mijn rookgedrag.’

Ik begin te lachen. ‘Ja, jullie zijn net wandelende schoorstenen.’

Stef kijkt me van opzij aan en vraagt verbaasd hoe ik daarbij kom.

‘Jullie delen sigaretten aan elkaar uit, steken ze voor elkaar aan en letten niet op jullie gezondheid. Weet je dat in Indonesië verhoudingsgewijs het meest wordt gerookt?’

‘Roken schept een band en dat is belangrijk. Net als boksen.’

We praten samen nog een poosje door over gearrangeerde huwelijken, over corruptie en het karakter van de Indonesische man. Aan het eind van de rit nodigt Stef mij uit in zijn kampong. Hij wil graag dat ik een week lang het boksen volg.

‘U zult merken hoeveel liefde en vriendschap er van sagi uitgaat,’ vertelt hij. ‘Aan het eind van de bokswedstrijd drinken we met elkaar tuak en zijn we als broeders onder elkaar. Soms zijn we dronken, maar je vrienden brengen je altijd weer thuis. ’

(Verhaal uit Flores)

10

Claudia

In de kleine kampong Solo op het eiland Flores woont Claudia. Ze is twaalf jaar en zit in de eerste klas van de smp. Ik ontmoet haar op het erf van een meisjesinternaat. Het is een opmerkelijk meisje. Ze loopt op me af, pakt mijn hand, geeft er een kus op en legt mijn hand tegen haar voorhoofd. Ze doet het met een gebaar van diepe ernst.

‘Dank u wel voor de nieuwe bibliotheek. Wij lezen de boeken kapot,’ zegt ze.

Haar poëtische blik en serene gebaar treffen me. Ze is lang, slank en heeft een flinke bos haar. Ze neemt me mee naar de slaapzaal van het internaat. Ze is een van de honderd meisjes die in het internaat wonen om de smp te kunnen volgen. De meisjes komen uit de dorpen in de bergen en hun ouders zijn overwegend arme boeren. Eén keer per jaar in de kerstvakantie gaan de meisjes twee weken terug naar de kampong van hun ouders.

Claudia toont ons haar slaapplek. Een houten bed met een tikar die dienst doet als matras. De vijftig stapelbedden staan tegen elkaar gedrukt, zonder looppad. Claudia moet over twintig bedden kruipen om bij haar bed in de hoek te kunnen komen. De eetzaal, een open bamboegebouw, ziet er smaakvol uit. De kinderen eten in kleermakerszit op de grond.

Met haar twaalf jaar is Claudia opvallend intelligent. Ze spreekt perfect Indonesisch en weet precies wat ze met haar leven wil. Als ik haar vraag of ze een droom heeft, zegt ze hartgrondig ‘ja’.

‘Ik wil rechter worden en de corruptie in mijn land aanpakken. Ik wil opkomen voor de armen.’

Ik had verwacht dat ze iets anders zou zeggen. Iets in de trant van een beter huis en meer luxe. Ze loopt weg en komt met een schrift in haar hand terug.

‘Ik schrijf verhaaltjes,’ zegt ze met een verlegen stem. Ze wijst naar vijf verhaaltjes achterin haar schrift. Met aandacht lees ik ze en besef dat in deze verhaaltjes haar eigen leven is verwerkt. Ze gaan over een arm meisje, dat pienter is en iets voor haar land en kampong wil doen. Over de geringe kans die kinderen van arme ouders hebben om door te studeren.

‘Het is onrechtvaardig dat een meisje met potentie geen kans krijgt, terwijl een rijke zwabber niets met zijn potentie doet,’ schrijft ze in een van de verhaaltjes.

Alle vijf verhaaltjes vertellen dat als je iets wilt en ook doorzet, het bereikbaar is.

‘Mijn ouders zijn niet in staat mij door te laten leren. Maar als ik de beste ben op school, moeten ze mij helpen om het hoogste te bereiken.’

Ze gelooft erin.

In het laatste verhaal schrijft ze over een arm meisje met de naam Dina. Tien jaar vecht Dina om arts te kunnen worden. Ze wordt uitgelachen om haar armoede. Ze wordt aan de kant gezet vanwege haar lage stand. Niemand van haar leeftijdsgenoten op de universiteit wil met Dina omgaan. Erger nog, ze schamen zich voor haar. Toch zet Dina door. Ze is een briljante studente. Ze haalt haar artsenbul en gaat terug naar de kampong. Vanaf dat moment leren kampongbewoners anders met hun lijf, hun leven en ziekten om te gaan. Dina is een vrouw waar ze altijd op kunnen rekenen. De kindersterfte daalt, de mensen zijn minder ziek en de hygiëne wordt beter.

‘Is dit je droom?’ vraag ik haar en wijs naar haar verhaal achterin het schriftje. Ze knikt.

‘Ik wil net als Dina worden. Ze is mijn heldin. De arme mensen moeten het beter krijgen.’

Dit zegt een meisje van twaalf jaar. Ik besluit haar de komende jaren te volgen.

(Verhaal uit Flores)

11

Lisa

Lisa valt op in een groep van acht vrouwen en twee mannen. Drie dagen trekken we met elkaar op. Zij is een van de vrouwen die een training volgen om een moderne schoolbibliotheek op te zetten. Ze is langer dan de andere vrouwen, heeft een vrolijk gezicht met diepliggende ogen. Ze komt beschaafd en fijnzinnig over. Wanneer de vrouwen zich voorstellen, merk ik dat ze het vreemd vinden dat Lisa met haar 38 jaar nog niet is getrouwd. Niemand vraagt haar iets, maar ze kijken haar langer aan dan de anderen. Bij de vraag of je met één woord iets van je situatie kan aangeven, zegt Lisa: ‘Een gebroken hart.’

Iedereen kijkt bevreemd. Twee vrouwen vragen of ze een hartaandoening heeft. Lisa staart hen aan en schudt haar hoofd.

‘Ik kan sporten als de beste, maar toch is mijn hart gebroken,’ zegt ze.

In de groep is Lisa snel geaccepteerd en bij twijfelachtige situaties trekt ze de groep over de streep. In een kringgesprek vertelt ze iets over haar situatie.

‘Ik was 23 jaar toen we zouden gaan trouwen. Drie dagen voor het huwelijk verdween mijn aanstaande echtgenoot naar Kalimantan. Ik heb hem nooit meer gezien. Mijn hart was gebroken. Een jaar later hoorde ik dat hij al snel getrouwd was met een andere vrouw en een kind had. Ik vertrouw geen enkele man meer.’

‘Is jouw situatie niet moeilijk als ongetrouwde vrouw?’ vraag ik haar.

Ongetrouwd zijn in de Indonesische samenleving is niet gemakkelijk. Over dit onderwerp wordt nauwelijks gesproken.

‘Mijn familie heeft moeite met me. Ze vinden op z’n minst dat ik met iedere willekeurige man zou moeten trouwen. Kinderen voortbrengen is nummer één. Ze vinden dat je niet voor niets een baarmoeder hebt.’

‘Wie hebben moeite met jou?’

‘De kerk. Ik word nooit ergens voor gevraagd. Ik zit in geen enkele commissie. Terloops word ik gemaand op te schieten, omdat ik steeds ouder word. Binnen het sociaal verband van mijn dorp ben ik een randfiguur. Ik word niet uitgenodigd voor belangrijke gebeurtenissen of ontmoetingen. Vooral de mannen van het dorp kunnen het niet nalaten opmerkingen te maken over mijn single zijn.’

‘Wat beweegt jou om single te blijven, dwars tegen het bestaande systeem in?’

Er volgt opnieuw een verrassend antwoord.

‘Vrijheid. Ik wil liever een vrije vrouw zijn dan dat ik een man trouw die mij niet waard is. De hoop dat ik er een zal vinden die mij waard is, heb ik opgegeven. Het is goed zo.’

Ze lacht en pakt mij met beide handen vast. Terloops vertelt ze dat haar jongste zus hetzelfde is overkomen, maar nog een graadje erger.

‘De man van mijn zus liep weg. Mijn zus bleef met twee kinderen achter. Een van de kinderen woont bij mij.’

De dagen erop hebben we een bijzondere band en mijn respect voor Lisa is groot.

(Verhaal uit Flores)

12

Ibu Floor

Het is haar manier van leven die ibu Floor bijzonder maakt. Ze brengt thee en steekt af en toe haar hoofd om de hoek van de deur om te kijken of ik nog iets nodig heb. Ik ken haar zes jaar en heb niet één keer de gelegenheid gehad een echt gesprek met haar te hebben. Ik respecteer haar afstandelijkheid. In vergelijking tot de doorsnee Indonesische vrouw is ze fors gebouwd. Ik merk dat ze moeizaam loopt. Ze draagt het haar niet in de traditionele knot, maar steil naar beneden in een boblijn. Uiteindelijk is het de pijn aan haar vermoeide lichaam die de afstand tussen ons verkleint. Ze is op een ochtend opvallend open en vertelt haar verhaal.

‘Waarom bent u slank en ik zo dik?’

Het is een vraag naar de bekende weg. Haar knieën werken niet meer, ze heeft een hoge bloeddruk en een riskant cholesterolgehalte. Ze eet niet alleen verkeerd, maar de dokter in het dorp heeft haar geadviseerd om zo min mogelijk te lopen en haar knieën te sparen. In twee weken is ze door het zitten en liggen enkele kilo’s zwaarder geworden. Ook de grote hoeveelheid medicijnen heeft haar eerder zieker gemaakt dan beter. Dan komen de emoties.

‘Ik heb vijf kinderen. Allemaal geadopteerd. Mijn man en ik kunnen geen kinderen krijgen. Drie van de vijf aangenomen kinderen zijn gehandicapt. Een jongen heeft leukemie, één jongen is zwakbegaafd en één jongen is geboren met een gaatje in zijn hart.’

Ik merk dat ze het moeilijk vindt hierover te praten.

‘We zijn net terug van Bali. Onze jongen heeft een hartoperatie gehad. Het gaat goed met hem.’

‘Wie heeft de operatie betaald?’ Ik weet dat bijna niemand in Indonesië verzekerd is. Ibu Floor en haar man hebben het niet breed, maar lijden geen honger.

‘De operatie kostte honderd miljoen rupiah, ruim achtduizend euro. Zeventig miljoen hebben we zelf gespaard en dertig miljoen heeft de familie bij elkaar gebracht. Nu hebben we een ander probleem. Dat is veel groter.’ Ze slaakt een diepe zucht.

‘Als het slecht met mij gaat, moet onze gehandicapte pleegzoon het huis uit.’

Ze begint zacht te huilen. ‘Wilt u mij advies geven?’

‘Wat denkt u zelf?’

‘De kinderen hebben me nodig. Hoe kan ik zo slank worden als u? Mijn botten kunnen mijn lijf niet dragen. De dukun zegt dat ik moet afvallen.’

‘Heb je vertrouwen in de dukun?’ vraag ik haar.

‘Ze is een vrouw met bovennatuurlijke gaven. Ze heeft veel mensen beter gemaakt. Ze zegt hetzelfde als u. Ik moet veel bewegen, veel wandelen, stoppen met medicijnen en anders gaan eten. Vooral geen vlees en komkommer, want dat veroorzaakt hoge bloeddruk. Ook mag ik geen koffie en niet te veel suiker. Iedere avond moet ik jonge papayabladen op mijn knieën leggen en een sirihblad op mijn pijnlijke botten.’

‘Wat een wijze dukun hebben jullie.’

‘Ze is wijs en goedkoop. Bij de dokter moest ik 180.000 rupiah ( € 15,-) betalen. De dukun vroeg 10.000 rupiah (€ 0,80).’

Ik geef aan dat ik de dukun graag een keer wil ontmoeten. Of iemand de dukun heeft gebeld weet ik niet, maar ’s middags rijdt zij met haar roestige fiets het erf van de school op. We lopen samen naar haar toe. In een kist achter op de fiets staan flessen gevuld met natuurlijke medicijnen. Ze giet een glas vol en raadt mij aan het glas in één teug leeg te drinken. Het goedje ziet er vreemd uit. Ik ruik aan de bruine drab en vraag waar het voor dient.

‘Dat uw lichaam iets meer de vorm gaat aannemen van ibu Floor,’ fluistert de dukun.

Ze laat haar ogen over mijn te slanke lijf gaan. Ik begin te lachen en drink de bruine drab dapper op. Ibu Floor drinkt haar gele drab op.

‘Zodat haar vormen overgaan in die van u,’ spreekt de dukun plechtig

Ze legt haar hand op mijn schouder en kijkt me geheimzinnig aan. Ik sla mijn ogen op naar de hemel.

(Verhaal uit Flores)

13

Greep uit de schoolkas?

Nederlanders hebben het over het weer en Indonesiërs over hun ziekten. Er schijnt geen volk ter wereld te zijn dat zoveel over ziekten praat als de Indonesiër. Hij voelt zich ook vaker ziek dan gezond. Bij lichte regen heeft hij sakit kepala, bij een zuchtje wind masuk angin, bij zware moessonregen influensa en bij grote droogte sakit perut. Er wordt veel geld aan medicijnen uitgegeven. In iedere straat, steeg of buurt is wel een Chinese of Indonesische apotheek te vinden. Voor elke aandoening zijn er in alle maten en in vele kleuren pillen te koop. De grootste en felst gekleurde pillen zijn het meest geliefd. De Chinese apotheek geeft graag poeders in plastic zakjes en de dukun maakt drankjes in alle kleuren. De gewone dokter aan huis heeft het druk. Buiten in de erker zitten de mensen uren te wachten op hun beurt. Vaak is degene die het meest kan betalen het eerst aan de beurt. De artsen hebben vrijwel allemaal een apotheek aan huis en verdienen grof geld aan de pillen die ze voorschrijven. Een bezoek aan een dokter voor masuk angin levert een grote zak met drie tot vier soorten pillen op. Een vriend van ons die door het koude weer een stijve nek had opgelopen, kreeg een kuur van twee weken voorgeschreven. Hij moest per dag drie pillen diclofenac van 50 mg innemen, drie pillen van een antibioticakuur en drie pillen ibuprofen. Daarnaast kreeg hij voor de zekerheid nog een spuitje als de pillen niet direct mochten helpen. De man voelde zich inmiddels zo ziek dat hij twee weken met een handdoek om zijn nek heeft rondgelopen.

Het leven in Indonesië draait niet voor niets om leven en dood. Ziek zijn is voor veel mensen een reële bedreiging. Velen zijn niet verzekerd tegen ziektekosten en alles moet betaald worden uit eigen zak. Maar de meeste zakken zijn zo goed als leeg.

Een goede vriend van ons kreeg op Java een brommerongeluk. De tegenligger was fout. Zijn been was op vijf plaatsen gebroken en hij lag vier weken in het ziekenhuis. Zijn gezin duikelde door de hoge kosten steeds verder de financiële afgrond in. Hij beheerde de schoolkas. De financiële nood was zo hoog dat hij een greep in de schoolkas deed met de bedoeling deze zo snel mogelijk aan te vullen.

Niemand merkte het. Toch kwam op een kwade dag het gerucht dat er geld gemist werd. Het gerucht ging sneller dan de waarheid.

Er werd angstvallig gezwegen. Het kon immers iedereen zijn. Een waas van geheimzinnigheid hing om het verdwenen geld.

Wat doe je als je in geldnood bent en je familie jou niet kan helpen? Is het dan niet vanzelfsprekend dat de school jouw familie wordt? En de schoolkas uitkomst biedt?

In een gesprek met de directeur van de school legt hij ons uit dat als je kinderen en je familie niet voor je kunnen zorgen, de werkgever de eerste aangewezen persoon is om geld te lenen.

‘Niet grijpen, maar lenen,’ zegt hij nadrukkelijk.

Hoewel het geld nooit zal terugkomen, is het toch niet gestolen.

Achter deze gedachte ligt een kracht verscholen die alleen een Indonesiër begrijpt.

Is het diefstal of niet? Wie het weet mag het zeggen.

(Verhaal uit Java)

14

Rofinus

Het valt niet mee om in de maand februari Pater Michael te ontmoeten. Het komt erg op uithoudingsvermogen aan. Hij woont in een biara in de warme stoffige stad Atambua op het eiland Timor. Het dorp ligt tegen de grens van Timor Leste aan. Vanuit de hoofdstad Kupang gaan we met een auto op weg naar de binnenlanden. Door de regen duurt de rit langer dan de zes uur die ervoor staan. We zijn nauwelijks een uur onderweg als we geconfronteerd worden met een geweldige banjir. Urenlang komen we stil te staan. Het bruine water stroomt met daverend geweld uit de bergen de dorpen binnen. Een modderstroom zoekt kolkend een weg door tuinen, velden en wegen. In zijn vaart neemt hij hout, bomen en struiken mee. In konvooi waagt onze chauffeur de gok en rijdt dwars door de banjir heen. Het is een hachelijk avontuur, maar hij redt het. Na uren rijden wordt het donker. De regen blijft stromen en regelmatig komen we vast te zitten.

Laat in de avond komen we bij pater Michael aan. Hij is een kleine man met een vriendelijk gezicht, kort grijzend haar en een kleine baard. Samen met zeven broeders woont hij dicht bij een school met een asrama. In het asrama wonen 240 jongens en 10 meisjes. Het zijn jongeren uit arme gezinnen. Veel ouders zijn door de slechte economische situatie naar Maleisië vertrokken. Grootouders zorgen voor de achtergebleven kinderen. Ook zijn er leerlingen waarvan of de moeder of de vader uit Oost-Timor zijn gevlucht.

‘Ik heb een roeping,’ zegt pater Michael. ‘Veel jongens komen uit verscheurde gezinnen. De bloedige zelfstandigheid van Oost-Timor heeft gezinnen uit elkaar gerukt. Er is hier veel verdriet. De wonden zijn nog niet geheeld.’

Ik vraag hem wat het echte probleem is.

‘Ontheemding,’ zegt hij. Hij wijst naar een bezwete jongen die net terugkomt van het sportveld.

‘Rofinus woonde met zijn ouders en zijn zusje in Oost-Timor. Tijdens de strijd voor onafhankelijkheid vluchtte zijn vader met hem naar het westelijke deel van Timor en liet zijn vrouw met kind alleen achter. Het gezin was verscheurd. Vader raakte aan de drank en Rofinus sliep op straat. Nu woont hij bij ons. Zo zijn er honderden gezinnen.’

De pater vertelt dat er een film draait over deze problematiek en hij nodigt ons uit voor deze bijzondere film van regisseur Rira Riza.

De film gaat over een paar dagen in première in de stad Atambua waar de Indonesische filmploeg de film heeft gemaakt, maar wij mogen de film eerder zien.

Ademloos luisteren we naar het verhaal van een uit elkaar gescheurd gezin. Buschauffeur Ronaldo vlucht met zijn zoon João naar West-Timor. Hij laat zijn vrouw en twee dochters achter. Verbitterd zweert hij pas terug te keren als zijn geboorteplaats weer Indonesisch is. João ontwijkt zijn vader, die zich in leven houdt met bedelen. Zelf hangt hij met vrienden rond en zoekt troost bij cassettebandjes met de stem van zijn moeder. Rofinus die naast me zit, hoor ik slikken. Hij perst zijn handen in elkaar en knakt de gewrichten van zijn vingers. Na afloop van de film zit hij stil en roerloos naast me.

‘Dit is mijn verhaal,’ zegt hij. ‘Zonder de paters was ik doodgegaan.’

(Verhaal uit Timor)

15

Aardbeving

In de vroege morgen, als de dampen nog uit de aarde komen, vertrekken we naar desa Ngemplak op Midden-Java. In deze desa zijn door een aardbeving vrijwel alle woningen van de kaart geveegd. We lopen naar een tentenkamp waar de overlevenden wonen. Een man die levensgevaarlijk gewond is aan zijn been wijst naar een pin die half uit het bot steekt. Hij is net terug uit het ziekenhuis. Hangend tussen twee stokken wijst hij naar de pin. Het vlees om de pin ziet er vurig en vies uit.

Her en der liggen bergen puin van in elkaar gestorte huizen. Moeizaam laveert de man zich ertussendoor. Hoog opgestapeld hout vertelt dat dit ooit deuren en raamkozijnen zijn geweest. Nu doen ze dienst als brandhout voor de mensen om hun rijst te koken. Tientallen kookvuren op de verwoeste vlakte geven een schimmig en geheimzinnig beeld. Grote stukken rood en blauw plastic opgetrokken tussen bamboepalen doen dienst als dakbedekking. De resten van stenen funderingen geven aan dat er ooit huizen hebben gestaan. Ik vraag me af waarom maanden na de aardbeving de getroffen mensen nog geen hulp hebben ontvangen. We lopen door de puinhopen en stellen deze vraag aan de ontheemde bewoners.

‘De overheid belooft ons veel, maar we hebben nog niemand gezien. Ze belooft nieuwe huizen, maar er is geen mens die dit gelooft,’ antwoordt een man mismoedig. Hij ziet er aangeslagen en boos uit.

‘De tenten hebben we niet van onze eigen regering, maar van een buitenlandse hulporganisatie gekregen,’ zegt een andere man grimmig. Hij maakt een stugge beweging met zijn mondhoek zonder onze blik los te laten.

Een vrouw met zes kinderen laat ons de overgebleven resten zien van wat ooit haar huis is geweest. Gestut door houten palen staan er nog twee muurtjes overeind. Met negen mensen heeft ze zich onder een plastic zeil teruggetrokken.

In de volgende desa Karang Joho lopen we tegen twaalf mensen aan, die op de fundamenten leven van wat ooit een huis is geweest. De situatie is zo schrijnend, dat we alleen maar kunnen zwijgen. Een jonge vrouw komt strompelend op me af. Ze draagt een rugbrace en vertelt hoe zij tijdens de aardbeving bedolven raakte onder de dakbedekking van haar huis. Urenlang heeft ze met een gebroken rug in de stromende regen op hulp liggen wachten. Ze is tweemaal geopereerd en zal levenslang aan haar rechterbeen verlamd blijven. Ze verlangt maar één ding: een matras voor haar gebroken rug. Een andere vrouw vertelt met tranen in haar ogen dat ze haar zoontje en een nichtje heeft verloren. Toen de aardbeving om zes uur in de morgen begon, lagen de twee kinderen nog in bed. Zelf stond ze bij de waterput, iets verderop, om water te halen. Ze hoorde het noodlot met een grommend geluid naderbij komen. Ze stond aan de grond genageld toen ze in de verte de muren van haar huis zag instorten. Ze rende in paniek op het huis af, maar kwam te laat. Ze heeft de kinderen met haar blote handen dood onder het puin vandaan gehaald. Een andere vrouw nodigt me uit bij haar op een muurtje te komen zitten. De enige leefbare plek is de muur van haar keuken die nog half overeind staat. Op de lemen vloer staat een verroest ledikant. Ze bidt al weken, maar Allah luistert niet. Ze vraagt ons of Allah boos is en wraak heeft genomen. Ze valt op haar knieën voor me en vraagt om een antwoord.

‘We bezoeken vijf keer per dag de moskee,’ zegt een man met een vlasbaardje.

Ik loop langs een bouwval waar een vrouw op haar hurken zit. Een oude blinde vrouw naast haar, zoekt mijn hand. Het blijkt de moeder van de jonge vrouw te zijn. De dochter glimlacht naar me en nodigt me uit bij haar te komen zitten. Ze probeert drie houtvuurtjes brandende te houden waarop pannen staan. Een pan is gevuld met kacang buncis, een andere pan is tot de rand gevuld met taugé en in de grootste pan borrelt warm water. Ze scheurt een plastic tas aan kleine repen en legt er met zorg taugé in. Ze duwt twee plastic pakjes in mijn hand.

‘Aardbeving of niet, we moeten eten.’

Ik vraag haar wat de taugé haar oplevert. ‘Een cent ibu.’

‘Je kunt beter iets meer vragen.’

‘Nee ibu, we zijn allemaal arm. Niemand heeft geld,’ corrigeert ze mij.

De blinde moeder staat op. Haar handen zoeken mijn hoofd. Ik raak ontroerd.

Als ik wegloop besef ik dat de tsunami van 2004 in Atjeh de geschiedenisboeken zal ingaan als ‘de grote aardbeving’. Deze relatief kleine aardbeving op West-Java met 5.600 doden zal een vergeten aardbeving blijven. De tranen, het leed en het verdriet zijn er niet minder om.

(Verhaal uit Java)

16

Floor

Floor is een Nederlandse vrouw die in een Javaanse desa woont. Het is dinsdagavond als ik na een lange reis bij haar aankom. Ze woont in een Javaans huis op een hoogte van 600 meter op de helling van de vulkaan Merapi. De vulkaan is regelmatig in het nieuws, omdat de berg ervan houdt zijn spierballen aan de bewoners te laten zien. Merapi betekent niet voor niets ‘berg van vuur’. Kort geleden was het weer raak. Tientallen dorpen op de helling van de ‘berg van vuur’ moesten evacueren.

Na veel gegrom begon de vulkaan vuur en lava te spuwen.

Het huis van Floor staat op een prachtig idyllisch plekje, waar krekels sjirpen, vogels fluiten en groene sawahs het huis als een krans omringen. Drie jaar geleden ruilde Floor haar luxe leventje in Nederland in voor een sober bestaan op de helling van de Merapi. In een kindertehuis met honderden straatkinderen uit de sloppenwijken van Jakarta kon ze werken. Het zijn kinderen die jaren op straat hebben geleefd.

Als de schemering valt komt Floor naast me op de veranda van haar huis zitten. In de zwoele tropische avond is het stil tussen ons. We luisteren naar de vleermuizen die af en aan vliegen. In de verte horen we een gitaar en jongensstemmen. Dan wordt Floor vertrouwelijk en vertelt zij over het leven in het kindertehuis.

‘Ik begrijp de vreemde cultuur niet en ik kan niet tegen corruptie. Als ik er iets van zeg, halen ze hun schouders op.’ Ze punnikt aan haar nagelriemen.

‘Ik wil niet dat het gif van de corruptie het kindertehuis binnensluipt. Begrijp je dat?’ Ze kijkt me lang aan.

Ik weet dat blanken zich niet moeten bemoeien met interne zaken.

‘Ze willen dat ik me afzijdig houd, maar de kinderen gaan mij aan het hart.’ Ze slaakt een diepe zucht.

‘Het liefst pak ik mijn rugzak, maar ik blijf voor de kinderen.’

We zitten nog lang bij elkaar en beiden voelen we dat donkere wolken zich boven haar samenpakken.

Nog geen twee dagen later wordt ze ontboden bij het bestuur van het weeshuis. Ongezouten wordt haar verteld dat ze niet langer welkom is in Indonesië. Ze is een ongewenste gast geworden. Floor is kapot. Haar liefdevolle inzet wordt niet gewaardeerd. Haar eerlijkheid wordt afgestraft. Drie jaar heeft ze haar kracht, energie en liefde vrijwillig aan de kinderen gegeven. Hoe kan dit? Is ze te dichtbij gekomen en wordt ze nu afgestraft? De echte reden zal ze nooit horen, want men blijft hier beleefd.

We zitten voor het laatst bij elkaar. Haar emoties zijn bekoeld. Ze heeft haar spullen gepakt en trekt naar een ander eiland. Het gevecht tegen corruptie zal ze blijven aangaan, maar ze zal het slimmer aan gaan pakken.

‘Ik heb geleerd een Indonesiër nooit malu te maken. Mijn les is, dat ik nooit alleen vanuit goede bedoelingen hulp moet bieden.’ Ze kijkt droevig.

Terwijl ik naar de wuivende palmen in de tuin kijk, denk ik na over wat ze zegt. ‘Mijn ervaring is dat we de mensen en hun cultuur pas begrijpen als we jaren met ze hebben samengewoond. Alleen dan is het mogelijk om voorzichtig samen te werken.’ Terwijl ik dit zeg, kijk ik haar van opzij aan.

‘Is dat de reden waarom zoveel goedbedoelde hulp uit het westen mislukt?’ vraagt ze.

‘Ik denk het wel. Je bent en blijft een gast en misschien verdiepen we ons te weinig in hun gewoonten en cultuur.’

‘Ik ben onder de indruk van dit fascinerende land en haar mensen. Ik wil niet terug naar Nederland. De rust, de inkeer en de spiritualiteit hebben mij tot een andere vrouw gemaakt.’

Haar nuchtere helderheid dringt tot me door. Ik kijk schuin naar haar mooie gezicht. Ze straalt kracht en liefde uit en uit haar bruine ogen spreekt levenslust. Ik ken haar nauwelijks een week, maar ze zal lang in mijn herinnering blijven.

(Verhaal uit Java)

17

Ira

Het is eind maart. We vliegen naar het eiland Sulawesi en landen in Makassar. Ik word opgewacht door twee jonge vrouwen, Ira en Milka. Met hen zal ik drie dagen intensief optrekken. Ira geeft me als eerste een hand.

Ze heeft een sprankelende lach en zachte ogen. Ze is zo klein dat ik door mijn knieën moet zakken om haar te kunnen begroeten. Milka is slank en lang en begroet me met een verlegen glimlach. Beiden zijn nog niet getrouwd. Ze werken op dezelfde school in het stadje Makale, ruim 300 km ten noorden van Makassar. Ira is moslim en Milka is christen. We rijden met z’n drieën naar een grote boekwinkel in de stad waar we in drie dagen meer dan 20.000 boeken voor vier schoolbibliotheken gaan inkopen. Zij aan zij lezen we titels van boeken en overleggen of ze in de smaak vallen. Iedere school krijgt vijfduizend titels in de nieuwe bibliotheek. Ook de school van de twee jonge vrouwen. Tussen het werk door vertelt Ira iets over zichzelf. Ze is geboren in Kendari, een stad op de rechterpoot van het eiland Sulawesi. Haar islamitische vader en christelijke moeder raakten verliefd op elkaar. Trouwen mochten ze niet. Haar moeder koos voor het geloof van haar man en werd moslim. De familie was hier fel tegen en verstootte haar. Ze kregen drie kinderen en Ira was hun eerste kind.

Na een poosje nemen we pauze. We nippen met z’n drieën aan een glas thee als ze haar verhaal verder vertelt.

‘Ik mocht studeren, maar mijn ouders hadden geen geld. Ik moest alles zelf betalen.’

Met haar ogen kijkt ze me doordringend aan.

‘Voor vijf euro in de maand vond ik in de stad een kamertje. Eten deed ik aan de kant van de weg. Als verkoopster verdiende ik iets bij. Enkele studiegenoten van me probeerden via prostitutie aan geld te komen. Als studente leefde ik liever in armoede dan dat ik mijn lijf verkocht. Ik leefde van de ene in de andere dag en had vaak honger.’ Ze staart voor zich uit.

‘Daarom is ze klein gebleven,’ schertst Milka.

Ira lijkt de grap niet te waarderen en kijkt me aan.

‘Mijn studie economie heb ik afgerond, maar ik kan nergens een baan vinden. Wat hebben studeren en leven in armoede voor zin, als er toch geen baan is?’

‘Nu misschien niet. Maar waar leef je van?’ vraag ik.

‘Er komt een bibliotheek op mijn vroegere middelbare school en ze hebben mij gevraagd deze te runnen. Ze zeggen dat ik vijftig euro per maand krijg.’

‘Je bent een geluksvogel,’ zeg ik enthousiast.

Ze knikt bevestigend.

Als we ’s avonds door een mall lopen, zie ik Mira naar een rek met spijkerbroeken lopen.

‘Over vier maanden heb ik de broek bij elkaar gespaard,’ zegt ze vrolijk. Ik vraag haar hoe het mogelijk is dat ze een mobieltje heeft.

‘Zonder mobieltje zijn we niemand.’ Ze wijst naar Milka die een mobieltje aan een touwtje om haar hals draagt.

‘Een soort statussymbool?’ vraag ik.

Ze knikt en vertelt dat iemand van het platteland niet zonder mobieltje naar de stad gaat.

‘Je voelt je er niet bij horen zonder mobieltje.’

‘Ik heb mijn mobieltje in mijn tas.’

‘Ja, maar u bent blank. U hebt geen mobieltje nodig om te laten zien dat u geld hebt.’

De volgende dag hebben we het uitgebreid over arm en rijk, aanpassen en vrij zijn. In Indonesië lijkt de kloof tussen rijk en arm eerder groter dan kleiner te worden. Weinigen zullen in een vruchtbaar land als Indonesië doodgaan van de honger, maar geld op zak is een ander verhaal. Er zijn mensen, die onacceptabel rijk zijn.

Als we ’s avonds met z’n drieën loom naar huis lopen, trek ik de meiden een kledingzaak binnen. Ze passen een spijkerbroek. Naast ons pashokje staat een rijke dame. Ze wordt begeleid door twee piepjonge dienstmeisjes. Bij het passen vliegen de scheldwoorden van de rijke dame over de meisjes heen. Ik houd de scheldende dame angstvallig in de gaten. Wanneer ik met de meiden de winkel uitloop, kijk ik nog een keer achterom.

Onderweg vraagt Ira waarom de vrouw zoveel macht heeft. ‘Komt dat door het aantal rupiahs?’ Ze kijkt me vragend aan.

‘Ik denk dat jullie land niet genoeg rechtsbescherming biedt. Zolang er geen goede wetten zijn, lopen jonge meisjes grote kans vernederd en misbruikt te worden.’

Ira glimlacht minzaam.

(Verhaal uit Sulawesi)

18

Novie

Vanuit Rantepao op Zuid-Sulawesi rijden wij door grillige bergen 400 kilometer noordwaarts naar de stad Tentena in Midden-Sulawesi. Het is regentijd. De stad Tentena ligt ingebed aan de oever van het prachtige blauwe Posomeer. Het gebied staat bekend om de vaak hoogopgelopen spanningen tussen christenen en moslims. Onlusten hebben families en vriendenkringen uit elkaar gereten. Velen hebben een bloedverwant of kennis door deze broederstrijd verloren. Huizen staan leeg en bewoners zijn uit angst voor represailles weggetrokken. Uit gesprekken met de bewoners merken we hun diepliggende trauma’s. We wandelen langs het rimpelloze meer dat als een kom tussen de bergen ligt. Tientallen vissers glijden met hun prauwen over de waterspiegel. Andere boten bevoorraden de bewoners in de kampongs aan de rand van het meer.

In de stad zoeken we Novie op. Een zestienjarig christenmeisje dat slachtoffer is geworden van het onzinnig geweld tussen de twee partijen. Het valt me op dat de lange snee in haar hals er beter uitziet dan een jaar geleden. Voor de tweede keer vertelt ze ons haar verhaal.

‘Het is zo’n dag waarop ik het gevoel heb dat alles goed is. Samen met mijn drie vriendinnen loop ik door de bergen naar school. Iedere dag anderhalf uur heen en anderhalf uur terug. We hebben altijd veel schik met z’n vieren. Op die bewuste dag lopen we flauw te doen. We zijn nerveus, want er wacht ons een moeilijk proefwerk scheikunde. Ik hoor rechts van me geritsel en draai mijn hoofd om. Ik schrik, er komen mannen met een doek om hun hoofd uit de struiken. Aan hun baarden en de kleur van hun hoofddoek is te zien dat het moslimstrijders zijn.

In een flits zie ik dat een van de mannen een lang hakmes in zijn hand heeft. Voordat ik besef wat er gebeurt, loopt hij regelrecht met het hakmes naar de vriendin voor me. Ik blijf verlamd staan. Ook mijn andere vriendinnen staan aan de grond genageld. Ik kan mijn ogen niet geloven. De man hakt met zijn mes op mijn voorste vriendin in. Ik hoor mezelf schreeuwen en zie hoe mijn vriendin in elkaar zakt. Op een afgrijselijke manier wordt ze onthoofd. Ik grijp naar mijn eigen hoofd. De man loopt als een gek naar een andere vriendin. Iets in me zegt dat ik weg moet hollen. Ik laat me over de rand van het ravijn zakken, net op het moment dat een van de mannen zich omdraait naar mij. Ik zie hem met het mes op me afkomen. Zijn mes raakt half mijn gezicht en hals. Maar hij is een seconde te laat. Ik verberg me in het struikgewas. Ik voel dat ik nog leef. Warm bloed loopt langs mijn hals. Rollend en glijdend kom ik tot stilstand. Mijn been blijft achter een boomstronk hangen. Ik lig stil en kijk door het struikgewas naar boven. Maar het is stil en ik zie niemand. Ik ben totaal verdoofd. Urenlang houd ik me schuil tussen de begroeiing. Ik weet zeker dat de man mij zoekt. Hij weet dat ik gewond ben en dat ik het zal doorvertellen. Na een lange tijd begint mijn lijf te rillen. Ik ben bang dat ik alsnog dood ga of doodgemaakt zal worden. In de schemering van de avond laat ik me verder naar beneden rollen. Op handen en voeten kruip ik naar een open plek. Het bloeden is opgehouden, maar een gemene pijn in mijn nek steekt op. Ik kan nauwelijks meer kruipen en word duizelig. Een paar keer zak ik weg. Na uren kruipen bereik ik een kleine kampong. Verder weet ik niets meer. Bewoners hebben me gevonden en naar het ziekenhuis gebracht. De wonden waren diep en lelijk. Ik ben drie keer geopereerd.’

Ze laat me haar hals en gezicht opnieuw zien. Over de rechterkant van haar gezicht naar haar nek loopt een litteken dat ooit een diepe vleeswond is geweest. Ze legt haar hoofd op haar armen en begint te huilen. Het is te emotioneel. Na een poosje wordt ze rustig en glimlacht vermoeid.

‘Wilt u nog even luisteren?’ Ik knik.

‘Ik heb oog in oog gestaan met de moordenaar van mijn drie vriendinnen. Ik ben de enige die nog leeft.’

Ik huiver en leg mijn hand op haar stevige schouder. Na anderhalf jaar zijn haar wonden genezen, maar het verdriet ligt nog groot en diep in haar. We worden stil bij zoveel leed en pijn. Om haar hals hangt een ketting met een kruisje.

Ze vertrouwt me toe dat ze met de dader heeft gepraat en dat hij zijn excuus heeft aangeboden. Hoe is het mogelijk dat deze moslimextremist, die drie jonge christelijke meisjes heeft vermoord en van een vierde het leven heeft kapotgemaakt, vrij rondloopt?

Het is een vraag die ik stel, maar niemand geeft antwoord.

De dader is nooit veroordeeld.

(Verhaal uit Sulawesi)

19

Onder de waringinboom

In de schaduw van een grote waringinboom zit ik met een Javaanse vriend. De man is 45 jaar en wij kennen elkaar al ruim tien jaar. Zijn ogen staan vriendelijk en om zijn mond speelt een lach. Toch ziet hij er droevig uit. Hij punnikt met een stokje in het zand en zijn ogen volgen de grote luchtwortels van de boom. Af en toe schudt hij zijn hoofd. Onbegrijpelijk hoe het zover heeft kunnen komen. Hij haalt een verfrommeld stukje papier uit de zak van zijn overhemd en schrijft er iets op. Daarna schuift hij het in mijn richting. ‘Alles is verloren,’ lees ik. Opnieuw schudt hij zijn hoofd.

‘Ik had zoveel dromen en ideeën, maar alles is vervlogen. Mijn leven is stil komen te staan.’ Hij zucht. Ik leg mijn hand op zijn schouder.

Ik zou kunnen zeggen: eigen schuld, dikke bult, maar besef dat dit niet klopt. Deze man is in nood en niemand ontfermt zich over hem.

Het begon een maand geleden. Als kepala desa en wijze man kwamen er veel mensen bij hem over de vloer. Hij had voor iedereen een luisterend oor en werd door de gemeenschap op handen gedragen. Voor elk probleem wist hij wel een oplossing. Fluisterend werd hij de wijze Salomo genoemd. Ook als hoofd van een school mochten leraren en leerlingen hem graag. Voor zijn leerlingen was hij serieus en streng, maar goedhartig.

‘Je bent zelf verantwoordelijk voor je keuze om te studeren. Zo niet, stop er dan mee,’ was zijn lijfspreuk.

Hij haatte corruptie, legde zijn vinger op zwakke plekken en sprak mensen aan als ze te snel met een oordeel klaarstonden. Op een avond gebeurde er iets dat zijn leven voorgoed zou veranderen. Het was al laat en na een lange vergadering reed hij op zijn brommer naar huis. Halverwege de rit stopte hij. Een jonge vrouw die bij hem in de kampong woont, wilde graag meerijden. Toen ze de kampong binnenreden, bleek de vrouw nog met hem te willen praten. Ze had veel moeilijkheden. Wat er precies gebeurd is, weet niemand, maar de jonge vrouw heeft hem aangegeven bij de politie wegens handtastelijkheden. Zelf beweert hij haar te hebben getroost. In de hechte dorpsgemeenschap is hij een paria geworden, een uitgestotene. Hij aanvaardt zijn lot in stilte. Alle activiteiten zijn hem uit handen genomen en de gemeenschap heeft hem gedegradeerd tot mikpunt van smaad en hoon. Vrienden blijken plotseling vijanden te kunnen worden. Zijn de vele jaren van goed leiderschap vergeten? Zijn de lange uren waar iedereen bij hem terecht kon, niets meer waard? Het antwoord van zowel de sociale als de religieuze gemeenschap is duidelijk.

Als hij over tien jaar tot zelfinzicht is gekomen, praten we verder, wordt er gezegd.

‘Ik slaap onrustig en de dromen drukken zwaar op mijn hart,’ zegt hij en zucht diep.

We komen samen overeind en verlaten de behaaglijke schaduw van de waringinboom. Het enige dat ik tegen hem kan zeggen is: ‘Liefde overwint en nood maakt vindingrijk.’

Hij schuift zijn hand in die van mij en we weten van elkaar dat onze vriendschap doorgaat.

(Verhaal uit Java)

20

Balsem met zeven kruiden

Het is rustig in het centrum van Yogya. De zon staat loodrecht boven mijn hoofd en een groot deel van de stadsbevolking trekt zich op dit middaguur terug voor een siësta. Een enkele becakrijder hoopt een voetganger te vinden om nog iets te kunnen verdienen. Ik wurm me tussen de kleine warungs door, koop mangga’s en blijf verrukt stilstaan voor een massagesalon. Op een bordje staat met een zwarte viltstift geschreven: ‘Massage met balsem van zeven kruiden.’ Ik rek me uit om een glimp op te vangen van de binnenkant van de salon, maar voor de deur hangt een gordijn en de ramen hebben gespiegeld glas. Mijn voeten voelen moe en mijn lijf is uitgeput. Ik druk tegen de deur van de salon en een zoete lucht van wierook en kaarsen komt me tegemoet. Het is binnen schemerachtig en het kaarslicht tekent geheimzinnige schaduwen op de wand. Dunne roze gordijnen bewegen zachtjes heen en weer op de wind van een paar ventilatoren. Ik zie of hoor niemand en laat een klein kuchje horen. Er verschijnt een man, een jongen nog, vanachter een gordijn. Hij kijkt me lachend aan en vraagt of ik me wil laten pijiten. Eerst wil ik weten wat hij in de aanbieding heeft. Terwijl ik tegen hem sta te praten, verdwijnt hij achter het gordijn. Door de kier van het gordijn zie ik blote mannenbenen met ernaast een vrouwenvoet. Ik begin me onprettig te voelen. Juist als ik me afvraag of dit wel een goede keuze is, komt er een Boeddha-achtige man met een borstelige snor op me af. Zijn hoofd is kaal en hij draagt een gele sarong bedrukt met vogels. De sarong hangt losjes over zijn schouder en langs de plooien van de sarong zie ik dat hij een behoorlijk buikje heeft.

‘Komt u toch verder,’ zegt hij vriendelijk en duwt mij zachtjes in de richting van het gordijn. Ik laat me meeslepen door de weeë wierooklucht en door nieuwsgierigheid. Ik kijk verbaasd om me heen. Er staat een lage massagetafel met aan het hoofdeinde een gat. De man vraagt mij mijn hoofd in het gat te leggen. Hij wil mijn armen en benen met een spons insmeren en vraagt toestemming. Ik knik.

‘Mevrouw wil graag een behandeling met balsem van zeven kruiden,’ zegt hij zingend.

Ik sluit mijn ogen en probeer me zoveel mogelijk te ontspannen.

‘Ik vertel verhalen, zodat nyonya nieuwe kracht krijgt om als een havik boven de wereld te vliegen. Hebt u het schandaal van burgemeester Diani van Bogor al gehoord?’

Ik kan niets zeggen en me ook niet bewegen, dus zwijg ik.

‘Moslims hebben in een klein dorpje hun medebroeders aangevallen en drie mannen doodgeknuppeld. Snapt u dat nou? En de burgemeester staat het oogluikend toe. Ze zijn van een andere sekte, nyonya. Heet volkje hier. En geen dader wordt opgepakt. Ze lopen allemaal vrij rond. En de burgemeester wordt met de dag rijker. Het stinkt mevrouw.’

De man wordt fel en ik ben bang dat er niets van mijn armen en benen overblijft.

‘Kom niet in de buurt, want u wordt tegen de grond geslagen.’

Ik wil dat de man stopt met zijn praatjes. Ik lig hier voor mijn rust en niet om gekweld te worden. ‘Getreiterd en opgejaagd als wild.’ Langzaam verdwijnt zijn stem naar de achtergrond en geef ik me over aan de meesterlijke Javaanse handen van deze felle boeddhist. Na een uur brengt hij me naar de deur.

‘Geen geld nyonya. U hebt naar me geluisterd en dat is me alles waard.’

Dronken van de massage en nog nagenietend loop ik de straat uit, op weg ik weet niet waar naartoe. De zevenkruidenbalsem heeft me vleugels gegeven.

(Verhaal uit Java)

21

Godsdienstvrijheid

Ik sta voor het appartement waar Yasmani (22) woont. Het is een grauw en muf gebouw. Veel daklozen, zwervers en verslaafden huizen in de portieken. Tientallen graffiti-afbeeldingen en teksten zijn met spuitbussen en inkt op muren en deuren aangebracht. De deur staat half open en ik zoek tastend mijn weg. Als ik Yasmani’s naam roep, komt er een beeldschone vrouw op me af. Het is Yasmani en ze begroet me warm. Ze is lerares Indonesisch en ik ben haar tegengekomen op een middelbare school in Klaten op Midden-Java. We hebben afgesproken dat we vandaag samen naar de stad Yogya gaan. Voor ons beiden een groot avontuur. We houden van boeken en gaan eerst naar Gramedia, de grootste boekenzaak in Yogya. Het is druk in de winkel. Yasmani trekt me mee naar een hoek met bestsellers en drukt een boek in mijn hand. Het is een boek met een harde kaft met voorop een afbeelding van een tijger. Het draagt de titel Sarang Macam, het nest van de tijger. Yasmani kijkt me verrukt aan. Haar ogen stralen en het kuiltje in haar kin geeft haar een ondeugend uiterlijk. Het valt me op dat ze ondanks haar armoede sierlijk en smaakvol is gekleed. Een lichtblauwe hoofddoek heeft ze tot ver over haar glanzende zwarte haar getrokken. Ik kan zien dat ze zich mooi heeft opgemaakt.

Haar lange slanke vingers strelen het boek. ‘Dit is mijn boek. Het is een gesprek over het leven tussen een leermeester en zijn leerling.’

Ze legt het boek op mijn schoot.

‘Sinds kort mag dit boeddhistische boek gelezen worden. Het heeft jaren op de lijst van verboden boeken gestaan.’

‘Is de vrijheid nu veel groter dan in de jaren negentig?’ vraag ik haar.

‘Kom we gaan hier even zitten.’ Ze trekt me mee naar een hoek van de winkel.

‘Onze vrijheid is een relatieve vrijheid. President Susilo Bambang Yudhoyono (ook wel met SBY aangeduid) heeft dit jaar tot nu toe negentien toespraken gehouden en het Indonesische volk opgeroepen tot religieuze tolerantie. Maar daden ontbreken en het blijft bij grote woorden.’

‘Is er nog geen echte godsdienstvrijheid?’ Ik kijk Yasmani vragend aan.

‘Ik zal je een publiek geheimpje vertellen,’ zegt ze fluisterend. Ze kijkt om zich heen alsof ze bang is dat iemand meeluistert.

‘Alle scholen in ons land worden overspoeld met boeken, die geschreven zijn door regeringsambtenaren. Ze gaan vrijwel nergens over en de schrijvers worden slapend rijk. De drukkerijen draaien constant en de banksaldo’s van de ambtenaren groeien.’

‘Komt niemand in protest?’

‘Onze schooldirecteur. Hij is een man met lef en moed. In twee brieven heeft hij geklaagd over het eenzijdige beleid dat de regering in Jakarta voert. We krijgen alleen maar islamitische boeken. Het is de eenzijdigheid van Jakarta. Maar zijn woorden worden in de wind geslagen.’

‘Krijgt hij geen antwoord uit Jakarta?’

‘Een overheidsambtenaar fluisterde achter zijn hand tegen mijn directeur dat hij voorzichtig moet zijn. Hoe weet die man dat?’

‘Maar in jullie land staat godsdienstvrijheid toch hoog in het vaandel?’

Yasmina kijkt me aan. ‘Ach, ik weet het niet. Als lerares Indonesisch ga ik toch een brief aan SBY schrijven met het verzoek meer algemene en betere boeken naar de scholen te sturen. Of deze brief ooit de president zal bereiken weet ik niet. Maar ik wil hem wijzen op de godsdienstvrijheid die in de Pancasila is beschreven en waarin godsdienstvrijheid als eerste staat vermeld. Maar ik weet dat SBY lange tenen heeft.’

‘Wil je dit boek hebben?’ Ik wijs naar het boek met een tijger op de voorkant. Ze knikt dankbaar. We rekenen af en lopen hand in hand de winkel uit. Buiten is het een kakofonie van imamsolisten. Hun stemmen galmen vanuit honderden luidsprekers over de stad en roepen op tot gebed.

‘Die wedijver om de aandacht van gelovigen haat ik,’ zegt Yasmina fel. ‘Dit is toch geen godsdienstvrijheid.’ Zoals een goede vrouwelijke moslim betaamt, trekt ze haar jilbab strakker om haar hoofd.

Ik trek haar mee de straat over naar een kaki tiga. De kretekdampen en de etensgeur van sayur lodeh met saté stemmen de felle Yasmina weer zacht. Samen genieten we van onze vrijheid.

(Verhaal uit Java)

22

Op weg naar Mekka

Ze valt op door haar kleding. Ze draagt een batikjurk met groene vogels. Aan de mouwen zitten geborduurde stroken kant en haar hoofddoek is bewerkt met gekleurde kraaltjes. Aan haar voeten draagt ze muiltjes met goudbrokaat. Ze is klein van postuur. Om haar smalle nek hangt een gouden kettinkje. We zitten naast elkaar in de overvolle wachtruimte van het vliegveld bij Yogya. Ze merkt dat ik naar haar kijk en geeft me een gulle glimlach. Op hetzelfde moment pakt ze haar handtas, die gemaakt is van kleine roze kralen. Haar Chinese roze smartphone zit in een kanten etuitje. Ze toetst iets in en begint een kort gesprek. Ze vertelt dat ze op de luchthaven van Yogyakarta zit, maar dat het vliegtuig is vertraagd. Intussen kijk ik naar de berg cadeautjes die naast haar ligt opgestapeld. Blikken koekjes, dozen met broodjes en andere lekkernijen. Na een paar minuten komt een man in moslimgewaad naast ons zitten. Hij is gekleed als een sultan. Hij draagt een songkok en zowel zijn broek als zijn overhemd zijn geweven van batikstof. De bruine sjerp die half over zijn schouders hangt, geeft hem een adellijk voorkomen. Aan zijn vingers heeft hij vier gouden ringen. Hij kijkt vriendelijk mijn kant uit en vraagt of ik de stad Yogyakarta ken. ‘De stad van de tolerantie,’ zegt hij trots. ‘Bij ons geen haat tussen christenen en moslims.’

Het schijnt voor hem vanzelfsprekend te zijn dat ik geen kafir, maar een christen ben. Hij begint uitgebreid met me te praten.

Een westerse vrouw loopt voorbij. Hij schudt zijn hoofd. Blijkbaar is de vrouw voor hem een kafir. Ik moet toegeven dat er een bepaalde onnozelheid spreekt uit de wijze waarop ze zich heeft gekleed. Ze draagt een te korte broek waar haar dikke dijen lelijk uitpuilen en een truitje dat nauwelijks haar boezem bedekt.

De vrouw naast mij stopt haar mobieltje terug in de tas en vraagt wat ik op het vliegveld in Yogya doe. Er ontspint zich een geanimeerd gesprek. Zowel de man als de vrouw schuiven mijn richting op en vertellen dat ze op weg zijn naar Mekka. Met trots vertelt hij dat zijn huis in een woonwijk staat met vierduizend mensen waar uitsluitend islamieten wonen.

‘Er staan drie moskeeën in onze wijk en door bemiddeling van de imam mochten 150 leden van onze gemeenschap naar Mekka’.

Ze wijzen naar een groep mensen achter ons, die dezelfde kleding draagt als de man en de vrouw naast mij.

‘We hebben vijf jaar gespaard om naar Mekka te kunnen gaan. Achtduizend euro per persoon ibu,’ zegt de vrouw en steekt acht vingers omhoog.

‘We gaan drie weken naar Mekka.’

Terwijl de vrouw vertelt, zit de man er glunderend bij.

‘Als we terugkomen, zal alles anders zijn,’ voegt hij er met trots aan toe. Ik vraag wat er anders zal zijn.

‘We kunnen niet meer zondigen, we laten bedelaars niet langer met lege handen staan, we kleden ons zedig en we zijn eerlijk in de handel.’

Ik waag het erop en vraag hem: ‘Maar als corruptie een gewoonte is in Indonesië, iets wat ingebouwd is in het systeem, hoe kunt u dan eerlijk blijven en er niet aan mee doen?’

Aan de glimlach op zijn gezicht merk ik dat het een verkeerde vraag is. Hij vraagt permisi dulu en loopt terug naar zijn groep. De vrouw praat zachtjes verder en vertelt dat haar oude moeder ook meegaat naar Mekka. Ze hoopt in Medina, de stad waar de Profeet Mohammed ligt begraven, te kunnen sterven.

‘Het liefst zou mijn moeder in de Masjid an Nabawi Moskee begraven willen worden,’ fluistert ze in mijn oor. Als het nummer van hun vliegtuig wordt omgeroepen, staat ze haastig op en geeft me een hand. We nemen afscheid als twee bekenden.

(Verhaal uit Java)

23

In Mekka

Ik bezoek haar op een regenachtige middag. Haar huis staat in een van de stegen van de miljoenenstad Solo. We kennen elkaar al jaren. Ze is een soort vriendin geworden. Titin (66) ziet er prachtig uit; een witte hoofddoek, een mondain gewaad naar een model van de laatste islamitische mode. Ze heeft zich zorgvuldig opgemaakt. Als we bij elkaar zitten, begint ze onmiddellijk te vertellen over de hadj, die ze kortgeleden naar Mekka heeft gemaakt. Ze had er jaren voor gespaard en op een nacht voelde ze dat Allah haar riep om op bedevaart te gaan. Eigenlijk had ze liever nog een jaar gewacht, maar ze moest gehoorzaam zijn aan Allah.

‘Met miljoenen mensen uit de hele wereld samenkomen op één plek, is iets wat je tot diep in je botten voelt. Als ik eraan terugdenk, krijg ik nog steeds kulit ayam. In Medina stond ik bij het graf van onze profeet Mohammed. Ik had het gevoel dicht bij Allah te zijn. Na vijf dagen in Medina te zijn geweest, gingen we naar Mekka. In Mekka ervoer ik dat we in het oog van God liepen. Vreemd, want alles leek heel werelds en modern en toch voelde ik een diepe heiligheid in die stad. We gingen eerst met ons allen naar de moskee om te bidden en daarna moesten we zeven rondjes lopen om de Ka’aba. En verder nog zeven keer heen en weer tussen de heuvels Safa en Marwa.’

Ik weet dat ze reumabenen heeft en vraag haar hoe ze dit allemaal kon.

‘Het vreemde is dat ik nergens last van had. Ik werd als het ware door de menigte meegezogen. Weet je hoeveel mensen in het moskeecomplex passen?’

Ik heb geen idee en kijk haar vragend aan.

‘Vier miljoen.’ Ik geloof het nauwelijks. Ze pakt mijn hand en vertelt over de echte hadj.

‘Vijf dagen sliepen we in tentenkampen even buiten Mekka. We waren allemaal vreemden van elkaar, pelgrims uit de hele wereld. De eerste dag moesten we een beetje thuiskomen bij elkaar, maar de tweede dag gingen we als pelgrims eensgezind de berg Arafat op. Ken jij die berg?’ Ik schud mijn hoofd.

‘Ze noemen hem ook wel de berg van de genade. Op die dag heb ik aan één stuk door gebeden. Voor mijn gezin, de familie, Indonesië en de hele wereld.’

Ze gaat op in haar verhaal en heeft de ogen naar de hemel geslagen.

‘Op deze berg hield Mohammed zijn laatste preek, voordat hij stierf. Hij sprak: ‘Het is voor u geen zonde, wanneer gij de overvloed van uw Heer zoekt. Maar wanneer u van de berg Arafat weggaat, gedenk dan Allah, omdat Hij u heeft geleid, terwijl u voordien tot de dwalende behoorde.’

Ze kijkt me aan en vraagt of ik nog wil luisteren. Ik knik.

‘Op de derde dag van de hadj was het offerfeest. We gooiden steentjes naar de pilaren. Hiermee symboliseerden wij het stenigen van de duivel. Het was heel indrukwekkend. Bij elk steentje dat ik gooide, biechtte ik mijn zonden op. Ik geloof dat Allah bij elk steentje mijn zonde heeft vergeven.’

Ze raakt zichtbaar ontroerd en pakt mijn hand.

‘Na vijf dagen zijn we met de bus teruggegaan naar Mekka. De mensenmassa was tijdens de hadj overdonderend, maar de onderlinge verbroedering en de verzoening met Allah oversteeg alles.’

‘Hoe beleef jij het om als vrouw islamiet te zijn in Indonesië?’ vraag ik haar.

‘In onze samenleving is de Islam het hart van de cultuur. Alles is voor ons duidelijk. Als islamitische vrouw hoef ik me niet af te vragen of dit wel kan en of iets mag. Alles ligt vast. Ik ben op hadj geweest en draag vanaf nu islamitische kleding. Dat is niet opgelegd, maar mijn eigen keuze.’

‘Zijn er speciale winkels?’

‘In één centrum kunnen we alles kopen: de sluier, de kleden, het halal voedsel, de fatwa’s. Ook de Fatwa online vertelt mij wat islamitisch is en wat niet. Ik hoef mijn hoofd er niet meer over te buigen.’

‘Heeft Indonesië dan een soort monopolie op de islam?’ Ik stel de vraag aan haar schoondochter, die er intussen is bij komen zitten. Zij is docente aan de universiteit in Solo.

‘Wij zijn het grootste islamland ter wereld met de hoogste tolerantie. Dat komt doordat cultuur en religie bij ons niet los van elkaar staan.’

‘Waar geloof jij in?’

‘Ik geloof in de Koran en ik volg de Hadith. Mohammed heb ik lief en zijn profeet is mijn Meester.’

Ik denk over haar woorden na en ben onder de indruk van de hartstocht waarmee deze twee vrouwen de islam belijden en Allah liefhebben.

(Verhaal uit Java)

24

Durian

Veel schoolgebouwen in Indonesië zetten je op het verkeerde been. Mooi geschilderd, prachtig grasveld ervoor, compleet met vlaggenstok en volleybalnetten; ze ademen op het eerste gezicht een professionele sfeer. Maar bij het betreden van een willekeurig schoolgebouw zie je dat de binnenkant vijftig jaar achterloopt bij wat de voorkant doet vermoeden. Rijen houten banken met tafeltjes, een oude lessenaar, kapotte schoolborden, verbleekte muren met scheuren, lekke daken en ramen met gebarsten glas kijken je aan. De grauwheid van de lokalen geeft een bedompte sfeer. Het systeem van lesgeven is er een van vijftig jaar geleden. Geschreven teksten op het bord worden moeiteloos klassikaal opgedreund. Lesmateriaal als schriften, boeken en pennen zijn niet aanwezig. Onderwijs in Indonesië dient niet alleen om kinderen op te leiden, maar is ook een nationaal bindmiddel. Via een strak lesprogramma voor alle scholen probeert de regering invloed te houden op de verre eilanden. De schoolgebouwen lijken allemaal op elkaar en vooral op het platteland zijn het vaak niet meer dan vier stenen muren en een dak.

Op een morgen bezoeken we één van de drie middelbare scholen van het stadje Tentena op Midden-Sulawesi. Op het erf staat de directrice ons enthousiast op te wachten. Het komt niet vaak voor dat blanken haar school bezoeken. We worden uitgenodigd in de directiekamer en komen naast een tafel te zitten vol goudkleurige trofeeën. De hoeveelheid trofeebekers geeft het peil van de school aan. Hoe meer trofeeën hoe hoger de status van de school. Samen met de directrice lopen we naar een lokaal. De leraar, een oude man, staat voor het schoolbord. We geven hem een hand.

‘Hormat,’ roept hij met rauwe stem. Vijftig kinderen staan met een ruk op en roepen in koor: ‘Selamat datang.’

‘Duduk,’ roept hij opnieuw. Gehoorzaam laten ze zich weer op hun banken zakken.

Dan pakt hij zijn aanwijsstok en gaat op de kaart aan het bord langs de belangrijkste steden van Java. De kinderen prevelen hem in koor na: ‘Jakarta, Bandung, Semarang, Yogyakarta, Solo, Surabaya.’

De directrice neemt ons mee naar twee nieuwe lokalen, geschonken door de Indonesische regering. Verbluft lopen wij achter haar aan. Als ze onze gezichten ziet, schrikt ze.

‘Vindt u de gebouwen niet mooi?’

‘Wanneer zijn de lokalen gebouwd?’ vraagt mijn maatje.

‘Een half jaar geleden door aannemers, die door de overheid zijn aangewezen.’

Wij wijzen naar het plafond. Overal zitten natte en donkere plekken.

Ze haalt verlicht adem. ‘Oh dat. De moedermuizen hebben kindertjes gekregen.’

‘Maar die grote plekken? Het dak lijkt behoorlijk lek,’ oppert mijn maatje voorzichtig.

‘Nee, de katten hebben een grotere blaas dan de muizen.’ Ze lacht om haar eigen grap.

We laten het er maar bij. We lopen door en merken op dat de ruiten los in de sponningen zitten, deuren klemmen en deurknoppen ontbreken. De directrice ziet ons kijken en zucht.

‘Wij hebben nog minder dan de helft van het beloofde geld voor de bouw ontvangen. Het grootste deel komt in de zakken van de ambtenaren terecht.’

Ze vertelt het half glimlachend en half spottend.

We weten dat corruptie een publiek geheim is. Dat veel beambten berucht zijn om hun corruptie en bureaucratie. Bij ons afscheid krijg ik een durian in mijn handen gedrukt.

‘De vrucht stinkt vreselijk, maar iedere hap is een stukje Indonesië,’ zegt ze.

Ze zwaait ons vrolijk uit.

(Verhaal uit Sulawesi)

25

Joseph

Het is begin april. We zijn in Rantepao, een stadje op Zuid-Sulawesi, onze vroegere woonplaats. We overnachten in Pison, een klein hotel midden in de kampong. De regentijd is nog in volle gang en de avonden en nachten zijn vochtig. We kijken tegen de berg Sesean aan, die voor een groot deel van de dag zijn kruin verborgen houdt in de wolken. We gaan op zoek naar Joseph. Hij is een jongen die acht jaar geleden opviel door zijn open manier van communiceren. Volgens Joseph komt dat door zijn vader, die soepel met zijn kinderen omging. Kritisch denken en creatief onderhandelen wordt binnenskamers nauwelijks aangeleerd. Joseph is anders. Je ziet het aan zijn uiterlijk. Hij heeft een aanstekelijke lach, beweegt zich vrij en loopt zo licht als een veertje. Een ongeluk heeft hem een oog gekost, maar zijn vriendelijke gezicht is er niet door aangetast. Hij is een van de tien jongeren die jaren geleden hebben meegedaan aan een workshop: Hoe zet ik een eigen bedrijfje op? Joseph was gemotiveerd en hij kreeg de kans van zijn leven. Met een relatief klein bedrag huurde hij een onderkomen voor het opzetten van een bromfietswerkplaats. Jaarlijks moest hij een afbetaling doen van het geleende geld. Het ging een paar jaar goed. Toen sloeg het noodlot toe. Zijn jongere broer moest geopereerd worden. De familie was te arm om de operatie en de medicijnen te bekostigen. Iedereen in de familie wist dat Joseph geld op zijn bankrekening had staan, dus werd er een beroep gedaan op zijn spaarcenten. Sparen doe je niet voor jezelf, maar voor de hele familie tot in het duizendste geslacht.

Binnen een week gingen de spaarcenten van Joseph op aan de operatie van zijn broer. Het gevolg was dat hij niet meer kon investeren in zijn bedrijf en failliet ging. Binnen een jaar maakte hij een nieuwe start. Nu zoeken we hem op. Waar bevindt hij zich? Niemand die het weet. Maar een boodschap in Indonesië gaat sneller dan de wind. Drie keer wordt beweerd dat hij is overleden, een kampongbewoner zegt dat hij naar een ander eiland is vertrokken en een vriend bedenkt dat hij in de gevangenis zou kunnen zitten. We geloven het niet en blijven hem zoeken. Een klein ventje op straat zet ons op een spoor. Of wij een jongen zoeken met een glazen oog? Hij wijst de kant van de karbouwenpasar op. Wij knikken dankbaar en hij houdt zijn hand op. Hij wil graag meesnoepen van het systeem. Op de karbouwenpasar vinden we na lang zoeken een houten huisje. Aan de zijkant van het huis is een kleine werkplaats gebouwd. Het kan bijna niet missen, hier moet hij zich bevinden. We lopen naar binnen en zien een jongen languit onder een motor liggen. Hij hoort onze stem en staat verrast op. Hij is intussen getrouwd met een verpleegster en heeft een zoontje van een jaar. Door de lessen die hij heeft geleerd, is het hem opnieuw gelukt een bedrijfje op te zetten. Het verschil met vroeger is dat hij nu aan niemand in de familie vertelt hoeveel geld hij op de bank heeft. Zijn spaargeld zou opnieuw als sneeuw voor de zon verdwijnen. Er is altijd wel iemand in de familie die medicijnen, een bril, een rolstoel of een gebit nodig heeft. Zelfs een tante of een oom zou hem in nood weten te vinden. Joseph is een van de weinigen die het als kleine man redt. Hij is een jongen met wilskracht en is bereid hard te werken. Hij kan sparen en erover zwijgen. Spaarzaamheid en investeren in de toekomst komt bij weinigen voor.

‘Mijn vrouw wil direct alles uitgeven aan hebbedingen. Maar na veel praten, begint ze eindelijk te begrijpen dat wij ook aan de toekomst moeten denken.’

‘Waarom red jij het wel en anderen niet?’ vragen we hem.

‘Wil een arme Indonesiër een bedrijfje opzetten dan moet hij gehoorzaam zijn aan een van de belangrijkste levensvoorwaarden en dat is zwijgen over je geld.’

Dat is niet eenvoudig, want eigen geld bestaat niet. Alles is van iedereen.

(Verhaal uit Sulawesi)

26

Kaïran

Ik ben op Sulawesi op zoek naar Kaïran, een knappe man van 35 jaar waar ik vijf jaar geleden gesprekken mee heb gehad. Hij viel op door zijn zachte uitstraling en tegelijkertijd grote afstandelijkheid. Het liefst ging hij iedereen uit de weg. Tijdens de gesprekken bleek dat hij als twintigjarige jongen verliefd was op een meisje uit Kalimantan. Zijn ouders maakten abrupt een eind aan deze verliefdheid. Ze kwam uit een lagere stand en ze paste niet in de clan van de familie. Kaïran stamt van de Puang, de hoogste adelstand binnen zijn cultuur. Aan het meisje werd onomwonden verteld dat een relatie met Kaïran er niet in zat. Ze werd weggestuurd en Kaïran werd geschaduwd. Het verdriet om zijn geliefde was zo groot, dat zijn hart langzaam verschrompelde. Hij wilde niet meer praten, lag de hele dag apathisch op bed en veranderde van een actieve jongeman in een wrak. Zijn broek slobberde om zijn middel en zijn baard werd steeds zwaarder.

Na vijf jaar ben ik op zoek naar hem. Een van zijn vrienden is kapper. Geschokt luister ik naar zijn verhaal, terwijl hij rustig doorknipt. Kaïran blijkt door zijn eigen familie geschaakt te zijn.

‘Het ging slecht met hem. Zijn ouders gingen op zoek naar een ander meisje en slaagden daar in. We zagen als vrienden de bui al hangen, maar tot onze verbazing bleek hij goed met de vriendin op te kunnen schieten. Ze zag er inderdaad mooi uit en je kon zien dat het tussen hen klikte. Helaas bleek alles in scène gezet te zijn. Kaïran werd ontvoerd naar Hongkong.’

Ik kijk de jongeman naast me bevreemd aan. ‘Naar Hongkong?’ prevel ik.

‘Ja, de familie van het meisje zou hem aan een baan helpen bij de ambassade in Hongkong. Hij moest binnen twee weken getrouwd zijn. Kaïran zocht er niets achter en tekende het huwelijkscontract. In Hongkong moesten nog allerlei zaken geregeld worden. Ze kwamen overeen dat Kaïran een paar dagen eerder naar Hongkong zou vertrekken om deze zaken te regelen. Zijn vrouw zou hem later volgen. Het huwelijk werd groots gevierd en Kaïran leek gelukkig. Twee dagen na het huwelijk vloog hij naar Hongkong en wachtte daar nietsvermoedend op zijn vrouw. Tot op heden, nu elf maanden later, wacht hij nog steeds op haar.’

Ik zucht en kijk de vriend aan.

‘De eer van de familie is gered. Zijn familie hoeft zich niet voor hun zoon te schamen. Gelukkig of niet gelukkig, Kaïran is een getrouwde man.’

‘En zijn vrouw. Waar is zijn vrouw?’ vraag ik niet begrijpend.

De man naast mij stopt met haarknippen en legt de schaar naast zich neer. Hij snuift en kijkt me boos aan.

‘Die snob leidt een weelderig leven. Kaïran is verplicht haar maandelijks vanuit Hongkong een toelage in dollars te sturen. Ze hangt in Indonesië met haar dollars de luxueuze mevrouw uit.’

‘Heeft hij zijn vrouw na het huwelijk nooit meer ontmoet?’

‘Nooit meer. Hij woont in Hongkong in een klein appartement, heeft een nietszeggende baan en zal met zijn goede hart eeuwig op haar wachten. Hij had nooit het tweede contract moeten tekenen.’

‘Welk contract?’ vraag ik.

‘Een papier waarin juridisch is vastgelegd dat zijn vrouw de grootste helft van zijn salaris krijgt. De dollars zijn veel waard in Indonesië.’

‘Waarom loopt hij niet weg en ontbindt het huwelijk?’

‘Schaken is bewaken, ibu. Als je geschaakt bent, word je eeuwig bewaakt.’

Ik loop weg en schud niet-begrijpend mijn hoofd.

(Verhaal uit Sulawesi)

27

Ngurah

We komen op Bali aan voor een tussenstop. Een dag later zullen we doorvliegen naar het havenstadje Ende op het eiland Flores. Ngurah, een Balinese vriend haalt ons van het vliegveld op. Hij is 29 jaar en een maand geleden getrouwd met een prachtige vrouw.

‘Ik moest trouwen,’ zegt hij lachend. ‘Ik moest eerst weten of mijn toekomstige vrouw kinderen kon krijgen.’ Het blijft stil tussen ons. ‘Er moet iemand voor mijn pensioen zorgen. Zonder kinderen zijn we niemand,’ vervolgt hij.

‘Maar,’ vraag ik verbaasd, ‘als je nu geen kinderen kon krijgen, was je dan op zoek gegaan naar een andere vriendin?’

‘Natuurlijk, wie zorgt er anders voor mijn oude dag? Geen kinderen betekent dat we arm oud worden en in de samenleving niet meetellen.’

Ik moet een beetje lachen, want het klinkt nogal overdreven.

Ngurah vertelt dat hij samen met zijn vrouw iedere morgen de eerste rijstkorrels opdraagt aan de hindoeïstische god Vishnu. Ze zijn zich bewust dat het leven niet overspeeld mag worden.

‘Gehoorzaam zijn aan een hogere macht is voorwaarde voor een goed leven.’

Misschien geeft deze nederige houding de fijnzinnige schoonheid van het Balinese volk aan. Op zijn beurt stelt hij mij veel vragen. Waarom Nederlanders zo chagrijnig kijken? Waarom Europese 60-plussers uitgezakte lijven hebben? Waarom ouderen zich gedragen alsof het leven elk moment afgelopen kan zijn?

‘Kijken alleen Nederlanders chagrijnig?’ vraag ik.

‘Fransen en Italianen,’ zegt hij stellig, ‘kijken vrolijker. Chinezen zijn lachebekken en Japanners willen alles weten.’

Ngurah kan het weten, want hij gaat de hele dag met ze om.

‘Er is iets in jullie land dat mensen kleingeestig, narrig maakt. Ze zitten op het mooiste plekje van de wereld, hebben sloten geld, maar gedragen zich als verwende kinderen. Iedere dag schijnt de zon, ze kunnen zich alles permitteren en nog zitten ze te zeuren over van alles en nog wat.’ Hij wacht op mijn antwoord.

‘Het komt misschien doordat ons land zo klein en zo laag is.’

Hij haalt zijn schouders op. Mijn antwoord bevredigt hem niet.

We staan lang in een file en praten over zijn aanstaande baby. Zijn voorkeur gaat uit naar een zoon.

‘Mijn voorkeur heeft een religieus tintje,’ lacht hij. Ik begrijp het niet.

‘In het hindoeïsme mag alleen een mannelijke nakomeling de brandstapel aansteken als ik doodga. Alleen door mijn zoon komt mijn ziel goed terecht na mijn dood.’

Ik luister geboeid naar zijn verhaal en verbaas me over zijn stelligheid.

‘We hebben liever een stomme zoon, dan een slimme dochter,’ zegt hij.

Ik gooi het over een andere boeg en vraag wat hij heeft gestudeerd.

‘Ik ben doctorandus filosofie en breng mensen van en naar het vliegveld. Ik ben een praktiserend filosoof. Als je ergens je wijsheid opdoet is het bij de verhalen die mensen je vertellen.’ Hij kijkt me lachend aan.

‘Maar waarom ben je taxichauffeur? Je hebt toch een diploma?’

‘Ik heb drie diploma’s. Maar er is geen werk. Er zijn veel te veel jonge afgestudeerden. Ik heb ook geen familieleden die dichtbij de hogere kringen zitten.’

‘Is dat een voorwaarde om aan een baan te komen?’

‘Belangrijke ooms en rijke tantes zijn een voorwaarde om aan een baan te komen. Geld komt op de eerste plaats, verstand (wijsheid) op de tweede en intelligentie op de derde plaats. Verstand heeft bij ons nauwelijks betekenis. Bij de rijken zit het geld in de linkerbroekzak en het verstand in de rechter.’ Het is een doordenkertje.

Hij bijt op zijn onderlip en geeft nog een paar voorbeelden van de kleine man, die met een goed verstand maar weinig geld geen enkele kans maakt om hoger op de maatschappelijke ladder te komen.

We rijden het erf op en nemen afscheid van Ngurah, de filosoof.

‘Blijf je wijsheid bij de mensen zoeken,’ roepen we, ‘en houd je broekzakken leeg.’ Als goede vrienden wuiven we hem na.

(Verhaal uit Bali)

28

Vliegende geest

We zijn op het eiland Flores; een eiland met een adembenemende schoonheid; rivieren, baaien, witte stranden, wuivende palmbomen, rokende vulkanen, diepe kraters, valleien en bossen. Als je goed luistert hoor je het permanente gegrom en gerommel in de buik van het eiland. Zes actieve vulkanen heeft het eiland en iedere dag is er wel ergens een kleine aardbeving voelbaar. In de jaren negentig kwamen bij een aardbeving en een vloedgolf 3.000 mensen op dit eiland om het leven. Flores wordt ook wel het bloemeneiland genoemd. Er wonen omstreeks twee miljoen mensen en het is 375 km lang en 60 km breed. De bevolking is open en vriendelijk. De meeste bewoners hebben een bos kroeshaar. Hun gelaatstrekken zijn grover dan op de andere eilanden. De beschaving op Flores loopt een beetje achter. De meeste houten en bamboehuizen zijn erg eenvoudig en hebben overwegend zinken daken. Een enkele welgestelde familie woont in een stenen huis. Het leven op Flores ademt een sfeer van eenvoud. Behalve het weven van sarongs kom je op het eiland nauwelijks huisindustrie tegen. De meeste bewoners zijn agrariërs en werken op het veld. Op het kleine vliegveld in de stad Ende wacht pastor Daniel ons op. Hij brengt ons naar een dorp ver de binnenlanden in. Onderweg stoppen we eerst bij een neef van de pastoor. De man heeft drie kinderen en zijn vrouw zit er opvallend stil bij. Als ik later met haar door de kampong loop, vertrouwt ze me toe dat ze borstkanker heeft. Ze vraagt me hoe ze dit het beste aan haar man kan vertellen. Borstkanker in een kampong betekent dat je niet meer lang te leven hebt. Aan mijn voeten schuift een jonge man voorbij, die op een plat karretje zit. Zijn benen liggen er verlamd bij en hij beweegt zich voort met zijn handen waaraan plastic teenslippers zitten. De vrouw vertelt dat hij op z’n vijfde van een dak is gevallen en een dwarslaesie heeft. Gefascineerd kijk ik naar de ongelukkige man die zich zonder hulp voortbeweegt. In een warong eten we samen een gebakken pisang. Intussen vertelt ze hoe bang ze is om te sterven. Geld voor een operatie is er niet. Ik raad haar aan met haar man te praten en samen naar een oplossing te zoeken. Ze schudt haar hoofd en gelaten neemt ze afscheid.

We rijden verder en het valt op dat de missie op dit eiland goed zijn best heeft gedaan. Reusachtige rooms-katholieke kerken, stevig gebouwde seminaries en imposante zuster- en fraterhuizen glijden aan ons voorbij. Vijfentachtig procent van de bevolking op Flores is katholiek en vijftien procent islamiet. Hoe dieper we de binnenlanden ingaan hoe meer het ons opvalt dat de waarden en de gebruiken van het animistische geloof nog niet zijn losgelaten. De kleine tempels en de meteorieten worden door de lokale bevolking nog op een devote wijze bezocht. Vooral in de agrarische gebieden worden de rituelen tussen geboorte en dood strikt nageleefd. De oproepen tot gebed uit blikkerige luidsprekers op de moskeeën, zoals overal in Indonesië, zijn hier nog weinig te horen. Vrouwen dragen geen burka’s of jilbabs, maar de traditionele sarong. Flores heeft een eigen karakter. Onderweg stoppen we nog een keer bij een pastoraal katholiek centrum, dat vol zit met paters. We worden voorgesteld aan een Duitse pastor, die al bijna zestig jaar op Flores woont en werkt. De man is 88 jaar, gekromd en gehard door het leven. Het eerste dat hij met ons deelt is zijn dankbaarheid.

‘Dat ik leef is een wonder en dit wonder komt door zware verwondingen.’

Ik ga op een rotankrukje naast hem zitten en luister. Met een gebroken stem vertelt hij zijn verhaal.

‘Ik was soldaat in het Duitse leger. We werden als Duitse soldaten in de Tweede Wereldoorlog naar Rusland gestuurd. Het was ijzig koud en de ene na de andere soldaat vroor dood. Op het moment dat we voor Moskou stonden, raakte ik gewond. Ik werd naar Duitsland teruggestuurd. Al mijn makkers zijn in de gruwelijke Russische kou omgekomen. Ik ben van mijn lichting de enige die het heeft overleefd. Het was mijn tijd nog niet,’ zegt hij met spottende tederheid in zijn stem. Ik leg mijn hand op zijn oude gerimpelde en gevlekte hand.

‘Ach ja,’ zegt hij. ‘de geest is eindeloos, eeuwig en zonder dood. Zestig jaar heb ik hier als geestelijke vader rondgezworven en mijn vrienden in Flores zullen mij hier aan de aarde teruggeven. Maar mijn geest zal eeuwig doorvliegen.’

Ook van deze man nemen we afscheid. Los van zijn geest zullen we hem nooit meer in levende lijve ontmoeten.

(Verhaal uit Flores)

29

Sirihpruim

Het is zaterdag, marktdag in de kampong Mataloko, vlakbij het stadje Bajawa. Duizenden mensen zijn uit de kampongs bij elkaar gekomen om groenten, fruit en rijst te kopen en te verkopen. Ik ga bij vier kampongvrouwen op de grond zitten. Ze dragen felgekleurde sarongs met katoenen jasjes. Gevlochten matten met tomaten, sirihbladen, pinangnoten, ketimun en kacang panjang liggen voor hen op de grond uitgespreid. Met een stamtaal die ik niet versta proberen ze hun producten aan te prijzen. Het zijn boerenvrouwen die in de hooglanden hun gewassen verbouwen. Een boerenvrouw uit een van de dorpen op de helling van de berg Ebulobo vertelt haar verhaal in het pasarmaleis.

‘Ik woon ver van de pasar.’ Ze wijst naar de helling van de grillige vulkaan achter ons.

‘Ik moet lang lopen voordat ik in een vrachtauto kan stappen die me naar de markt brengt.’

‘Loopt u iedere week een hele dag met die zware mand?’ Ik probeer de mand op te tillen, maar krijg er nauwelijks beweging in. Het zit vol kammen pisangs, jagung en sayur mayur.

‘Ja, en met de opbrengst hiervan koop ik zout, suiker, olie en koffie.’

Ik observeer de vrouw. Ze is mager en haar haren zijn dun en grijs. Haar mond, waarin nog twee tanden staan, is rood van de sirihpruim. Ze is volgens mij amper vijftig jaar. Ze ziet mij kijken en vertelt verder.

‘Toen ik een klein meisje was, had ik vreselijke kiespijn. Mijn moeder gaf mij een stukje van een gevouwen sirihblad met een pinangnoot en een beetje witte kalk erin. Ik moest er net zo lang op kauwen tot er een klein balletje over bleef. De kiespijn ging over, maar vanaf dat moment was ik verslaafd aan sirih.’

‘Gebruiken veel mensen sirih?’

‘Ja, maar tuak nog meer. De mannen kunnen niet zonder.’

Ze lacht me toe met haar mooie ogen en donker gewelfde wenkbrauwen. We zitten nog een poosje bij elkaar. Dan neem ik afscheid en loop verder de markt over. Overal om me heen zie ik knalrode pruimmonden. Op de grond geen platgetrapte kauwgom, maar duizenden rode stipjes van de uitgekauwde sirih. Aan de gewrichten en de gebogen schouders van de vrouwen kun je zien dat ze een zwaar leven leiden. Een magere vrouw komt naast me lopen en vertelt dat van haar vier dochters er nog één leeft.

‘Zij heeft een vervlogen ziel.’

Als ik vraag wat een vervlogen ziel betekent, wappert ze met haar handen. ‘Haar geest is weggevlogen en komt nooit meer terug.’

Een andere vrouw legt fluisterend uit dat haar dochter niet kan praten, horen en zien. Intussen krijg ik een sirihpruim aangeboden. Met geweld stoppen ze het ding in mijn hand. Ik wil veel, maar dit niet en weiger. Als ze het opnieuw proberen, bedank ik ze hartelijk en loop lachend weg.

(Verhaal uit Flores)

30

Sri en Filippus

Het volgende verhaal krijg ik te horen uit de mond van Filippus. Ik zit met hem op een bankje onder een klapperboom. Met mijn blote voeten woel ik in de stoffige rode aarde. Het lijkt alsof de vulkaanaarde hier roder en stoffiger is dan die van de andere eilanden. Flores heet niet voor niets het bloemeneiland. In het wild kom je honderden verschillende bloemen tegen in alle soorten en kleuren. Ook in de kleine tuin van Filippus schitteren gele en witte orchideeën in het schijnsel van de zon. Hij wijst me vanaf ons bankje op een prachtige jasmijn in de hoek van zijn tuin, petunia’s en bunga sepatu. Dan begint hij te vertellen over Sri, zijn geliefde. Ik ken Sri. Ze is jong en mooi. Het is te zien dat ze van elkaar houden. Ze hebben een peuter.

‘Je weet dat wij bij de ouders van Sri inwonen?’ Ik knik.

‘Maar dat wonen bij haar ouders ging niet zonder slag of stoot. Het werd een drama.’ Hij staart voor zich uit en gaat verder. Zijn kalme stem intrigeert me.

‘Sri komt uit een ander district dan ik. We hebben verschillende adatregels. De adat in het dorp van Sri schrijft voor dat ik als toekomstige man bij de ouders van Sri intrek. Mijn ouders moesten een karbouw of paard aan de familie van Sri geven.’

Hij vraagt of ik het begrijp. Als ik knik gaat hij verder.

‘Omgekeerd schrijft de adat van mijn dorp voor dat Sri als toekomstige echtgenote bij mijn ouders moest intrekken. Sri was alleen welkom als haar ouders vijf karbouwen of paarden voor haar betaalden.’

‘Dat is nogal niet wat,’ merk ik verbaasd op. ‘Je kunt dan beter bij Sri intrekken, want dat kost maar één karbouw.’

Het bleek allemaal veel ingewikkelder. Sri was de enige dochter en dus de oudste. Volgens de strenge adat moesten zowel Sri als Filippus zich aan de regels houden. Het werd een onoverkomelijk probleem. Niemand wist hoe dit probleem opgelost moest worden? Het kwam zelden voor dat buiten de eigen adat werd getrouwd.

‘Niemand begreep waarom ik voor Sri koos,’ zegt Filippus.

‘Mijn ouders zeiden steeds: kiezen is verliezen, of je verliest ons, of je verliest je vrouw.’

‘Begrijp je het zelf waarom je voor haar hebt gekozen?’

‘Uit liefde,’ zegt hij.’ Na lang wikken en wegen werd er toch een oplossing gevonden.’

Twee jongere broers van Filippus waren bereid het voor hun broer op te nemen. In plaats van Filippus ondertekenden zij een contract waarin zij verklaarden bij een eventueel huwelijk hun ouders niet in de steek te laten en met hun vrouw bij hen in te trekken.

‘Mijn schoonouders hebben hun zin gekregen en mijn eigen ouders zijn verzekerd van hun oude dag door de zorg van mijn twee jongere broers.’

‘Maar als jouw jongere broers hetzelfde overkomt. Wat dan?’

Filippus kijkt me vreemd aan. Hij vindt dat een echte westerse opmerking.

‘Je leeft toch nu?’

De zoete geur van zijn kreteksigaret vervult de lucht. Ik haal mijn voeten door de rode aarde en denk: als westerling kan ik wel een beetje Indonesië gebruiken.

(Verhaal uit Flores)

31

In het luchtruim

Het is september. Het vliegtuig is net van Schiphol naar Indonesië opgestegen. Het was koud en miezerig in Nederland en ik ben blij weer op weg te zijn naar de tropen. In de achterste rij kom ik naast een jonge Australiër te zitten. Hij vertelt dat hij zijn broer in Nederland heeft bezocht. Met zijn blonde haar en blauwe ogen kijkt hij me glunderend aan. Als we opstijgen, laat hij me een plastic tas zien, die vol lekkernijen zit. Hij haalt er zakjes chips, repen chocolade en flesjes drinken uit. ‘Ik ben dol op snoep,’ zegt hij.

‘Twaalf uur in een vliegtuig zitten, houd je alleen vol met dit spul.’

Hij stopt een zak chips in mijn hand. Ik leg hem uit dat ik mijn eigen eten bij me heb en geef hem de zak chips weer terug. Met zijn mond vol chips vertelt hij blij te zijn niet in een pokkenland als Nederland te wonen.

‘Wat een klein en benauwd land hebben jullie.’

We trekken ons allebei terug in onze eigen wereld. Hij kijkt naar een film en ik lees een boek. De turbulentie begint al na een uur en het eten wordt uitgesteld. Als het iets rustiger is, begint een jong stel in de stoelen voor ons elkaar hartstochtelijk te beminnen. De Australiër en ik kijken elkaar glimlachend aan. Niet lang na deze liefdesuitingen ontstaat er rond dit stel beroering. Een stewardess en een steward gaan uitvoerig in gesprek met het stel. De jongen is een lange dertiger. Het meisje is fragiel en lijkt een stuk jonger. Ze heeft een blonde paardenstaart, mooie wimpers en sprekende ogen. Een poosje is het rustig. Dan stapt opnieuw een steward op hun stoelen af. Na wat heen en weer gefluister nodigt de steward hen uit op te staan van hun zitplaatsen en mee te gaan. De Australiër naast me fluistert dat hij het allemaal erg vreemd vindt. Ook ik tast in het duister. Ik merk dat de passagiers om ons heen ook met verwondering naar het gebeuren zitten te kijken. Als het stel weer terug is, komt een tweede stewardess naar de stoelen en begint iets voor te lezen. Wij kunnen het niet verstaan. Een derde stewardess verschijnt met twee witte doosjes en zet ze op het klaptafeltje. Opnieuw begint het stel elkaar innig te beminnen. Dan verschijnt er een taart. Er worden foto’s gemaakt, handtekeningen gezet en de ceremonie lijkt voorbij. Er wordt niet gefeliciteerd, niet gelachen. De gezichten van de stewardessen blijven beroepsmatig strak in de plooi. Alles gebeurt in tien minuten tijd en de Australiër en ik feliciteren onze buren met het zojuist gesloten huwelijk. De stewardessen staan er onwennig en vreemd bij te kijken.

Als we denken dat alles achter de rug is, komt het toetje. Alle passagiers rond het pasgetrouwde stel krijgen een stuk taart. We horen dat hun ultieme wens, een huwelijk in de lucht boven Turkije, in vervulling is gegaan. De stewardessen hebben dit nooit eerder meegemaakt en blijven achter onze rug onwennig giechelen.

(Verhaal op weg naar Indonesië)

32

Heriyanto

Heriyanto woont sinds een week in weeshuis Tagari op het eiland Sulawesi. Hij is negen jaar en op een vreemde manier in het weeshuis gekomen. Als vierde kind wordt hij in een gezin van vijf kinderen geboren. In het gezin is weinig plezier en geluk. Zijn vader is onhandig en meestal werkloos. Zijn moeder heeft een zwakke gezondheid en is veel ziek. Niemand van de kinderen gaat naar school, want er is geen geld, geen kleding en nauwelijks iets te eten. De enige vorm van inkomsten zijn de groenten uit de tuin die zijn moeder op de markt verkoopt. Op een dag krijgt zijn moeder hoge koorts en wordt zij door een buurman naar het ziekenhuis gebracht. Maar zoals dat vaak in Indonesië gebeurt, komt zijn moeder te laat. Ze sterft aan een verwaarloosde longontsteking. Met z’n vijven blijven de kinderen achter bij een losbol van een vader. De oudste kinderen zetten de traditie van hun moeder voort en proberen de groenten uit de tuin op de markt te verkopen. Maar dat lukt slecht. Hun groenten zien er niet mooi en fris uit, maar slap en geel. Ze verkopen nauwelijks iets en het gezin begint honger te lijden. Het geld raakt op. Uit machteloze woede begint de vader te slaan. Op een nacht wordt Heriyanto door zijn vader wakker gemaakt. Samen met zijn kleine broertje wordt hij meegenomen, de bergen in. Een van de leidsters van het weeshuis vertelt het verhaal.

‘Heriyanto stribbelde tegen toen zijn vader hem samen met zijn broertje meenam. Hij wilde bij zijn zusjes en broertje in de kampong blijven. Maar zijn vader was sterker en sleurde hem mee. De drie kinderen bleven zonder ouders achter. Een week lang trok de man met de twee jongens door de velden. De kleinste jongen huilde de hele weg. Heriyanto trok steeds aan de arm van zijn vader, want hij was doodsbang dat zijn broertje dood zou gaan. Maar de man reageerde niet. Wat wilde zijn vader? dacht hij vaak. Hoe kon zijn vader de andere kinderen moederziel alleen achterlaten? Zag hij niet dat zijn kleine broertje ziek was? Hij probeerde zijn vader te laten zien waar hij mee bezig was, maar die keek alleen maar nors voor zich uit.

‘Maar waar sliep hij met de kinderen?’ vraag ik de leidster.

‘Hij zocht slaapplekken in spelonken. Die hebben we hier nog.’

‘In de spelonken waar de doden liggen begraven?’

In dit gebied worden de doden begraven in uitgehakte rotsen.

‘Ja, Heriyanto heeft naast een lijkkist geslapen. De jongen heeft er nachtmerries van.’

Ze stopt even.

‘Zijn vader droeg een pistool onder zijn hemd en hij sloeg de jongens. Heriyanto was bang dat hij hen dood ging maken. De nachten dat ze in de spelonk woonden, keken de kinderen onophoudelijk naar die lijkkist. Ze waren als de dood dat het lijk ging praten. Toen zijn vader en het broertje lagen te slapen, is Heriyanto weggeslopen. Hij dacht echt dat zijn vader gek was geworden en durfde niet langer bij hem te blijven.’

De leidster loopt even weg. Als ze terugkomt vraag ik haar hoe Heriyanto in het weeshuis is gekomen.

‘Hij had lang onder een boom gelegen. Een oude man zag hem liggen en is naast hem gaan zitten. Hij luisterde naar zijn verhaal en heeft de jongen hier gebracht.’

‘Hebben jullie nog wat gehoord van de vader?’

‘We hebben contact met de politie opgezocht. Het gerucht gaat namelijk dat een vader zijn gestolen zoon zoekt en de dief eigenhandig een kopje kleiner zal maken. De man is een gevaar voor zichzelf en voor zijn kinderen.’

Dan neemt de leidster me mee naar de keuken van het weeshuis en ontmoet ik Heriyanto. Met een open blik kijkt het kind me aan en ik besef dat hij op het mooiste plekje van de wereld woont.

(Verhaal uit Sulawesi)

33

Oponthoud

Tijdens een van de autoritten door de bergen van Torajaland in Zuid-Sulawesi worden we door de politie tegengehouden. We moeten ruimte maken voor twee trucks. Eén truck is volgepakt met mensen in zwarte gewaden en op de andere truck staan twee lijkkisten. Naast de truck met lijkkisten lopen veel vrouwen en mannen. Ze zijn gekleed in zwarte sarongs. Gekleurde banden zijn vastgestrikt om hun voorhoofd en wapperen in de zwoele wind. De vrouwen dragen gouden sieraden en rieten hoeden. Ze zijn op weg naar de berg waar in de rotswand de lijkkisten bijgezet zullen worden. Toeschouwers vertellen ons dat in de twee kisten drie lijken liggen; een opa van 70 jaar die een jaar geleden aan een natuurlijke dood is overleden. Helaas was er toen geen geld om hem te begraven en werd hij in huis bewaard. Door een noodlottig ongeval kwam opa’s oudste zoon van 37 jaar drie maanden geleden om het leven en tot overmaat van ramp viel opa’s enige kleinkind uit een boom. De familie heeft in korte tijd geld verzameld om de drie lijken tegelijk te kunnen bijzetten in een rots. Drie in één is voordeliger. Op het dodenfeest is voor ieder lijk een varken geslacht. Vooral om de boze geesten gunstig te stemmen en te voorkomen dat de gestorven zielen onrustig worden. De beesten liggen nog vers geslacht op het erf. De twee doodskisten zijn versierd met attributen van de doden. Aan de kist van opa hangen zijn paraplu, zijn hoed, een drinkfles, zijn tabaksdoos en zijn overhemd. Ze behoorden opa toe en gaan mee als hij de reis naar het dodenrijk gaat maken. Aan de kist van de zoon en de kleinzoon hangen een bromfietshelm, een zonnebril en een tol. Bovenop de kist ligt een bijbel met een psalmboek. De dierbare attributen begeleiden de doden op hun laatste reis. Met de vertrouwde attributen gaan de doden niet ontheemd het dodenrijk in.

Als de twee kisten worden opgetild, heffen de vrouwen een klaagzang aan. Voorzichtig worden de kisten de rots in geschoven. Voor het gat in de rots is een houten deurtje gemaakt om het ongedierte en de wilde beesten buiten te houden. De familie legt de attributen voor het gat in de rots.

Na een oponthoud van een uur mogen we van de politie doorrijden.

Nog geen twee kilometer verder is de openbare weg opnieuw voor de helft afgezet. Een overkapping van tientallen meters geeft aan dat er een bruiloftsfeest wordt gevierd. Tussen het geraas van de auto’s door probeert een dominee door middel van een enorme geluidsinstallatie zich verstaanbaar te maken. We hebben deze keer geen zin in een schreeuwend feest en komen met moeite door de drukte heen. Als Europeaan is het niet voor te stellen dat een groot deel van een openbare weg wordt afgezet om een feest te houden. Is je huis of erf te klein? Geen probleem, je pakt gewoon een stuk weg. En als voorbijganger ben je ook nog eens van harte uitgenodigd om als gast het feest mee te vieren. Hoe meer zielen hoe meer vreugd.

(Verhaal uit Sulawesi)

34

Tentena

Een tocht door Midden-Sulawesi van het Torajagebied naar Tentena is 400 kilometer lang en duurt tien uur. De Trans-Sulawesi route slingert zich dwars door het hooggebergte. Aan de begroeiing is te zien dat de hardhouten bomen al lang geleden zijn gekapt. Veel ontboste hellingen zijn verbrand om ruimte te maken voor de aanplant van palmolieplantages. De industrie smeekt om palmolie en de keuze van de Indonesische regering ligt bij het grote geld. Volgens tegenstanders verdwijnen in Indonesië per uur driehonderd voetbalvelden aan regenwoud. Van de 192 miljoen hectare bos in Indonesië is driekwart al verdwenen en elk jaar verdwijnt er nog eens anderhalf miljoen hectare. Onderweg wijst een passagier ons op een transport palmolie, dat evenals de houttransporten onder de vlag van de Indonesische politie wordt uitgevoerd. Hij weet ons te vertellen dat de politie er grof voor wordt betaald.

Onderweg moeten we verschillende keren stoppen voor een tanah longsor. De ontbossing maakt dat stukken hellingen naar beneden glijden waardoor gevaarlijke situaties ontstaan en regelmatig de wegen worden geblokkeerd. Via de media komen berichten binnen dat de bewoners in Singapore met mondkapjes rondlopen vanwege de dikke smog afkomstig van de verbrande bossen op de hellingen in Sumatra. Boeren worden volgens Singapore omgekocht door palmoliebedrijven.

Halverwege onze rit passeren we een vrachtauto die zijn lading hout heeft verloren en met zijn voorwielen boven een ravijn bungelt. Ik griezel als we een half uur later een bus passeren in een greppel, die z’n bovenkant heeft verloren en voor de helft kleiner is geworden. We verbazen ons als we aan de kant moeten voor dorpsbewoners die een huis van de ene naar de andere kant van het dorp verplaatsen.

We rijden Tentena binnen. Het is een alledaags saai stadje en behoorlijk rommelig. De markt is een week geleden afgebrand en de rommel ligt er nog. De mensen zijn vriendelijk, maar afstandelijk. We zoeken een voor ons bekend onderkomen en moeten wennen dat er maar een paar uur water en elektriciteit is. De schreeuwende luidsprekers in de stad geven aan dat er een rivaliteit tussen de verschillende godsdiensten is. De blikken stemmen uit de luidsprekers van de moskee en het hallelujageroep van een Pinkstergemeente mengen zich met elkaar. Een paar minuten later begint de protestantse kerk geluid voort te brengen. Het psalmgezang komt via een cassettebandje uit luidsprekers. Deze staan in vier richtingen boven op de toren. Iets verderop staat er op de markt een luidspreker met popmuziek. Gezien de hete gemoederen lijkt deze rivaliteit niet slim. Het is nog niet zo lang geleden dat in deze overwegend christelijke stad Tentena honderden moslims vermoord zijn en omgekeerd in de islamitische stad Poso 55 kilometer verderop, evenzoveel christenen. Het geloof heeft veel mensenlevens gekost en het vredig samenleven ernstig verstoord. Toch geeft de adembenemende natuur en het fascinerende landschap niets prijs van de hel die kortgeleden in dit gebied heeft plaatsgevonden. De rivier die rood was van het bloed stroomt helder en kabbelend verder.

Je hoopt dat de gevolgen van dit religieuze conflict de mensen wat bescheidener en voorzichtiger zullen maken. Het is macht tegen macht en niemand wil voor een ander onderdoen. De materiële ravage en de vele doden in de dorpen lijken vergeten. Een toerist die hier voor het eerst komt, zal moeilijk kunnen begrijpen dat in de schoonheid van het land en achter de vriendelijkheid van de bevolking zoveel gebrokenheid en haat verborgen ligt.

(Verhaal uit Sulawesi)

35

Trans-Sulawesi route

Tweeduizend kilometer is de noordelijke stad Menado van de zuidelijke stad Makassar verwijderd. Wij rijden de route tijdens de Ramadan, de islamitische vastenmaand. Vanaf zonsopgang tot zonsondergang mag er niet gegeten, gedronken, gerookt of seks bedreven worden en dat is aan alles merkbaar. De mensen trekken zich meer terug in hun huizen, er is weinig fruit te koop, eethuisjes zijn gesloten, niemand rookt, het speeksel wordt uitgespuwd en de moskeeën zijn tot ’s avonds laat open.

We zitten in een van de weinige etenstentjes die open zijn. Naast me zit een vrouw met drie kinderen. In de tropische hitte dragen zowel de vrouw als de kinderen een hoofddoek en een dikke rok tot de enkels. Knabbelend aan een kippenpoot vraagt de vrouw waar we vandaan komen. We krijgen een leuk gesprek. De vrouw bestelt na de kippenpoot nog een glas susu kelapa. Ik vraag of ze niet moet vasten. Ondeugend kijkt ze me aan.

‘In de vastentijd heb ik vier weken lang last van menstruatie.’ Ze zegt het fluisterend. Ik lach samenzweerderig. Vrouwen die menstrueren, zwanger zijn of een kind aan de borst hebben hoeven niet aan de Ramadan mee te doen. Wetend dat we samen een geheim delen, wuift ze ons vrolijk na als we wegrijden.

Bij de overgang van Midden- naar Noord-Sulawesi rijden we door dorpen met Balinese huizen en hindoeïstische huistempeltjes. De sfeer in deze dorpen is anders dan in de islamdorpen. De mensen en de huizen zien er vrolijker, vriendelijker en liefelijker uit dan de doorsnee-mensen en -huizen in de andere dorpen in dit deel van het eiland Sulawesi. Tijdens het bewind van president Soeharto is dit arme en lege gebied door de regering aangemerkt als transmigratiegebied. Veel werkloze Balinezen mochten naar de lege, overwegend islamitische gebieden verhuizen, maar namen wel hun eigen cultuur en godsdienst mee. De dorpen liggen aan de enige weg door het gebied. Deze week zijn er de presidentsverkiezingen en aan ieder huis wappert een vlag van een van de 36 partijen die meedoen. Het lijkt alsof we kilometers lang door een erehaag rijden. Tegen de schemering stoppen we bij een doorsnee-Indonesisch dorp. In een kleine warung bestellen we een kop thee. Snel worden er kussens op de lemen vloer gelegd. Meubilair is er niet. Midden in het vertrek staat een grote televisie en tegen de muur een glimmende bromfiets. Aan een touwtje hangen drie kammen pisangs en voor de wa-rung staan plastic manden met langsat fruit. We kopen twee kammen pisangs. De vrouw zet een metalen beker gevuld met groene thee voor ons neer. Ze vertelt dat haar man jong is overleden en dat ze haar kinderen zonder geld moet groot brengen. Ze wijst naar de voorkant van de warung. In tegenstelling tot de andere huizen zien we dat haar huis niet is geverfd.

‘Zij hebben hun huis knalgeel of roze geverfd.’ Ze wijst naar het huis van de buren.

‘Ik heb geen geld voor dure verf.’ Ze slaat haar handen ineen.

‘Jouw warung past beter bij het landschap,’ zeggen we geruststellend. Ze knikt blij om zoveel begrip.

Het landschap is adembenemend mooi. De grillige rotsen en hoge bergen aan de overkant van haar huisje staan in schril contrast met het witte strand en de blauwe zee achter haar huis. Na de thee neemt ze ons mee naar de klapperboomplantages, iets verderop dichtbij het strand.

We luisteren naar de branding van de zee en gehurkt genieten we van de avondkoelte. We lopen naar de zoute slikgronden bij de geheimzinnige mangrovebossen. Deze bijzondere boomsoort zal hier spoedig uitgestorven zijn.

Rijke investeerders vervangen mangrovebossen door visvijvers. Jammer dat Indonesië nog geen milieubeweging kent die de ontbossing tegenhoudt. Niet alleen moeten de prachtige en grillige mangroven plaatsmaken voor visvijvers, maar ook worden dagelijks hectaren bossen gekapt en hellingen afgebrand voor de oliepalmindustrie.

Als we later weer bij de vrouw in de warung zitten, beseffen we dat geen investeerder de geur van pepers, de reuk van trassi en de eeuwige opgewekte glimlach van de vrouw kan wegnemen.

(Verhaal uit Sulawesi)

36

Balinese Uli

Uli (38) is een gescheiden vrouw en moeder van twee kinderen. Ze woont al haar hele leven op Bali. Op haar negentiende trouwt ze met een Balinees, maar na de geboorte van haar tweede kindje zoekt haar man een tweede vrouw. Ze smeekt hem dit niet te doen. Hij is onvermurwbaar en zet door. Uli is ontroostbaar. Op wie kan zij terugvallen? In de Balinese cultuur kan ze moeilijk haar verhaal kwijt. De toekomst van Uli en haar kinderen zal vervuld zijn van verdriet, minachting en gemiste kansen. Het is een soort leven dat vrouwen in Indonesië vaak overkomt; vechten om te kunnen overleven. Haar man ziet ze nauwelijks meer en ze zal voor zichzelf en de kinderen moet zorgen. Radeloos brengt Uli haar twee kinderen bij haar zus. Ze moet werk vinden. Anders zullen de kinderen in armoede ten onder gaan. Er zijn drie werkhuizen die haar voor een schamel salaris aannemen. In het eerste werkhuis begint ze ’s morgens om vijf uur en zorgt voor het huishouden. Om elf uur haast ze zich naar haar tweede werkgeefster, waar ze het huis schoonmaakt en om drie uur ’s middags keert ze terug naar haar eigen huis om kroepoek te maken voor een restaurant in de buurt. De kroepoek die over is verkoopt ze in zakjes langs de kant van de weg. ’s Avonds tegen tienen keert ze moe en versleten naar huis. Op de zondagen is ze vrij. Dan haalt ze de kinderen op om een dagje van ze te genieten.

Het leven voor Uli is zwaar, veel te zwaar. Haar optimisme, haar vrolijke karakter en haar hartelijke lach maken dat ze bij iedereen geliefd is. Toch tekenen de sporen van een zwaar leven zich af op haar gezicht.

Het is op een avond dat Uli op de deur van ons appartement klopt. Ze draagt in het donker een zonnebril en vertelt dat ze aan haar linkeroog is geopereerd.

Wilt u kijken?’ vraagt ze. Dokter of niet, mijn advies is voor haar bepalend. Achter haar wacht een schimmige oude man. Ze stelt hem aan me voor. Een vriend uit Nederland. Hij overwintert jaarlijks op Bali. Ik geef de oude heer een hand en nodig beiden uit voor een kop thee. We gaan op de veranda zitten.

‘Hij heeft me niet voor de seks, maar voor de gezelligheid,’ zegt ze snel.

Haar vriend, die nauwelijks Indonesisch spreekt, knikt en legt ons uit dat hij als tachtigjarige de eenzaamheid niet langer kon verdragen.

‘Ze is opgewekt en ze maakt mijn leven blij.’ Hij pakt haar hand en streelt met zijn vingers haar gezicht.

‘Ik geef haar alles wat ze tekortkomt.’

Hij is niet te stuiten en spreekt als een waterval. Ze is het met hem eens en knikt voortdurend. ‘Sinds kort wonen we samen in mijn hotelkamer,’ zegt de oude man trots.

‘Hij betaalt alles, ook het schoolgeld voor mijn kinderen en de dokterskosten.’ Uli lacht lief naar hem.

Terwijl we op de veranda zitten te praten, loopt er een stelletje verstrengeld langs; de man is zeker tachtig en het meisje hooguit twintig.

‘Kijk,’ zegt de oude Nederlander en hij wijst naar het stel. ‘Zij doen het voor de seks.’

Uli lacht en zegt hardop in het Indonesisch: ‘Mijn vriend is eigenlijk een baby. Hij wil alleen vertroeteld worden. Soms is hij chagrijnig, dan ga ik een paar uurtjes weg. Als ik terugkom is hij alles vergeten. Ik heb een goed leven bij hem. Dus wat wil ik nog meer?’

De oude heer hoort het woord baby vallen.

‘Zegt ze dat ik een baby ben?’

‘Ze is blij met u,’ stel ik de oude man gerust.

Er springen tranen in zijn glazige ogen: ‘Ze is een goede vrouw. Het liefst zou ik haar meenemen naar Holland, maar ze krijgt geen visum.’

Bij het afscheid geef ik Uli nog een advies voor haar pijnlijke oog. Ze stopt me vier zakjes kroepoek toe. Bij een straatverkoper aan de overkant van ons appartement koopt ze een tros rode rambutans.

‘Deze zijn voor uw man,’ zegt ze.

Stevig gearmd loopt ze met haar vriend de veranda af op weg naar hun hotelkamer.

(Verhaal uit Bali)

37

Handgemeen

Het wordt spannend. Wanneer zal het vliegtuig van Bali naar het eiland Flores vertrekken? We staan geboekt, maar wachten al een paar uur.

‘Het vliegtuig naar Flores moet gerepareerd worden, even geduld,’ roept een blikkerige stem door een luidspreker. Na uren wachten krijgen we als beloning voor ons geduld een doosje met versnaperingen. Eindelijk is het zover. Een man met een indrukwekkend buikje komt verontschuldigend naar ons toe en vertelt dat er vogeltjes in de motor zaten. Hij vraagt ons hem te volgen en brengt ons naar een klein propellervliegtuig uit de jaren vijftig. De motoren draaien op volle toeren. We kunnen niet verstaan wat de man tegen ons zegt en we lopen schouderophalend het vliegtuig in. Met moeite stijgt het toestel op. Om me heen zijn de andere passagiers in gebed. Een week geleden stortte voor de kust van Sulawesi een vliegtuig in zee. Na twee uur landen we in Ende, een stadje aan de zuidkust van het eiland Flores. Op het vliegveld zoeken we tussen spelende kinderen, blèrende geiten en scharrelende kippen naar de uitgang. Buiten worden we door twee chauffeurs opgewacht die met geweld aan onze koffers beginnen te trekken. Ze willen ons allebei als klant en roepen onze naam. Hoe weten zij onze naam? Het gaat er kennelijk om wie de vette vis vangt. Na een onderling getouwtrek heen en weer gaan de chauffeurs met elkaar op de vuist. In de chaos is het totaal onduidelijk geworden wie ons met de auto naar de binnenlanden zal brengen. We begrijpen dat een autorit de jongens veel geld oplevert en in de armoede is dat het vechten waard.

Hoe wordt dit probleem opgelost? Een bevriende pastor zou een auto voor ons regelen, maar wie is nu de echte chauffeur? Beiden zeggen uit naam van de pastor te handelen. Een telefoontje naar de pastor geeft geen uitkomst. Als we met de ene chauffeur praten, begint de andere chauffeur er doorheen te schreeuwen en omgekeerd. Het is een hopeloze situatie en het ziet ernaar uit dat het handgemeen nog lang kan duren. Ergens tussen onze papieren vinden we het nummer van de echte chauffeur en bellen hem. Naast ons gaat een mobieltje af. De man pakt op en dit is voor ons het bewijs dat hij de echte chauffeur is. Onder luid protest van de andere chauffeur zetten we de koffers bij hem in de auto. We stappen in en rijden weg. Maar we hebben nauwelijks een kilometer gereden of we worden door de andere chauffeur aan de kant van de weg tegengehouden. Hoe kan die man daar al staan? Wat is er in vredesnaam aan de hand? Onze chauffeur vliegt de auto uit en er ontstaat opnieuw een handgemeen. Ongemerkt bellen we de pastor en vragen opnieuw naar de naam van de chauffeur. Wat blijkt? We zitten in de verkeerde auto. De pastor drukt ons op het hart over te stappen, want je weet nooit waar hij ons brengt. We gaan de auto uit en roepen de naam die we doorkregen. Een man met een snor en een zwarte bril op, reageert. Ik twijfel of het de goede man is, maar hij sleept onze koffers uit de auto en zet ze over in zijn taxi. Mijn maatje en ik gaan samen achterin zitten, moe van al het gedoe en gehakketak. Als ik door het achteruitkijkspiegeltje van de auto kijk, zie ik dat beide mannen elkaar opnieuw in de haren vliegen. Mijn maatje is het gezeur zo beu dat hij achter het lege stuur kruipt.

‘Ik vertrek nu,’ roept hij boos en start de motor.

De twee vechtersbazen laten elkaar los en staren met open mond naar de blanke man achter het stuur. De man met de snor rent naar ons terug en laat zich op de passagiersstoel van de auto zakken. Met vol gas rijdt mijn maatje weg, de jongens aan de kant van de weg verbijsterd achterlatend. Na vijf minuten ruilen ze en gaat de chauffeur achter het stuur zitten. Hoe het allemaal zit, blijft voor ons een groot raadsel. Af en toe kijk ik nog eens om of we niet achtervolgd worden. Maar de donkere nacht slokt ons op. We lachen om het geheimzinnige Indonesische leven en weten dat we altijd vreemdeling zullen blijven.

(Verhaal uit Flores)

38

Zielenhoedsters

Een vrouwenstem, die klinkt als een nachtegaal, zingt een Balinese ballade. Ik vertraag mijn voetstappen en luister. De stem komt uit een tuin die omringd is door hoge muren. Ik loop in de richting van een houten deur die op z’n Balinees als poort in de muur is bevestigd. Even aarzel ik, maar mijn verlangen om te weten wie daar zingt is groot. Ik klop heel licht op de houten deur en druk hem zachtjes open. Door een kier kijk ik de tuin in. Het is een beeldschone tuin met veel soorten planten, bloemen en enkele bananenbomen. In de vijver hangen waterlelies en om de vijver zie ik orchideeën in de kleuren paars en wit. Twee grote crèmekleurige vazen sieren de ingang. Juist als ik me terug wil trekken, buigt een Balinese vrouw van middelbare leeftijd zich naar me toe. Ze trekt de houten deur wijder open en slaat haar beide handen tegen elkaar als welkomstgroet.

Zachtjes trekt ze me mee naar een wit betegelde veranda met vier ronde zuilen. Op de trede naar de veranda staan offerschaaltjes, gevlochten mandjes van bananenbladeren met rijst, deeg, vruchten, bloemen en brandend wierook. Alles om de goden gunstig te stemmen. In het midden van de tuin is een binnenhof met achterin een huistempeltje. Ze begeleidt me naar de veranda waar bamboematten op de grond liggen. Een tenger Balinees meisje met sluik haar zit in kleermakerszit op een van de bamboematten. Ze draagt een lange witte linnen jurk. Met gesloten ogen zingt ze een ballade en ze wiegt licht met haar heupen heen en weer. Naast haar masseren twee oudere vrouwen een man. Hij is van middelbare leeftijd en ligt half onderuit op een rotanbankje. De twee masserende vrouwen lachen mij toe en nodigen me uit bij hen op de bamboemat te komen zitten.

‘Luister, kijk en proef,’ fluistert een van de twee vrouwen in mijn oor.

Ik schuif aan en luister naar de ballade van het beeldschone meisje. Ze zingt over de spieren van mannen die in moeilijke dagen gemasseerd moeten worden, over hun pijnlijke wervels die met liefde gekneed dienen te worden, over hun weerbarstige botten die met kruiden gemasseerd worden en over hun gekneusde harten die door vrouwenliefde geheeld kunnen worden. Al luisterend valt er een diepe vrede over me heen.

‘Wij vrouwen zijn de zielenherders en de helers van de mannen,’ zingt het meisje met diepe overgave.

Het lijkt alsof ik in een andere wereld ben terechtgekomen. Een wereld van serene rust, ongerepte schoonheid, liefde en overgave. Dit is ook Indonesië, denk ik.

Als het meisje stopt, laten de twee vrouwen hun masserende dooraderde handen tot rust komen. De vrouw, die aan de poort stond, wrijft met een handdoek liefdevol de huid van de gemasseerde man droog en kamt zijn haar. Ik ben me bewust wat een schoonheid van deze drie vrouwen uitgaat. Met aandacht geven ze de man op de bank nieuwe levenskracht. Als hij overeind komt en verdwaasd om zich heen kijkt, voel ik zijn kwetsbaarheid.

‘Hij heeft veel meegemaakt. Maar wij geven hem nieuw leven,’ zegt de vrouw, die mij begroette. Het jonge meisje met de nachtegaalstem staat op en haalt water voor ons. In de vredige stilte genieten we van de tropische hitte en het koele water. Een van de masserende vrouwen pakt met haar perkamentachtige hand mijn hand en nodigt me uit te blijven. Ze begint een verhaal te vertellen dat mijn hart blij, mijn ziel weemoedig en mijn geest rijk maakt. Dan loopt de man naar de huistempel. Hij legt witte orchideeën in een gevlochten mandje neer en offert een paar kippenpoten.

‘Voor de hoedsters van mijn ziel.’

Hij kijkt de vrouwen dankbaar aan.

(Verhaal uit Bali)

39

Yuyun

Ze heeft gestudeerd in Jakarta voor bidan. Sinds een maand is ze voorgoed teruggekeerd naar haar geboortedorp op het eiland Flores. Yuyun is een goed uitziende jonge vrouw, heeft een rank postuur en een vrolijk ovaalvormig gezicht met donkere ogen. Haar donkerzwarte haar draagt ze nonchalant in een lange staart. Drie jaar heeft ze in de metropool Jakarta gestudeerd. Al tijdens de studie werd haar een aanstelling als vroedvrouw in de binnenlanden van Flores toegezegd. Ze is daar zelf als kind opgegroeid. Nu ze terug is in haar arme geboortestreek moet ze opnieuw wennen aan de armoede.

Dagelijks loopt ze langs de schaarse sawahs en de akkertjes met kassave en jagung. Ze kijkt naar de eenvoudige hutten met de spelende kinderen in het zand. Dit voelt zo heel anders dan wandelen in Jakarta. In de hoofdstad liep ze dagelijks langs de luxe hotels, in de grote warenhuizen en door de dure villawijken.

Toch is ze blij dat ze terug is bij haar eigen volk. Ze kent de mensen en de omstandigheden waarin ze moeten overleven. Ze heeft weet van de slechte gezondheidszorg met vele kwalijke gevolgen. Lang niet alle dorpen hebben elektriciteit. Ze maakt dagelijks mee dat door gebrek aan schoon water jonge kinderen ziek worden. De hutjes zijn primitief en de daken zijn van binnen zwart van de rook van het koken op open houtvuur. Ze begrijpt nog steeds niet waarom er geen schoorstenen zijn.

Om zes uur in de avond valt het leven in de kampongs stil. Ze moet eraan wennen dat de bewoners ’s avonds al vroeg gaan slapen. Maar hoe groot de armoede ook voor Yuyun is, de warmte en de betrokkenheid van de mensen zijn bijna voelbaar. Eenzaamheid is hier een nauwelijks voor te stellen begrip. Haar studiegenoten in Jakarta verklaarden haar voor gek toen ze hoorden dat ze als bidan terugging naar de binnenlanden. ‘Wie gaat er nu terug naar de armoede, als de luxe voor het grijpen ligt?’

Het was een innerlijke stem die haar terugriep naar haar geboorte-eiland. In Jakarta ontdekte ze waar het werkelijk in haar leven om ging. Daar was geen traditionele samenleving waar het vanzelfsprekend is dat je christen bent. Geen culturele context om op te steunen, geen kledingcodes, geen herkenningstekens, geen bekende rituelen. Ze moest alles zelf uitzoeken en ze geeft toe dat het haar mondig heeft gemaakt. Nu ze terug is in haar geboortestreek wordt ze geconfronteerd met het basale leven. Haar leeftijdsgenoten krijgen het ene na het andere kind en zijn de hele dag bezig met eten klaarmaken in een ruimte van rook en vuur. Het zijn plekken waar een mens ziek wordt. Het vuile water en de rook van houtvuren zijn de belangrijkste doodsoorzaken bij de vrouwen en kinderen. Een televisie, een koelkast, een strijkijzer, een aanrecht met keukenkastjes hebben de vrouwen niet. Vooral water is een groot probleem.

Sinds kort is er in haar kampong bij een waterbron een elektrische pomp geplaatst en zijn er waterleidingen naar de huizen gegraven. Hierdoor hebben de 1200 dorpelingen voor het eerst water op hun eigen erf. Ze vindt het een prachtig resultaat.

Laatst vertrouwde haar vriendin haar toe: ‘Yuyun, je bent voor ons in de kampong een symbool van hoop op een betere toekomst.’

Ze had haar vriendin vreemd aangekeken.

‘Wij dragen nog steeds het spookbeeld bij ons uitgehuwelijkt te worden aan een man, die we niet zelf hebben uitgekozen.’

Ze weet dat achter de schermen het uithuwelijken van jonge meisjes door de traditie en de cultuur is ingegeven. De vader van Yuyuns buurmeisje Miryam (13) arrangeerde een huwelijk uit armoede en om de eer van de familie te bewaken. Urenlang praatte Yuyun met de ouders van Miryam en maakte ruzie met hen over dit gearrangeerde huwelijk. Nu zit Miryam op school en is ternauwernood ontsnapt aan deze catastrofe. Een nieuwe wind en een stille kracht beginnen door het dorp te waaien.

(Verhaal uit Flores)

40

Lange tenen

Digo, Digo, galmt het in mijn hoofd. Digo zal ik nooit meer vergeten. Hij is een parel van een jongen, geschapen voor liefde en eenvoud. Hij heeft een ingenieursdiploma in zijn zak, maar is taxichauffeur. Elke maand gaat hij een paar dagen naar zijn geboortedorp terug om het leven in de stad Denpasar, de hoofdstad van Bali, te ontvluchten. Deze stad is voor hem een betonnen jungle. Het leven gaat hem te snel. Hij vindt het een ramp om een half uur in een file te staan. Maar hij heeft geen andere keuze. Als ik bij hem in de taxi zit, vertelt hij verhalen uit zijn leven. Zijn vrouw, een Javaanse, is in Jakarta geboren.

‘Ze was lid van een jongerenbeweging en zat meer op straat dan thuis,’ lacht hij. Hier op Bali heeft ze zich, net als in Jakarta, aangesloten bij een progressieve beweging.

Ik merk dat de jongen veel weet en vraag hem naar de situatie in zijn land.

‘Minta ma’af, als ik iets verkeerds zeg, maar de president is een man die van twee walletjes eet. Hij wil progressief lijken, maar is tegelijkertijd hartstikke traditioneel. Hij is bang en doet niets.’ Digo zucht.

‘Onze club heeft iets nieuws bedacht voor bapak president.’ Hij reikt over zijn schouder naar de achterbank en trekt een koker met een poster naar zich toe.

‘Kijk maar,’ en hij drukt de koker in mijn hand. Als ik de afbeelding uitrol schrik ik. Een indrukwekkende foto: twee apen dragen het gezicht van president SBY (afkorting van zijn naam Susilo Bambang Yudhoyono).

‘Weet je wat die twee apen betekenen?’ Hij kijkt me vanachter het stuur onderzoekend aan. We staan nog steeds in een file.

‘De president als een aap die dansjes voor het publiek uitvoert.’

‘Precies,’ zegt hij.

‘Maar is dat niet een beetje grof?’ vraag ik vertwijfeld.

‘De mensen moeten wakker geschud worden. Ik vrees alleen dat de posters niet lang aan de muren zullen hangen.’

Volgens Digo misbruikt de president van Indonesië niet alleen zijn macht, maar heeft hij ook wel erg lange tenen.

‘Het is duidelijk dat SBY geen enkel gevoel voor humor heeft. Weet je wat wij hebben gedaan toen hij honderd dagen aan de macht was?’

Ik schud mijn hoofd.

‘We hebben een karbouw op het plein voor het presidentiële paleis gezet met op zijn achterste een foto van SBY. Je weet toch dat een karbouw voor dik, lui en dom staat?’ vraagt Digo me. Ik luister aandachtig.

‘Weet je wat er gebeurde? Een groot aantal politieagenten ging op zoek naar het dier, maar het was al lang terug naar de eigenaar. De president was woedend en wekenlang zocht de politie naar het beest. Naïef, want al die beesten lijken op elkaar.’

Ik kijk hem nog steeds aan als hij verdergaat.

‘Om hem te treiteren gingen we een paar weken later met slakken naar het presidentiële plein. Op grote vellen papier lieten we de beestjes los. Een teken dat hij te traag handelt en de corruptie op zijn beloop laat.’

Ik vraag me intussen af hoe het mogelijk is dat dit kan in een land als Indonesië. Het is nog maar kort geleden dat ieder protest in de kiem werd gesmoord. Digo en zijn vrouw zijn van een jonge nieuwe generatie. Een generatie die de confrontatie met de dinosaurussen, de oude gevestigde orde, durft aan te gaan. Maar het vraagt wel om een lange adem.

(Verhaal uit Bali)

41

Tattoo

Het is warm, de lucht lijkt zich tegen de aarde aan te drukken. Teruggekomen uit de binnenlanden van Flores zit ik met Agung op een terrasje van zijn guest -house in Bali. Hij bestelt een glas ijsthee voor me.

‘Speciaal voor jou gemaakt,’ lacht hij.

Zijn armen en benen zitten vol tatoeages. Zijn haar draagt hij in een lange staart. Hier en daar lopen er witte en grijze streepjes door zijn staart. Hij staat op en met een bamboestok slaat hij kleine bloemetjes uit een boom in de hoek van de tuin en legt drie bloemetjes naast mijn glas ijsthee.

‘Een teken dat ik blij met je ben,’ zegt hij. Ik raak er ontroerd van. Agung is net terug van een lange vergadering. Hij is lid van een activistische jongerenbeweging die van Indonesië houdt. Ik spits mijn oren, want de eerlijkheid gebiedt dat ik weinig van deze organisatie weet.

‘Als wij er niet waren, ging het bergafwaarts met Indonesië,’ zegt hij vermanend.

Intussen trekt hij zijn T-shirt uit en ik zie dat ook zijn bovenlijf vol zit met symbolen en patronen. Hij ziet me geboeid naar de teksten en symbolen staren.

‘Ze zorgen ervoor dat ik beschermd ben tegen de kwade geesten.’

Hij wijst naar een tatoeage op zijn borst: een garuda versierd met bloemen.

‘Deze hier,’ en hij wijst naar zijn linkerborst, ‘is de voorstelling van een mythisch dier, de Phoenix.’

Een schitterende Phoenix in oranje kleuren kijkt mij uitdagend aan.

‘Sommige tatoeages moet je verdienen. Deze vertelt het verhaal van mijn twee tantes op Java.’

Hij wijst naar een draakje over de hele lengte van zijn arm. Het beestje is verweven met allerlei bloemen.

‘Mijn tantes hebben de draak in zichzelf verslagen en zijn positieve vrouwen geworden. Hun levensverhaal, van een oud naar een nieuw leven, van verdriet naar blijdschap, draag ik op mijn huid mee. Ze zijn mijn lievelingstantes.’

Hij schenkt me opnieuw een glas ijsthee in.

‘Ik wil je graag iets vertellen.’ Hij kijkt me aan en ik knik.

‘Ik heb lang een hekel aan mijn lichaam gehad. Ik ben homo. In een streng gelovig land als Indonesië is het moeilijk om je homogevoelens openbaar te maken. Het zijn de tatoeages die mij geholpen hebben om mijn homozijn te accepteren. Ik bewijs mijn lichaam eer door er goed voor te zorgen en het te versieren.’

Hij kijkt mij ernstig aan en vraagt of ik een kleine tatoeage op mijn arm wil.

‘Ik doe het gratis voor je.’ Ik blijf mijn hoofd schudden.

Aan het eind van het gesprek vertelt hij me dat hij drie keer is opgepakt door de politie vanwege de tatoeages. Ze kunnen het hem niet verbieden, maar de politie geeft met de aanhouding wel een waarschuwing af.

Aan het eind van ons onderonsje neemt hij me mee naar zijn werkplaats. Hij wil een kleine tekening op mijn arm maken. Ik mag kiezen uit een schorpioen, een hond, een draak, een tijger of een slang.

‘Teken een zonnebloem.’ Met een glimlach pakt hij mijn rechterarm en met een zwarte kleine pen tekent hij een prachtige zonnebloem.

‘Was de bloem er nooit meer af,’ waarschuwt hij me. Lachend nemen we afscheid.

(Verhaal uit Bali)

42

Onderweg

Tijdens een tussenstop in Singapore ontmoet ik op het vliegveld een tachtigjarige man. Hij is geboren en opgegroeid in Groningen, maar lang geleden geëmigreerd naar Nieuw-Zeeland. Hij keert terug van een bezoek aan zijn zoon in Nederland, die hem nu begeleidt naar Nieuw-Zeeland. De man wijst naar zijn handkoffer.

‘Weet u wat erin zit?’

Ik schud mijn hoofd en kijk hem nieuwsgierig aan.

‘Zakken drop en harde worst genoeg tot mijn dood.’

‘Hoe oud denkt u te worden?’

‘Honderd en ik heb uitgerekend dat ik iedere week één zak drop en één harde worst kan eten.’

Ik reken snel en kijk hem ongelovig aan. Zijn zoon, die ziet dat ik twijfel, komt erbij staan en bevestigt de woorden van zijn vader.

‘Ik til me een ongeluk aan al die drop en worsten,’ zegt hij plagend en slaat zijn oude vader op de schouder.

Terwijl ik nog aan het rekenen ben hoeveel worsten en zakken drop hij zowel in de vliegtuigkoffer, als in de handbagage heeft, komt er een jonge knul naast me staan. Hij denkt mij te kennen. Na wat uitwisselingen over en weer vertelt hij me op weg te zijn naar het koninkrijk Tonga, een Polynesisch eiland in de Grote Oceaan. De bevolking van Tonga heeft een metershoge klok in Nederland laten bouwen. Het is een cadeau van het Tongavolk voor hun koning Tupou VI. Ik ben verbaasd als hij vertelt dat Tonga uit 170 eilanden bestaat. Hij heeft het voorrecht om de digitale klok te monteren en schat er vier weken mee bezig te zijn. Drie andere jongens moeten schijnwerpers aanbrengen. De klus kost de bevolking tien miljoen euro.

‘Moet de bevolking dat bedrag betalen?’ vraag ik.

‘Ze zijn dol op hun koning en doen alles uit liefde voor hem. Iedereen is koningsgezind.’

Het was een leuk gesprek en we nemen kort afscheid van elkaar. Ik vlieg door naar Medan (Sumatra). Als we op het vliegveld aankomen, gaan we in de stad op zoek naar een telefoonwinkel. Na een half uur rondrijden in de stad vinden we een kleine warung. Twee Batakse jongens kijken ons verveeld vanachter een soort toonbank aan. Ze hebben er zichtbaar geen zin in om iets te verkopen. Met een irritante traagheid maken ze onze telefoon gebruiksklaar. Als ze het mobieltje naar ons toeschuiven, proberen we hem uit. Hij maakt geen contact.

‘De kaart is verouderd,’ zegt een van de jongens. ‘Niet gezien, sorry.’

Ze pakken een nieuwe kaart. De telefoon maakt contact, maar als we willen afrekenen, noemen ze vijf verschillende bedragen.

‘We hebben slecht leren tellen en rekenen,’ verontschuldigen de jongens zich.

We nemen het over, rekenen het bedrag uit en betalen. Als we wegrijden is van de gezichten af te lezen dat ze blij zijn van ons af te zijn. Als we verder de stad inrijden en links afslaan worden we door twee politieagenten tot stoppen gedwongen. Volgens de heren mogen we hier niet links afslaan.

‘Waar staan de borden dat dit niet mag?’ vragen we.

‘U behoort het te weten.’

Onze chauffeur moet uitstappen en wordt meegenomen. We blijven in de auto zitten en waarschuwen hem om niet met de corruptie mee te doen. Redelijk snel steekt hij, samen met de politieman, de drukke weg over. Als hij alleen terugkomt, lukt het hem niet om zonder politiechef de weg over te steken. Hij steekt zijn armen breed naar ons uit en lijkt met dat gebaar te zeggen: hoe kom ik door deze verkeerschaos heen? Als een colonne mieren kruipen claxonerende brommers, auto’s en taxi’s aan ons voorbij. Als hij eindelijk, met gevaar voor eigen leven, bij onze auto staat, kruipt hij hijgend achter het stuur.

‘Uiteraard was het hen om geld te doen,’ zegt hij lachend. ‘Maar omdat jullie blanken zijn en ik toevallig dezelfde naam draag en tot dezelfde bevolkingsgroep behoor als de politiechef hoefde ik niets te betalen.’

Hij slaat mijn maatje op zijn schouder en ziet het als een overwinning.

(Verhaal uit Sumatra)

43

Pilomina

Pilomina (19) is geboren in Maumere op het eiland Flores. We komen haar tegen in een kleine eetgelegenheid. Op een vriendelijke manier brengt ze ons eten: miesoep met een glas verse vruchtensap. Het is een knap meisje met een mooie stem. Ze heeft een fijngesneden gezichtje met donker sluik haar. Haar slanke taille en lange benen geven haar een mooi lijf. Aan haar ogen is te zien dat er verdriet in haar zieltje schuilt. Vanavond is ze opvallend stil. Gewoonlijk zit ze graag even bij ons aan tafel. Maar deze keer trekt ze haar stoel extra dicht naar onze tafel en vertelt haar verhaal.

‘Ik heb negen zusjes en broertjes. Mijn vader is twee jaar geleden verongelukt. Het kwam wel eens voor dat mijn moeder nauwelijks geld had om eten te kopen. Mijn oudste drie broers zochten werk, maar vonden niets. Op een dag stuurde mijn moeder mij en de drie jongens naar de stad. Er was geen eten meer en ze vond dat het tijd werd dat we voor onszelf gingen zorgen. Na een lange zwerftocht kwam ik in dit restaurant. De eigenares heeft me in dienst genomen.’

Als ik haar vraag hoeveel zij verdient, haalt ze haar schouders op. Ik vraag het nog een keer. ‘Niets,’ zegt ze. ‘Ik mag hier slapen en krijg eten. Dat is mijn salaris.’

‘Maar je hebt toch kleren en andere dingen nodig?’

Ze kijkt me vreemd aan. ‘Nee, ik heb niets nodig. Ik heb twee truitjes en twee broeken. Mijn kleren en mijn haar was ik met zeep van het restaurant.’

‘Maar ga je dan nooit naar huis?’

‘Nee, want dan raak ik mijn baan kwijt.’

‘Heb je dan nooit een dag vrij?’ Ze vindt het een vreemde vraag.

‘Nee. Wie moet dan de gasten bedienen?’

‘Heb je het naar je zin?’

‘Dat is een foute vraag,’ corrigeert ze me. ‘Ik heb geen keuze. Ik moet het naar mijn zin hebben.’

Ik kijk het meisje aan en verbaas me over haar eenvoud en opgewektheid, maar ook over haar naïviteit. Ze kunnen dit meisje maken en breken. Ze is overgeleverd aan de willekeur van mensen en aan de situatie om haar heen.

‘Ben je in de anderhalf jaar dat je hier werkt nooit een keer naar huis geweest?’

Ze schudt haar hoofd.

‘Wil jij met ons mee naar je moeder? We gaan overmorgen met de auto naar Maumere.’

Ze kijkt ons blij aan. Haar ogen schitteren. Dan betrekt haar gezicht.

‘Nee, mijn baas zal me niet laten gaan.’

Schichtig kijkt ze naar het gordijn achterin het vertrek dat dienst doet als deur.

‘Zullen wij met jouw baas praten?’ Ze knikt blij.

We praten lang met de man. Om onduidelijke redenen blijft hij volhouden dat het slecht is voor Pilomina om naar haar moeder te gaan. Als we vragen waarom het slecht zou zijn, mompelt hij iets over cultuur waar blanken niets van begrijpen.

Na aandringen geeft de man uiteindelijk toe. We stellen voor dat ze met ons meerijdt naar Maumere. Onze chauffeur zal haar na een paar dagen weer terugbrengen. De man staat op en begint heftig tegen ons uit te vallen. Of we niet begrijpen dat een meisje onmogelijk met een vreemde man in één auto kan zitten? Als we haar meenemen moeten we haar eigenhandig terugbrengen. Wij willen toch dat dit kind naar haar moeder gaat en niet hij? Het is ons idee en niet het zijne.

Het onbegrip van de man maakt ons boos. Hij weet dat we op doorreis zijn naar de andere eilanden. Hij weet dat de tocht een dag duurt en onze chauffeur betrouwbaar is. Volgens ons ziet hij haar als een slavin. Opnieuw praten we lang. Uiteindelijk komen we overeen dat ze met de bus teruggaat. Hij waarschuwt nogmaals geen cent voor haar te betalen en dreigt dat ze binnen twee dagen terug moet zijn.

‘Twee dagen en niet langer,’ waarschuwt hij voor de tweede keer. De man kijkt me lelijk aan. Ik begrijp hem niet. Waarom mag Pilomina niet een weekje mee? Ze gaat nooit naar huis en werkt zeven dagen in de week. We leggen uit dat we al twee dagen met reizen kwijt zijn. De man wil het niet begrijpen en loopt nors weg. Met moeite geeft hij haar een dag extra. Juist als we denken alles geregeld te hebben, trekt Pilomina zich terug.

‘Ik heb geen oleh-oleh voor mijn moeder. Ik kan niet mee.’

‘Onderweg kopen we een kam pisang,’ zeg ik. Ze gaat akkoord.

Als we vertrekken, geef ik haar een tasje met een stuk zeep, een pak instantmie, een fles shampoo en wat fruit.

‘Een presentje voor je moeder,’ zeg ik.

Op het nippertje komt de chagrijnige baas naar de auto lopen. We hebben de motor al gestart. Ik kijk de man vragend aan en houd het portier vast.

‘Ze houdt zich aan haar woord. Geen dag later.’ Hij kijkt Pilomina en mij dreigend aan.

Het meisje heeft haar ogen neergeslagen en houdt het tasje angstvallig dicht tegen zich aan.

De man vergeet dat hij het zelf is die zich slecht aan zijn woord houdt. Van de belofte dat Pilomina een keer naar haar moeder mocht, is nooit iets terechtgekomen. We zijn benieuwd of ze terug zal gaan naar de chagrijnige baas. Als we haar in de kampong bij haar moeder afzetten ziet ze bleek, maar ze glimlacht dapper.

Later vernemen we dat ze niet is teruggegaan naar de chagrijnige baas. Ze werkt op het veld en zorgt voor haar jongere zusjes en broertjes.

(Verhaal uit Flores)

44

Vuurvliegjes

Adrianus (38) nodigt ons uit om bij hem in Larantuka op Flores te komen logeren. Ik heb hem in Makassar leren kennen als iemand waar je uren mee kunt filosoferen. Hij is een stille man en zal zich niet snel opdringen. Als hem een zinvolle vraag wordt gesteld, komt zijn tong los. Iedere avond zitten we gemoedelijk bij elkaar met een glas water. Hij verontschuldigt zich niets anders te kunnen aanbieden. Vriendschap en een helder gesprek is hem meer waard dan een borrel of een biertje. Hij noemt ons genoeglijke samenzijn het pareltje van de dag. Vanaf de eerste avond hebben we ons de gewoonte toegeëigend elkaar verhalen te vertellen, Nederlandse en Indonesische verhalen. Adrianus is duidelijk een meester in het verhalen vertellen. Hij is met recht, zoals zijn vrienden zeggen, een geboren verhalenverteller.

‘Niet vreemd,’ verklaart hij glimlachend. ‘Meestal valt ’s avonds het licht uit. Het enige dat overblijft, is onze culturele rijkdom mondeling aan elkaar door te geven.’

Honderden legenden, sagen, mythen, fictieve en nonfictieve verhalen schudt Adrianus moeiteloos uit zijn mouw. De avond kan voor mij niet lang genoeg duren. Ademloos luister ik naar zijn verhalen. Zijn wijsheid en zijn liefde voor de cultuur maken dat ik hem een vraag stel.

‘Hoe komen de vuurvliegjes aan hun licht?’

Adrianus vindt het een prachtige vraag. Hij glundert en weet een legende die hij mij graag wil vertellen. Vanaf het begin hebben de vuurvliegjes mij gefascineerd met hun betoverende spel van lichtjes. Ik leun wat naar voren en luister geboeid naar de man tegenover mij. Het is donker, alleen de vlam van een kaars verlicht ons gezicht.

‘Ver weg van de stad, in een kleine kampong, woont Ragna (6),’ begint hij.

‘Ze spaart allerlei soorten beestjes in potten en blikken. Haar vader zegt vaak dat ze dierenarts zal worden. Het is meer een droom dan realiteit, want haar ouders leven aan de onderkant van de samenleving. Haar vader is een arme boer, die van de vroege morgen tot de late avond op de velden werkt en haar moeder probeert de hongerige magen van haar kinderen iedere dag te vullen.

Op een avond wordt Ragna door haar moeder uit bed gehaald. Er is iets vreselijks gebeurd. Nenek is in het donker van de weg geraakt en gevallen. Hij is dood. Ragna snikt het uit, want ze is de lieveling van nenek. Hij is het die haar de liefde voor dieren heeft bijgebracht en verhalen heeft verteld. Ze ligt na het trieste bericht nog uren wakker. Plotseling voelt ze dat ze niet alleen is. Een klein vuurvliegje strijkt neer naast haar hoofd. Als ze met haar ogen het vuurvliegje zoekt, knippert hij met zijn lichtje, drie keer aan en drie keer uit. Dan zoemt hij weer weg. De volgende dag wordt nenek in een grot begraven. Iedereen is verdrietig. Als Ragna ’s avonds op bed ligt, vliegt het vuurvliegje weer naar binnen en flikkert opnieuw drie keer. In een droom wordt haar verteld dat de geest van nenek zich vertoont in het vuurvliegje. Vanaf dat moment wordt Ragna iedere keer door het vuurvliegje aan nenek herinnerd.

Toen ze volwassen was en professor in de biologie werd, vertelde ze haar studenten dat een vuurvliegje de vuurkracht in zich draagt om de gestorvene te herinneren. ‘Als de schemering valt en de vuurvliegjes komen tevoorschijn, maak ze nooit dood,’ was haar devies. ‘Het is een sacraal diertje, een boodschapper van de overkant.’

Ik kijk Adrianus aan en bedank hem voor het verhaal.

‘Vuurvliegjes zijn dus beelden van de dood?’

‘Nee,’ corrigeert Adrianus mij, ‘de legende vertelt juist dat vuurvliegjes ontstaan zijn uit de nagels van de overledene. Nagels verteren niet en als je goed kijkt hebben vuurvliegjes ook de vorm van een nagel. Vuurvliegjes houden met hun licht de herinnering aan de overledene levend.’ Ik knik.

‘Ieder mens met een levende geest is een klein vuurvliegje,’ zegt Adrianus. Hij kijkt me uiterst serieus aan. Als we eenmaal vuurvliegjes zijn, kunnen we in vrijheid zo ver opstijgen als we willen.

(Verhaal uit Sumatra)

45

Gestresste vissen

We zijn op Java, in de stad Klaten, gelegen tussen Solo en Yogyakarta. In deze stad trekken we al verschillende jaren op met een aantal Javanen. Het zijn vrienden geworden waar we mee kunnen huilen en lachen. De Javaanse humor begint langzaam in ons bloed te kruipen. Bij ieder bezoek eten we een aantal keren samen met de Javaanse vrienden. Een feest. We gaan naar een Chinees restaurant in een open bamboegebouw. De mannen bestellen vissen, die in de vijver naast het restaurant zwemmen. Als vegetariër bestel ik een potje thee en een groenteschotel. Alles gaat moeizaam. De vissen laten zich niet vangen. Opnieuw komt de menukaart – een kladbriefje – op tafel. Het wordt mie basah. Na lang wachten wordt de mie eindelijk opgediend. Verbaasd kijk ik naar de enorme kommen die voor de mannen worden neergezet.

‘Genoeg voor een heel weeshuis,’ fluister ik zachtjes tegen mijn buurman.

De kommen zijn schalen en ik vraag mij af of één schaal voor drie personen niet genoeg zou zijn geweest. Ik knipoog naar mijn maatje, want ook hier gaat het gezegde op dat een Javaans oog altijd groter is dan een Javaanse maag. De bestelde thee laat op zich wachten. De mannen genieten van hun kommen mie. Eindelijk wordt een potje met thee gebracht. Maar als ik het potje op til, blijkt er geen water in te zitten. Ik roep opnieuw een bediende en wijs naar de lege theepot.

‘Ma’af ibu,’ en hij rent in zijn sarong weg. Als hij terug komt, giet hij een groot glas lauw water in de lege theepot.

‘Nu de thee nog,’ zeg ik zo vriendelijk mogelijk. Ik heb immers alle tijd van de wereld.

Hij buigt zich en slaat zijn handen tegen elkaar, als een gebaar van excuus.

Opnieuw spoedt hij zich naar de keuken. Als hij terugkomt, vraag ik hem hoe ik de thee moet drinken. Hij slaat zich tegen het hoofd en rent opnieuw weg, bijna struikelend over zijn eigen sarong. Als uiteindelijk alle attributen aanwezig zijn om een kopje thee te kunnen drinken, komt hij opnieuw naar me toe. Hij zet een bord voor me neer waar vier kleine deegrolletjes op liggen. Hier en daar versierd met een sliertje wortel en een takje peterselie. Is dit de bestelde groenteschotel? vraag ik me af. Maar ik zeg niets. Toch moet ik de jongen nog een keer lastig vallen, want er is geen bestek. Als ik hem vraag waar ik mee moet eten, tovert hij een soort plat schepje uit zijn sarong. Ik schiet in een onbedaarlijke lach en de jongen kijkt me geschrokken aan.

‘Wilt u nog iets?’ vraagt hij zenuwachtig. Ik leg mijn hand op zijn mouw.

‘Nee, het is helemaal goed. Samen komen wij er wel.’

Hij buigt diep en lijkt tevreden. Onze vrienden hebben inmiddels de drie kommen naar het midden van de tafel geschoven. Ze lijken verzadigd.

‘Hebben jullie al genoeg?’ en ik wijs naar de kommen die nog voor de helft gevuld zijn. ‘We wachten tot de vissen zich laten vangen,’ zegt een van de mannen.

Nee, denk ik geschrokken. Willen ze wachten op die gestresste vissen?

Maar zoals het leven ons steeds weer leert: heb geduld en vertrouwen. De kok komt vertellen dat de geelgestreepte vissen gestresst zijn en zich morgen pas laten vangen. Met Javaanse humor nemen we een half uur later afscheid van onze vrienden.

(Verhaal uit Java)

46

Scheurend door rood

We zijn in de miljoenenstad Solo, Java’s oudste culturele centrum. De stad staat bekend als een trouw islamitisch bolwerk. De veiligheid en de onrust binnen de islam is in deze stad het eerste voelbaar, een goede graadmeter voor rellen. Het is een stad van tegenstellingen: luxe warenhuizen, kleine traditionele marktjes, huizen als paleizen, krotjes bedekt met plastic oranje zeilen, straten vol dure auto’s en stoffige wegen met handkarren vol vuilnis. Deze islamitische stad oogt modern. Je komt er weinig vrouwen tegen in gesloten burka’s. De straten en moskeeën zijn kleurrijk en de jeugd draagt graag T-shirts, joggingbroeken of nauwe spijkerbroeken. Een goedaardige moslim beweert dat je bij een islamitische ziel nooit weet of het de liefde of de bom is die hem devoot maakt naar Allah. Wel horen we een imam zeggen dat de enige juiste islam de overlevering van de Koran is met zijn geboden en verboden en niet de oneindige liefde van Allah.

We gaan op zoek naar een dierbare islamitische vriendin. Ze woont ergens in een van de vele smalle steegjes in Solo. Als we haar hebben gevonden kijken we vanuit de steeg tegen een hoog modern hotel aan. Klein en groot gaan hier gemakkelijk samen op. Onze vriendin is een kleine kordate vrouw. Ze heeft zich mooi opgemaakt en is gekleed in een islamitische dracht met een gesloten hoofddoek. Sinds ze op hadj naar Mekka is geweest, is ze veranderd. Ze is vromer geworden en zuiverder in de leer zoals ze zelf zegt. ‘Ik leef dichter bij Allah en ik ken meer innerlijke vrede.’

Ze vertelt dat ze vijf maal per dag bidt en ’s nachts veel in de Koran leest. Ze is een goedlachse vrouw, ondanks een zwaar leven. Vier van haar acht kinderen zijn overleden toen ze nog jong waren. Drie jaar geleden overleed haar man aan een hartstilstand. Vanaf die tijd staat ze elke dag in de boekenkiosk, waar haar man hun inkomen uit kreeg.

‘Kom, ik rijd je naar de kiosk,’ zegt ze tegen me.

Ze pakt haar brommer en nodigt mij uit achterop te gaan zitten. Ik mag naar de voorschriften van de islam niet wijdbeens zitten. Ze duwt een helm in mijn hand. Met hoge snelheid snort ze door het drukke verkeer van Solo. Als we in de buurt van een stoplicht komen, waar een lange rij automobilisten en brommers staat te wachten, remt ze niet af. Ik knijp in haar rug. Maar ze blijft doorrijden en passeert brutaal de lange rij wachtende brommers.

‘Het licht staat op rood,’ roep ik in haar oor.

‘Niet voor mij,’ roept ze over haar schouder terug.

Ze snort verder naar het volgende stoplicht. Hier doet ze hetzelfde. Een automobilist roept haar iets toe, maar ze doet alsof ze het niet hoort.

Voor de kiosk, een houten kraam met boeken, stopt ze. Alle mogelijke hoeken en gaten van de kiosk zijn volgestopt met leerboeken, encyclopedieën, woordenboeken, Korans en leesboeken. Tegenover en naast haar kiosk rijgen zich soortgelijke boekwinkeltjes als een ketting langs de weg. Grote plastic zeilen in schreeuwende oranje en blauwe kleuren beschermen de boeken tegen de regen. Ze wijst op een foto, middenin haar kiosk. Tot mijn verbazing zie ik een afbeelding van mezelf.

‘Je bent mijn vriendin,’ zegt ze trots.

Diep achter alle stellingen met boeken ligt op het stenen vloertje een kleed waarop ze vijf keer per dag knielend en met blote voeten tot Allah bidt.

‘Sinds ik op bedevaart ben geweest, is het leven geen spel meer, maar een gebeuren dat ik zeer serieus moet nemen.’

Ze begint te lachen als ik vertel dat het leven voor mij juist steeds meer een spel wordt. Verschillen of niet, we hebben samen veel plezier en delen een vriendschap die voor ons beiden betekenis heeft.

(Verhaal uit Java)

47

Yanto

We kennen hem al tien jaar, Yanto (18) een jongen met een open gezicht, vriendelijke ogen en een hartelijke lach. Opgegroeid in het weeshuis, valt hij onmiddellijk op tussen de 80 weeskinderen. Niet alleen omdat hij groter is dan de gemiddelde kinderen, maar ook omdat zijn ogen altijd op zoek zijn naar de ogen van een ander. Tien jaar geleden kwam hij als achtjarig jongetje in het weeshuis. De naam Yanto heeft hij zichzelf gegeven. Wie zijn ouders zijn en waar of hoe hij geboren is, blijft een duister verhaal.

‘Mijn leven begint bij het moment dat ik in het weeshuis kwam,’ verklaart hij met een glimlach. Als ik met hem verder praat blijkt niemand van de kinderen een foto van zichzelf of zijn familie te hebben. Als afscheidscadeau krijgt sinds kort ieder kind dat het weeshuis verlaat een fotoboekje mee. Foto’s die gaan over een tijd waarin ze hebben leren liefhebben en communiceren. En waarin ze tot leven zijn gekomen.

Tijdens een onderonsje vertrouwt Yanto me toe dat hij ergens mee zit. Hij neemt me mee naar zijn kamer, die hij met drie andere jongens deelt. We zijn even alleen en hij durft zijn angst te delen.

‘Ik weet niet waar ik vandaan kom. Wie ik nu ben, dat weet ik wel. Ik ben net achttien en iedereen vindt me krachtig en sterk. Maar ik voel me nog niet mandiri. Toch moet ik over een half jaar weg uit dit weeshuis.’

Hij zucht diep en kijkt me vragend aan. Ik zwijg, want ik ken het probleem. Voor alle weeskinderen is dit een moeilijk moment. Niemand wil weg. Ze voelen zich veilig. Ze willen nog niet alleen verder.

‘Ik wil doorstuderen, maar wie betaalt mijn studie? Ik ben niet bang om te werken, maar er is nergens werk te vinden.’

Is het wel eerlijk deze jongen los te laten in een maatschappij waar het recht van de sterkste geldt? Een eerlijk antwoord is nog niet gevonden. Yanto blijft me vragend aankijken. Hij verwacht van mij een hoopvol antwoord. Plotseling schiet me iets te binnen. Hij is een betrouwbare en goede vent. Zal ik het voorstellen?

‘Wil je niet opgeleid worden als begeleider van dit weeshuis. Voor de toekomst zijn jonge mensen zoals jij nodig.’

Zijn ogen beginnen te schitteren. Ik zie dat hij de vraag spannend vindt.

‘Ik ga nadenken,’ zegt hij. We nemen afscheid en hij verdwijnt tussen de jongens om te gaan voetballen.

(Verhalen uit Sulawesi)

48

Katharina

We worden uitgenodigd in de kampong van Pak Andreas en zijn vrouw ibu Katharina. Pak Andreas is de nieuwe directeur van een technische school in Bawaja op Flores. Hij vervangt de oude directeur die in de gevangenis zit. De man werd opgepakt wegens het verduisteren van geld en het zwanger maken van een jong meisje. De kampong van Pak Andreas ligt een uur rijden de binnenlanden in. We zitten achterop zijn brommer en rijden langs diepe ravijnen en hoge bergen. De natuur is overweldigend en de armoede schrijnend. We stoppen halverwege onze tocht in de kampong waar hij geboren is. Bamboehutjes, gebouwd rond een groot cirkelvormig zanderig erf, staan er verloren en armoedig bij. Bij feesten en begrafenissen komen de kampongbewoners op het erf bij elkaar om te zingen, te dansen en te eten. Als we wat rondstappen in de desa loopt er een schare kinderen achter ons aan. Ze zijn vuil en zien er ondervoed uit. Hun pluizige haar zit vol luizen. Pak Andreas vertelt dat de mensen in de binnenlanden van Flores arm zijn, maar geen honger lijden. Vrijwel niemand in Indonesië lijdt trouwens echt honger. Het land is vruchtbaar en het hoofdvoedsel in de binnenlanden is jagung en kassave. Ook pisangs, papaya’s en kelapa’s zijn er in overvloed. De meeste gezinnen eten twee keer per dag. De zwakkeren worden niet oud. De kleine grafstenen op het erf van de woningen vertellen dat veel kinderen de kleuterleeftijd niet bereiken. Dit is vooral het gevolg van de slechte gezondheidszorg.

We rijden verder en zien op een heuvel een gigantisch bouwwerk staan. Als we stoppen blijkt het een kerkgebouw te zijn. We lopen een oude Indonesische pastor tegen het lijf. Hij neemt ons mee de kerk in. Onze mond valt letterlijk open; witte muren met een schoonheid aan heilige schilderijen, een prachtige houten dakconstructie, glas-in-loodramen en houten banken waar meer dan duizend bezoekers op kunnen zitten. De afgesleten drempels en banken in de kerk vertellen ons dat vele zielen de heilige mis hebben gevolgd en het sacrament hebben ontvangen. De kerk is voor de oorlog gebouwd. Voor de ingang ligt een groot marmeren graf met daarop een levensgrote foto van pater Adriaan Mommersteeg. Een Nederlandse pater die zijn leven in dienst heeft gesteld van de kerk en de bevolking. De bewoners wilden hem dicht bij zich houden en hebben een praalgraf gemaakt.

‘Hij was als een vader voor ons,’ legt de pastor uit. Zittend op een bank achter in het kolossale gebouw besef ik wat voor een geschiedenis deze kerk met zich mee torst. Uit alles blijkt dat het kerkgeloof hier nog springlevend is.

’s Zondags zijn er drie diensten. De mensen lopen soms uren om hier te komen. Voor velen is binnen geen plaats en zij gaan dan genoeglijk buiten in het gras zitten.’

Hij neemt ons mee naar zijn schamele onderkomen, dicht bij de kerk. Op de grond ligt één matras voor de hele familie. Op de keukenvloer staat een rijstkoker en aan de muur hangt een foto van de breed lachende president Susilo Bambang Yudhoyono met daaronder een kalender. Na een uitgebreide ceremonie nemen we afscheid en rijden naar het huis van Pak Andreas. Het staat midden in een verlaten veld. In zijn uitgedroogde tuin lopen drie varkentjes en scharrelen een paar magere kippen. Hij stelt zijn vrouw, ibu Katharina, aan ons voor. Hij is twintig jaar met haar getrouwd. Ze gaat in kleermakerszit op de grond zitten en nodigt me uit naast haar te komen zitten. Ze is direct, humoristisch en assertief en zegt moeite te hebben met het slechte Indonesische onderwijssysteem. Zelf is ze lerares Indonesisch. Het huishouden doet ze samen met haar man, geholpen door drie aangenomen neefjes en twee nichtjes. De vijf kinderen krijgen gratis kost en inwoning, zodat ze naar school kunnen. Zelf heeft ze drie kinderen waarvan er twee jong zijn overleden. Hun enige zoon studeert op Java voor verpleger. Binnen een paar minuten legt ze haar hand vertrouwelijk op mijn arm.

We komen aan de praat in de keuken. Ik kijk rond en verbaas mij over haar lege keuken; geen kasten, geen aanrecht, geen ijskast en geen gasstel. Ze vertelt nooit naar een winkel te gaan. Rijst, groenten en fruit oogsten ze zelf en zeep, zout, suiker en olie kopen ze af en toe op de markt.

‘Wat hebben we verder nog nodig? Af en toe slachten we een kip en een keer per jaar een varken. We komen niets te kort en we zijn gelukkig.’

Ik lach en denk: wat heerlijk om zo eenvoudig te leven.

(Verhaal uit Flores)

49

Ora et Labora

Twee verlichte zielen, beiden met een roeping; zuster Thereza van de congregatie van de Zusters van Karmel, geroepen om voor de kerk en de wereld te bidden, en pastor Daniel Aka, geroepen om een herder voor zijn geloofsgenoten te zijn. Ze wonen beiden in het kleine stadje Bajawa op Flores. Pastor Dani woont in een pastorie, samen met twee pastoors en zuster Thereza woont in een contemplatief klooster, samen met 21 medezusters.

De bevolking van Flores leeft sterk met de natuur, maar langzaam dringt het materialisme van de westerse samenleving binnen. Televisies, brommers en mobieltjes kom je in de diepste binnenlanden tegen. De motorfietsen op krediet vullen het straatbeeld. We trekken een paar dagen met pastor Dani op. Hij is voorzitter van een scholenstichting met ruim 170 scholen. Zijn krullend zwarte haar is na ons laatste bezoek een stuk grijzer geworden. Hij ziet er vermoeid en gespannen uit. Zijn rechterhand vertoont een spastische trek. We zitten met hem aan tafel als hij zijn verhaal vertelt. Het gaat over zijn vriend, die ook priester is en met wie hij jaren in één huis heeft gewoond. In een kampong had zijn collega een huwelijksgesprek met een jong stel. Vanaf het begin liep het gesprek moeizaam en er ontstond een woordenwisseling tussen de man en de vrouw. De priester probeerde het stel te kalmeren. Plotseling liep de man weg en keerde terug met een paar parochianen. Met stokslagen werd de pastor vermoord. Dagen bleef het lijk onvindbaar. Uiteindelijk werd hij in het bos teruggevonden. Wat er precies is gebeurd weet niemand. De vrouw kon niet meer praten, haar tong raakte verlamd.

‘Mijn vriend was een zachtaardig mens. Het werken met parochianen vond hij moeilijk. Ons volk is heetgebakerd en soms valt men tijdens een woordenwisseling emotioneel terug op een primitieve oplossing van handgemeen of doodslag,’ vertelt hij met gebroken stem.

Pastor Dani schudt zijn hoofd. Hij is er nog kapot van. Als priester kan iedereen een beroep op hem doen, maar de spiraal van geweld zit hem dwars.

‘Hoe kan ik mij blijvend verbinden met spiritualiteit?’ vraagt hij onzeker.

‘Eenzaamheid is een emotie die mij af en toe te veel wordt.’

Zuster Thereza lijkt het gemakkelijker te hebben. Wij ontmoeten haar in het klooster Karmel, iets verderop. Door een luikje met spijlen noemen we onze naam. Een vrouwenstem zegt ons op een bankje te wachten. Na een kwartier verschijnt een non in zwart habijt met een zwartwitte kap. Ze neemt ons mee naar een vertrek waar een kale houten tafel staat. Ze heeft het gedrag van een boetvaardige Maria Magdalena. Haar hoofd hangt schuin naar beneden en haar handen liggen in elkaar gevouwen op haar schoot. Ze mompelt dat ze binnenkort haar gouden bruiloft in de vereniging met God viert. Vijftig jaar is ze niet buiten de kloostermuren geweest.

‘Wij bidden in dit klooster acht uur per dag voor het zielenheil van de wereld en vijf uur per dag voor onszelf en de mensheid.’ Haar hoofd hangt nog steeds naar beneden. Tussendoor brengen parochianen uit het dorp groenten en fruit. Alles verdwijnt door een luikje naar de keuken. Een jonge moeder met een kindje op haar arm brengt een paar liter rijst. Ook dit verdwijnt door het luik.

‘Voor wie bidden jullie iedere dag?’ Het blijft lang stil. Dan heft ze haar hoofd op.

‘De kerk en haar parochianen. De parochianen brengen briefjes waarop staat voor wie wij moeten bidden.’

‘Het ziet ernaar uit dat kerken ophouden te bestaan. Jullie worden werkloos,’ plaag ik.

Zuster Thereza blijkt slimmer dan ik vermoed en ze zegt corrigerend: ‘Als de kerk verdwijnt, is ons gebed des te harder nodig. Wij blijven bidden. De één werkt en de ander bidt. Wij zijn de bidders.’

Ik kijk naar het gezicht van de bejaarde non. Het is nog zo glad als bij een kind. Alleen haar vingers vertonen kloven en vertellen dat zij het werken in de tuin niet schuwt.

‘Ora et Labora. Het maakt voor God geen verschil. Het gaat om de kwaliteit van leven.’

Ze geeft ons een hand, keert zich stil om en loopt weg. De audiëntie is afgelopen. Zachtjes verdwijnt ze achter een dikke deur.

(Verhaal uit Flores)

50

Rupiahs aan steentjes

Op een zondagochtend gaan we naar het eiland Samosir. Het eiland der doden, zoals het ook wel wordt genoemd. Het eiland ligt in het Tobameer en is alleen met de boot bereikbaar. Als we bij het meer staan, is het nauwelijks voor te stellen dat het een van de hoogst gelegen meren in de wereld is. Het meer ligt stijf ingepakt tussen bergkammen en kleine kampongs. Het is van een adembenemende schoonheid. De tocht duurt een paar uur. We nemen de boot en besluiten boven op het dak van de boot te gaan zitten. De zondag is ook hier een bij uitstek goede dag om erop uit te trekken. Gezinnen met drie, vier kinderen op één brommer zijn eerder regelmaat dan uitzondering. In colonnes rijden de brommers de boot op. Voordat de boot vertrekt zwemmen jongens schreeuwend om de romp van het schip. Ze proberen de aandacht van passagiers te trekken. Als vissen duiken ze in het water en laten de vreemdste kunstjes zien. Al snel krijgen we in de gaten dat het om geld gaat.

Aan de reling van de boot gooien dagjesmensen met veel bravoure munten in het water. De zwemmende jongens proberen al duikend de snel zinkende munten met hun mond te onderscheppen. Er gaat een hilariteit op als ze een munt weten op te vangen. Door de munten zo ver mogelijk weg te gooien wordt het spel steeds wilder en de hilariteit groter. Aan hun volle mond is te zien dat ze in korte tijd veel munten hebben opgevangen. Op het dek wordt intussen door de passagiers driftig naar steentjes gezocht. Verbaasd kijk ik toe hoe rupiahbiljetten aan steentjes worden vastgebonden in de hoop dat ze sneller naar de bodem van het meer zakken. Maar de jongens zijn zo vlug als vissen. Een ventje van nauwelijks zeven jaar haalt duikend het ene na het andere biljet omhoog. Ook zijn mond puilt uit van de munten. Een man naast me vertelt dat ze met het opgehaalde geld hun school betalen. Als de boot vertrekt hijsen de jongens zich snel aan boord. Ze mogen van de stuurman gratis meevaren. De kinderen hebben veel in hun mars, want als we amper varen komen ze op het dek recht voor ons staan. Uit volle borst beginnen ze a capella traditionele liederen te zingen. De kleinste geeft de toon aan en zingt tussendoor solo. Met grote ogen kijkt hij een van ons strak aan en zingt de sterren van de hemel. Abrupt stopt hij met zingen, loopt op ons af en houdt zijn hand op. ‘Eerst een toegift,’ stellen we voor.

Er wordt overleg gepleegd. De vijf jongens gaan naast elkaar staan, vouwen hun handen en zingen een devoot lied. De aderen in hun nekken zijn opgezwollen en hun stemmen klinken helder. We klappen en geven hun een extra gift voor hun schoolopleiding. We weten dat het niet klopt, want het basisonderwijs wordt in Indonesië bekostigd door de overheid. Maar we zwijgen. Ze rennen met het geld weg en duiken in een hoekje om de buit te verdelen. Vanaf het bovendek zien we beneden op het dek vrouwen met een mand op het hoofd rondlopen. Ze verkopen vers gekookte eieren, pinda’s, gekookte maïskolven, sigaretten per stuk en pisangs. Binnen de kortste tijd ligt het dek vol eierschalen, afgekloven maïskolven, pisangschillen en pindadoppen. Een ijscoman met een verroeste bel maakt de jongens attent op zijn ijs. Maar de jongens houden hun geld angstvallig bij zich. We roepen de jongens en geven hun geld voor een ijsje. Glunderend pakken ze het geld aan en rennen naar de ijscoman. Het plastic zakje gooien ze achteloos bij de rommel op het dek. Mijn maatje gaat naast de likkende jongens zitten.

‘Waarom gooien jullie het papier op de grond?’

Ze halen hun schouders op. Daar hebben ze nog nooit over nagedacht.

Een jongen wijst naar de auto’s op het dek. Rond de auto’s ligt het bezaaid met papieren zakken, doppen, peukjes en andere rotzooi.

‘Als wij het in een afvalbak gooien heeft die vrouw niets meer te doen.’

Er loopt inderdaad een oude vrouw met een bezem in haar hand over het dek.

(Verhaal uit Sumatra)

51

Horas

Slingers van wonderschone paarse orchideeën worden als een ketting om onze nek gehangen. Het is een maandagmorgen in maart. Niets vermoedend rijden wij naar een school in Kerasaan, een dorp in de uitgestrekte palmolie- en rubberplantages van Noord-Sumatra.

Na uitgebreid onderzoek hebben we een jaar geleden besloten deze middelbaar technische school te ondersteunen. Het is een school voor kinderen van overwegend arme plantagearbeiders. Als we uitstappen staat er een haag van onderwijzend personeel ons op te wachten. Ik kijk schuin naar mijn maatje, want ik weet dat hij een hekel heeft aan dit soort ceremonies. Het personeel draagt originele Batakkleding. Als we vragend om ons heen kijken, springt er een meisje naar voren. Ze bestrooit ons met rijst en pakt ons bij de hand. Twee vrouwen knopen een traditioneel geweven doek om ons heen. Mijn maatje krijgt een batakse puntmuts op z’n hoofd en ziet eruit als een wilde krijger. Mijn hoofd wordt omhangen met een sjaal met daarop een goudkleurige lange muts.

Een haag van dansers begeleidt ons naar het podium en roept: ‘Horas, horas.’

Tegenover het podium zitten op een grasveld honderden leerlingen in de hete zon op ons te wachten. Een orkest speelt batakse muziek en wij worden ten dans gevraagd. Tijdens een wilde dans moet ik oppassen niet over mijn sarong te struikelen. De een na de ander pakt mijn hand en draait me in het rond. Uitgeput vallen we op een stoel. Voor ons strijken vijftien jongens neer. Iedere jongen heeft een lege fles in zijn hand. In de andere hand houden ze een lange spijker vast. Juist als ik me afvraag wat er staat te gebeuren, vangt een concert aan met spijkers die op flessen geslagen worden. Ze spelen feilloos enkele schone ballades. We zijn geraakt en ik pink een traantje weg. Een jongen draagt voor uit eigen werk. Hij noemt het Groot verlangen en belooft een meester van het woord te worden.

Op zijn beurt vertelt mijn maatje dat hij zoon is van een keuterboertje en tot z’n twaalfde op houten schoenen heeft gelopen. Dat hij als eerste jongen van zijn dorp in de stad ging studeren.

‘Ik redde het doordat ik ervoor wilde gaan,’ voegt hij eraan toe.

‘Horas, horas,’ klinkt het in koor. De arme jongeren herkennen hun eigen leven in hem.

(Verhaal uit Sumatra)

52

De kleine warung

De zoele wind beweegt de palmen zachtjes heen en weer. De lucht trilt van de warmte. Langs de kant van de weg zit een oude vrouw in haar kleine winkel waar nauwelijks iets in staat. Op een dun richeltje liggen twee stukjes Sunlightzeep zonder verpakking, drie plastic flesjes drinkwater, vijf pakjes instantmie, een glazen pot met klefferige toffees en sigaretten per stuk. Een dikke stof -laag vertelt dat ze weinig verkoopt. Ze lacht ons hartelijk toe. We kennen haar al jaren en bij ieder bezoek aan haar woonplaats zoeken we haar op. Haar dunne grijze haar heeft een gele gloed en hangt met een wrong in haar nek. Haar mond is rood van de sirihpruim en twee gele tanden springen naar voren. Ze geeft ons haar magere hand vol ouderdomsvlekken en wenst ons in het Javaans een lang leven toe. Haar stakerige lijf schudt zachtjes heen en weer. Ze zit hier al veertig jaar, altijd op dezelfde plek, in hetzelfde winkeltje en op dezelfde tijd.

‘Alles verandert,’ lacht ze.

Ik kijk haar vragend aan.

‘Het leven verandert van dag tot dag; de voorbijgangers, het weer, de weg, ons humeur, zelfs mijn huid,’ en ze trekt het vel van haar arm omhoog, dat als een dun plakje leer weer terugvalt. Ze buigt haar hoofd, pakt mijn hand en drukt er haar rode sirihmond op. Ik kijk naar de rode afdruk op mijn hand en besef dat ze het samenzijn waardeert. Ze vraagt niet of we iets uit haar kleine toko willen kopen.

De stoffige producten vormen de achtergrond van haar verstilde leven. De enkele voorbijganger die stil blijft staan, krijgt de kans om te luisteren naar een ongekend verhaal; een verhaal van een groot en weids leven. Een verhaal van leven en dood, recht en krom, liefde en haat. Door alles heen zal ik haar wijsheid niet vergeten. Een wijsheid waarin ze me laat zien dat het leven te kostbaar is om dood te gaan. Vijf van haar acht kinderen heeft ze verloren. Maar ieder verloren kind draagt ze als een kostbaar geschenk in zich mee. Van ieder kind heeft ze een eigen verhaal gemaakt. Hiermee geeft ze de kinderen betekenis.

‘Zo hebben ze geleefd en zo zijn ze dood gegaan,’ zegt ze trots.

‘Elke dag zit ik stilletjes in mijn kleine warung het leven te overpeinzen en te wachten op de dingen die gaan komen. Iedere avond komt er wel een kleinkind bij me zitten. Soms met een gitaar, soms met een fluit, maar altijd lang of kort luisterend naar mijn verhalen. Ze kennen hun vaders en moeders door mijn verhalen. Misschien moet ik daarom oud worden. Zoiets als 90 jaar, nyonya.

Ik leg mijn hand op haar pols, in een troostend gebaar. Ze is broos, haar ledematen zijn dun en breekbaar als twijgjes. Bij het afscheid omhels ik haar. Ze ruikt naar een mengsel van kelapa en trassi. Deze Javaanse vrouw leeft in mijn hart.

(Verhaal uit Java)

53

Javaanse gastvrijheid

Wij staan voor een stoplicht in de stad Yogyakarta. Een stad met meer dan drie miljoen inwoners. Een stad van dichters, schilders, schrijvers, kunstenaars, studenten, backpackers en verloren zielen. Een universiteitsstad vol plezier, lichtheid en volheid. Een stad waar alles kan en de nacht wordt beleefd als de dag. Een stad waar nauwelijks iemand lijkt te werken, waar de straten en steegjes vol zijn met hurkende, rokende, pratende mensen en spelende kinderen. Een stad waar schaakborden midden op straat liggen, tafeltennisspelen op hoge poten aan de kant van de weg staan en bakso wordt gegeten op krukjes. In de duizenden warungs langs de kant van de weg wordt onder een kop kopi tubruk en een glas teh gepraat en geflirt. Gratis gitaarspel, Javaanse dans en zang maken harten week. Yogya, de stad van de gamelan en de wayangspelen met haar diep dichterlijke rijmen en stemmenspel. Voor het stoplicht besef ik in wat voor een kunstzinnige wereld ik me bevind. Links van me staan Javaanse schilders die voor vijf euro een prachtig portret schilderen. Rechts staat een galerie met batikschilderijen van Javaanse sawahs en kampongs en schetsen van de vulkaan Merapi met de eeuwig rokende pluim op zijn kruin. Het licht springt op groen en samen met honderden brommers rijden we de stad uit. Het is druk, we rijden nauwelijks 40 kilometer per uur. Aan beide kanten van de overvolle weg staan huizen, die zich als een lange ketting aan elkaar rijgen. De bewoners van deze huizen worden niet oud. De vieze dampen van de langs jakkerende brommers en auto’s blijven in hun luchtpijpen hangen. Toch woont iedereen het liefst langs de kant van de weg. Lang of kort leven, het maakt niet uit. Veel huizen zijn vernieuwd of worden gerenoveerd. De welvaart neemt zichtbaar toe. Maar schijn bedriegt. De voorgevel van een huis is meestal de enige buitenmuur die kleurig is opgeschilderd.

‘Wij houden van eer en aanzien,’ is een vaak gehoorde uitspraak.

We rijden langs een veld met kapokvruchten. Het sneeuwt kapok. Stukken land zijn bekleed met een wit wollen tapijt. Door een vleugje wind dwarrelen duizenden vlokken omhoog en vallen overal neer. De kapokvruchten zijn rijp om geplukt te worden. Verderop loopt een man achter een ploeg, getrokken door een karbouw. De rode vruchtbare vulkanische modder wordt bewerkt om later de nieuwe bibit te planten.

Doornat van het zweet lijkt zijn knokige lijf elk moment in elkaar te storten. Maar hij houdt stug vol. Een Javaan kan hard en lang werken. We stoppen onderweg bij een handkar vol mangga’s, één kilo voor vijftien eurocent. Verderop tien jeruk manis voor veertig eurocent. Een liter drinkwater is duurder dan een liter benzine. Een paar Javaanse vrouwen aan de kant van de weg roepen ons. Ze verkopen iets geels, dat op boter lijkt.

‘Proeven ibu.’ Ze steken me een lepel met het gele spul toe. Ik leg uit dat we net hebben gegeten. Ze begrijpen het en met hun Javaanse fijnzinnigheid, blijven ze glimlachen en trekken zich terug. Toch probeert een vrouw het opnieuw. Ze pakt mijn hand. ‘Handlezen ibu?’

Ik trek hem niet terug en ben geboeid wat ze zal zeggen.

‘Te veel lijnen,’ zegt ze dromerig.

Ze blijft met haar ogen naar mijn hand staren. Dan kijkt ze op en begint met haar kleine kraalogen geheimzinnig rond te draaien. Ik zou willen weten wat ze ziet, maar ze zegt niets. Als we de auto willen instappen, komt een andere vrouw kleine plastic bakjes met boter bij me brengen. Ik stribbel niet tegen, dit is Javaanse gastvrijheid.

Een paar straten verderop delen we de bakjes onder een paar bedelaars uit. Misschien onjuist, maar ik geniet van hun glunderende ogen.

(Verhaal uit Java)

54

Twintigduizend titels

We rijden door de islamitische havenstad Makassar. Het is bloedheet en de droge zwoele wind geeft nauwelijks verkoeling aan de ruim vier miljoen inwoners. De weg is propvol met brommers en het is moeilijk om onze auto tussen de scheurende brommers door te manoeuvreren. We stoppen voor een shopping mall.

Met zeven medepassagiers stap ik de auto uit en we lopen naar de bovenste verdieping van de mall. De grootte van de mall is overrompelend. Onze tassen worden gefouilleerd op de mogelijke aanwezigheid van een bom. Het kost ons vijftien minuten voordat we de boekenzaak bereiken. Met z’n achten gaan we een spannend avontuur aan. In vier dagen moeten we 20.000 boeken met 5.000 titels bij elkaar zien te sprokkelen. Gaan we dat redden? We zoeken de manager van de zaak. We krijgen te horen dat hij zijn voeten wast voor het morgengebed. Zittend op stapels boeken wachten we geduldig op zijn komst. Ik kijk wat om me heen en mijn oog valt op een achtjarig knulletje dat een boekje staat te lezen. Hij lijkt er helemaal in op te gaan. Plotseling maakt hij een beweging met z’n hand en laat het boekje in zijn overhemd zakken. Ik kijk verbaasd en bijt op mijn onderlip. Zie ik het wel goed? Hij pakt een nieuw exemplaar en ook dat boek verdwijnt schielijk in zijn overhemd. Hij pakt een derde boek. Dit boek verdwijnt niet, maar houdt hij koelbloedig in zijn hand. Gemoedelijk loop ik naar hem toe.

‘Vind je het mooi?’ vraag ik en kijk hem diep in de ogen. Hij weet dat ik het weet. Ik zie het aan de blik in zijn ogen. Hij draait heen en weer op zijn hakken, pakt de twee boeken uit zijn overhemd en legt ze terug. Ik tik hem op de schouder.

‘Hier, koop het boek.’ Ik geef hem rupiahs.

Inmiddels is de manager klaar met zijn ochtendgebed.

‘Mijn dag kan niet meer kapot. Het is oké tussen Allah en mij,’ zegt de man glimlachend.

‘Dit zijn zeven leerkrachten die voor vier scholen boeken willen kopen. Ze krijgen een moderne bibliotheek op hun school.’ Ik wijs naar de zeven mannen en vrouwen, zittend op stapels boeken. De manager snapt het en is blij met zo’n grote klant. We spreken af hoe we de inkoop van boeken zullen aanpakken. Helaas, na een uur keren de leerkrachten vermoeid en licht geïrriteerd terug. Voor de meesten is dit niet hun ding. Ze haken af.

Ik leg de manager uit dat ik te hoog heb gegrepen. Hij begrijpt het probleem en stelt vijf jonge medewerkers van zijn zaak aan die me gaan helpen met het verzamelen van de juiste soort boeken. Het zijn net dolle honden en ze beginnen allemaal tegelijk tegen me aan te praten. Ik probeer het systeem van inkopen aan de jonge medewerkers uit te leggen.

We maken een onderverdeling in de keuze van boeken. Ze pakken plastic tassen en beginnen aan hun zoekactie. Maar ik merk dat ieder boek te lang wordt bekeken. De vier dagen worden op deze manier vier maanden. Ik probeer uit te leggen dat ze in de huid van een leerling moeten kruipen. Ze snappen het en de ene na de andere tas met boeken wordt verzameld. Op de eerste inkoopdag verzamelen we met elkaar 4.000 titels. In de namiddag gaan de medewerkers naar huis. Eén meisje blijft tot laat in de avond. Ze vertelt me haar verhaal. Het is een verdrietig verhaal zonder toekomstperspectief. Haar vader is overleden en samen met haar moeder probeert ze als oudste dochter het gezin te onderhouden. Ze heeft geen vast arbeidscontract bij de baas van de boekhandel. Iedere werknemer wordt na twee jaar door een ander vervangen. Het is een systeem dat veel wordt toegepast om zo min mogelijk loon te hoeven betalen. De werkeloosheid is schrijnend.

Als we met de klus klaar zijn geef ik haar geld voor een taxi. Maar voordat ze de boekenzaak uitloopt, houd ik een exemplaar van Harry Potter omhoog.

‘Voor jou.’

‘Maar dat kost een maandsalaris,’ en ze schudt haar hoofd.

Toch pakt ze het boek aan en geeft me een zoen.

‘Ik ga mijn opa voorlezen. Hij is analfabeet, maar dol op voorlezen.’

(Verhaal uit Sulawesi)

55

Traan in mijn oog

We zijn in de stad Makale op Zuid-Sulawesi en rijden het schoolplein van een smp op. De directeur is van een soort die je weinig in Indonesië tegenkomt. Een man met lef en moed, die weet waar hij voor staat. Zijn daadkracht is groot en deze kracht is voelbaar aan de sfeer op zijn school. De leerlingen zijn gedisciplineerd, de school ziet er schoon uit en de toiletten zijn om door een ringetje te halen. Pessimisten vertellen ons dat Indonesische kinderen niet van lezen houden. Deze school bewijst het tegendeel. Een jaar geleden hebben we hier een schoolbibliotheek opgezet. Met knikkende knieën loop ik de trap naar de bibliotheek op. Hoe ziet de bibliotheek eruit? Zullen er al boeken zijn uitgeleend? Ik realiseer me dat het nieuwe barcodesysteem een geweldige klus is voor de twee jonge medewerksters. Ze hebben het voordeel dat de directeur hen ondersteunt en stimuleert. Als ik binnenkom sta ik perplex. Tranen schieten in mijn ogen. Aan de uitleenbalie staan twee rijen leerlingen om hun te lenen boek te laten scannen. Als de twee medewerksters me zien zwaaien ze enthousiast en wijzen trots naar de vrijwel lege boekenkasten. Ik loop naar de grafiek aan de muur en zie dat er gemiddeld tweeduizend boeken per maand worden uitgeleend. Een schoolmeisje dat stil zit te lezen aan een lange tafel kijkt me nieuwsgierig aan. Ze lijkt me leesgierig en ik vraag hoeveel boeken ze de laatste maanden heeft gelezen.

‘Alle Harry Potterboeken heb ik uit,’ zegt ze trots. ‘Nu ben ik begonnen met de boeken over Afghanistan,’ en ze laat me het boek De Vliegeraar van de Afghaans-Amerikaanse schrijver en arts Khaled Hosseini zien.

Een jongen komt naar me toe en vraagt of hij niet twee boeken in drie dagen kan lenen. Ik schud lachend mijn hoofd. ‘Als de school dat doet, komt de bibliotheek helemaal leeg te staan.’

Inmiddels ontstaat er een plannetje in mijn hoofd. Waarom zouden wij volgend jaar deze bibliotheek niet aanvullen met nog eens een paar duizend boeken?

Als de lange rij weg is, loop ik naar de twee medewerksters toe en leg mijn hand op hun schouders. Woorden zijn niet nodig. Ze hebben, dwars tegen de stroom in, gewonnen. En de pessimisten? Ze hebben het gelijk niet aan hun kant. De Indonesische jeugd is dol op lezen, maar er moeten wel boeken zijn.

(Verhaal uit Sulawesi)

56

Vrouwenlevens

Titin en Kira zijn twee doorsnee jonge Indonesische vrouwen. Hun mannen hebben een gemiddeld inkomen en de gezinnen behoren tot de opkomende middenklasse. De vrouwen dragen beiden een islamitische hoofddoek. Ik kom ze tegen in een wisma in het oude centrum van Yogya. Ze zijn er een weekend tussenuit. Beide vrouwen hebben twee kinderen. ‘Een koppel,’ zoals ze het noemen. Een jongetje van zes, een meisje van drie jaar. De echtgenoten hebben een overheidsbaan. Ze kijken mij stralend aan, want een weekendje in de culturele en artistieke stad Yogya is voor hen een buitenkans. De twee vrouwen fascineren me door het rollenspel dat tussen hen en hun echtgenoten plaatsvindt. Het weekend voor de twee jonge gezinnen zit erop. De koffers zijn gepakt en het laatste ontbijt staat klaar. De twee vrouwen gaan met de vier kinderen aan een tafel zitten. Een paar maal draaien de vrouwen zich om en zoeken met hun ogen hun echtgenoten. Vanaf mijn gedekte ontbijttafel kan ik de twee heren in de lobby zien zitten. Ze zien er getrimd, getraind en goed doorvoed uit. Ze zijn in gesprek met twee knappe receptionisten en dagen de dames uit. Ondertussen houden hun vrouwen de kinderen aan de ontbijttafel met moeite in bedwang. Als ze met het zenuwslopende ontbijt klaar zijn, slenteren de heren richting hun echtgenotes en bestellen op hun beurt eten. Zonder enige blijk van verstandhouding sturen zij de kinderen terug naar de hotelkamer. Het ziet ernaar uit dat de heren zonder het gezin hun ontbijt willen nuttigen. Een van de heren geeft zijn vrouw publiekelijk een lichtzinnige sneer. Is dit doorsnee machogedrag? Vanaf mijn tafel kijk ik de mannen aan. Het zijn opgeklopte figuren, die tussen het eten door de ene na de andere sigaret opsteken en intussen met hun mobieltje spelen. Flauwe grappen gaan over de tafel. Een van de kinderen loopt terug naar de ontbijttafel, maar wordt weggestuurd. Eindelijk houdt het luidruchtige gedoe op en slenteren de beide mannen terug naar de hotelkamer. Hun echtgenotes slepen met moeite dozen en koffers naar de uitgang van het hotel. Zelf steken de heren geen vinger uit. Een van de vrouwen heeft een kind op haar arm en een ander kind hangt dreinend aan haar been. Ze vraagt haar man vriendelijk de kamerdeur af te sluiten. Geïrriteerd pakt hij de sleutel en praat intussen onophoudelijk in zijn mobiel. Rokend en telefonerend loopt hij naar zijn auto. De twee vrouwen komen nog even afscheid van me nemen. Ik kan het niet laten en vraag of ze het gedrag van hun echtgenoten niet moeilijk vinden?

‘Ik zou hartstikke kwaad worden. Ze doen net alsof jullie niet bestaan.’ Ik zeg het te fel.

‘Het is moeilijk een Indonesische man te veranderen. Ze willen bediend en vertroeteld worden. Zo zitten onze mannen nu eenmaal in elkaar.’

‘Maar kunnen jullie dat hebben?’

‘We zijn afhankelijk van hen,’ zegt Kira. ‘Het gedrag hebben zij thuis bij hun ouders geleerd. Ze zijn verwend en over het paard getild. Het is een gewoonte geworden.’

‘Is die gewoonte niet te doorbreken?’

‘Kepala batu,’ lachen de beide vrouwen.

‘We houden het vol,’ zegt Titin ‘omdat we met onze vriendinnen een eigen leven hebben. De mannenwereld valt daar buiten.’

Een van de mannen roept dat ze moeten opschieten.

Met open handen geven ze mij een handkus en roepen: ‘Het is niet anders.’

Ik kijk de vrouwen meewarig na.

(Verhaal uit Java)

57

A-status

Het is warm, heel warm. De lucht trilt en auto’s en brommers laten dikke stofwolken op de weg achter. We rijden een schoolerf op. Ibu Jenny, directrice van een sma met 600 leerlingen, staat ons op te wachten. Het is niet normaal in Indonesië dat een vrouw directeur is van een grote school. Ze is een vrouw van orde en discipline. Rechtvaardigheid en eerlijkheid staan hoog in haar vaandel. De school oogt vriendelijk en ziet er goed onderhouden uit. Haar school staat in het stadje Tentena aan het Posomeer in Midden-Sulawesi. In 2001 vond in dit stadje een bloedbad plaats tussen christenen en moslims. De strijd kostte honderden mensen het leven. We zijn in dit district op bezoek om de sma op een hoger niveau te brengen. De school dient als voorbeeld en stimulans voor andere scholen. Er is een lokaal met computers ingericht, leraren zijn opgeleid, een practicum voor scheikunde/natuurkunde is aangeschaft en stroomvoorziening is aangelegd. Ook is er een moderne bibliotheek gekomen. Ibu Jenny is er dolgelukkig mee. Samen met haar team gaat ze enthousiast op eigen benen verder. Tegelijkertijd weet ze dat er nog veel diep ingesleten gewoonten aangepakt moeten worden. Het is gebruikelijk dat een leraar, die geen zin heeft in lesgeven, onaangekondigd thuisblijft. Het is ook de normaalste zaak van de wereld dat je niet naar je werk gaat als je vrouw of kind ziek is. Tijdens een onverwacht rondje door de school blijken in diverse lokalen wel leerlingen, maar geen leraren aanwezig te zijn. De kinderen zitten voor zich uit te staren, in de hoop dat er alsnog lesgegeven gaat worden. Als we later met de directrice praten, zijn het de lage salarissen van de leraren die hierin meespelen. Het is niet vreemd dat je naast de school een bijbaantje zoekt om rond te kunnen komen.

’s Avonds wordt op de deur van ons appartement geklopt. Ibu Jenny heeft een fantastisch bericht. De regering heeft haar school de A-status gegeven. Ze glundert en pakt ons vast. Het betekent dat haar school tot de beste scholen behoort en voldoet aan de door de overheid gestelde eisen. Aan de ene kant zijn wij blij voor haar. Het motiveert haar en het team om door te gaan met de verbetering van het onderwijs. Aan de andere kant begrijpen we niet wat de regering beweegt om een A-status af te geven aan een school waar leraren hun aanwezigheidsplicht verzaken.

Toch feliciteren we ibu Jenny. Ze is een van de weinige vrouwen die haar stem in de mannenwereld durft te laten klinken. Zij durft te gaan voor discipline en eerlijkheid. De A-status motiveert haar, ieder lichtpuntje telt en iedere daad van bewustzijn geeft het leven smaak.

(Verhaal uit Sulawesi)

58

Schone handen

Een kleine en oude Fokker 50 landt in het donker op het vliegveld bij Kupang op het eiland Timor. Een pasgetrouwd Timorees stel haalt ons op. We rijden dwars door Kupang, steegje in steegje uit, op zoek naar iets wat op een hotel lijkt. Vijf verblijfplaatsen met de naam ‘hotel’ zijn te smerig om er de nacht door te brengen. Bij het zesde hotel lijken we te slagen. De jongen achter de balie is niet in ons geïnteresseerd. Het is voor te stellen, want zijn hongerloontje zal hem niet motiveren. Zijn mobieltje is belangrijker en op een schofterige manier keert hij zijn rug naar ons toe en laat ons wachten. Uiteindelijk keert hij zich om en loopt weg.

‘Als ik jouw baas was, zou ik je op staande voet ontslaan,’ roept een van ons hem na. Het helpt niet. Hij lijkt Oost-Indisch doof. We vertrekken zonder dat de jongen iets tegen ons heeft gezegd. We gaan naar een laatste hotel. Het is een slechte en vieze slaapplek, maar we hebben geen keus. Er is geen licht; de gloeilampen zijn uit de fittingen gedraaid. Het toilet loopt door en uit de kraan komt geen water. Een vrolijke jongen probeert ons te helpen. In de moordende warmte zijn we blij met de airco en de stilte. Hier zijn geen brommers en auto’s die met open knalpotten rakelings langs ons heen racen. We slapen goed en gaan in de koelte van de morgen op zoek naar flesjes drinkwater. Hoewel het net licht is, zijn de straten al overvol. Twee heren in pak, spelend met hun mobieltje, botsen keihard tegen me op. Ze kijken me verwijtend aan. De hitte maakt mensen kortaf. Langs de kant van de straat zijn vrouwen in kraampjes en kaki tiga’s druk in de weer met het maken van koffie, thee en sup mie. Veel oudere vrouwen kauwen op een rode sirihpruim. Mannen hangen apathisch onderuit. Jongens met wilde haren zoeken op knetterende brommers hun eigen weg. Hoewel de primaire behoeften als water, elektriciteit, gezondheidszorg en infrastructuur verre van goed zijn te noemen, heeft iedereen een mobieltje. Kupang is een snel groeiende stad met veel nieuwe gebouwen en volle winkelstraten. In het oude gedeelte van de stad zijn goedkope wisma’s om te logeren en oude restaurantjes waar je lekker kunt eten. De nieuwe middenklasse wil hier niet langer wonen. Overal ligt plastic en je moet uitkijken niet over de bananenschillen, etensresten, flesjes en plastic bekers te struikelen. De regering in Jakarta begint hier iets aan te doen. In rap tempo worden oude wijken opgeknapt en nieuwe appartementen gebouwd met prachtig aangelegde parken. De wegen zijn schoner en het vuil wordt opgehaald. Maar achter deze welvaart gaat de vraag schuil hoe het met de veiligheid en de duurzaamheid staat.

‘Wat doen we met de enorme golf jongeren die in ons land op komst is?’ vraagt een ongeruste planoloog. Hij stelt de vraag meer aan zichzelf dan aan ons.

‘Wat gaat er allemaal gebeuren? Wie gaat de grote groep jongeren opvoeden? Als vaders en moeders hun afval gewoon op straat blijven gooien, van wie moeten de kinderen leren dat het niet goed is om hetzelfde te doen als de ouders?’

Hij biedt ons een kop thee aan in een warung.

Als we terugkomen in het hotel worden we verwelkomd door veel muziek. Er is een workshop aan de gang. Leraren van overheidsscholen zijn dol op gesponsorde workshops. Het is pauze en we zoeken een leeg tafeltje. De meeste cursisten hangen aan een prepaid mobieltje. Een leraar komt bij ons zitten en vertelt dat hij Engels doceert op een universiteit. ’s Middags verdient hij bij door in een restaurant te werken. Hij vertelt niet rond te kunnen komen met zijn lerarensalaris. Hij heeft twee kinderen.

‘Als je een kleine man bent, heb je een kruiwagen nodig. Maar die heb ik niet. Het is vechten om te overleven.’

‘Jij verdient het met schone handen.’

Zo had hij het nog niet gezien en glunderend krijg ik een hand.

‘Maar als ik een kans krijg, doe ook ik mee aan de corruptie en het smeergeld. Je wilt toch niet dat je kind honger lijdt?’

Ik kijk de man aan en mompel wat. Je zal maar arm zijn en in een van de meest corrupte landen van de wereld wonen.

(Verhaal uit Timor)

59

Te rijk om dood te gaan

Het is november, het eind van de langdurig droge tijd op het eiland Timor. We rijden door dorre en verschroeide streken. Geen boom is groen en de grond heeft het gezicht van een oude verweerde huid vol rimpels. Vogels zijn er niet, geiten zijn vel over been en honden zwerven mager rond. Onze auto laat een grote stofwolk achter. Steeds dieper wagen wij ons de binnenlanden in. We vragen ons af hoe de mensen in leven kunnen blijven. Het lijkt alsof ieder leven zich in deze streek heeft teruggetrokken. Toch zijn we op weg naar een dorp met meer dan 150 inwoners en achter dit dorp liggen nog tientallen soortgelijke dorpen. We belanden met onze auto in een droogstaand riviertje. Voor ons doemen kleine hutten op. Het blijkt het dorp te zijn waar de bewoners ons verwachten.

We lopen naar een van de hutjes. De wanden zijn van bamboe en de daken zijn bedekt met een gedroogde grassoort. We worden verwelkomd door de kepala desa, een kleine man met een verweerd gezicht en kraaloogjes. Hij pakt met beide handen mijn pols, een teken dat hij blij is ons te zien. De scherpe lijnen in zijn gezicht geven hem aanzien. Hij nodigt ons uit binnen te komen. De hut is verdeeld in drie vertrekken van drie bij drie meter; een woonvertrek, een keuken en een slaapplaats. De vloer is van aangestampte aarde.

Planken op schragen doen dienst als zitbank. Bij de buren worden felgekleurde roze plastic stoeltjes gehaald. Na diverse begroetingen zetten wij onze meegenomen flessen drinkwater en plastic bekers op een ruw tafeltje. Omgekeerd biedt de kepala desa ons een gevlochten doos met sirihpruim aan. In de doos zitten gedroogde specerijenbladeren, toefjes fijngewreven kalk en gedroogde stengels. De mannen in sarong kijken geboeid of wij balletjes van de specerijen maken om er op te kunnen pruimen.

‘Zal ik u helpen?’ vraagt een man met een snor en lachlijntjes bij zijn ogen. Ik vertel hem aarzelend dat ik graag nog even wacht.

‘Het smaakt bitter. U moet er wel aan wennen.’ Hij buigt zich naar me toe en legt een balletje in mijn hand. Vol verwachting wacht hij wat ik doe. Ik leg het balletje op tafel en glimlach hem vriendelijk toe.

De vrouw van de kepala desa zit op een puntje van de bank. Ze heeft acht kinderen. Haar mond is rood en haar lippen staan door de pruim naar voren.

De kepala desa houdt een ontroerend verhaal. Het is de keiharde realiteit.

‘Gezondheidszorg is er nauwelijks. Veel kinderen sterven voor ze één jaar zijn, alleen de sterkste baby’s overleven. Elektriciteit hebben we niet en water halen we uit een bron, even verderop. De regering is ons dorp vergeten,’ zegt hij met een monotone stem.

‘Mijn mensen in de kampong proberen zoveel mogelijk te verbouwen, maar niemand kan ervan bestaan. Het is dagelijks een gevecht op leven en dood. Onze kinderen gaan naar een schooltje in de buurt, maar hun concentratie is nihil. Door ondervoeding raken ze moe en uitgeput. Het voedsel bestaat uit pisang en kangkung.’

De man kijkt ons lijdzaam aan.

‘Af en toe wordt er een loslopende kip geslacht of een ei gebakken,’ vult zijn vrouw aan.

‘Als het feest is eten we eendeneieren en drinken we tuak,’ roept een ander opgetogen.

‘We zijn te arm om te leven, maar te rijk om dood te gaan,’ spot een derde.

Het wordt een kakofonie aan stemmen. Ik kijk de kring van mensen rond. Een troosteloze overlevingstocht zonder licht. Midden in dit dorre land staan de kinderen er vrolijk bij en spelen in het stof hun eigen spel.

(Verhaal uit Timor)

60

Ziel vol liefde

Ze woont haar hele leven al aan de voet van een van de bergen op het eiland Sulawesi. Ze is 38 jaar, heeft drie kinderen en sinds kort geen man meer. Daarnaast heeft ze nog een hond, twee geiten en drie kippen. De natuur om haar heen is van een adembenemende schoonheid. De kleine kampong waar haar huisje staat, ligt diep verscholen in een oksel van krijtrotsen, ravijnen en dichte bossen. Vanuit haar hut kijkt ze uit over een inham aan zee. Haar werkterrein ligt op een steenworp afstand van haar hut. Het is een optrekje van bamboe waar mensen, na een lange autorit, kunnen uitrusten bij een glas thee of een glas kopi tubruk. De hut gaat door voor een warung en ligt langs de enige openbare weg, die als een slang door de bergen kronkelt. Iedere morgen om zes uur klimt ze met haar kinderen uit het dal naar boven, naar haar kleine warung. Haar huisje in het dal is er een als zovele; vier bamboewanden met een dak van gedroogd gras. Hier en daar verschijnen in het dorp bamboehutjes met zinken daken, die schitteren in de felle zon. De moderne tijd kondigt zich aan. Maar bij haar is nog armoede. Twee maanden geleden liep haar man weg om nooit meer terug te komen. Ze moest iets bedenken om te overleven. Ze kon haar drie kinderen niet van honger laten omkomen. Samen met een buurman scharrelde ze bamboestokken en oude verroeste zinkplaten bij elkaar en zette een kleine warung op aan de kant van de weg. Ze is er trots op, apetrots. Haar warung is niet aantrekkelijk voor toeristen. Het telt een houten bankje, twee plastic stoelen en een plank als tafel. Een enkele toerist stopt. Ze vertelt dat toeristen die bij haar eenvoudige warung stoppen geen koffie of thee willen.

‘Ze willen iets koels,’ lacht ze.

‘Maar als ik ze vertel geen koele drankjes te hebben, kijken ze me vol ongeloof aan. Ik begrijp dat niet. Hoe kom ik aan een koelkast?’

‘Je hebt een Indonesische godendrank: kopi tubruk,’ zeggen we tegen haar.

Ze glimlacht blij. Ze vindt dat ze een geweldig restaurantje heeft. Een plat gestampte lemen vloer, gezoete broodjes op een plank en een flesje water voor de dorst.

‘Als ik ’s avonds naar de kampong terugloop, ben ik erg moe, maar tevreden. Ik heb altijd wel een paar voorbijgangers blij gemaakt met mijn drinken.’

Ik kijk naar het tafereel naast me. De hitte in dit onherbergzame gebied is extreem. Regelmatig strijkt de vrouw het zweet van haar voorhoofd. Ze haalt haar peuter uit de slendang en geeft het de borst. Intussen houdt ze de andere twee kinderen nauwlettend in de gaten. Ze ziet me kijken.

‘Mijn ziel zit vol vreugde,’ en ze wijst naar haar hart.

De vrouw is wijs in het relativeren van haar eigen leven. Ze is gelukkig en heeft een ziel vol liefde. Als we wegrijden denk ik nog lang over haar na. Ze heeft een zwaar leven. Iedere avond sluit ze in de schemer haar warung en loopt met de drie kinderen terug naar de hut in het dal om ’s morgens opnieuw op pad te gaan naar haar kraampje aan de weg. Een overlevingstocht onder uiterst primitieve omstandigheden. Toch straalt de vrouw geluk uit.

(Verhaal uit Sulawesi)

61

Straf in Batakland

Door een chauffeur worden we dicht tegen de stoep van een groot scholencomplex gereden. In Indonesië dient een vervoermiddel ervoor om zo min mogelijk te lopen. Op de gevel van de school prijkt een groot wit spandoek met zwarte letters. De schuine letters met lange sierlijke halen laten ons weten: Technisch onderwijs maakt jongens sterk en daadkrachtig en houdt hun geest soepel. Vier leerlingen in grijze schooluniformen komen op ons af. Een jongen struikelt over zijn afgetrapte schoenzool, die er los bij bungelt. Een andere jongen legt snel zijn hand op een gapend gat in de mouw van zijn jasje. Met tegenzin brengen ze ons naar een galerij. Alles lijkt gepland. We hebben nauwelijks een voet op de galerij gezet of uit een van de gangen komt een vrouw met een dienblad vol flesjes drinkwater. In een andere kamer wacht een delegatie leraren ons op. De vier jongens zijn inmiddels spoorloos verdwenen. Zij hebben hun plicht gedaan. De leraren worden voorgesteld. Een man met een donkere bril, een kleine snor en achterover gekamd vettig haar vertelt dat de directeur verhinderd is. ‘Hij is pusing.’

Een andere leraar gestoken in een bruin gekleurd tweedelig pak vertelt dat hij masuk angin heeft. Hij wijst op zijn buik en vraagt of ik misschien tabletten bij me heb. De buik ziet er inderdaad behoorlijk opgezet uit. Masuk angin is volksziekte nummer één in Indonesië en het is een publiek geheim dat de ziekte wordt gebruikt voor allerlei kwalen. Na een poosje komt de directeur alsnog binnen. Ook hij ziet er opgeblazen uit en vertelt dat zijn aderen zijn verzuurd. Tijdens de pauze zoek ik een toilet. De urinelucht brengt mij moeiteloos naar de plek. Ik maak een omweg door de gangen van het gebouw. Bij een openstaande deur hoor ik vreemde geluiden. Nieuwsgierig blijf ik staan. Door de kier van de deur zie ik een ongewoon tafereel. Boven de deur prijkt een bordje met Kamar Umum. Mijn blik dwaalt door de kamer. Tegen de linkerwand zit een oudere vrouw in een versleten rotanstoel. Ze heeft geen voortanden en wacht stil. Ik blijf weifelend staan. Mag ik wel naar binnen? Het liefst wil ik ervandoor gaan, maar iets houdt me tegen. Ik waag me over de drempel. Verderop in de ruimte zit achter een bureau een wat oudere man. Er staat een radio aan. Niemand lijkt onder de indruk van wat er in de hoek van het vertrek gebeurt. Opnieuw klinkt er een luide kreet. Ik sta aan de grond genageld en blijf naast de vrijwel tandeloze vrouw staan. Ze haalt haar schouders op. In de hoek van het vertrek staart een groep jongens naar de grond. De leraar die voor de groep staat, kijkt om. Even lijkt hij van mijn aanwezigheid te schrikken. Maar schijn bedriegt. Hij gaat door waarmee hij bezig is. De spieren van zijn mond staan samengetrokken, zijn ogen zijn hard en zijn houding is er een van aanvallende boosheid. Hij roept opnieuw een naam. Een jongen loopt aarzelend op hem af. Met één hand grijpt de leraar hem bij z’n overhemd en trekt hem naar zich toe. De man brengt zijn gezicht ter hoogte van de ogen van de bange knaap. Hij sist een aantal onhoorbare zinnen en duwt de jongen achteruit. De jongen wankelt, maar opnieuw pakt hij de knaap vast en knijpt hem in zijn wang. Met zijn vlakke hand geeft hij twee kletsende klappen op de andere wang. Beschaamd en met twee rode wangen loopt de verbolgen knaap met hangende schouders naar de deur. Alle jongens krijgen een beurt. Ik ga naast de leraar staan en kijk hem van opzij aan.

‘Sorry,’ zegt hij. ‘U moet het begrijpen. Ze zijn regelmatig te laat en sommigen hebben gespijbeld. Ze moeten hard aangepakt worden, anders luisteren ze niet.’ Hij knakt zijn vingers en springt zenuwachtig van de ene op de andere voet.

Hij weet dat het niet klopt wat hij doet. Volgens in -gewijden zijn dit soort straffen nog mild in het Batak-land.

‘U kunt dit toch niet doen. Er zijn andere manieren,’ zeg ik zacht.

‘Praten helpt niet,’ zegt de man streng.

‘En luisteren? Hebben ze u verteld waarom ze spijbelen?’ Ik wijs naar de jongens die er gelaten bij staan.

‘Zij moeten luisteren, niet ik,’ zegt de man wrevelig.

‘Luisteren is levenskunst voor ons allemaal.’

De man kijkt me bedachtzaam aan.

‘Kom, laten we even gaan zitten en erover praten,’ zegt de man plotseling tegen de jongens.

En tegen mij: ‘Een Batak mag bekend staan als een stijfkop, luisteren kan hij goed.’

(Verhaal uit Sumatra)

62

Steentjes aaien

Rijdend van oost naar west langs de kust van het eiland Flores, doen we een vreemde ontdekking. Honderden witte jutezakken met blauwe steentjes staan aan de kant van de weg. We stappen uit en ik raak in gesprek met een paar vrouwen. Ze zijn over de zeventig, getaand door de zon en knokig van lijf en leden. Hun broze botten zien eruit als breekbare twijgjes. Ze kijken vrolijk naar me en gebaren vriendelijk bij hen te komen zitten. Ik wijs naar de honderden hoopjes blauwachtige steentjes die verspreid op het strand liggen. Ze zijn gesorteerd op maat en kleur.

‘Ze wachten op een aai van ons,’ verklaart een van de vrouwen opgetogen.

Ze vertellen dat ze hun hele leven steentjes zoeken en aaien. Blauwachtige steentjes die tussen het zand op de stranden liggen. Iedere dag spoelt de zee weer nieuwe steentjes aan. Eén emmer steentjes levert 5.000 rupiah (0,40 eurocent) op.

‘Als we hard werken, kunnen we vier tot vijf emmers per dag ophalen.’

‘Maar waarom aaien jullie de steentjes?’ vraag ik verbaasd.

‘De jongeren zoeken de steentjes en wij aaien ze,’ zegt een vrouw. Ze kijkt me ondeugend aan.

Na goed luisteren kom ik erachter dat ze met aaien bedoelen dat ze de steentjes selecteren. Ik kijk naar de hopen steentjes die om de oude vrouwen heen liggen.

‘Ieder steentje kan een parel zijn. Maar dat weet je nooit. Alleen pareltjes komen door de selectie heen,’ lachen ze.

‘Voelen jullie aan iedere steen? Zijn al deze steentjes door jullie handen heengegaan?’ vraag ik ongelovig. Ze knikken trots.

‘Geen steentje gaat dit land uit, zonder dat het door onze vingers is gegaan.’

‘Kunt u mij laten zien welk steentje de selectie niet heeft gehaald?’

Eén van de vrouwen staat moeizaam op. Haar botten kraken. Ze haalt een zak met een rode band naar zich toe. ‘Deze steentjes zijn geen pareltjes. Ze zijn te gewoon,’ legt ze uit.

Ze legt een steentje in mijn hand. Ik wil kijken, maar ze beveelt me mijn ogen te sluiten. Ze pakt ook mijn andere hand en legt er een steentje in.

‘Voelt u het verschil?’

Helaas, ze voelen identiek. Maar volgens de vrouw heb ik in mijn linkerhand een pareltje en in mijn rechterhand een afgedankt steentje. De vrouwen gaan weer aan het werk en met snelle bewegingen laten ze de steentjes door hun hand glijden. Ik kan hun bewegingen nauwelijks met mijn ogen volgen. De meeste steentjes verdwijnen in een zak bestemd voor de pareltjes. Een enkeling is te gewoon en gaat in de zak met de rode band.

‘Australiërs willen pareltjes aan hun huis en geen gewone stenen,’ leggen ze me uit. ‘De gegoede burgers in Australië voorzien de gevels van hun huizen met onze steentjes.’

Er stopt een vrachtauto en een man met een geel T-shirt draagt de volle zakken naar de truck. Volgende week zullen duizenden zakken verscheept worden naar Australië. Als de truck wegrijdt loopt de man met het gele T-shirt naar het strand. Ik loop met hem mee. Groepen schoolkinderen hebben emmers vol steentjes geraapt en wachten op geld. Hij betaalt de kinderen stuk voor stuk uit, naar gelang de hoeveelheid steentjes. Luid joelend rennen ze huiswaarts. De vrouwen zwaaien naar ons, als we wegrijden.

De stiekem opgevangen woorden: ‘Jullie westerlingen hebben geen aaivermogen’, zoemen na in onze oren.

(Verhaal uit Flores)

63

Edele liefde

Frater Tarsi is een goedmoedige dertiger. Hij lacht graag en ziet ieder kind als een parel. Hij werkt in een tehuis voor kinderen met een beperking en nodigt ons uit een dag met hem mee te gaan. Op school zitten 89 kinderen en in het tehuis 39. We kopen honderd zakjes kroepoek, in allerlei soorten en maten. Als ik het huis binnenloop, staan de kinderen ons op te wachten. De een zit in een oude rolstoel, een ander kind loopt met gekromde benen of zwaait met een half verlamde arm. Een kind met het syndroom van Down kijkt ons met grote ogen aan en een meisje met een verwrongen gezichtje schuurt langs mijn arm.

‘Al deze kinderen zijn te vondeling gelegd,’ zegt frater Tarsi. Ik huiver.

‘In Indonesië is dat geen strafbaar feit. Nog niet zo lang geleden heeft het Indonesische parlement unaniem een merkwaardig wetsvoorstel aangenomen: invaliden moeten met een symbool herkenbaar zijn,’ legt Tarsi uit.

‘Toen hier veel vragen over kwamen maakte de Indonesische wetgever zich ervanaf met de woorden, dat gehandicapten beschermd moeten worden.’

Frater Tarsi is kwaad over dit wetsvoorstel.

‘Mensen met een ernstige beperking tellen niet mee. Ze krijgen een “Jodenster” en moeten worden opgeborgen,’ protesteert hij.

Het is algemeen bekend dat de Indonesische samenleving moeite blijft houden met gehandicapten. Het is een soort schandvlek op het bestaan van een familie of gezin.

Als ik in de eetzaal sta, probeert een jongetje van acht jaar op mijn rug te klimmen. Een ander kereltje blijft onophoudelijk naast me lopen. Een meisje schuifelt gekromd over de cementen vloer en wil op de schoot van mijn maatje klimmen. Alle kinderen zijn hongerig op zoek naar aandacht en liefde. Anna van twaalf zit in een rolstoel en heeft over haar hele lijfje jeuk. Ik haal een tube zalf uit mijn tas en smeer haar in. De leidster vertelt dat de meeste kinderen niet weten wie hun ouders zijn. Ze zijn al als baby op de drempel van het tehuis gelegd.

Anna is geboren met het syndroom van Down en werd als baby weggestopt. Een katholieke zuster haalde haar uit een kist met stro. Ze was drie jaar en nooit de kist uit geweest. Haar ouders zagen haar handicap als een straf van God. Nu op haar twaalfde mag ze ieder weekend naar een oud Chinees echtpaar. Ze zijn dol op haar en omgekeerd Anna op hen. We brengen haar met de auto naar het echtpaar. Ze zingt onderweg het ene na het andere lied, pakt mijn hand en sabbelt op een van mijn vingers.

Weeshuis Edele liefde, zoals het tehuis heet, is 25 jaar geleden opgezet door acht vrouwen met een groot hart en een dikke portemonnee. Liefde, aandacht en schoonheid zijn de basisprincipes van het huis. Je kunt zien dat het leven op deze plek prettig is. De kinderen mogen in hun gebrekkigheid en kleinheid zijn wie ze zijn.

Toch is het de vraag of dit huis overlevingskansen heeft. Er is een groot probleem. De acht vrouwen zijn achter in de zestig. Voor een Indonesische vrouw is dat een zeer respectabele leeftijd. Wat gaat er gebeuren als de dames er niet meer zijn? De basisvoorwaarden zijn geleerd, maar hoe kan dit tehuis in de toekomst op eigen benen verder? Is er geld en ruimte om kleine bedrijfjes voor de oudere gehandicapten op te zetten? Er is een kaarsenwerkplaats, maar hotels in de omgeving zijn kritisch. Ze kopen liever geen spullen die door gehandicapten zijn gemaakt. Een zeepbedrijfje is gestart. Trots laten de jongeren stukjes zeep zien. Maar de bevolking wil geen zeep gemaakt door gehandicapte jongeren.

Als we door de tuin lopen zien we drie jongens gehurkt bij een visvijver. Ze hebben veertig vissen grootgebracht en frater Tarsi heeft ze op de markt verkocht. Deze keer heeft hij niet verteld dat gehandicapte jongeren ze hebben gevoerd en grootgebracht. Als we aan het eind van de middag vertrekken, stopt een meisje een briefje in mijn hand. In de auto vouw ik het open en lees in hanenpoten: ‘Komen jullie alsjeblieft terug.’

Later verneem ik dat veel mensen na een bezoek beloven terug te komen, maar weinigen hun belofte nakomen.

(Verhaal uit Sumatra)

64

Overlevingskunst

Na aankomst op het vliegveld in Medan word ik opgewacht door een auto met chauffeur. De hitte is enorm en onze kleding is doornat. De man achter het stuur is een grote kerel. Hij kijkt nors en zijn hoofd is kaal. Zijn armen zitten vol tattoos. Hij heeft spierballen en een behoorlijk buikje. Tussen zijn lippen hangt een halve sigaret. Uit de taxi komt keiharde rockmuziek. Vriendelijk vraag ik of de muziek iets zachter mag en of hij niet wil roken in de auto. De man springt bijna uit zijn vel en begint in het Bataks tegen me te bulderen. Hij duwt me de auto in, gooit de autodeur achter me dicht en scheurt weg. Ik voel me onbehaaglijk. In het verkeer gedraagt de man zich onbeschoft. Hij drukt voortdurend op zijn claxon en rijdt bumper aan bumper. Ik vraag hem vriendelijk langzamer te rijden. Na een poosje komt hij met gierende remmen tot stilstand.

‘Zo, heeft u nu uw zin?’ vraagt hij dreigend.

Ik kijk naar buiten en zie dat hij bij een soort taxiplaats is gestopt. Hij stapt uit en haalt een man op die hij achter het stuur laat zitten. Zelf kruipt hij bij me achterin de auto, maar ik sta het niet toe en ga de auto uit. Zonder mij kunnen ze niet vertrekken.

De man merkt dat ik het meen. Hij zegt iets onverstaanbaars tegen de man voorin en loopt kwaad weg. Ik begrijp het allemaal niet, maar ga weer achterin de auto zitten. De nieuwe chauffeur is een goedmoedig mens. We zijn ruim drie uur aan elkaar overgeleverd en er ontspint zich een leuk gesprek. Hij ergert zich aan de corruptie in zijn land en de corrupte ambtenaren. Aan de hand van voorbeelden toont hij het ware gezicht van machthebbers in zijn land. Ook de leiders van de kerk ontkomen niet aan zijn kritiek. Intussen laat ik de straatbeelden aan mij voorbij gaan. Voor ons rijdt een busje. Het zit niet alleen vol passagiers, maar in allerlei houdingen hangen kippen met hun poten vastgebonden aan de zijkanten van de auto. Hun kammen en vleugels waaien in de wind. Zelfs aan de zijspiegeltjes hangen de arme dieren. Bovenop de auto liggen twee varkens en dwars over hen heen een stel geiten en honden. Tussen het gefladder door zie ik twee jongens die met een arm aan de bus hangen en met de andere arm het gevogelte tot kalmte manen.

Mijn opstandige boosheid over de eerste chauffeur is weggeëbd. Ik moet zachtjes lachen, als de chauffeur blijft doorpraten over de corruptie in zijn land. Halverwege de rit pauzeert hij bij een warung. We lopen naar een jongen die gebakken tahu en tempé verkoopt. Tussen de happen door vraag ik hem hoe hij ertoe komt dit werk te doen.

‘Dat vragen mijn vrienden ook,’ zegt hij lachend. ‘Ze vinden het stom dat ik me druk maak. Maar ik wil mijn handen laten wapperen.’

Hij vertelt dat er nauwelijks werk te vinden is en daarom zelf iets is begonnen.

’s Morgens sta ik om vijf uur op. De satéstokjes maak ik zelf en de tahu bak ik samen met mijn moeder.’

‘Hoeveel verdien je op een dag?’

‘Dertigduizend rupiah’ (drie euro).

Hij zegt dat het genoeg is om zijn ouders in leven te houden. Kinderen zijn het pensioen van de ouders.

Iets verderop staat een oudere man. Hij verkoopt stukjes papaya en kwee kelapa in plastic zakjes. Hij verdient twee euro per dag en betaalt met het geld het ziekenhuis en de medicijnen voor zijn vrouw die borstkanker heeft. Als we verder rijden stopt de chauffeur op een brug. Hij wijst naar de rivier onder ons, die vrijwel droog staat. Het moet in de regentijd een grote rivier zijn. In de droge tijd staat de rivier droog en wordt de bodem gebruikt om de kledingstukken te drogen. Zover ik kan kijken, liggen gekleurde sarongs en baju’s in alle soorten en maten uitgespreid op het grint en de keien van de rivierbodem. We rijden verder. Kilometers lange rubberplantages gaan aan ons voorbij. De vervallen villa’s in de plantages zijn stille getuigen van rijke ondernemers die ooit in weelde leefden. De chauffeur gaat onverminderd glimlachend door met zijn gemopper over het corrupte ziekelijke systeem.

‘In dit gebied hebben ze een paar weken geleden een oude vrouw in de gevangenis gezet. Ze had honger en stal een kam pisangs uit de tuin van een rijke ambtenaar. Het is toch mensonterend zo’n arm mens op te sluiten.’ De man kijkt me aan alsof ik het ben die de vrouw heeft berecht.

‘Stelen mag toch niet?’

De man ontploft bijna.

‘U snapt er niets van. Kijk naar de ministers in Jakarta die duizend keer meer stelen. Niet van de rijken, maar van de kleine man. Alles is toch corruptie bij ons. Ons land is ziek. Hartstikke ziek.’

Hij roffelt boos met zijn handen op het stuur.

Aan het eind van de rit betaal ik de man. Hij vraagt 300.000 rupiah (vijfentwintig euro). Ik kijk stiekem op de meter, die op 220.000 rupiah staat.

‘Is dit geen corruptie?’ vraag ik hem en ik wijs naar de meter.

Lachend steekt hij het geld in zijn zak.

‘Nee,’ zegt hij glimlachend, ‘dit is overlevingskunst.’

(Verhaal uit Sumatra)

65

Verslaafd

Twee jongens zitten op een bank tegen een grauwe muur. De een friemelt aan zijn grote teen en de ander kijkt afwachtend om zich heen. Ze zijn allebei zestien jaar, de een is groot en gespierd, de ander klein en schriel. Iets aan de jongens doet vermoeden dat ze moeilijkheden hebben. Ongemerkt leg ik mijn hand op de schouder van de kleinste jongen. Hij noemt zich James. Zijn ogen liggen diep in de kassen, zijn huid ziet grauw en zijn haar vertoont kale plekken. De broek, die hij heeft vastgebonden met een touw, lubbert om zijn benen. Zijn T-shirt is vaal van het wassen. De zwarte nagelriemen vertellen dat hij geen zeep gebruikt. Marcel is robuuster. Hij ziet er veel gezonder uit, maar ook bij hem klopt er iets niet. In zijn ogen lees ik een groot verdriet en zijn schouders hangen zo diep naar beneden dat zijn hoofd topzwaar lijkt. Zijn benen zitten vol lelijke littekens. Ook op zijn arm zie ik een zichtbaar overblijfsel van een wond. James schuift iets op en ik ga tussen de twee jongens zitten. Ze beginnen zomaar wat te praten. James komt uit een verafgelegen eiland en Marcel van het eiland Samosir. Ze zijn door hun ouders naar het internaat van de fraters gestuurd, ver weg van huis. Ze volgen de sma. Als ik vraag waarom ze hier op een bankje in de biara bij de fraters zitten en niet in het internaat wijzen ze naar de gesloten deur van het gebouw achter ons.

‘We mogen niet naar het internaat. We staan onder curatele.’

Ik wijs naar de littekens op de benen van Marcel.

‘Geslagen met een stuk hout,’ mompelt hij uiteindelijk. Hij tilt zijn broek hoger op. Vuurrode plekken met een dun vliesje liggen verspreid op zijn benen.

‘Mijn vader sloeg me met een stuk hout. Nooit deed ik iets goed.’

De jongen staart grimmig voor zich uit.

‘Jij had tenminste nog een vader. De mijne was er nooit,’ bromt James. Het is lang stil.

‘Maar waarom slapen jullie niet in het internaat maar in een kamer bij de fraters?’ probeer ik nog een keer.

‘We zijn hier verslaafd binnengekomen. Onze ouders werken en wonen in Maleisië. We kwamen in een straatbende terecht. Onze grootouders hebben ons naar het internaat gestuurd. James kijkt me met z’n holle ogen aan en Marcel zegt: ‘De fraters helpen ons af te kicken.’

Ik staar peinzend voor me uit. Is er toekomst voor deze jongens? Zullen zij ooit kunnen dromen? Is de pijn die hun is aangedaan niet groter dan de hoop? Wat moeten deze jongens die aan de onderkant van de maatschappelijke ladder zitten en geen enkel perspectief hebben? Als pubers zijn ze gemanipuleerd, gedrild en geslagen. Hun vooruitzichten zijn miserabel. Als ze zouden willen dan nog hebben ze bijna geen kans. Wat zouden deze jongens eigenlijk willen? Hoe zien ze hun toekomst?

‘Gaat het afkicken lukken?’ vraag ik voorzichtig.

Ik schrik van het antwoord: ‘Het moet wel, want ik wil frater worden,’ zegt James. ‘Het is voor mij de enige kans om aan de rottigheid te ontkomen.’

Marcel is niet snel met een antwoord. Hij blijft voor zich uit staren.

‘Ik heb geen plannen,’ zegt hij. ‘Als ik afgekickt ben, kijk ik wel verder. Frater word ik niet. Misschien dat ik terugga naar het eiland Samosir en taxichauffeur word.’

We slaan onze handen tegen elkaar.

(Verhaal uit Sumatra)

66

Ibu Asrama

Ik sta voor een vermolmde dichte deur en zoek tevergeefs naar een bel, knop of deurkruk. Uiteindelijk klop ik op de deur. Het blijft stil. Ik probeer het opnieuw. Ik loop naar een open venster met tralies van kippengaas. Een oud smoezelig gordijntje wappert zachtjes heen en weer. Juist als ik me wil omkeren, gaat de deur open.

‘Bent u de moeder van het internaat?’ vraag ik en buig me naar voren.

De deur wordt verder geopend. Ik geef de vrouw een hand. Het moet ooit een beeldschone vrouw zijn geweest. Ze heeft een mooi gevormd lijf. Haar gezicht met de hoge jukbeenderen staat vrolijk. Ze heeft een lange pollepel in haar rechterhand en met haar linkerhand haalt ze een sliertje pikzwart haar uit haar gezicht. Ze zal niet ouder zijn dan veertig jaar. Haar donkere ogen nemen me nieuwsgierig op. Zachtjes trekt ze me het huis in en doet de deur zorgvuldig achter me dicht. Mijn ogen moeten wennen aan de duisternis. Tegen de muur staat een ijzeren ledikant met een dun matras. In de hoek een stoel met een kapotte rieten zitting. Aan de zolder hangt een klein peertje. Een magere kat schuift op de cementen vloer langs mijn benen. De kamer ziet er proper uit. De muren zijn leeg op een klein schilderij na. Er staat een schaapherder op die met zijn staf tussen de schapen loopt. De vrouw ziet mij kijken en zegt: ‘Ik ben christen.’ Ze bedoelt te zeggen dat ze niet rooms-katholiek, maar protestant is. Ze heeft nog steeds mijn hand vast en trekt me mee naar een kale ruimte. Het vertrek dat ik binnenstap lijkt een stal zonder dieren. Door een klein raam valt een strookje zonlicht naar binnen. Het is er benauwd warm. In één van de hoeken staat op een houtvuur een pan met water te koken. Midden in de ruimte staat een grote wajan op stenen waaronder een houtvuur zachtjes knettert. In de olie drijven plakken tempé. De cementen vloer staat vol met potten, pannen en emmers. De vrouw laat mijn hand los en hurkt naast het houtvuur. Ze gebaart me naast haar te komen zitten. Met een lepel keert ze handig de tempé om. Ze vertelt dat ze moeder van het asrama is. Ze wijst naar een lang, laag, houten gebouw in de hoek van het terrein.

‘Jongens uit verafgelegen kampongs wonen hier. Hun ouders zijn arme plantagearbeiders. Ze kunnen nauwelijks het schoolgeld betalen.’

Ik vraag hoeveel ze moeten betalen en hoe vaak de jongens naar huis gaan.

‘Met kerst gaan ze één week naar huis en ze betalen vijf euro per maand voor kost en inwoning.’

Als we opstaan, zoekt de vrouw opnieuw mijn hand en brengt me naar een laag en lang gebouw. In vier ruimten, gescheiden door bamboewanden, liggen op de vloer gevlochten matten.

‘Dit is de plek waar de jongens slapen.’

‘Ik geloof niet dat ik in slaap zou vallen op zo’n harde vloer,’ zeg ik.

De vrouw glimlacht. ‘Ze zijn het gewend.’

Ik kijk naar overhemden die aan spijkers in de wand hangen. Ramen zijn er niet.

‘Is dit alles wat de jongens hebben?’

Ik zie geen kasten, tafels of stoelen. De vrouw haalt achteloos haar schouders op.

‘Is het niet benauwd om hier te slapen?’

‘In het dak zitten genoeg gaten voor zuurstof.’

Ik kijk omhoog en zie door de verroeste en lekke zinkplaten de blauwe lucht.

‘Zorgt u alleen voor de jongens?’

‘Ik ben moeder voor 56 jongens.’

Ik vraag me af hoe deze vrouw in haar eentje 56 ruwe, zachte, moeilijke, gemakkelijke, domme en intelligente jongens kan opvoeden. Het zijn geen jongens die zich vermaken achter een televisie of met een computer. Ook kunnen deze jongens niet naar de stad om een filmpje te pikken. Ze ziet de vraag op mijn gezicht.

‘Luxe maakt het leven ingewikkeld. Soberheid houdt het leven eenvoudig,’ zegt ze.

(Verhaal uit Sumatra)

67

Dood of leven

Steeds keren mijn gedachten naar haar terug. Doris is 49 jaar en moeder van zes kinderen. We kennen elkaar al tien jaar en deze week zet ze haar huis weer voor ons open. Als baby is ze door haar ouders achtergelaten en door een ongetrouwde vrouw in de armen gesloten. Nu runt ze in haar eentje een klein hotel in een stadje op Midden-Sulawesi. Met een zachte, vermoeide glimlach vertelt ze over haar man. Op hun gezin ligt een smet, die nauwelijks is te dragen. Het lijkt een gelogen waarheid waar ze in terechtgekomen is. Maar het is pure realiteit.

‘Hoe kan ik in een hel leven met een hart dat God toebehoort?’

Dat is de vraag die ze mij stelt.

‘We waren gelukkig tot het noodlot toesloeg. Mijn man werd van de ene op de andere dag een moordenaar. Ik begrijp niet hoe dit kon gebeuren. Was het mata gelap? Of was het een geplande actie waar ik niets van wist?’

Acht jaar geleden raakte haar man als belijdend christen betrokken bij het strijdtoneel tussen islamieten en christenen.

‘Hij heeft ze gedood. Hij heeft bloed aan zijn handen.’ Haar stem klinkt schril. Ze huilt, diep en lang. Ik ken haar man. Hij leek een trouw en eerlijk mens. Een man die geen vlieg kwaad zou doen en toch heeft hij zich in blinde woede aan levens vergrepen. Vijf jaar heeft hij vastgezeten. Drie van zijn medegevangenen hebben de doodstraf gekregen en zijn geëxecuteerd. Sinds een jaar is hij vrij, maar hij heeft tot nu toe nog geen woord gesproken.

In de tuin van hun huis ontmoet ik Doris en haar man. Er ligt een diepe pijn op het gezicht van haar man en zijn ogen staan verdrietig. Ze kijkt hem liefdevol aan. Tranen schieten in zijn ogen. Ze vertelt me dat ze iedere avond zijn nek masseert en hem verhalen vertelt. Ze zingt als hij verdrietig is.

‘Mijn liederen werken als balsem op zijn gekneusde hart.’ Haar man knikt bevestigend.

‘Er komt een tijd dat het gif langzaam uit je bloed wegsijpelt en je vleugels krijgt om weer te kunnen vliegen.’ Ze geeft hem een aai over zijn gezicht.

Hij schudt heftig zijn hoofd. Dit kan en wil hij niet geloven.

Op een papiertje schrijft hij: ‘Moord is en blijft moord. Hoe kan ik de beul in mezelf bevrijden?’

Hoe kan een mens met zo’n schuld leven?

Hij schrijft: ‘Zelfs mijn eigen kinderen haten me. Ik zou een totaal ander mens willen zijn.’

Het is stil, heel lang. Ik ga naar mijn kamer. De volgende dag ligt er ook een papiertje op mijn tafel. ‘Hoe kan ik van een Judasfiguur veranderen in een Petrusman?’

Als ik hem ’s middags door de tuin zie lopen, doet hij iets wat hij al zeven jaar heeft nagelaten; hij loopt niet op blote voeten, maar op slippers. Ook Doris ziet het.

‘Hij heeft gevangengezeten en zichzelf gegijzeld. Zou dit een teken zijn dat hij aan het ontsnappen is?’

‘Jouw liefde voor hem zal ooit overwinnen,’ zeg ik voorzichtig.

Er ligt een nieuw briefje op tafel. ‘Vannacht geen bloed, geen gevangenis en geen haat in mijn dromen.’ Doris laat het me lezen.

‘Zijn hardheid begint te smelten en zijn koude hart wordt langzaam warm,’ zegt ze.

Later zie ik ze samen op een bank zitten. Zijn handen rusten in die van Doris.

(Verhaal uit Sulawesi)

68

Heri zoekt zijn moeder

Heri is acht jaar. Hij heeft pikzwart haar, donkerbruine ogen en is voor zijn leeftijd behoorlijk lang. Heri ziet er treurig uit, zijn schouders hangen naar beneden. Hij kijkt schichtig om zich heen. Ik sta met hem in een kleine toko.

In zijn jonge leven heeft hij al te veel meegemaakt. Twee jaar geleden is zijn vader overleden en nauwelijks een jaar later zijn moeder. Zijn twee kleine zusjes zijn naar een ander eiland gebracht. Hij heeft ze nooit meer gezien. Zelf werd hij door een oom meegenomen. Na dagen lopen, kwam hij in een dorpje hoog in de bergen terecht. Zijn oom heeft er een klein huis van bamboe. Een vrouw en kinderen heeft de man niet. Wel veel varkens. Zijn oom praatte nauwelijks met hem. Heri moest groenten zoeken voor de varkens. Eén keer per dag gaf zijn oom hem een bord rijst.

Na drie maanden zei de man: ‘Ik breng je terug naar het dal. Laat iemand anders maar voor je zorgen. Het heeft al te lang geduurd.’

Heri schrok van die opmerking en keek zijn oom bang aan. Waar moest hij heen? Wie wilde hem hebben? Hij dacht aan zijn moeder, die plotseling dood was gegaan. Ze lag opgerold in een mat. Toen hij naast de lijkrol stond, zag hij dat haar tenen blauw waren. Hij vond het eng. Een buurvrouw duwde hem weg. Hij kon niet geloven dat ze dood was.

Toen zijn oom hem beneden naar het dorp bracht, kwamen ze bij de rivier die er doorheen stroomde.

‘Daar aan de overkant ligt een huis waar ze je graag willen hebben.’

Zijn oom wees met zijn vinger in de richting van een donker lang gebouw.

Toen ze dichterbij kwamen, zag Heri een breed huis met hoge ramen. Om het huis stonden pisang- en avocadobomen. Hij zag een hoge muur en hoorde varkens knorren. In de opening van de deur stond een jonge vrouw. Ze was klein en mager.

‘Een jongen voor jullie huis,’ hoorde hij zijn oom zeggen.

‘Ik weet niet wat ik met dit kind moet. Zijn ouders zijn dood.’

Hij duwde Heri in de richting van de jonge vrouw. Heri wilde wat zeggen, maar zijn oom had zich al omgedraaid en was verdwenen.

De vrouw pakte hem zacht bij zijn schouder. Ze keek hem lief aan en stelde hem gerust. Door een groot raam zag hij veel kinderen aan tafels zitten. Hij huiverde. Hij voelde zich zielsalleen en verlaten. Hij greep zich vast aan de rok van de vrouw. Ze aaide hem over het hoofd. Het leek wel alsof ze zijn hart streelde. Zou hij hier gelukkig worden? Maar na twee maanden was hij nog steeds doodongelukkig. Hij wilde naar zijn moeder toe. Op een avond verliet hij in het donker stiekem het huis. Hij dwaalde door het stadje en zocht in straten, steegjes en op markten naar zijn moeder. Van moeheid viel hij ergens aan de kant van de weg in slaap. Dat gebeurde niet één keer, maar vele nachten achtereen. Iedere nacht ging de vrouw uit het weeshuis hem zoeken en bracht hem steeds weer terug in het weeshuis. Nooit was ze boos. Ze hielp hem uitkleden en bleef wachten tot hij op zijn tikar in slaap viel.

‘Wordt u niet moe van mij?’ vroeg Heri op een dag aan de vrouw. Ze pakte zijn gezicht en keek hem in de ogen.

‘Ik wacht tot jij je moeder hebt gevonden.’

‘Ik heb een nieuwe moeder gevonden.’ Er klonk een snik in zijn stem toen hij de hand van de vrouw pakte.

(Verhaal uit Sulawesi)

69

Liefde en dood

Het is een mooie tropische dag, met af en toe een koel briesje. Vandaag wordt in heel Indonesië Chinees Nieuwjaar gevierd. Dit jaar staat het konijn centraal als heilig dier. Alle scholen en openbare gebouwen zijn gesloten. Op de weg is het druk, de mensen trekken er op hun vrije dag op uit. Ook wij. We willen de actieve vulkaan Merapi beklimmen. Vanaf een afstand staart hij ons al dagen dreigend aan. Niemand houdt er rekening mee, maar iedereen weet dat de vulkaan elk moment nieuwe hitte-wolken van dood en verderf kan spuwen. Nog niet zo lang geleden deed ze dat weer en kwamen er een paar honderd mensen om het leven. Onder de doden was ook grootvader Mbah Marijan, die als sultan van Jogyakarta aangewezen was om hoeder te zijn van de spirituele geesten die op de berg huisden. Mbah Marijan was voor bepaalde mensen een soort guru. Er werd veel waarde gehecht aan zijn contact met de wereld van de geesten. Op zijn Facebookpagina had Marijan meer dan 30.000 volgers. Het geloof in de hoeder van de berg was gebaseerd op kejawen, een mengeling van islam, christendom, boeddhisme en hindoeïsme. Helaas kwam de man op deze berg om het leven.

Tot vlakbij de pas gestolde lava laten we de auto achter en gaan lopend verder. Nauwelijks hebben we honderd meter gelopen of er doemt een immens kale vlakte voor ons op.

Als we dichterbij komen, blijven we met een schok staan. Een maanlandschap gaapt ons aan. Omgewoelde aarde, zwartgeblakerde bomen en uitgespuwde huizenhoge steenblokken vertellen ons dat hier, nog niet zo lang geleden, een ramp heeft plaatsgevonden. Er heeft zich een krachtenspel afgespeeld dat het menselijk denkvermogen te boven gaat. In het verkoolde zwarte landschap steekt de geblakerde kruin van een kokospalm als een stille getuige recht omhoog.

Het is alsof hij wil zeggen: ‘Geen macht, geen kracht krijgt mij kapot.’

Vanaf de zwarte stam loopt een touwtje naar een stok die vastgemaakt is in de grond. Over het touw hangt een kleed van plastic en een vrouw met een witte jilbab staat eenzaam en verloren op de zwart gestolde lava. Ze heeft twee tafeltjes neergezet en verkoopt gebakken pisang en gekookte nasi ketan aan een schaarse Indonesische ramptoerist. Haar gezicht is roodbruin getint en in haar ogen schuilt verdriet. Ze geeft me een hand en ik koop alle stukjes kleefrijst in pisangblad. Ibu Tarti is zichtbaar opgetogen en blij dat ze iets verkoopt. Dan raak ik met haar aan de praat. Ze wijst met haar vinger naar het noorden.

‘Ziet u die Indonesische vlag. Daar stond mijn huis. We hadden dertig jaar voor ons huis gespaard. Het was bijna klaar.’ Ik zie de vlag, wapperend in de wind op een kale zwarte vlakte.

‘En daar stonden de huizen van mijn drie getrouwde kinderen.’ Ze wijst opnieuw naar het noorden. ‘Het dorp heette Kepuh. We woonden er met 200 families. Er stonden drie scholen en twee moskeeën. Nu is er niets meer.’

Ik knik en kijk naar haar verschrompelde huid en de bloeddoorlopen ogen.

‘Vreselijk zoals de berg tekeerging, dagen en nachten heeft hij gegromd. Het werd zo erg dat we op een middag onze vingers in onze oren moesten steken. De politie kwam ons weghalen. Mijn man hield zich aan de deurpost vast en bleef. Tegen de avond begon de vulkaan vuur te spuwen. Mijn man zag de lavastroom regelrecht op ons dorp afkomen. Hij is ternauwernood aan de dood ontsnapt.’

We lopen verder de berg Merapi op. Het ene na het andere dorp is onder een laag lava en modder verdwenen. Marjati (29) vertelt me een schokkend verhaal. Ze is getrouwd, heeft twee kinderen en had een huis en een fiets. Nu zijn ze vluchtelingen en hebben niets meer. Het enige wat ze nog aan materie bezit is een stel extra kleren. De huid van haar gezicht is vuurrood en op verschillende plekken lelijk verbrand.

‘De droom van mijn leven was vervuld.’ Haar stem is schril en breekbaar. ‘Maar alles is in één keer vergaan. Het is de grootste illusie van een mens te denken dat materie gelukkig maakt.’ Ik kijk haar aan. Dit zegt een vrouw die alles heeft verloren. Haar bezit bleek één grote leugen te zijn. Naakt zit ze op de puinhopen van haar leven. Ik leg mijn hand op haar hand, in een troostend gebaar.

‘Mijn leven is rijk. Niets kan mij de liefde voor het leven afnemen. Daarom zit ik hier met mijn moeder en probeer in dit tentje mensen bij te staan die de kracht van de liefde hebben verloren.’

Ik lig die nacht lang wakker en stel mezelf de vraag: ‘Wie ben ik als alles mij in één klap afgenomen zou worden?’

(Verhaal uit Java)

70

Vrijheid

We zitten met z’n zevenen in een kleine warung aan de kant van de weg in de stad Yogya. Zes vrouwen en één man. We bestellen lotek, een Javaans gerecht van rauwe groenten en tahu, gestoomde rijst en gado gado. We zitten dicht op elkaar gepakt op een bankje aan een lange wankele tafel. Een groot glas mierzoete thee en een pisang-blad vol kroepoek worden naast ons bord gezet. Het verkeer raast als een ononderbroken slang rakelings langs ons heen. We hebben vijf uur lang boeken ingekocht. Ibu Fitri, een rijzige vrouw met een zwarte bril en kroeshaar stelt mij een scherpe vraag. ‘Ibu Elisabeth, waarom zijn de mensen in jullie land zo ijzig en vormelijk?’

Nu is het zo dat ik op twee manieren de vraag kan beantwoorden. Maar ze helpt mij al.

‘Ons leven is veel spannender dan dat van jullie. Wat wij vandaag hebben, kan ons morgen ontnomen worden. Wij leven meer bij de dag.’

Een andere vrouw kijkt mij uitdagend aan en zegt: ‘Bij jullie ligt alles vast. Jullie leven alsof jullie alles onder controle hebben.’

Het voelt alsof ik mij moet verdedigen, maar tegelijkertijd weet ik dat ze het niet zo bedoelen. Ik vertel hun dat de binnenkant van een westerling of een Aziaat niet veel zal verschillen. Westerlingen gaan individueler en zwaarmoediger door het leven. Hun klimaat is koel en kil.

‘Misschien zoeken wij Nederlanders naar vastigheid,’ merk ik op.

Er ontspint zich een leuk gesprek. Twee jonge vrouwen willen naar Nederland, omdat volgens hen het geld op straat ligt.

‘De kloof tussen arm en rijk is bij ons veel te groot,’ zegt een vrouw. Ze wijst naar een kleine jongen die naast onze tafel komt staan. Hij draagt een pak kranten op zijn tengere rug en vraagt of wij een krant willen kopen. Met een schril stemmetje vertelt het ventje dat hij niet thuis mag komen, voordat alle kranten zijn verkocht. Soms loopt hij tot ’s avonds laat op straat.

‘Dat kind is slachtoffer van ons noodlottige systeem. Hij zal altijd arm blijven. Zoiets gebeurt bij jullie niet. Ik heb liever zekerheid dan de ellende hier,’ zegt een vrouw korzelig.

‘Vastigheid en luxe geven je als mens meerwaarde,’ beaamt de enige man in het gezelschap.

‘Ik vind dat jullie schoonheid in je dragen,’ zeg ik. ‘Jullie zijn onstuimiger en jullie geest is sprankelend en open. Jullie kunnen eeuwig glimlachen. Kijk naar de westerse mensen. Kijk naar de elite van jullie eigen volk. Stralen zij geluk uit?’

Op hetzelfde moment stopt voor ons tafeltje een auto. De chauffeur haast zich met een paraplu naar het portier en opent de deur van de auto voor een rijke dame. De vrouw geeft hem een snauw omdat de paraplu niet snel genoeg opengaat. Het regent nauwelijks. We kijken elkaar aan en de jonge vrouw naast me glimlacht. Ze is acht maanden zwanger.

‘Het maakt niet uit waar je woont. Vrijheid moet uit jezelf komen. Bij ons is het misschien gemakkelijker om je vrij te voelen dan bij jullie,’ zegt ze vriendelijk.

Ik kijk haar aan. Ze is mooi en heeft een onbevangen blik. We staan op, het miezert. Zonder paraplu gaan we terug naar de boekenzaak. Het kleine jongetje vergezelt ons. Wij hebben al zijn kranten gekocht. Het ventje hoeft vanavond niet in het donker op straat te zwerven.

De zwangere vrouw in dit verhaal is tijdens de bevalling overleden. Haar baby, een meisje, heeft het overleefd.

(Verhaal uit Sulawesi)

71

Leven bij de dag

Ibu Dina (32) staat in de keuken van priester Edi. Ze kookt al jaren voor hem. Het huis van de priester maakt deel uit van een katholieke communiteit op het eiland Flores. Een witte kerk grenst aan het huis van de priester. Verderop staat een landbouwschool en twee internaten waar 200 jongens en meisjes verblijven. Ik probeer ibu Dina te helpen in de keuken en knipper met mijn ogen bij het snijden van de groenten. Ze lacht om mijn stumperig gedoe en neemt het mes van mij over. Ik ben niet gewend om in het halfdonker te werken. Ze laat me taugé schoonmaken. Ik kijk om me heen naar de kippen die de keukenvloer schoonpikken. Een zwarte kat likt een pan schoon. Als ibu Dina de pan oppakt en ongewassen op het vuur zet, hou ik haar tegen. Ze lacht lichtelijk geamuseerd om mijn schrik.

Ibu Dina heeft zwart kroeshaar, vrolijke ogen, dikke lippen en een slank lijf. Ze is vurig en temperamentvol. Tijdens het koken raken we aan de praat. Ze vertelt dat ze als klein meisje al creatief was en graag tekende. Op de lagere school moest ze op het veld werken; groenvoer voor de varkens plukken en de varkens en de kippen verzorgen. Op haar vijftiende werd er een man voor haar gezocht. Het werd een weduwnaar. Vanaf het begin griezelde ze van de man. Op een nacht bedacht ze een list: ze zou haar hart aan God geven en niet aan de griezelige oude man.

‘Het klinkt erg verheven,’ verontschuldigt ze zich. ‘Maar het was een bewuste keuze.’

Ik zwijg, want ik weet niet waar haar verhaal op uitloopt. Achter me hoor ik geritsel en ik draai me om. Ik zie nog net dat een rat uit de brooddoos springt. Ik huiver. Zijn scherpe tandjes hebben sporen in het brood achtergelaten.

Intussen praat ibu Dina rustig verder. ‘Ik ben naar mijn ouders en de weduwnaar gegaan en heb gezegd dat ik “een roeping” heb.’ Ik stop met het schoonmaken van de taugé en kijk haar verwonderd aan.

‘Ja, en toen ben ik naar de priester gegaan. Maar die zei dat het bij een roeping om een stem van God gaat en die heb ik niet gehoord. Bij de zusters mocht ik in de keuken werken. Zo ontkwam ik aan mijn griezelige man.’

‘Maar waarom sta jij nu in de keuken bij een priester?’

‘Omdat jullie er zijn. Als de priester hulp nodig heeft, roept hij mij.’

Ze vertelt nooit meer te trouwen. Toch is ze een half jaar geleden verliefd geworden.

‘Je kunt toch terugkomen op je roeping,’ stel ik voor.

Ze vindt het een domme opmerking. ‘De weduwnaar blijft wachten. Hij is de eerst aangewezene. Begrijpt u dat niet?’

Het blijft moeilijk om haar vreemde cultuur te bevatten.

‘Nee’, zeg ik, ‘ik snap het niet goed.’

‘Bij ons ligt de cultuur vast. Niemand kan er aan ontkomen.’

‘En je verliefdheid?’ vraag ik haar. ‘Ach, ik leef bij de dag.’

(Verhaal uit Flores)

72

Bloeddrukmeter

In Indonesië is roken ‘in’. Mannen lopen graag met een pakje sigaretten in de ene hand en een aansteker in de andere. Een statussymbool? De één zegt van wel, de ander ontkent het.

Het is een tamelijk koele dag als ik het scholencomplex van een middelbare technische school in Bawaja (Flores) oploop. Van een onooglijke bouwval is de school uitgegroeid tot een kleurrijk en aantrekkelijk scholencomplex. Het bruist er van leven en dynamiek. Ibu Flora, die voor koffie en thee zorgt, groet me hartelijk. In één zucht zegt ze te sterven van hoofdpijn.

‘Te hoge bloeddruk, ibu,’ klaagt ze.

De adjunct-directeur komt erbij staan en steekt zijn been omhoog. Hij trekt zijn broekspijp op en laat donkerblauwe aderen zien.

‘Asam urat en ik ben nog geen vijftig,’ klaagt hij.

Ook Pak Bendi, de administrateur, beweert weken met hartkloppingen rond te lopen en zijn vrouw kan geen voet voor de andere zetten, zo moe is ze. Ze staan in een groepje om me heen en nemen een afwachtende houding aan.

‘Kunt u er iets over zeggen?’ vraagt de adjunct. Ik neem het serieus en kijk de mensen om me heen ernstig aan. Het is voor een Indonesiër niet van zelfsprekend om met een blanke vrouw over het lijf te praten. Ik neem hen mee naar een hoek van de emper en stel een aantal vragen. Al snel blijkt dat ze alle vier nauwelijks fruit, groenten of vitaminen gebruiken. Ze bewegen zich voort op een brommer, hangen in hun vrije tijd onderuit en roken gemiddeld een pakje sigaretten per dag. ‘Roken veroorzaakt kanker en impotentie,’ staat er met dikke letters op de voorkant van Indonesische pakjes sigaretten. Op veel scholen hangt een angstaanjagende poster van een verkankerd lijf. Maar aan de slogan en de poster heeft men geen boodschap. Iedereen weet dat het leven vol gevaren zit en dat alles plotseling ontnomen kan worden. Dood, ziekte en natuurrampen liggen de hele dag op de loer. Maar de gewone man is wel gevoelig voor asam urat. Het komt regelmatig voor dat voeten en benen geamputeerd moeten worden. Ik leg rustig aan de groep uit dat dit voorkomen kan worden door eerst te stoppen met roken. Daarnaast is beweging belangrijk, ruim gebruik van groenten, geen varkensvlees, veel water en weinig koffie. Ze luisteren aandachtig en wijzen naar mijn stevige beenen armspieren. Ik doe een paar oefeningen voor en ga met mijn armen aan een deurpost hangen. Geconcentreerd kijken ze toe.

De directeur van de school komt erbij staan en vertelt zijn collega’s dat hij een bloeddrukmeter van ons heeft gekregen. Sinds die tijd is de bloeddruk van zijn vrouw naar een normaal peil gedaald.

‘Ze doet veel aan beweging, heeft een ander voedingspatroon en voelt zich weer jong,’ zegt hij trots.

Zelf is de man ook gestopt met roken. Ze beginnen door elkaar te praten en willen allemaal een bloeddrukmeter. Maar ik geef aan dat we eerst een lijfprogramma gaan opstellen. Iedereen mag meedoen. Na veel overleg is de vrouw van de directeur bereid de groep leraren te begeleiden. De directeur geeft me een samenzweerderig knipoogje.

Aan het einde van de middag komt Ibu Flora de vuile kopjes ophalen. Ze lijkt sneller te lopen en gebruikt haar paraplu niet meer als denkbeeldige wandelstok.

‘Hoe gaat het met de hoofdpijn?’

‘Nu je het zegt, mijn hoofd doet weer normaal.’ Ze schiet in de lach.

(Verhaal uit Flores)

73

Broeder Simplisius

Broeder Simplisius is anders dan zijn naam doet vermoeden. Hij is wijs. Hij staat aan het hoofd van een middelbare technische school met 450 leerlingen. Ook is hij de leider van een internaat met 120 leerlingen uit de kampongs in de bergen. Het is een stevig kordate man, zwartgrijzend haar, bolle wangen, opmerkzame ogen en een warme uitstraling. We schudden elkaar de hand en ik stel mij voor als zuster Elisabeth. Mijn maatje speelt het spel mee en stelt zich voor als frater. Alom verwarring. Ik zie hem verbaasd naar een van zijn leraren kijken. Maar hij herstelt zich snel. Oprecht vaderlijk vraagt hij: ‘Is zuster Elisabeth toevallig met een frater getrouwd?’ De hele verdere dag noemt hij mij zuster.

Hij geeft ons een rondleiding door zijn school en wijst naar een ruimte met tralies. Het is een soort catacombe onder de vloer van de school. Het lijkt een gevangenis te zijn geweest. De man doet er geheimzinnig over en ik vraag hem of er mensen zitten opgesloten. Hij schudt lachend zijn hoofd om vervolgens zorgelijk te kijken.

‘Boeven lopen in onze stad los rond. En het zijn er veel.’

Larantuka is een havenstadje op Oost-Flores en de criminaliteit is er vrij hoog.

‘Opvoeding en onderwijs zijn bij ons zorgelijke problemen,’ vervolgt hij.

Hij kijkt door het open raam naar buiten waar een groep leerlingen in de schooltuin onkruid wiedt en bladeren bijeenharkt. Een leraar zit er als een politieagent op een stoel bij en roept herhaaldelijk iets naar de groep jongens die er een zooitje van maakt.

‘We geven ze straf,’ en hij wijst verward naar de jongens in de tuin.

‘Ze zijn vaak moeilijk te hanteren. Veel ouders weten niet hoe er opgevoed moet worden. De jeugd doet maar wat en weet niet of ze rechts of links moet gaan.’

Ik zie aan zijn zorgelijke gezicht dat het een groot probleem is.

‘Door de moderne mondiale invloeden begint de oude adat weg te vallen. Er ontstaat in onze samenleving een soort leegte waardoor jongeren op drift raken.’

‘Welke leegte bedoelt u?’

‘De jeugd is in een soort niemandsland terechtgekomen. Het oude autoritaire gezag maakt kinderen monddood, maar als er geen gezag is, worden kinderen kleine boefjes.’

We krijgen een boeiende discussie. Veel ouders in dit gebied en op andere eilanden blijken in Maleisië te werken. Hun kinderen worden ondergebracht bij grootouders of ze moeten voor zichzelf zorgen.

Er rijdt een jongen met een kapotte knalpot het terrein van de school op. Hij weet nog net een leerling te ontwijken. Joelend en hossend wordt hij door zijn schoolvrienden aangemoedigd. In zijn linkerhand heeft hij een mobieltje. Achter hem loopt een man met een verweerd gezicht in een sarong. Hij heeft een parang bij zich.

‘Vader en zoon,’ verklaart broeder Simplisius. ‘Ze zijn een sprekend voorbeeld van de oude en nieuwe orde. Vader brengt ieder kwartaal twee kippen, een paar kilo rijst en een kam pisangs als betaling voor de opleiding van zijn zoon.’

Ik kijk naar de jongen, die van zijn brommer stapt. Hij gaat verveeld naast zijn vader lopen. De jongen draagt een modern petje en een nauwe spijkerbroek. Al ruziënd lopen ze samen naar broeder Simplisius. De vader probeert zijn zoon wat duidelijk te maken, maar de jongen lacht zijn vader publiekelijk uit. In een opwelling loopt broeder Simplisius de vader en de jongen tegemoet en neemt ze mee naar binnen. Ik word aan vader en zoon voorgesteld. Twee gewone mensen waar helemaal niets mis mee is. De man plant zijn elleboog in de zij van zijn zoon. ‘Hij is een opleiding waard,’ zegt de man en hij knippert nerveus met zijn ogen.

De zoon doet alsof hij niets hoort. Als ze later samen op de brommer wegrijden, zie ik dat de zoon even omkijkt of zijn vader wel goed zit. Daarmee maakt hij veel goed.

(Verhaal uit Flores)

74

Twee paarden

We zitten met z’n drieën op een bank in de kebun. Yulia (33), haar broer Fino (27) en ik. Hanen, kippen en honden scharrelen om ons heen. Een varken snuffelt met zijn natte neus aan mijn sandalen. Yulia heeft haar sarong tot over haar schouders opgetrokken. Het is vijf uur in de middag en in het berggebied van Flores begint het rond die tijd af te koelen. Yulia heeft dik zwart kroeshaar dat ze in kleine staartjes heeft opgestoken. Ze is mollig en heeft een ernstig gezicht met bruine ogen. Fino daarentegen heeft een guitig gezicht met kleine ogen. Aan zijn kort geknipte haar is niet te zien dat hij ooit een kroeskop heeft gehad. Met het uitzicht op een rokende vulkaan zitten we wat te keuvelen. Yulia werkt al tien jaar bij een jonge pastor. Ze kookt en wast voor hem en is sleutelbewaarster. Als ik vraag of ze het naar haar zin heeft, zwijgt ze lang. Ik zie dat haar ogen vochtig worden. Dan komt het hoge woord eruit.

‘Ze hebben mij verkocht voor twee paarden.’

Ik kijk haar niet begrijpend aan. Fino die mijn verbaasde blik ziet, slaat zijn handen op zijn knieën en begint te lachen.

‘Het waren oude paarden,’ grapt hij.

Yulia kijkt verstoord zijn kant uit.

‘Mijn familie en de buren wilden dat ik trouwde. Ik moest opschieten. Tijdens een familieberaad werd beslist dat ik gekoppeld zou worden aan een ongetrouwde man van 55 jaar. Ik was twee paarden waard. Twee weken geleden zijn we in de kampong getrouwd. Het huwelijk in de kerk wordt pas voltrokken als ik zwanger ben.’

Ik kijk haar aan en Fino begint opnieuw te lachen.

‘Hoeveel heeft bapak voor u betaald?’ vraagt Yulia aan mij.

‘Zeker vijf paarden, want ibu Elisabeth is rijk,’ antwoordt Fino voor mij. Nu moet ik op mijn beurt glimlachen. Ze halen hun schouders op als ik vertel dat er voor mij niets betaald is.

‘Ik heb vijf kippen, vijf geiten, twee matrassen, twee kussens en een baal rijst voor mijn vrouw betaald,’ vertelt Fino. ‘Binnen enkele maanden was ze zwanger en over zes weken gaan we in de kerk trouwen.’

Hij kijkt trots.

‘Je moet opschieten met zwanger worden,’ zegt hij tegen Yulia. ‘Anders zoekt je man een andere vrouw.’ Hij geeft Yulia een por in haar zij.

Ik merk dat hij het meent. Yulia knikt en zegt: ‘De dukun heeft mij een speciaal kruid gegeven, zodat ik binnen een paar maanden zwanger word.’

‘Ben je blij met je nieuwe man?’ vraag ik.

‘Eigenlijk niet. Hij is oud en lelijk. Hij heeft nog enkele tanden in zijn mond en een kromme rug door het werken op het veld.’

’Apa boleh buat,’ zegt ze. Met andere woorden: ‘Ach, het leven loopt toch zoals het lopen moet. We kunnen er weinig aan veranderen. Ik heb nu tenminste twee paarden en straks een kind.’

(Verhaal uit Flores)

75

Anas

Vier jaar geleden tekende Anas (24) een contract. Ze mocht gratis studeren op Java onder voorwaarde dat ze na haar studie terug zou gaan naar haar geboorteplaats op het eiland Flores. Vier jaar heeft ze een opleiding informatica op Java gevolgd. Sinds kort is ze terug in haar geboortestreek en geeft ze als jonge lerares computerles op een middelbare landbouwschool. De oudere leraren gedragen zich vaak autoritair ten opzichte van de jongere collega’s. Anas waagt het om tussen de dino -saurussen – leraren van het oude systeem – een nieuwe wind te laten waaien. Ze is bereid te vechten voor de belangen van de leerlingen door vernieuwingen aan te brengen.

Ze heeft een duidelijk eigen mening, is bevlogen en wil wat met haar kennis doen. Anas wil niet beknot worden in haar ambitie: de jeugd in contact brengen met computers, internet en Facebook. Voor haar is dit een manier om ze voor te bereiden op de moderne tijd en hen te bevrijden uit de knellende traditie van het kleine dorpsgebeuren. Ze krijgt de mogelijkheid een modern computerlokaal in te richten. Haar droom zal in vervulling gaan en zij kan 40 uur per week honderden leerlingen op deze school vertrouwd maken met de voor hen nog onbekende informaticawereld. Maar er rijst een probleem. Ze gaat niet alleen lesgeven aan de leerlingen, maar ook de leraren moeten eraan geloven. De dinosaurussen krijgen het benauwd, want deze nieuwe methode past niet in hun systeem. En les volgen bij een jonge vrouw druist tegen hun principes in. Laten ze zich door een jongere de les lezen? Door een vrouw? Anas krijgt hulp van twee andere jonge leraressen. De ‘revolutie’ op de school is op gang gekomen. Alle dertig leraren moeten eraan geloven; ze volgen computerles bij de jonge ambitieuze Anas.

Het wordt een strijd op twee niveaus: sekse en leeftijd. De adat bepaalt dat beslissingen in handen liggen van oude wijze mannen en hier staat een jeugdige jonge vrouw op. Moeten zij naar deze vrouw luisteren en van haar leren? Er is geen andere keus. Willen ze leraar blijven op school dan zullen ze de lessen moeten volgen, of ze willen of niet. Voor de dinosaurussen wordt het een gevecht. Ik loop naar Anas toe.

‘Jouw moed en bevlogenheid doorbreken een oud systeem.’

Ze wijst naar de directeur (62) die achter een computer zit. ‘Hij krijgt computerles van een slimme en intelligente leerling. Drie jaar geleden was dat nog ondenkbaar.’

We geven elkaar een knipoog.

(Verhaal uit Flores)

76

Geheim

De huiskamer van het weeshuis zit vol kinderen. Ze zijn er allemaal, vijfentachtig jongens en meisjes. De grote kinderen zitten achterin, de kleintjes gehurkt vooraan op de grond. Zaterdagavond is het spelletjesavond. De vraag is welk spel er op deze avond gespeeld gaat worden. De kinderen mogen kiezen. Iedere zaterdagavond mogen ze een briefje in de bus doen waarop hun voorkeur staat. Vanavond staat de bus weer op tafel. Een van de leidsters doet de bus open en haalt er een briefje uit. Fredi, op de laatste rij, hoopt dat zijn briefje wordt getrokken. Hij weet zeker dat niemand zijn spelkeuze kent. Het is niet echt een spel, maar daar zit hij niet mee. Hij woont al negen jaar in het weeshuis. Hij wil een geheim vertellen. Hij weet dat het gevaarlijk is, want hij heeft zijn tante ooit beloofd nooit over zijn geheim te praten. Toch kiest hij ervoor deze belofte te verbreken. Hij wil aan zijn broertjes en zusjes in het weeshuis het verhaal van zijn leven vertellen. Lang heeft hij nagedacht hoe hij het moest aanpakken.

Hij hoort de stem van de leidster zeggen: ‘Een brief van Fredi.’

Hij ziet de blikken van de kinderen zijn kant op gaan. Hij krijgt een kleur.

‘Kom maar naar voren,’ zegt de leidster. ‘We zijn benieuwd welk spel jij kiest.’

‘Ik heb een verhaal geschreven over mijn leven en wil dat graag aan jullie vertellen.’

Hij knakt zijn vingers. Het is doodstil in de zaal.

‘Een verhaal is toch geen spel?’ roept een meisje in de zaal.

‘Verhalen vertellen mag ook,’ helpt de leidster hem.

‘Wil je echt je verhaal vertellen? Loop je dan niet te veel op eieren?’ vraagt de leidster bezorgd. Fredi knikt en schudt zijn hoofd.

Het is doodstil als Fredi de zaal in kijkt. De kinderen kijken gespannen naar hun grote broer. Ze voelen dat er iets gebeurt dat anders is dan anders.

Fredi kucht een paar keer en begint. Zijn stem klinkt raar en hij bijt op zijn onderlip.

‘Ik heb jullie nooit verteld hoe ik in het weeshuis ben gekomen. Ik mocht het niet vertellen van mijn tante. Het is een geheim. Maar vanavond verbreek ik die belofte. Ik ben bijna achttien jaar en moet uit dit huis weg. Maar voordat ik voorgoed wegga, wil ik dat jullie mijn verhaal kennen.’

Een van de leidsters krijgt een brok in haar keel. Ze vraagt opnieuw of hij het echt wel wil. Ze weet dat het geen leuk verhaal is.

Fredi gaat door. Zijn stem klinkt al lichter.

‘Ik was zes jaar toen mijn moeder met mij en mijn kleine zusje in Jakarta op de boot naar Maleisië stapte om daar te gaan werken. Mijn vader was een jaar daarvoor zomaar verdwenen. Onderweg kwam de boot in noodweer terecht. Ik was misselijk en we gingen met z’n drieën boven op het dek staan. Mijn moeder gleed op het gladde dek uit en sloeg overboord. We zagen haar in de golven verdwijnen. Mijn kleine zusje werd door een onbekende vrouw meegenomen. Zelf ben ik naar de kombuis gevlucht en heb me verstopt. Een man nam me bij de hand en zette me in Makassar aan land. Iemand bracht me naar dit weeshuis.’

Het is heel stil. Fredi friemelt aan de knoopjes van zijn T-shirt.

‘Mijn vader is verdwenen. Mijn zusje heb ik nooit meer gezien. Ik weet niet waar ze is en of ze nog leeft. Ik heb alleen jullie en een tante. Nu moet ik op eigen benen staan, maar ik zal jullie nooit vergeten.’

Hij frummelt in zijn broekzak en trekt er iets uit. Hij houdt een zakdoek omhoog.

‘Deze is van mijn moeder. Ze gaf de zakdoek op de boot aan me toen ik moest overgeven. Vijf minuten later gleed ze uit en verdween in de golven.’

Er staan dikke tranen in zijn ogen.

‘Dank je wel voor je verhaal,’ zegt een van de leidsters.

Na een ademloze stilte beginnen vijfentachtig paar handen spontaan te klappen.

(Verhaal uit Sulawesi)

77

Fitri en Santi

De meisjes Fitri (14) en Santi (13) houden mijn pols vast. De smalle planken over het snelstromende riviertje voor ons liggen te ver uit elkaar en de kans is groot dat we vallen. Als we ploeterend door het water de overkant bereiken, wijst Fitri naar een complex met bamboegebouwen op een grasveld vol poelen met modder. De grond is drassig door de regen. De beide meiden komen naast me lopen en pakken opnieuw mijn hand. Ik merk dat ze het spannend vinden om hun leef- en woonwereld aan mij te laten zien. Ze beginnen uitvoerig vragen te stellen. Wie ik ben? Wat ik doe? Wanneer ik doodga? Waarom ik niet dik ben? Waarom ik hier niet woon?

‘Kijk, daar staat ons internaat,’ wijst Santi.

‘Wij leven in het mooiste internaat van Flores.’ Er klinkt trots in haar stem.

De rondleiding die ik van de meiden krijg, begint in een optrekje met wanden van gevlochten bamboe. Slim om bij het slechtste te beginnen, denk ik. Ik buig mijn hoofd en loop naar binnen.

Een donkere ruimte, met zwart geblakerde wanden, gaapt me aan. Als mijn ogen gewend zijn aan de rook zie ik in de hoek van het vertrek twee vrouwen op hun hurken bij twee houtvuren zitten. In een van de wajans drijven bladeren van de papayaboom. In de andere pan stoomt de rijst. Twee meisjes in sarong snijden ubi in stukjes. Deze verdwijnen in de wajan met papayabladeren. Ik vraag me af hoe de vrouwen in de hitte en de rook kunnen werken. Fitri en Santi brengen me naar het volgende vertrek en laten met gepaste trots hun slaapzaal zien. Ik kijk een donkere zaal in. De wanden zijn opgetrokken van bamboe en het dak bestaat uit verroeste zinken platen. Verdeeld over vier rijen staan honderd houten stapelbedden tegen elkaar. Santi loopt tussen de ledikanten door en wijst haar slaapplek aan. Ze slaapt in een wiebelig houten ledikant. Op de houten bodem ligt een dun matje. Haar kleurige sarong dient als laken. Kussens hebben de kinderen niet. Op de cementen vloer van de slaapzaal staan tegen de wand vier bruine kasten waarvan de deuren half uit de scharnieren hangen. Ieder kind heeft een eigen plank met vier schoolkostuums, een stel ondergoed, een blouse en een rok voor de zondag. Handdoeken zijn er niet.

‘Je wordt vanzelf wel droog,’ grapt Fitri.

De doucheplek, een beschutte plek van vier bamboe-wandjes ziet er smoezelig uit. In de mandibak drijven kleine witte wormpjes. De eetzaal daarentegen ziet er fris en helder uit, met op de vloer witte tegels. Het is duidelijk dat de meisjes in het internaat geen honger lijden. Eén keer in de maand ligt er naast de dagelijkse rijst een stukje vlees of vis op hun bord. Eén keer in de week krijgen ze een banaan en een handje vol groenten. Alle meisjes zien er frêle uit.

‘Vind je onze slaapzaal mooi, ibu?’

Ik zou willen zeggen dat ze bofkonten zijn met zo’n internaat, maar ik kan het niet. Hun leefsituatie is minimaal. De meiden corrigeren mijn gedachten.

‘Onze ouders zijn arm, maar door de zusters kunnen we toch doorleren. Ze zijn goed voor ons en wij zijn blij met dit plekje.’

Als ik een zuster tegenkom, besef ik dat zonder hun liefde deze meiden geen toekomst zouden hebben. De dankbare uitdrukking op de gezichten van Fitri en Santi maakt mij stil.

(Verhaal uit Flores)

78

Udis

De tropische regenbui is vanmiddag meedogenloos. We zitten tegenover elkaar onder een zinken dak, Udis en ik. We kijken elkaar aan zonder iets te zeggen. Onze stemmen zijn door de regen onverstaanbaar geworden. In februari kan het op Flores veel en hard regenen. Vandaag is het zo’n dag. De kleine vrouw tegenover me rilt van de vochtigheid. Ze is niet knap, maar wel trouw en dapper. Hoewel ze pas 34 is, is ze al drie keer getrouwd. Het is geen verhaal waar ze trots op is. Met haar afkomst is ze blij. Ze draagt genen van haar voorouders uit Flores en Papoea. Vanaf haar zeventiende leeft ze in zorgen. Steeds is het de vraag hoe ze aan eten en schoolgeld komt voor haar kinderen. Het lot heeft al vroeg bepaald dat ze niet tot de welgestelde minderheid in Indonesië behoort. De rijken weten precies hoe ze moeten leven. Udis weet dat niet. Ze behoort tot de meerderheid in Indonesië die moeilijk het hoofd boven water kan houden. Er zijn dagen dat ze nauwelijks rijst op de borden van haar kinderen kan scheppen.

‘Drie maanden geleden overkwam me een wonder,’ zegt ze.

De regenbui is inmiddels overgewaaid en we kunnen elkaar beter verstaan. Haar ogen twinkelen. Ze is het innerlijk vuur door de zorgen niet kwijtgeraakt.

‘Ik lag op sterven, maar priester Edi heeft me gered.’

Ik kijk haar vragend aan.

‘Mijn vijfde kind moest met een keizersnee geboren worden. Niemand kon het geld bij elkaar krijgen voor de operatie. De dokter wilde alleen opereren als er eerst betaald werd. Ik lag dood te bloeden toen priester Edi met het benodigde geld bij het ziekenhuis binnenkwam. De dokter opereerde me nog net op tijd.’

Wat een boef, denk ik kwaad. Dan gaat ze terug naar het verhaal van haar jeugd.

‘Op mijn vijftiende werd ik verkracht door een oom en raakte zwanger. Uit schaamte liet mijn vader me trouwen met een oude man uit de kampong. Niemand wilde een verkrachte vrouw. De oude man bleek een kleine dictator. Hij sloeg me iedere dag. Op een middag sloeg hij een stok op mijn rug kapot. Ik liep weg. Later lukte het me om met mijn baby naar Maleisië te vluchten. Vriendinnen vertelden me dat ik in Maleisië veel geld kon verdienen. Ik kreeg bij een rijke familie een baan als huishoudelijke hulp. De vrouw had een tong als een slang. Ik maakte veel fouten en als straf kreeg ik geen loon. Op een dag viel de stroom uit en het vlees in de vrieskast bedierf. Ik werd door de bazin in elkaar geslagen. Na een jaar vluchtte ik met mijn kind terug naar Indonesië. Mijn hart was een kleine gebalde vuist geworden.’

Ik hoor een diepe snik en zie een verdwaalde traan op haar hand vallen.

‘In de kampong werd ik opnieuw door mijn familie uitgehuwelijkt. Deze keer aan een alcoholist. Hij verwekte een kind bij me. Na vijf lange jaren van drinken, liegen, verraad en slaan vonden ze hem dood in een rivier. Eerst dachten ze dat ik hem vergiftigd had en ik werd gevangen -gezet, maar na onderzoek bleek het een hartstilstand te zijn. Eindelijk hield de hel op aarde voor mij en de twee kinderen op.’

Ik kijk de vrouw van opzij aan. Ze ziet er uitgeput en afgemat uit.

‘Vier jaar geleden trouwde ik voor de derde keer. Deze keer met een man die van me houdt. Ik had hem in Maleisië leren kennen. Hij had een kankergezwel in zijn hoofd, maar leeft nog steeds. Hij is tien jaar jonger en ik heb drie kinderen bij hem.’

Haar trieste blik verandert in een glimlach als ze opnieuw over priester Edi begint.

‘We hebben van hem een kamertje gekregen in de schuur.’

Ze trekt me mee naar een vertrek van vier bij vier meter. Er staat één ijzeren tweepersoonsbed in voor het hele gezin. Een kale tafel en een kapotte rieten stoel staan tegen het bed aangedrukt.

‘Hier wonen, slapen en eten we. Ik word nooit meer geslagen en hoef niet bang te zijn dat we honger lijden.’

Ze schenkt een kopje groene thee in, terwijl ze doorpraat.

‘Ik doe het huishouden voor priester Edi. Hij heeft een vrouwenhand hard nodig. Ik beteken veel voor hem en hij voor mij.’

Udis is een van die vrouwen, die je elke dag in Indonesië kunt tegenkomen; klein gehouden door de omstandigheden, maar sterk gebleven door wilskracht. Zij maken het onmogelijke mogelijk.

(Verhaal uit Flores)

79

Voordringen

We staan in een overvolle mall in de stad Makassar. De stad wordt de poort naar Oost-Indonesië genoemd. Voor een rijke Indonesiër is een mall het walhalla waar je alles aan luxe kunt kopen, voor een arme Indo -nesiër een eldorado waar je je aan luxe mag vergapen. Duizenden staan met hun neuzen tegen glazen vitrines gedrukt van modewinkels als Lacoste of Stradivarius. Velen laten zich onophoudelijk met roltrappen van de onderste tot de bovenste verdieping verplaatsen. De zeer rijken laten hun tassen dragen door bedienden. De verschillen tussen arm en rijk zijn groot, zelfs tot op het openbaar toilet.

Als ik de toiletruimte nader waarschuwt een meisje dat het druk is. Aan een vrouw in een burka betaal ik 0,10 cent. Haar rok lijkt zo groot als een tent. Ik lach vriendelijk naar een stuk bruin gaas en vraag of het goed met haar gaat. De bruine lap knikt bevestigend. Ik schrik als ik de hoek naar de damesruimte omsla; er zitten zeker dertig wachtende vrouwen. Ik tel in totaal zes hokjes, dus het kan nog even duren. Op een paar giechelende meiden na is het er stil. Geboeid kijk ik naar de vrouwen in de rij. Het is een gemêleerd gezelschap. De meeste vrouwen dragen kleding naar de laatste islamitische modetrend. Deze trend is een van de hardst groeiende markten. De kledingindustrie speelt gretig in op deze trend en deze groeiende markt is goed voor miljarden euro’s per jaar. Ontwerpers proberen de moslimklant tegemoet te komen met een meer conservatieve look; een islamitische hoofddoek met een moslim abaya. Maar onder de abaya worden nauwe spijkerbroeken en schoenen met naaldhakjes gedragen, vooral door de moderne jonge vrouwen. De oudere dames dragen de abaya tot op de enkels.

Plotseling valt mij op dat de rij wachtende vrouwen voor me groter wordt in plaats van kleiner. Er begint zich al een derde rij te vormen en ik kijk niet begrijpend de rijen langs. Je beurt afwachten is blijkbaar geen algemeen begrip. Goedgeklede dames schijnen het voorrecht te hebben niet achter in de rij hoeven aan te sluiten. Ze lopen direct door en duwen iedereen aan de kant. Ik begin me op te winden. Als vreemdeling kan ik geen opmerkingen maken, ik moet hun gewoonte respecteren.

Een Chinese dame schrijdt statig naar binnen. Ze negeert de rijen wachtende vrouwen en gaat voor een bezet hokje staan. Als ze ver voor haar beurt het hokje instapt, protesteert niemand. Ik stap uit de rij, wetende dat ik iets doe wat absoluut niet kan.

‘Mensen, dit is de vijfde keer dat iemand voor z’n beurt gaat,’ zeg ik.

Ik probeer de dame tegen te houden, die snel het hokje in wil wippen, maar ze schudt zich los en werpt me een vernietigende blik toe. De mensen in de rij houden hun adem in. Alle blikken zijn op mij gericht. Mijn hart klopt. Dan stap ik naar de ingang van de toiletruimte en ga voor de deur staan. Ik maak me zo breed mogelijk door mijn armen uit te slaan. Er komen twee Indonesische dames recht op me af. Ik zie dat ze de twee rijen negeren en op een hokje toe stappen. Maar ze moeten eerst langs mij. Ik houd ze tegen. Ze proberen me weg te duwen, maar ik blijf staan. Ze kunnen niet om me heen.

‘Aansluiten achteraan,’ zeg ik duidelijk.

‘Wij kennen geen rijen in Indonesië,’ snauwt een van de vrouwen.

‘En toch sluit u aan. Deze vrouwen staan al een half uur te wachten en hebben net zoveel recht op een toilet als u.’

Ik probeer mijn stem dapper te laten klinken. Er gebeurt niets. Iedereen blijft naar me kijken. De twee dames blijven vervelend tegen me aandrukken.

Als een hokje opengaat, springen er twee jonge meiden uit de rij en dringen het hokje binnen. Ik kijk ze dankbaar aan. De twee dames voelen dat het menens is en sluiten zich uiteindelijk achter in de rij aan. Als ik na een half uur wachten eindelijk aan de beurt ben, staan de twee dames er nog steeds. Als ik rakelings langs ze heen loop, kijken ze met harde ogen smalend naar me. Ik draag de hoop in me dat de minderbedeelden door deze simpele daad de moed krijgen om op te komen voor hun rechten.

(Verhaal uit Sulawesi)

80

Een eerlijke kans

Ik aarzel om de moskee in te gaan. Honderden slippers en schoenen liggen kriskras door en over elkaar op de betegelde vloer.

‘Allahu Akbar, God is groot,’ klinkt het door de luidspreker boven me.

‘La ilaha ila Allah, niemand behalve God is aanbidding waardig.’

Als ik mijn sandalen wil uittrekken, wordt er op mijn schouder getikt.

‘Nu niet ibu,’ zegt een zware mannenstem. Ik begrijp niet waar de man zo snel vandaan komt. Hij draagt een lange baard, een moslimgewaad en heeft kleine pretoogjes.

‘Komt u vanavond om zes uur terug. Mannen eerst, daarna vrouwen.’

Ik had het kunnen weten. Er liggen alleen jongensslippers en mannenschoenen op de trappen van de moskee. Door een van de openstaande deuren zie ik rijen moslimmannen geknield op de vloer. Ik verontschuldig me en loop de trap van de moskee af. Ik besluit naar de dichtstbijzijnde kampong te lopen. Via een zandpad kom ik op een groot erf waar tien bamboehuizen in een cirkel bij elkaar staan. Op het erf scharrelen wat kippen rond. Een vrouw van middelbare leeftijd steunt op een stok. Ze wenkt me vriendelijk. Als ik naderbij kom, zie ik dat haar ogen nieuwsgierig naar me kijken. Ze heeft een donkere hoofddoek om en op haar geblokte sarong draagt ze een witte blouse. Ze mist een paar tanden. Haar ogen staan vriendelijk. Met de Javaanse gastvrijheid pakt ze mijn hand en nodigt me uit op een kruk bij haar te komen zitten.

‘Ik heet ibu Dewi. Wil je water?’ Ik knik dankbaar.

Ze tilt het deksel van een pan met gekookt water op en vult mijn plastic flesje. Op het zanderige erf schiet een hagedis aan ons voorbij. Ik wijs naar de avocadoboom op de hoek van het erf. Er hangen glimmende groene vruchten aan.

‘Wil je er één?’ Ze loopt naar de boom en plukt een jonge avocado van de tak. Ze legt hem in mijn schoot. Aan de rand van haar erf zie ik vier pisangbomen staan; twee bomen dragen donkerbruine bladeren en zijn verdord, maar de andere twee hangen vol met groene kammen pisangs. Ik zeg niets, bang dat ze weer gaat staan en een kam pisangs op mijn schoot legt. Ik vraag of ik gebruik mag maken van het toilet. Ze wijst me de weg door het kale woonvertrek. De vloer is van aangestampt leem. In de hoek is een stookruimte waar boven het houtvuur een ketel hangt. Achter haar huisje is een gat in de vloer afgeschermd door een bamboewand. Als ik terugkom, vertelt ze over haar gezin. Haar man is imam en haar twee kinderen, een dochter van vijftien en een zoon van zestien wonen niet meer thuis. Ze wonen honderd kilometer verder in een asrama. Alleen met Kerst komen ze thuis.

‘Maar waarom zo ver weg?’

‘We hebben in ons dorp armoede en gezondheidsproblemen. Weinig kinderen kunnen doorleren en dokterskosten kunnen we niet betalen. We hebben geen elektriciteit en stromend water.

‘Bent u een zuster?’ vraagt ze hoopvol. Ik knik, wat maakt het uit. Het gaat erom dat er een menselijk gezicht is die haar ziet en naar haar verhaal luistert.

‘Mijn kinderen zitten op een school van de zusters, maar we zijn moslim. Vindt u toch niet erg?’ Ze kijkt me vragend aan.

‘Nee hoor. Het gaat erom dat uw kinderen een eerlijke kans krijgen.’

Ze knijpt me in mijn arm en zegt samenzwerend: ‘Fijn dat u het als zuster goed vindt. Het zat me dwars.’

‘Het is goed,’ zeg ik en ik geef het leven een glim -lachend knipoogje.

(Verhaal uit Java)

81

Twee priesters

Op een zondag, na de mis, lopen twee priesters langs de Sadanrivier in het land van de Toraja. Ze lopen wat te keuvelen over het leven. De oudste priester ziet God als een maakbare grootheid, terwijl de jongste God als een mysterie beleeft. De discussie is heftig en de oudste priester trapt in een gat waardoor hij struikelt en valt. De schade valt mee. Ze pakken de discussie weer op. De oudste priester ziet het leven als een noodlot en de jonge priester als een geschenk. De anders zo rustige Sadanrivier is tijdens hun wandeling woest en ruig. Het water is bruin en de jongste priester maakt de opmerking dat het in de bergen flink heeft geregend. De oudste priester ervaart het donderend geraas als een woede van God, de jongste priester als een schoonheid van de natuur. Op het hoogtepunt van hun gesprek zien ze bij de rivier een kampong-vrouw staan. Ze draagt een bundel brandhout op haar hoofd. De oudste priester maakt zachtjes een opmerking over zondagsrust. Maar de jonge priester gaat er niet op in. Als ze dichterbij komen, roept de vrouw hun iets toe. Maar door het geraas van de rivier kunnen ze haar niet verstaan. Aan de gebaren van haar handen zien ze dat de vrouw naar de overkant wil. Ze klampt de priesters aan. Het is een jonge vrouw met een knap gezicht. Ze ziet er moe uit en draagt een versleten sarong.

‘Ik sta al een uur aan de oever. Ik moet naar de overkant, mijn kinderen zijn alleen. Maar ik ben bang voor de sterke stroming. Ik kan niet zwemmen.’

De priesters die dit district goed kennen, weten dat er geen bruggen zijn. De regen uit de bergen heeft de vrouw volkomen verrast.

‘Kunt u mij naar de overkant brengen?’

Radeloos zakt ze op haar knieën voor de priesters neer. De oudste priester aarzelt. De jonge priester is kordaat. Hij pakt de hand van de vrouw, wijst met zijn andere hand naar zijn schouder, pakt de vrouw op en legt haar met één gebaar op zijn schouder.

De oudste priester kijkt afkeurend naar het tafereel en pakt uiteindelijk het brandhout van de vrouw en loopt achter het stel aan.

Aan de oever van de overkant tilt de jonge priester de vrouw van zijn schouder en zet haar veilig op de grond. De vrouw pakt haar mand, bedankt de jonge priester hartelijk en vertrekt. De twee priesters vervolgen hun tocht. Het is stil tussen hen. De oudste priester blijft in zichzelf gekeerd. De jonge priester merkt dat zijn medebroeder op iets zit te broeden.

‘Je bent zo stil broeder. Zit jou iets dwars?’

Hij kijkt de oudere priester van opzij aan.

De man zucht diep.

‘Broeder, onze spiritualiteit leert ons elk contact met vrouwen te mijden. Je hebt er zelfs een gelofte voor afgelegd. Jij pakt een vreemde vrouw op en je draagt haar op je schouder de rivier over. Het is een verkeerde beweging van je.’

‘Broeder,’ antwoordt de jonge priester, ‘ik heb haar opgepakt en aan de overkant van de rivier weer neergezet. Ik ben vrij van haar, maar jij draagt haar nog steeds bij je.’

(Verhaal uit Sulawesi)

82

Levensles

Rolf woont op het eiland Flores. Hij is een kleine lokale boer en bewerkt dagelijks zijn stukje sawah. Zijn enige eigendom is een klein paard en zijn ultieme geluk is zijn kleine zoon. Vanaf de geboorte groeit het jongetje op met het paard. Rolf wil zijn zoon vroeg de drie deugden van het leven bijbrengen: wijsheid, schoonheid en goedheid. Op een nacht krijgt hij een prachtige ingeving. Hij pakt het paard en maakt het klaar voor een lange reis. Hij zegt zijn vrouw gedag en zet zijn zoon op het paard. Zelf loopt hij ernaast. Ze praten samen honderduit en trekken door velden en over wegen. Soms moeten ze dwars door dichte bossen, langs diepe ravijnen en hoge bergen.

’s Nachts slapen ze in wisma’s. Ze genieten van het brede witte strand langs de Floreszee en de ruigheid van de bergen. Ze komen onderweg een man en een vrouw tegen. Het paar loopt op hen af.

Ze lijken boos en de vrouw sist: ‘Heb jij geen respect voor je vader? Laat jij je oude vader lopen, terwijl jij op het paard zit? Kijk eens hoe vermoeid je vader eruitziet.’ De zoon schaamt zich diep. Hij stapt af en staat erop dat zijn vader op het zadel gaat zitten. Rolf klimt op het paard en samen trekken ze verder. De vader fluitend op de rug van het kleine paard en de jongen zingend te voet. Ze hebben het samen goed. Rolf laat zijn zoon de schoonheid van de natuur zien en vertelt over planten en kruiden.

Als de dag wijkt en ruimte maakt voor de nacht staan ze aan de voet van de actieve vulkaan Abu Logo. Ze lopen een kleine kampong binnen op zoek naar een slaapplek. Kinderen staan in de deuropening naar hen te kijken.

Een oude kampongbewoner leunend op zijn stok kijkt naar het vreemde tafereel.

‘Moet je dat zien! Wat een ontaarde vader. Hij zit lekker op het paard en laat zijn zoon lopen,’ roept de oude man.

‘Het is ook altijd wat,’ zegt de zoon tegen zijn vader. Na dit verwijt draait Rolf zich naar zijn zoon toe en zegt: ‘De wijsheid is dat we samen op het paard gaan zitten.’

De zoon vraagt of het kleine paard hun gewicht kan dragen. Maar volgens de vader is dat geen enkel probleem. De volgende dag trekken ze samen verder naar de westkust van Flores. Als ze in het kustplaatsje Ende aankomen, zoeken ze een kleine wisma. Maar ze zijn nog niet afgestapt of de eigenaar komt naar buiten. Hij is hun niet goedgezind.

‘Kijk, dat arme beest.’ Hij wijst naar het paard. ‘Zijn rug zakt door onder jullie gewicht. Wat zijn jullie een dierenbeulen!’

Rolf legt zijn arm op de schouder van zijn zoon en zegt: ‘Laten we afstappen. Het is beter dat we allebei te voet gaan. Niemand kan ons verwijten maken.’

Ze zoeken een andere plek om te overnachten. De volgende dagen trekken ze verder, over bergen, door bossen en verlaten streken op weg naar de stad Ruteng. Rolf loopt aan de ene kant van het paard en zijn zoon aan de andere kant. Ze fluiten en zingen want het leven heeft zijn eigen schoonheid. Uiteindelijk komen ze in de stad Ruteng aan. Ze zijn moe en uitgeput. In de luwte van de bergen kunnen ze tot rust komen. Maar eerst kopen ze wat lekkernijen op de markt. De verkoopster wijst naar hen en roept: ‘Wat zijn jullie een dwazen. Komen jullie niet op het idee om op het paard te gaan zitten?’

Rolf draait zich om naar zijn zoon, legt zijn beide handen op zijn schouders en vraagt: ‘Wat heb jij geleerd van deze reis?’

Zijn zoon denkt diep na en zegt: ‘Mensen kunnen zeuren.’

‘Dat is waar. Maar er is nog een diepere les.’ De jongen kijkt zijn vader nieuwsgierig aan.

‘Hoe wij ons ook gedragen, mensen zullen altijd op- en aanmerkingen hebben. Volg de drie deugden van je hart: goedheid, wijsheid en schoonheid. Alleen zo zal je een eerlijk mens zijn.’

(Verhaal uit Flores)

83

Vier vrienden

In de kampong Kewapante wonen vier vrienden. Het dorpje ligt 50 kilometer van de stad Maumere op het eiland Flores. De vier vrienden hebben mooie beroepen; timmerman, edelsmid, wever en priester. Eén keer in de week komen ze op een vaste avond bij elkaar en vieren hun vriendschap met een glaasje tuak. Ze spreken op een avond met elkaar af om een dag naar de stad Maumere te gaan. Ze willen daar ook blijven overnachten. De priester legt een overnachting vast bij een van zijn oude parochianen. Ze rijden in de middag naar de stad en hebben een geweldige avond. Ze discussiëren erop los. Alle vier zijn ze van mening dat de mentaliteit van de jeugd beneden peil is en dat de criminaliteit groeit. Ze logeren in een criminele drugsbuurt en besluiten om beurten de wacht te houden. De eerste uren waakt de timmerman. Hij is gewend te werken en begint zich al snel te vervelen. Zijn oog valt op een groot stuk hout en hij besluit er iets moois van te maken. Hij maakt een vrouwenbeeld. In het schijnsel van de maan ziet hij dat het een bijzonder mooi beeld begint te worden. Na twee uur is het beeld klaar. Hij wekt de ikatwever. Trots laat de timmerman het beeld aan de wever zien. De man raakt zo geïnspireerd dat hij zijn kleine weefgetouw pakt. Met een enkele inslagdraad weeft hij op basis van zwarte scheringdraden een prachtige sarong. Als hij klaar is, hangt de wever het kleed om het beeld.

Daarna wekt hij zijn vriend de edelsmid.

De edelsmid ziet het mooie beeld met het prachtige kleed. Hij is verrukt.

‘Jammer, dat dit mooie beeld geen sieraden draagt.’

De edelsmid die altijd zijn materialen bij zich heeft, smeedt twee oorbellen en een ketting. Hij hangt de sieraden om het beeld. Tevreden kijkt hij naar het beeld, want de vrouw wint door de sieraden aan schoonheid. Hij wekt zijn vriend de priester. De priester strijkt de slaap uit zijn ogen en aanschouwt het prachtige beeld. Hij kan zijn ogen niet geloven en denkt: ach wat hebben mijn drie vrienden een mooi beeld gemaakt. Maar er ontbreekt één ding: het ademt niet. Ik zal Allah smeken om leven voor dit beeld. Misschien verhoort de Machtige zijn nederige dienaar. Bidwater heeft de priester altijd bij zich. Terwijl zijn drie vrienden slapen, neemt de priester het bidwater en knielt.

‘Laat door de genade van Allah het beeld tot leven komen,’ smeekt hij.

Als de priester zijn ogen opendoet, lijkt in het licht van de kaars het mooie beeld te glimlachen. Het schone beeld leeft, denkt hij.

De dag breekt aan en de priester wekt zijn drie vrienden. Alle vier kijken ze met grote ogen naar het beeld. Het lijkt wel alsof het beeld nog meer aan schoonheid gewonnen heeft.

‘Mij komt het beeld toe, want ik heb haar gemaakt,’ roept de timmerman.

‘Nee vriend, ik heb recht op haar, want ik ben het die haar kleren heeft gegeven,’ stelt de wever vast.

‘Ik ben haar eigenaar, want zonder mijn mooie sieraden was ze niet zo schoon,’ verheft de edelsmid zijn stem.

‘Wie het ook zij, niemand heeft meer recht op haar dan ik. Ik heb Allah gesmeekt om haar leven te geven,’ verklaart de priester plechtig.

Er ontstaat een heuse ruzie tussen de vrienden.

‘Stop,’ roept de priester. ‘Wat heeft onze ruzie voor zin? We gaan naar de rechter.’

Ze nemen het schone beeld onder hun arm mee.

Bij de rechtbank leggen ze hun zaak voor. Maar ook de rechter raakt op slag verliefd op het wonderschone beeld.

‘Dit beeld behoort mij toe,’ oordeelt hij.

De ruzie wordt nog groter en het tumult is op straat te horen. Alle vijf begeren ze het schone beeld. Door de beschikking van de Allerhoogste komt plotseling een onbekende man de rechtszaal binnen.

‘Ruzie niet langer. We gaan naar Mahkamah Agung, het Opperste Gerechtshof in Jakarta. Daar zal jullie zaak beslist worden.’

Vliegtickets worden besteld en samen met de vreemdeling vliegt het vijftal naar Mahkamah Agung in Jakarta. Met het wonderschone beeld onder hun arm wachten ze totdat ze geroepen worden. Als het hun tijd is en zij de zaal binnenlopen, zien ze tot hun ontsteltenis de president in eigen persoon op de zetel zitten.

‘Jullie zijn dit schone beeld niet waard. We brengen haar terug naar de oorsprong,’ verklaart hij met zware stem. Voor de ogen van de vijf vrienden wordt het beeld ontdaan van sieraden en sarong. Dan wordt het in drie stukken gehakt.

‘Alles is weer als vroeger,’ zegt de zware stem. ‘Jullie hebben alleen het slaan van jullie opgewonden hart gehoord en zijn de vriendschap vergeten.’

(Verhaal uit Flores)

84

Frumensia

We zitten als twee vriendinnen aan de rand van de sawah. Frumensia en ik. We kijken uit over de rijstvelden en zien hoe witte vogels op aaltjes en kikkers jagen. Frumensia plant rijstplantjes in de sawah van haar man en draagt een rieten hoed tegen de brandende zon. Ze is jong getrouwd en in de drukke tijd helpt ze haar man op het land. Hij heeft een kleine sawah, zodat het gezin geen rijst hoeft te kopen. Terwijl we praten, lopen mensen met manden op hun hoofd voorbij. Ze zijn op weg naar de pasar en zeggen ons vriendelijk gedag.

Een oude vrouw met een zak rijst op haar rug, weet zich nauwelijks staande te houden. Een brommer passeert ons rakelings. Een klein meisje met een handkar vol kassaveknollen zwaait naar ons. Frumensia vertelt dat de knollen uit de tuin van haar vader komen. Een paar groene papayavruchten en kammen pisangs liggen erbovenop.

‘Wat is jouw godsdienst?’ vraagt Frumensia. Ik kijk haar van opzij aan. Ze heeft een kalm en gesloten gezicht. Ze vertelt dat ze vrijwel nooit haar kampong verlaat. Dagelijks zorgt ze voor haar twee kinderen en voor die van haar zus. Intussen frummelt ze wat aan haar sarong.

‘Ben je katholiek of protestant?’ vraagt ze.

‘Geen van beide.’

‘Geen van beide?’ Ze snapt me niet.

‘Maar wat ben je dan wel?’

‘Alles door elkaar?’ zeg ik. ‘Oecumenisch.’

‘Dat kan toch niet. Leven katholieken en protestanten bij jullie niet gescheiden?’

We praten samen nog wat door over het verschil tussen katholiek en protestant.

Dan vertelt ze haar verhaal.

‘Ik ben als islamiet opgegroeid, maar trouwde met een katholieke man. Het was een hele heisa voordat wij mochten trouwen. Ik moest van de familie moslim blijven. Mijn familie liet me vallen.’

‘Ben je nu katholiek?’

Ze schudt haar hoofd. ‘Het katholieke geloof vind ik hocus pocus. Ik ben niets.’

Ik begin te lachen. Een atheïst op het rooms-katholieke eiland Flores. Het kan niet gekker.

‘Ik ga niet naar een kerk,’ vertrouwt ze me toe. ‘Ik loop liever mijmerend door de sawahs. Ik houd niet van kerken en moskeeën. Toen ons zoontje werd geboren, kwam de pastor op het geboortefeest, met een wijwaterkwast. Ik heb tegen de man gezegd dat hij zijn kwast buiten moest laten staan.’

‘Hoe vind je man dit?’

‘Hij vindt alles prima. Maar de kepala kampong tikte me op de vingers.’

Haar gezicht gaat weer strak staan.

‘Ik werd door hem naar het districtkantoor geroepen. Op mijn nieuwe identiteitskaart moest mijn godsdienst nog ingevuld worden. In ons land moet je een geloof hebben. Je kunt geen atheïst zijn.’

‘En toen?’ vraag ik nieuwsgierig.

‘Ik heb gekozen om katholiek te worden. Van de week bracht een zuster mij kaartjes met weesgegroetjes en de priester gaf me een kalender van de Heilige Maagd Maria. De kalender hangt in de kamer. Met de kaartjes speelt mijn zoontje.’

‘Bij ons worden de kerken afgebroken of verkocht,’ vertel ik haar.

‘Is ook veel beter. Allemaal uiterlijk vertoon. Ik heb geen kerk nodig om met God te praten. Toch ga ik morgen naar de pastor.’

‘Word je lid?’

‘Ja, beter een halve katholiek dan een hele heiden,’ zegt ze lachend.

(Verhaal uit Flores)

85

Frater Ardus

We zitten met z’n zessen aan de eettafel. Ardus zit tegenover me. Hij is frater, heeft een open gezicht, is midden twintig en oogt onzeker. Hij kijkt me nieuwsgierig aan. De anderen aan tafel zijn ook religieuzen, maar een stuk ouder. Als enige vrouw ben ik aan hun tafel uitgenodigd. Zwijgend vullen we onze borden met rijst en groenten. Op een schaal liggen gebakken stukjes hondenvlees in een saus van sambal. Ardus wil bidden. Hij kijkt me aan en vraagt of ik een kafir, een christen of een katholiek ben. Ik weet niet goed of dit het juiste moment is om uitleg te geven. Ik geef aan dat ik even wil wachten met antwoord geven. Allen gaan staan en nemen plaats achter hun stoel. Ik volg hen. Ze buigen hun hoofd en leggen hun handen gekruist over hun borst. Een zacht geprevel stijgt op. Na een minuut nemen ze hun plek aan tafel weer in en beginnen te eten. Het valt me op dat Ardus er moe uitziet. Zijn donkere ogen staan dof. Hij vangt mijn blik op en er verschijnt een glimlach om zijn mond. De ogen van de andere vier priesters blijven geconcentreerd op hun bord gericht. Ik weet dat er tijdens het eten nauwelijks gesproken wordt en wacht tot er opnieuw een vraag komt. Alleen het geluid van kaken die op en neer gaan, is hoorbaar. Als Ardus opnieuw mijn kant uitkijkt, waag ik het erop.

‘Wanneer word jij priester?’ vraag ik.

Hij kijkt zijn meerderen aan en wacht op hun toestemming. Na een kort knikje van de oudste priester begint hij stotterend zijn levensverhaal te vertellen.

‘Mijn moeder heeft mij aan Tuhan Allah beloofd toen ik nog in de wieg lag. Volgens mijn moeder kijken mijn ogen vanaf de geboorte naar de hemel. Je hebt een roeping, zei ze vaak. Ik had het er moeilijk mee, want ik wilde niet bij haar weg. Maar ze stuurde me toch naar de priesteropleiding.’

Ik zie dat een van de priesters ongemakkelijk mijn richting opkijkt. Ardus merkt het niet en gaat stug door. Hij is goed op dreef en stottert niet meer.

‘Ze wenste mij een mooie toekomst toe. Ze had ooit een droom gehad waarin ik een kleine Mozes zou worden.’

‘Een kleine Mozes?’ vraag ik verbaasd.

‘Kent u het verhaal niet?’ vraagt een van de priesters. Hij kijkt mij met priemende oogjes aan.

‘Of bent u toch een kafir?’ grapt een andere priester gemoedelijk.

De spanning is gebroken en ik lach hartelijk mee. Ardus vertelt verder.

‘Mijn moeder zag mij als een leider. Maar het verhaal heeft voor mij een andere symboliek. Mijn moeder gooide mij net als Mozes in de levensrivier; het internaat van de fraters. Ik moest volwassen aan mijn roeping beginnen. In het begin was ik doodongelukkig in het internaat. Eén keer per jaar mocht ik mijn moeder zien. Ik wilde haar elke week zien. Maar van lieverlee wende ik aan het internaatsleven.’

‘Wennen?’ vraagt de priester schuin tegenover mij, ‘je kiest toch voor je roeping?’

Ardus knikt bedachtzaam en zegt in al zijn kwetsbaarheid: ‘Het is nog steeds niet makkelijk voor me.’

‘Ja, jongen de weg van het kruis gaat niet over geplaveide wegen. In plaats van jouw moeder is de Maagd Maria je moeder geworden. Bij haar mag je uithuilen,’ zegt de andere priester.

Het is doodstil. De priester tegenover me pakt een pisang van het bord. Plotseling gaat het licht uit, de derde keer deze avond.

‘Sta je achter je roeping om priester te worden?’ vraag ik in het donker.

‘Ja. Ik ben door God uit het water getrokken. Hij heeft mij in zijn armen genomen.’

Zijn antwoord raakt me. De priester die de Maagd Maria inbracht, steekt een kaars aan. Hij kijkt me licht uitdagend aan en zegt met zijn basstem: ‘Een vreemde vraag van u of de priester achter zijn roeping staat. Aan wie dakloos is vraag je toch ook niet waar zijn huis is?’ Het licht springt weer aan.

Ik ervaar de opmerking als een verwijt, maar de vier mannen kijken vriendelijk naar me. We krijgen een mangga aangeboden. De sfeer wordt ontspannen en de mist in mijn hoofd trekt op. Vuurvliegjes cirkelen boven de tafel. Na de mangga steken ze alle vier een kreteksigaret op. De zoete geur vervult de lucht. Tegen bedtijd staan we op. De oudste priester gaat achter zijn stoel staan, vouwt zijn handen en verheft zijn stem:

‘Alles wat leeft, leeft eeuwig.

Alles wat geest is, is eindeloos,

of wij leven of sterven

wij zijn van de Heer. Amen.’

Iedereen maakt een kruisteken. Ik kijk naar mijn bord waar ik nauwelijks iets van heb gegeten. Ardus geeft me een knipoog.

(Verhaal uit Flores)

86

Weduwe Ibu Sientje

Ze kon zo weggelopen zijn uit het boek De stille kracht van Louis Couperus. Statig schrijdt zij door haar koninklijke tuin. Ze weegt nauwelijks 35 kilo, maar haar lange rok en geborduurde witte blouse verbloemen haar broodmagere lichaam. Ze draagt een crèmekleurige rieten hoed met een rode band. Voor een Indonesische vrouw heeft ‘weduwe ibu Sientje’, zoals ze wordt genoemd, een blanke huid. Ze kijkt melancholisch uit haar ogen en heeft een kuise ingetogenheid. Een Indonesisch jongetje in korte broek vergezelt haar in de tuin. Bij iedere boom, plant of bloem blijft ze kort staan en vertelt voor de zoveelste keer welke namen ze dragen. De jongen knikt braaf. Ze wenkt me en vraagt of ik mee ga naar het graf van haar man, achter in de tuin. Op Flores is het de gewoonte dat de doden op het eigen erf worden begraven. Een haan en twee kippen lopen scharrelend om ons heen. Het is heet. De tropenzon staat loodrecht boven ons en de grond trilt van de hitte. Met een kanten zakdoekje veegt ze het zweet van haar voorhoofd. Gedwee volg ik haar op haar dagelijkse rituele tocht door de tuin.

Ik pas mijn voetstappen aan die van haar aan en begin ook te schrijden. De zorgvuldigheid en de gratie waarmee zij haar lijf beweegt, ontbreken bij mij.

Het graf van haar man ligt er vredig bij. ‘Hier rust mijn man, onze vader en opa’, staat er op de steen. Kunstbloemen in allerlei soorten en kleuren staan om het graf. Terwijl ik haar rituelen gadesla, laat ze zich op haar knieën vallen en prevelt een gebed. Met haar handen pakt ze de rand van het graf, legt haar hoofd plat op het zwarte marmer en roept tot haar man. Dan gaan haar handen door de lucht en het lijkt alsof ze haar man weer omhoog wil halen uit het graf. Ze richt zich op en kijkt me aan. Ik zie tranen in haar donkere ogen.

‘Het is niet te begrijpen dat hij er niet meer is. Hij ligt hier al bijna twee jaar.’

Ik schuif iets naar links en kijk naar een identiek zwart marmeren graf ernaast. Het enige verschil is dat een naam op de steen ontbreekt. Ik wijs naar het lege graf en de steen zonder naam.

‘Hier kom ik binnenkort te liggen,’ zegt ze. ‘Alles is al in gereedheid gebracht. Ik wacht op de dag dat ik hem een hand kan geven en wij hier samen liggen.’

‘Maar u leeft nu. U woont hier paradijselijk.’ Ik wijs naar haar tuin, die er prachtig bij ligt.

‘Ik sta met mijn ene been in het graf van mijn man zaliger en met mijn andere been in de paradijselijke tuin. Maar Allah roept steeds luider.’ Ze glimlacht vermoeid.

Ik zeg niets, want begrijpen doe ik haar niet.

Als we terugschrijden, keert ze zich plotseling om naar de trouwe jongen naast zich.

‘Kijk, die mangga’s hangen veel te laag. Als ik er tegenaan loop, kan ik er een hersenschudding aan overhouden. En ververs het water in de vijver. De malariamuggen komen erop af. ’

Ze wijst naar een zwerm muggen boven een kleine vijver.

Teruglopend naar mijn kamer mijmer ik over de tegenstrijdigheden in de vrouw. Ze zou in het graf willen verdwijnen, maar tegelijkertijd is ze bang dat ze ziek wordt en doodgaat.

Even later komt de jongen me roepen. Of ik haar doodshemd wil zien. Ik volg de jongen en loop een kamer met gesloten vensters binnen. Een kaarsje brandt. Ibu Sientje staat bij een bed en wenkt me.

‘Hij is zo mooi. Mijn man zaliger zal ervan opkijken als hij me straks ziet.’

Met een teder gebaar spreidt ze een wit gewaad uit op haar bed uit. Ze toont me hoe ze het doodskleed straks om haar lichaam wil hebben.

Ik kijk stil toe en verbaas me over de tederheid waarmee ze met haar vingers over het kleed strijkt. Haar kalme woorden en haar zachte bewegingen over de stof brengen ons dichter bij elkaar. Ook al begrijp ik het niet.

(Verhaal uit Flores)

87

Gelogen waarheid

Het hoofd van de school schudt zijn hoofd. ‘Wij Indonesiërs worden overal pusing van; te veel werken, te veel zorgen, te veel huiswerk, te vaak naar de pasar en te veel piekeren. Pusing-zijn is volksziekte nummer één bij ons.’

Ik zit tegenover hem in zijn rommelige kantoor en zeg lachend dat ik nog een volksziekte weet. ‘Kletsen.’ Hij corrigeert me en zegt: ‘Nee ibu, wij noemen dat omong kosong. Het is geen ziekte, maar noodzakelijke communicatie.’

Ik schat de man die tegenover me zit op veertig jaar. Hij heeft een donkere snor, lachlijntjes bij zijn ogen en prachtig witte tanden. Zijn zwarte haar staat als stekeltjes op zijn hoofd. Het maakt hem ondeugend.

‘Op mijn school worstelen we met veel problemen.’

Ik luister geboeid. Het komt niet vaak voor dat een directeur vrijuit spreekt over interne zaken. Vooral niet tegen een buitenlandse vrouw.

‘Vaak komen leerkrachten niet opdagen. Of ze zijn pusing of ze hebben masuk angin.’

Masuk angin is volksziekte nummer twee. Het bevalt me wel dat de man heel relativerend kan praten over zijn eigen situatie.

‘Een derde probleem is “ontrouw”. Het komt nogal eens voor dat een man bij zijn vrouw wegloopt als ze niet zwanger wordt.’

Ik kijk hem onderzoekend aan.

‘Ja, het is ellendig om te zeggen, maar zwanger worden is in veel gevallen een zakelijke aangelegenheid bij ons. Als een vrouw geen kinderen krijgt kan dat een reden voor de man zijn om ervandoor te gaan. De relatie tussen man en vrouw wordt door velen in principe nog vaak als een zakelijk belang beschouwd.’

‘Hoe moeten die vrouwen dan leven zonder sociale voorzieningen?’

‘Ze gaan terug naar een leven van eten kopen, eten klaarmaken en eten verkopen. Een eeuwigdurende aaneenschakeling van bezig zijn met voedsel. Het houdt hen in leven.’

Ik kijk naar de portretten die hoog boven hem aan de muur hangen. Bij iedere school hangt op dezelfde plaats hetzelfde portret: Bapak president en zijn vicepresident in een keurige lijst.

De man is op dreef en vertelt verder over de problemen op zijn school.

‘Corruptie, nepotisme en mismanagement zijn de zwakke pijlers in onze samenleving. We houden liever onze hand op dan er hard voor te werken. Ik zal u iets laten zien.’

Hij neemt me mee naar een gebouw achter zijn kantoor.

‘Kijk, splinternieuw. Een cadeautje van de overheid.’

Ik kijk rond. Het gebouw is nog niet in gebruik, maar de deuren hangen scheef, enkele ramen zijn gebarsten en het dak lekt. In de stenen vloer lopen diepe scheuren.

‘De overheid laat de gebouwen aannemen. De aannemer met het meeste smeergeld krijgt de opdracht, op kwaliteit wordt niet gelet.’

‘Dat is stelen.’

‘Ach ibu, de werkelijkheid is dat we in Indonesië in een gelogen waarheid leven waar iedereen gelukkig mee probeert te zijn.’

(Verhaal uit Flores)

88

Multifunctioneel

Het is half twee in de middag. Aan de gongslagen is te horen dat de lessen op school zijn afgelopen. De jongens haasten zich naar buiten. Een enkel meisje volgt. We bevinden ons op een middelbare landbouwschool op het eiland Flores. Tegenover de school staat een internaat waar de helft van de leerlingen woont. Ik zie de ene na de andere leerling door een deur verdwijnen. Nieuwsgierig loop ik de jongens achterna. In de deuropening blijf ik beduusd staan en haal mijn fototoestel te voorschijn. Een aantal jongens steken hun handen in emmers en halen er een handvol rijst uit. Steeds meer jongens lopen met een leeg bord naar de emmers, die op tafels staan. Met een bord rijst lopen ze door naar de keuken waar op een laag muurtje een emmer met bladgroenten staat. Iedere jongen pakt een handjevol groenten uit de emmer. Ik ga bij een groep jongens aan een van de tafels zitten en frons mijn wenkbrauwen. Ik vraag hen of het er altijd zo aan toegaat. Ze knikken en laten me zien dat er tussen de rijst ook maïskorrels zitten. ‘Tegen de honger,’ leggen ze uit. Maar dat bedoel ik niet. Ik wijs naar de emmers op de tafels. De jongens beginnen te lachen.

‘Die worden voor alles gebruikt ibu. We wassen onze kleren erin, we gebruiken ze in de tuin en we maken de vloer ermee schoon.’

Ik verdenk ze ervan dat ze me voor de gek houden en ga naar de kokkin in de keuken. Ze zit hurkend op de vloer en raspt kelapa. De rook van het houtvuur beneemt me bijna de adem. Ik vraag haar naar het gebruik van de emmers. Ze beaamt wat de jongens zeggen.

‘Multifunctioneel ibu,’ lacht ze.

Ik begrijp het, de armoede is groot. In de hoek van de keuken hoor ik gestommel. Een man met een grijze stoppelbaard gooit een paar houtjes op het vuur. Er staat een pan met rijst op het vuur te koken. De man veegt zijn handen aan zijn sarong af en geeft me een hand. Hij is klein en gedrongen. Zijn huid getuigt van zwaar lichamelijk werk onder de verzengende zon. Ik raak met de man in gesprek en probeer voorzichtig uit te leggen dat een emmer waaruit je eet beter niet gebruikt kan worden voor het schoonhouden van vloeren. De man glimlacht vriendelijk naar me.

‘Armoede maakt een mens vindingrijk.’ Zijn ogen schitteren en zijn tanden zijn roodgekleurd door het kauwen op sirih. Hij wijst naar de sarong om zijn lijf en gaat voor me staan.

‘Vannacht heb ik erin geslapen, vanmorgen heb ik mij ermee afgedroogd en nu gebruik ik het als broek en straks als topi tegen de zon.’

Ik knik. Hoever zijn deze mensen nog verwijderd van hun rijke landgenoten in de metropolen als Jakarta en Surabaya.

‘Wij leven rijk ibu. Wij weten welke kruiden helpen tegen kiespijn, malaria, stijve botten en hoge bloeddruk. De natuur geeft ons alles wat we nodig hebben.’

Hij haalt een verfrommeld stukje papier uit zijn zak en nodigt me uit naast hem op een blok hout te komen zitten. In het papiertje liggen zaadjes.

‘Is ibu nog senang met bapak?’

Ik begrijp zijn vraag en knik.

‘Een zaadje is genoeg voor een heerlijke nacht.’

Zijn lach werkt aanstekelijk en de vrouw bij het houtvuur en ik lachen met hem mee.

‘Nood maakt vindingrijk ibu. Rijkdom maakt slaperig.’

Ik geef de man een hand. Zijn andere hand legt hij bovenop mijn hand.

‘Ga op ontdekkingstocht ibu en word vindingrijk.’

(Verhaal uit Flores)

89

Petrus

In weeshuis Tagari doen ze dingen die kampongkinderen nooit eerder hebben gedaan; op sandalen lopen, gitaarspelen, zich met zeep insmeren, groente en fruit eten, veel zingen en poco-poco dansen.

Petrus kijkt me trots aan. Hij vindt het fijn om een jongen van het weeshuis te zijn.

Hij is geboren op het eiland Sulawesi in Indonesië. Over het algemeen worden kleine kinderen door ouders boven alles verheven. Ook al zijn hun ouders straatarm. Voor liefde hoef je niet in een rijk gezin geboren te zijn. De ouders van Petrus zijn blij met hun kinderen en het is fijn thuis. Dan gaat het plotseling mis. Het leven van Petrus komt stil te staan. Net zoals het leven van veel kinderen in het weeshuis is komen stil te staan. Zijn vader loopt dysenterie op bij het eten van een zieke kip. Twee dagen later sterft hij. Zijn moeder die zwanger is, bevalt een maand later van een meisje. Maar tijdens de bevalling bloedt ze dood. Ziek worden en arm zijn betekent in het dorp van Petrus dat je een grote kans loopt dood te gaan. Hij is amper zes jaar als hem dit allemaal overkomt.

Familie heeft hij wel, maar wie wil er voor vier kinderen zorgen? Zijn ooms en tantes kunnen nauwelijks de monden van hun eigen kinderen vullen.

De familie brengt Petrus met zijn twee broertjes en zusje naar het weeshuis.

Als wij Petrus ontmoeten, woont hij twee maanden in het weeshuis. Het is een lenige jongen die met gemak in de hoogste bomen klimt. Als we binnenkomen probeert hij als een aapje tegen het lijf van mijn maatje omhoog te klimmen. Met zijn voet vindt hij houvast aan de broek -riem en klimt bovenop zijn nek. Als hij stevig zit kijkt hij met een triomfantelijk gezicht in het rond. Ik laat deze man nooit meer los, zie je hem denken.

Intussen merk ik dat er onrust is in het weeshuis. We schrikken als drie mannen in groen uniform het weeshuis binnenstappen. Er blijken drie jongens al 24 uur spoorloos te zijn. Niemand weet waar ze zijn. Ook zijn er dingen uit het de keuken verdwenen. De kinderen zijn van slag en Petrus trilt over zijn hele lijf.

‘Komen de drie jongens terug?’ vraagt hij met een ijl stemmetje.

De leiding luidt de bel. Het is een teken dat iedereen naar de eetzaal moet komen. Samen met Petrus gaan we achterin de zaal zitten. Ik merk dat de drie begeleidsters er bedrukt uitzien.

‘Drie jongens hebben gestolen en zijn weggelopen,’ zegt de begeleidster.

Het is doodstil in de zaal. Petrus begint te huilen en een ander meisje pakt haar zakdoek. Petrus vraagt zich af waar de mannen in uniform zijn gebleven.

‘Komen de jongens nog terug? vraagt iemand.

Dan gaat de deur van de zaal open. Op de drempel staan de drie jongens. Ze kijken naar de grond. De mannen in groen uniform staan achter de drie knapen en duwen hen de zaal in.

‘Laat maar zien,’ bromt een politieman.

Een van de jongens opent een plastic tas en haalt er allerlei spullen uit; vorken, lepels, vijf plastic bekers, een glazen pot met koffie en een fluitketel. De kinderen gaan in een kring om de spullen staan. Het is muisstil. Ook een andere jongen haalt uit zijn tas gestolen spullen.

‘Mijn beker is terug,’ roept Petrus plotseling. Hij gaat staan en klapt in zijn handen.

De spanning breekt en alle kinderen beginnen te klappen.

Dan gebeurt er iets aparts. Drie meisjes pakken de microfoon, zetten de muziek aan en beginnen het lied van Rani & Sarwana te zingen. Een lied over de liefde.

De drie mannen in uniform gaan zitten en luisteren geboeid. De drie jongens staan nog steeds met hun hoofd naar beneden.

Als de muziek stopt, zegt een meisje tegen de verlegen jongens: ‘Dit was een lied voor jullie.’

Zoveel vergevingsgezindheid heb ik nog niet meegemaakt.

(Verhaal uit Sulawesi)

90

Jonathan

Jonathan weet dat we op het eiland Sulawesi zijn. Hij vraagt of wij zijn moeder en hem in het lepradorp willen komen opzoeken. Hij wil ons zijn prachtige cijferlijst laten zien waarmee hij is afgestudeerd aan de middelbare technische school. Op het eerste gezicht lijkt hij een doodgewone jongen. Maar Jonathan is opgegroeid in een lepradorp. Aan de rand van het stadje Rantepao ligt het lepradorp dat Batu Leleng wordt genoemd. Het is gebouwd tegen een heuvel en ligt verscholen onder hoge bomen. Het dorp telt een paar honderd mensen, waarvan tientallen personen nog de ziekte lepra open bij zich dragen. De overgrote meerderheid in het dorp draagt alleen de bacterie bij zich. Het is een soort woongemeenschap waar elk lepragezin een eigen huisje heeft. Ook alleenstaanden hebben een klein onderkomen. De huizen zijn van steen, vanwege de hygiëne. In het midden van het dorp staat een gemeenschapshuis waar de dagelijkse medicijnen worden verstrekt. Hier houdt de dokter zijn wekelijkse spreekuur en vinden andere gemeenschappelijke activiteiten plaats. Er zijn in het dorpje nog enkele tientallen lepravrouwen en mannen met aangetaste voeten en handen.

Jonathan en zijn moeder zijn veertien jaar geleden in het lepradorp komen wonen. De moeder van Jonathan heeft duidelijk ernstige sporen van melaatsheid op haar lichaam en Jonathan vertoont symptomen van lepra op zijn huid. We ontmoeten ze in het gemeenschapshuis.

‘Ik was een baby van acht maanden toen mijn vader verdween. Hij wilde niet langer met mijn melaatse moeder leven. Hij nam mijn twee gezonde zusjes mee. Ik kan me mijn vader niet herinneren. Mijn moeder bleef berooid met mij achter. Ook haar familie en de buurt verstootten haar. Zes jaar lang probeerde ze op straat te overleven. Niemand kon aan de buitenkant zien dat ze besmet was, maar haar voeten en handen werden steeds gevoellozer. Ze probeerde mij bij zich te houden. Op een dag werd ze uitgehongerd en getraumatiseerd door een Chinese vrouw naar het lepradorp gebracht. Voor haarzelf kwam de hulp te laat, maar voor mij niet.’

Hij laat ons de littekens zien op zijn benen en armen.

‘Mijn moeder heeft te veel meegemaakt om nog een gezond leven te kunnen leiden. Ze is alles kwijtgeraakt. Ze heeft alleen mij nog.’

Ik kijk naar de vrouw tegenover me. Haar tenen zijn stompjes en aan haar rechterhand zit nog één vinger.

‘Mijn gevoelszenuwen zijn afgestorven. Maar de gevoelszenuwen langs mijn hoofd zijn overactief.’ Ze stottert en wijst naar haar kale hoofd. ‘Daarom ben ik kaal.’

Ze zegt het meest te lijden van de roof van haar twee dochtertjes. Ze pakt Jonathan vast, knuffelt hem en fluistert: ‘Hij is alles voor mij.’

Jonathan zit er verlegen bij. Wij vragen hem wat hij verder met zijn studie wil doen.

‘Het liefst wil ik naar de universiteit om techniek te studeren.’

We hebben nog twee dagen om het uit te zoeken. De harde realiteit komt naar boven. Jonathan kan niet doorstuderen. De universiteiten nemen hem niet aan. Een leprapatiënt is een gevaar voor de samenleving.

‘Maar ik ben niet meer besmet,’ werpt Jonathan tegen.

‘Je moeder wel,’ constateert de arts die hem onderzoekt.

Jonathan loopt weg. Hij is zich ervan bewust dat niet hij, maar pas zijn eventuele kinderen tot een studie toegelaten zullen worden.

(Verhaal uit Sulawesi)

91

Nika en Novita

Nika (5) en Novita (6) zijn zusjes. Ze hebben geen ouders. Hun moeder is overleden bij de geboorte van de laatste baby. Ook de baby ging dood. Daarna kon hun vader niet meer praten. De mensen in de kampong zeiden dat zijn stem was gestorven door verdriet. Maar de meisjes wisten dat hun vader al ziek was, want na zijn stem verloor hij ook zijn tanden en zijn haar. Toen zijn buik steeds dikker werd, ging hij op een avond dood. De twee zusjes bleven alleen achter. Grootouders waren er niet en de familie wilde de meisjes niet in hun gezin opnemen. Nika en Novita probeerden, met een beetje hulp van een buurvrouw, samen te overleven.

Na een tip vonden we de beide meisjes liggend in de hoek van een smerige hut. De huid van hun magere lijfjes was nauwelijks zichtbaar door het vuil. Ze stonken en met hun grote ogen keken ze ons angstig aan. Op de vraag waarom de kampongbewoners de meisjes aan hun lot hadden overgelaten, kwam geen antwoord. De kepala kampong vond dat buitenstaanders zich er niet mee moesten bemoeien. Toch bleef bij iedereen de vraag spelen waarom niemand voor deze twee meisjes kon zorgen. De Indonesische bevolking staat bekend om zijn warmte en zijn vriendelijkheid. Na lang touwtrekken kwam het hoge woord er uit. De twee meisjes zouden bezeten zijn van een zieke geest. De kinderen hadden geen recht op leven en mochten vooral niet aangeraakt worden. Hun zieke geest zou in anderen kunnen gaan rondspoken.

De meisjes konden nauwelijks lopen. Ze waren nooit op de arm genomen en hun heupgewrichten waren kromgegroeid. Bij iedere aanraking begonnen de meisjes te huilen. Na lang onderhandelen met de kepala kampong mochten de meisjes naar een weeshuis worden gebracht. Ze werden gewassen en geknuffeld. Maar aan hun ogen kon je zien dat hun hart was gebroken. Te lang waren ze aan de willekeur van het leven overgeleverd geweest en nooit door een liefdevolle hand geaaid. Nooit was er een vertederend woord geweest dat hun hart bewoog. Nooit een kus die hun ziel verzachtte. Het enige dat hun adem gaf, was de aanraking van elkaars handen. In het weeshuis bleven ze elkaar vasthouden, maar minder krampachtig.

Een jaar later ontmoeten we de meisjes opnieuw in het weeshuis. We kijken naar het tafereel voor ons. Novita zit bij een ouder meisje op schoot, terwijl Nika een boekje voorleest. In een hoek van de kamer spelen twee jongens gitaar. De twee zusjes herkennen ons niet meer. Ze zijn beiden sterk veranderd. Van twee stille kinderen zijn het levendige en goedlachse meisjes geworden. We lopen met ze door de tuin. De paden en de gebouwen zijn omzoomd met bloemen in alle kleuren. Ze wijzen ons op bloemen die ze zelf hebben gezaaid en op een paar boompjes die door de jongens zijn geplant. Novita laat de hand van haar zusjes los en vliegt achter een kip aan. Niets aan hun lijfjes verraadt dat ze ooit krom zijn geweest en dat hun heupen vergroeid waren. Als we weggaan geven ze ons aarzelend een hand. Nika huppelt weg en trekt Novita mee. Er valt een traan uit mijn oog.

(Verhaal uit Sulawesi)

92

Mirakel in Meko 1

Er gebeurt iets vreemds in kampong Meko in Midden-Sulawesi. Het is zo heftig dat het de gemoederen in de verre omtrek van het eiland Sulawesi bezighoudt. Selvin, een doodgewoon meisje van negen jaar krijgt van de ene op de andere dag een genezende kracht in zich. Ze woont in een rustige kampong aan het diepblauwe Posomeer. Het dorp is bereikbaar via een modderige weg. De vader van Selvin is onderwijzer op een kleine basisschool. Samen met haar ouders woont ze in een eenvoudig huisje aan de rand van het dorp. Het dorp telt een school, een warung en een kerk. Iedere zondag gaat ze met haar ouders naar de kerk. Ze zit in groep vijf.

Het nieuwe jaar is nauwelijks begonnen als er iets vreemds op school gebeurt. Selvin staat voor het schoolbord en maakt met haar rechterhand vreemde bewegingen naar haar schouder, naar omlaag en weer omhoog. De juf vraagt waarom ze zo vreemd met haar hand doet. De kinderen in de klas gniffelen.

‘Er zit een duif op mijn schouder en die wil geaaid worden.’ Ze kijkt de juf verlegen aan.

De juf schudt haar hoofd en de kinderen lachen harder. Toch blijft ze doorgaan met het aaien van de onzichtbare duif. De juf, die zich zorgen maakt over het vreemde gedrag, stuurt haar naar huis.

De volgende dag gebeurt er opnieuw iets vreemds. Haar moeder lijdt al jaren aan reuma en kan nauwelijks lopen. Iedere avond masseert Selvin de pijnlijke voeten van haar moeder. Zo ook die avond. Als Selvin de volgende morgen wakker wordt zijn de voeten van haar moeder niet meer stram. Ze roept haar dochter.

‘Mijn tenen staan niet meer krom en ik heb geen pijn. Hoe kan dat?’

‘Mama, toen ik gisteravond jouw voeten masseerde, zag ik een lichtstraal in de kamer. Ik begrijp het niet. Ik ben blij dat ik er met u over kan praten. Er gebeuren rare dingen met mij,’ zegt Selvin verlegen. Ze slikt haar tranen weg.

Langzaam wordt duidelijk dat Selvin een vreemde kracht in zich draagt. Het doet iets met mensen. Niet alleen haar moeder, maar ook de buurman en een nichtje genezen van een akelige ziekte. Ze hoeft maar iemand aan te raken en er gebeurt iets.

In Indonesië gaat het gerucht sneller dan de waarheid. Honderden mensen komen op het gerucht af. Vanuit haar huis ziet Selvin iedere dag groepen mensen op het erf neerhurken. Oude mannen in sarongs, moeders met kinderen, jonge mannen op brommers en gehandicapten in een rolstoel wachten vol geduld op haar verschijning. Ze huivert en pakt de hand van haar moeder. Ze wil al die mensen niet. Maar haar moeder, die een religieus hart heeft, ziet het als een teken van God. Ze trekt haar dochter mee naar buiten. Een doofstomme vrouw rent op haar af en legt haar hand op Selvins schouder. De vrouw begint vreemde klanken uit te stoten en de menigte klapt en joelt. Selvin wil wegrennen, maar een blinde jongen die ze goed kent, pakt haar hand.

‘Ik zie de lucht,’ schreeuwt hij en opnieuw begint iedereen te klappen. Velen willen haar aanraken en het wordt een dringen van jewelste. Ze kruipt achter haar moeder weg. Een man in een rolstoel grijpt Selvin haar hand, maar er gebeurt niets. Ze kijkt de man verward aan en zegt: ‘Leg eerst de ruzie bij met je neef.’ De man valt bijna van schrik uit zijn rolstoel. Hoe weet die kleine meid dat hij ruzie heeft met zijn neef? Als de pastor van het dorp op haar toeloopt, zegt ze: ‘Ga snel naar huis. Er wacht iemand op u die in nood is.’

Bij thuiskomst wordt de dominee overrompeld door een wanhopige man.

Als Selvin een dag later met haar vriendinnen op het strand van het Posomeer speelt, blijft ze plotseling doodstil staan. Gehypnotiseerd staart ze naar het blauwe meer en begint met haar armen te zwaaien.

‘Ons erf zit vol mensen,’ roept ze. ‘Ik ga niet terug naar huis.’ In de schemer loopt ze samen met haar vriendinnen treuzelend en met tegenzin naar huis. Duizenden mensen zijn toegestroomd. Zelfs de kant van de weg zit vol. Radeloos roept ze: ‘Ik wil al die mensen niet. Laten ze naar huis gaan.’

Maar het gerucht heeft de waarheid ingehaald.

(Verhaal uit Sulawesi)

93

Mirakel in Meko 2

Het gerucht over het meisje met de bijzondere kracht bereikt ook de andere eilanden. Iedere vrijdag rijden trucks, busjes en auto’s richting het dorp waar Selvin met haar ouders woont. Zowel de kranten als de Indonesische televisie besteden aandacht aan het mirakel. Journalisten uit alle delen van Indonesië komen op het meisje af. Zelfs de blinde ex-president Gus Dhur wil zich door haar laten behandelen. Maar Selvin krijgt er genoeg van. Ze laat zich steeds minder zien. Ze vertikt het om als een verkapte deurmat te fungeren. Maar de bijgelovige Indonesiërs hebben een ijzeren geduld. Biddend, zingend, knielend en handen klappend zitten ze dagen op het erf. Zieken, gehandicapten, verlamden, doven en blinden worden af- en aangevoerd. Urenlang liggen ze op matjes naast elkaar op de grond. Ongevraagd worden er kleine warungs opgezet waar slimme kampongbewoners sigaretten, flesjes water, gekookte eitjes, thee, koffie en zelfs kommetjes bakso verkopen. Door het gedrang worden vernielingen aangebracht. Tuinen worden kapot getrapt, omheiningen vernield en afval achtergelaten. Door het vele verkeer gaan de wegen van het dorp kapot. Met politie op de achtergrond blijft het relatief rustig. Na een paar weken laat Selvin zich niet meer zien. Toch blijven de mensen toestromen. Het aandachtig kijken naar het eenvoudige kamponghuis waar Selvin woont, geeft de mensen al een verlicht bewustzijn. Wekelijks zijn er mensen die stoppen met roken, gokken, dobbelen en drinken. Ruzies worden bijgelegd. De plek begint een bedevaartplaats te worden. Zonder het meisje te hebben gezien of te hebben aangeraakt keren mensen met een ander gevoel naar huis. Wat iedereen vooral verbaast is het vredige samenzijn. Urenlang zitten rijken en armen, christenen en islamieten, zieken en gezonden gehurkt bij elkaar op het modderige terrein rond het huis van Selvins ouders. Er is geen sanitaire voorziening, nauwelijks eten en toch blijven mensen eensgezind. De lokale Protestantse Kerk is er verlegen mee. Ze discussieert over deze ongelooflijke gebeurtenis. Heeft het met het bezoek van een engel te maken? Waart er een nieuwe geest rond? Of is het bijgeloof? Een mirakel?

Na drie maanden trekt het wonder zich plotseling terug. Niemand weet hoe het wonder is ontstaan en niemand kan zeggen hoe het wonder is verdwenen. Selvin wordt weer het meisje zoals ze was en boze geesten keren weer terug in de harten van de mensen. Mensen die nog op het erf blijven zitten, worden door de politie naar huis gestuurd. Maar ze laten zich niet zomaar wegsturen. Veel mensen zijn boos. Ze hebben niet voor niets een lange reis gemaakt in de hoop te worden genezen. Sommigen hebben er dagen over gedaan en een dure ticket moeten kopen. Op een avond wordt amok gemaakt. Een groep mannen dringt het huis van Selvin binnen en bonst op de slaapkamerdeur van haar vader. Ze stellen hem verantwoordelijk voor het stoppen van het mirakel en dwingen hem zijn dochter te roepen. In allerijl wordt Selvin naar een onbekende plaats gebracht. Haar ouders zijn na dit voorval van streek en schudden het hoofd. Het moet een mirakel zijn geweest dat hun dochter heeft overvallen. Het heeft alleen maar ellende gebracht.

(Verhaal uit Sulawesi)

94

Roeping van Vergine Mary

Zr. Vergine Mary woont en werkt op Samosir, een eiland in het Tobameer op Noord-Sumatra. Het Tobameer is het grootste meer van Zuidoost-Azië en is ontstaan door een van de krachtigste vulkaanuitbarstingen die ooit op aarde heeft plaatsgevonden. Het wordt ook wel het Eiland der Doden genoemd, het is tachtig kilometer lang en er wonen naar schatting 55.000 mensen. Hier komen we de Indonesische zuster Vergine Mary tegen. Veertien jaar geleden is ze bij een zustercongregatie ingetreden. Ze valt op door haar sterke uitstraling. Haar gezicht is één grote glimlach. Haar ogen staan vurig en nieuwsgierig. Ze draagt een wit habijt en op haar hoofd een kapje. Op een bankje in de tuin van de communiteit komt ze naast me zitten. Ze vertelt dat ze op het eiland Flores is geboren en later is verhuisd naar Samosir. Na haar intrede is ze niet meer naar Flores teruggeweest. Ik krijg een groot glas terong belanda sap.

‘Het is een drank waar een mens gelukkig van wordt.’

Samen met negen zusters woont ze in de biara. Alle negen zusters hebben een leidinggevende functie in de samenleving.

‘Wij zijn de zusters van het actieve leven. Werkelijke liefde en schoonheid ligt voor ons in het omgaan met elkaar. De een geeft les, de ander is verpleegster en een derde beheert het geld.’

Het eenvoudige complex is gebouwd in de jaren dertig. Er is een lagere school, een mavo, een havo en een polikliniek met drie ziekenkamers. De sfeer, de vriendelijkheid en de weelderige bloementuin zorgen ervoor dat het een heerlijk oord is.

‘We staan om half vijf op, bidden gezamenlijk, doen gymnastiekoefeningen, ontbijten en staan om zeven uur voor de klas. Na het avondgebed zit onze dagtaak erop,’ zegt ze lachend.

Ze neemt me mee naar de polikliniek met drie ziekenkamertjes, een wachtkamer en een spreekkamertje. Alles ziet er eenvoudig, maar schoon uit. In de medicijnkast staan verschillende potjes met gekleurde pillen. De onderzoekskamer heeft een tafel, een kaal bed en een houten stoel. Er is ook een soort laboratorium, de enige op het eiland. In deze kleine ruimte staat een tafel met eenvoudige instrumenten.

‘Gekregen van een Chinese dame. Nu kunnen we bloed controleren op suikerwaarden en malaria. Veel mensen overlijden hier aan deze ziekte.’

Ze vertelt dat de drie ziekenkamers altijd vol liggen en dagelijks vijftig patiënten naar de poli komen.

‘Ben jij de enige verpleegster?’

‘Ja, ik ben 24 uur bereikbaar. De ernstig zieken zoek ik thuis op.’

Ik vraag haar hoe ze dit werk vol kan houden.

Ze glimlacht. ‘Er is iets tussen God en mij. Ik praat veel met Hem en dan word ik gevuld met genade. Liefde is de enige vrijheid. Zij verheft zich boven alles.’

Ze trekt me weer mee naar haar kamer. Ik kan mijn ogen niet van haar afhouden. Het lijkt wel of ze vleugeltjes heeft. Haar vurige ogen gaan schuil achter een modieus metalen brilletje.

‘Kom je een poosje bij ons wonen en werken?’ Het is een serieuze vraag.

Ik schud mijn hoofd.

‘Dit is niet mijn roeping.’

‘Wat is jouw roeping?’ vraagt ze nieuwsgierig.

‘Mijn roeping is hetzelfde als die van jou, maar zonder de drie geloften.’

‘Dan is jouw roeping zwaarder dan die van mij,’ verklaart ze.

Ik kijk haar niet begrijpend aan.

‘Zonder de drie geloften van armoede, zuiverheid en gehoorzaamheid zou ik te werelds worden,’ antwoordt ze.

Als ze de rimpel boven mijn neus ziet, zegt ze lachend: ‘Maak je geen zorgen, de grote Baas ziet het met ons beiden wel zitten.’

Zo is zuster Vergine Mary, eenvoudig en lichtvoetig.

(Verhaal uit Sumatra)

95

Voorbijgangers

Het is al laat. We kloppen bij een kleine wisma aan. In Indonesië lijken alle wisma’s op elkaar, maar de eigenaar bepaalt de sfeer. De deur wordt opengedaan door een vriendelijke dame. Ze is de eigenaresse van Wisma Sederhana. Alles ademt rust uit. Ze brengt ons via een lange galerij naar een slaapkamer. Als ze het licht aanknipt blijkt er geen gloeilamp in de fitting te zitten.

‘Misschien gestolen,’ oppert de jongen die met haar meeloopt. Hij haalt een kaars, terwijl wij wat keuvelen met de vriendelijke vrouw. Ze vertelt dat ze een te hoge bloeddruk heeft en aan een vaatziekte lijdt. De vrouw maakt moeilijk oogcontact. Ze voelt zich gejaagd en is eigenlijk niet in staat de wisma te runnen. Als de jongen met een brandende kaars terugkomt, laat ze ons de badkamer zien.

‘We hebben een timmerman gevraagd langs te komen, maar die laat op zich wachten,’ zegt de knaap vlug. Hij wijst naar de douchedeur die er half verrot bij hangt.

De eigenares verontschuldigt zich en trekt zich terug. De jongen vertelt intussen grote verhalen over roofmoorden in de buurt en andere bangmakerijen. We hebben geleerd deze verhalen met een korreltje zout te nemen en bedanken hem voor zijn hulpvaardigheid. Vermoeid kruipen we in bed en vallen in een diepe slaap. Om half vier schrikken we wakker en zitten rechtop in bed. De schijnbaar rustige plek blijkt een luidruchtige muziektent te zijn. Vier luidsprekers staan op onze kamer gericht. Keiharde Indonesische rockmuziek wordt op onze kamer afgevuurd. Ik schuif het gordijn een stukje opzij en zie vrouwen in keurige rijen voor onze deur op de emper staan. Ze dragen trainingspakken en doen aan yoga. Ik besluit met de oefeningen mee te doen. Onder grote hilariteit staan de vrouwen het me toe. Na de yogaoefeningen ga ik terug naar mijn kamer. Er is nog steeds geen water.

‘Even wachten, over een paar uurtjes,’ zegt het aardige knaapje.

Sabar zijn is een grote deugd in Indonesië.

We halen diep adem en weten inmiddels dat rustig blijven het beste werkt. Na drie dagen rekenen we af bij de vriendelijke eigenaresse.

‘U logeert op het mooiste plekje ter wereld,’ zegt ze trots. ‘We hebben gloednieuw asfalt op de weg gekregen en binnenkort komt er nog een slagboom achter ons hotel en een lantaarnpaal. Wat wenst een gast nog meer?’

‘Het is een heerlijk oord,’ stellen we haar gerust, ‘maar water, licht, handdoeken en een schoon toilet zouden ook prettig zijn.’

‘Ach ja, dat zijn bijkomstigheden,’ antwoordt ze.

‘Zonder deze faciliteiten lopen hotelgasten weg,’ waarschuwt mijn maatje.

‘Ach, wij maken ons niet zo druk. Het leven kan morgen voorbij zijn. We zijn maar voorbijgangers.’

Ja, denk ik. We zijn inderdaad voorbijgangers, maar een beetje comfort is wel prettig.

(Verhaal uit Timor)

96

Romeo en Julia

Het is zaterdagmorgen zeven uur. Ik loop door de straten van de miljoenenstad Makassar in Zuid-Sulawesi. In mijn kleine rugzak zit een flesje water en een fototoestel. Het is warm en stoffig. Een paar schoolmeisjes in een lichtblauw kostuum zwaaien me toe. Ze roepen iets, maar het geluid van de brommers overstemt hun woorden. Een paar jongens houden een doos onder mijn neus met de woorden ‘voor de slachtoffers van de Merapi’. Ze zien aan mijn ogen dat ik twijfel of het geld wel bij de slachtoffers terechtkomt. Ze hebben immers zelf schoolgeld nodig om te kunnen studeren.

‘Het komt echt bij de slachtoffers,’ roept een van de jongens. Ik glimlach ze toe.

Ik probeer tussen het voortrazende verkeer de weg over te steken. Ibu Nur staat aan de overkant al op me te wachten en zwaait. Met gevaar voor eigen leven steek ik over en pak snel Nurs hand. We gaan samen boeken inkopen voor schoolbibliotheken in de binnenlanden. We kennen elkaar al jaren. Ze is 36 jaar, niet getrouwd en heeft geen kinderen. In de samenleving telt ze als ongetrouwde en kinderloze vrouw amper mee. Het deert haar niet.

‘Veel van mijn vriendinnen zijn teleurgesteld in hun echtgenoot, sommigen zijn vervelende machotypes. Ik heb daar geen last van,’ zegt ze dikwijls.

We staan stil voor de boekwinkel waar ze werkt. Haar baas is een rijke Chinees. Ze is als manager aangesteld en verdient ongeveer honderd euro in de maand. In het kleine kantoor woont en slaapt ze. Het valt me op dat de boeken mooier zijn uitgevoerd dan een jaar geleden. Een kleuter van vier jaar komt in de winkel naast me staan. Hij wijst op een boekje in zijn moeders hand.

‘Mijn mama gaat voorlezen,’ en trots loopt hij naar zijn moeder die zittend op een kruk wacht. Ze neemt het ventje op haar schoot en begint voor te lezen. Als het boekje uit is loop ik op de vrouw toe. Ze vertelt speciaal naar de boekwinkel te komen om voor te lezen. Geld om een boek te kopen heeft ze niet en een bibliotheek is er niet. Mijn aandacht wordt naar een andere vrouw in de hoek van de winkel getrokken. Ze heeft twee dochters bij zich van elf en acht jaar. Ze hebben twee euro gespaard en willen een boek uitzoeken. Maar de meiden komen steeds boven het bedrag van twee euro uit. Het wordt een gepuzzel. Uiteindelijk vult Nur het tekort aan, zodat ze toch allebei met een boek naar huis gaan. Dan komen er uit het niets vier islamitische schoolmeisjes naar me toe. Ze dragen een hidjab en zeggen dat ze op de sma zitten. Ze willen een spreekbeurt over een Engelse dichter houden. Een van de meiden legt het boekje Romeo en Julia van Shakespeare in mijn handen. Ze vraagt of ik er iets over wil vertellen. Natuurlijk wil ik dat. We gaan met z’n vijven in kleermakerszit op de grond zitten. Na mijn korte inleiding willen ze het boek kopen, maar er doet zich ook bij deze meiden een probleem voor. Het boek kost drie euro vijftig. Na veel gepuzzel komen ze dertig eurocent tekort. Er wordt heen en weer gepraat, gewikt en gewogen. Ik loop weg en bots tegen een man op met een mobieltje aan zijn oor. Hij praat druk en snel. Hij wil een Koran kopen, maar de persoon aan de andere kant dwingt hem een goedkope Koran te kopen. Hij zwaait heftig met zijn armen.

De meisjes zijn nog steeds aan het dubben over de dertig eurocent. Ze zijn te verlegen om het aan mij te vragen. Ik loop naar ze toe en vul het tekort aan. Ze vragen of ik voorin het boekje iets wil schrijven. Ik schrijf: ‘Zoek het goede en geniet de liefde. Ibu Elisabeth.’

Ze kijken mij aan en beginnen alle vier te lachen. Eén voor één geven de meiden me een hand. De moeder is inmiddels met haar peuter vertrokken. Met de Koran onder zijn arm stapt de man op de brommer. De meiden zwaaien en de moeder en haar twee dochters lopen hand in hand de winkel uit.

Eenmaal terug in mijn kamer besef ik hoe simpel het leven kan zijn.

(Verhaal uit Sulawesi)

97

Evir

Evir is een beeldschoon meisje. Nog vijf maanden en dan viert ze haar achttiende verjaardag. Evir is niet blij met haar verjaardag. Met haar donkere ogen kijkt ze me ernstig aan. Ze blijft liever nog een paar jaar zeventien, want op haar achttiende moet ze uit het weeshuis weg. Toen Evir zes jaar was, overleed haar moeder aan kanker. Ze was de oudste van vier kinderen. Een paar weken na het overlijden van haar moeder bracht haar vader drie kinderen bij familie. Ze bleef alleen in het huis achter. Na twee dagen wachten, begreep ze dat haar vader niet meer terug zou komen. Op blote voeten liep ze naar de buren, iets verderop. Het was de buurman die haar naar een weeshuis bracht. De familie wilde wel jongens hebben, maar geen meisje. Haar drie broertjes ziet ze één keer per jaar, met Kerst. Ze zit naast me en haalt haar handen door het lange zwarte haar. Ik zie tranen in haar ogen glinsteren. Ze lacht ze snel weg. Haar smalle hand legt ze op mijn arm en ze vraagt of ik voor haar wil pleiten bij de leiding. Ze wil zo graag nog een jaar in het weeshuis blijven.

‘Ik heb niemand. De kinderen in het weeshuis zijn mijn zusjes en broertjes geworden.’

In maart doet ze eindexamen sma en wil ze Engels gaan studeren. Maar wie betaalt haar opleiding? Wie betaalt haar onderkomen? Het weeshuis heeft geen budget voor kinderen die door willen studeren. In principe moeten de kinderen zelf geld zoeken voor hun studie. In het weeshuis worden ze zoveel mogelijk voorbereid om na hun achttiende jaar voor zichzelf te kunnen zorgen. Maar Evirs hart gaat niet uit naar materie. Ze heeft een ruime geest en een mooi hart. Zo ruim dat ieder weeskind erin past. De kinderen voelen de ruimte en hangen als aapjes om haar heen. Haar kamer deelt ze met de drie kleinste kinderen, die haar mama willen noemen. Maar ze wil dat niet.

‘Ik ben jullie grote zus en niet jullie mama.’

Maar de grote zus bekommert zich wel als een moeder over hen. Ze liefkoost de kinderen, maar corrigeert ze ook. Evir heeft gezag. Ze wil doorstuderen om Engelse les te geven op scholen in de binnenlanden. Ze neemt me mee naar haar slaapkamer waar twee gestapelde eenpersoonsbedden tegen de muur staan. Drie kleuters, gehurkt op hun tikar, wachten op een nachtkus van hun grote zus. Evir pakt het kleinste meisje op en knuffelt het. Later op de avond vraag ik wat en wie haar liefde geeft.

‘Ze zeggen dat mijn moeder een hart had waarin de hele wereld paste. Ze is mijn heldin.’

Ik knik haar stilzwijgend toe. Er verschijnt een glimlach op haar gezicht. Ze loopt naar een kast en haalt een kistje tevoorschijn. Ze pakt er een vergeelde foto van een jonge vrouw uit. ‘Dit is mijn moeder.’

Op een kleinere foto staat haar vader met de drie broertjes. Onder de twee foto’s ligt een broche.

‘Deze is ook van mijn moeder en dit zijn mijn dagboekjes.’

De broche en een paar schriftjes legt ze voorzichtig op mijn schoot. Ik blader een schriftje door en zie dat het brieven zijn geschreven aan haar moeder. Mijn oog valt op een zin, die ze nog niet lang geleden geschreven heeft.

‘Mama, het is fijn om met jou te praten. Je weet dat ik het vaak moeilijk heb, maar met jou blijft het niet moeilijk. Dag lieve mama. Tot morgen.’

Evir kijkt me aan. ‘Niemand weet dat mijn moeder mijn heldin is en dat ik aan haar schrijf,’ vertrouwt ze mij toe.

(Verhaal uit Sulawesi)

98

Verjaardag

Vandaag is het Maulid Nabi, de geboortedag van de Profeet Mohammed. Veel straten en moskeeën in Yogya en Solo zijn versierd. Hakim, een goede vriend, nodigt me uit om samen door de versierde straten en steegjes van Yogya te lopen. Maar Hakim wil eerst een kort bezoek aan de moskee brengen. We houden een becakrijder aan, die ons voor een paar rupiah naar de moskee wil brengen. De man rijdt buiten de verkeersaders om naar de moskee en leidt ons door een doolhof van steegjes. De straatjes zijn zo nauw dat hij moet oppassen niet met de becak langs de muren te schampen. In de schaduw van de huizen zitten mannen en spelen kinderen. Hakim en ik krijgen een geanimeerd gesprek. Pas bij de vogeltjesmarkt valt ons gesprek stil. Behalve vogels, tortelduiven, uilen en haviken zijn er ook allerlei andere kleine dieren op de pasar te koop. De becakrijder wijst naar een paar apen, die grijnzend onze kant uitkijken. Ook konijnen, leguanen, vleermuizen, salamanders, slangen en vlinders worden te koop aangeboden. Met een geamuseerde glimlach probeert een verkoper mij griezelige verhalen te vertellen over apen, slangen en leguanen die niet lang geleden op de pasar toeristen hebben aangevallen.

De becakrijder wil verder rijden, maar niet voordat hij ons iets heeft laten zien. Het is een aardige jonge knul, met een vriendelijk gezicht. Hij haalt een papiertje uit zijn broekzak. Het is een doctorandustitel. Hakim en ik kijken van de bul naar de jongen en omgekeerd.

‘Waardeloos vodje,’ zegt de man. ‘Wat heb je eraan als je wijs en slim bent, maar er is geen werk?’ Nonchalant stopt hij het verfomfaaide papiertje terug in zijn zak.

‘Mijn vader wil dat ik een beroepsopleiding ga volgen. Hij zegt dat ons land timmerlieden, metselaars en loodgieters nodig heeft. Maar ik kijk wel uit. Ik heb geen zin om vuile handen te krijgen.’

Hij laat ons zijn handen zien, die er gaaf en schoon uitzien. De lange nagels aan zijn twee duimen en pinken zijn een statussymbool. Ik wijs naar zijn lange pinknagel. Hij lacht. ‘Iedereen kan zien dat ik een geleerde ben en geen bouwvakker.’

Ik heb behoefte hem een prangende vraag te stellen, maar vraag hem eerst of hij ons verder wil fietsen naar de moskee. Terwijl hij fietst vraag ik hem: ‘Waarom denk je dat toeristen vaak chagrijnig uit een hotel stappen?’

Hij schudt zijn hoofd. ‘Ik begrijp het verband niet tussen lange nagels en chagrijnige toeristen.’

‘Stopcontacten zitten los, deuren sluiten niet, waterkranen druppelen, wc’s werken niet. Allemaal drama,’ leg ik uit.

De jongen vindt het lachwekkend en slaat zich tijdens het fietsen op zijn dijen.

‘Het klopt,’ roept hij. ‘We studeren liever dan dat we werken.’

Hij blijft zich op zijn dijen slaan. In de schaduw van de mesjid zet hij ons af. We geven hem een flinke fooi.

Bij de trap van de mesjid trekken we onze schoenen uit. Ook wassen we ons gezicht en onze handen en voeten. Hakim vertelt me dat het niet alleen een reinigingsgebaar is, maar dat het ook een stukje hoop uitdrukt in de strijd om het bestaan.

‘In de islam geldt dat hoe klein en arm je ook bent, je toch tussen de middenklasse en de rijken mag neerknielen voor Allah,’ fluistert hij.

‘Er is geen verschil tussen ras en stand,’ voegt hij er zacht in mijn oor aan toe.

Achter een gordijn blijf ik staan. Hakim loopt door. De gebedsruimte is alleen toegestaan voor mannen. Stil kijk ik toe. Ik verbaas me over de discipline waar iedere gelovige zich aan houdt. Er is een diepe heiligheid voelbaar. In een herdenkingshymne wordt respect betuigd aan Abraham, Mozes en de profeet. De imam haalt koranverzen en overleveringen aan. In zijn meditatie hoor ik de imam zeggen dat alle volgelingen van Allah geheiligd zijn. Als Hakim mij weer opzoekt en we samen naar buiten lopen, komt de imam in eigen persoon naar ons toe. Hij draagt een wit gewaad en heeft een tulband op zijn hoofd.

‘U bent gezegend,’ zegt hij. Met zijn lange baard en donkere ogen kijkt hij me doordringend aan. Als we buiten staan, draai ik me om naar Hakim.

‘De imam weet vast niet dat ik christen ben.’

‘Je bent toch een mens,’ merkt Hakim nuchter op. ‘Kom, christen of islamiet, we gaan de geboortedag van Mohammed vieren.’

(Verhaal uit Java)

99

Sabar

Tijdens een tocht door Noord-Sulawesi kloppen we ’s avonds bij een kleine wisma aan. Een tropische stortbui valt met bakken uit de hemel. Het is onmogelijk elkaar te verstaan. Wachtend op de sleutel van onze kamer vraag ik me af of de bewoners van het eiland deze stroom van regen nooit beu worden. Ze ondergaan het kolkende regenwater met de vaak daaropvolgende overstromingen als iets vanzelfsprekends. Er wordt niet over het weer gesproken. Als de eigenaar terugkomt, laat ik me ontvallen dat het vandaag hard regent en wijs naar de watergoten die bruisende watervallen zijn geworden. De eigenaar haalt onverschillig zijn schouders op en vraagt zich af waar ik me druk over maak. Hij nodigt ons uit aan zijn tafel. Eten is belangrijker dan over het weer praten. Ik zou willen dat hij de sleutel van onze kamer geeft, maar dat zit er voorlopig niet in. Er moet eerst gegeten worden. De man, een zestiger, is vliegensvlug en spreekt vloeiend Nederlands. Zijn opa was een volbloed Nederlander en getrouwd met een Javaanse. Hij vertelt ons verhalen uit de koloniale tijd. ‘Een tijd,’ zoals hij zegt, ‘waar hij hevig naar terug verlangt.’ Zijn opa had een tabaksplantage en was een tuan besar. maar werkte wel met vrije koelies. ‘Hij was een baas met een hart,’ zegt hij trots.

Zijn kinderen en kleinkinderen hebben geen enkele belangstelling voor zijn verhalen en zijn geschiedenis. Het interesseert hun nauwelijks waar hun wortels liggen.

‘Hun ongeïnteresseerde houding maakt mij somber,’ klaagt de man. Hij begint ons zijn levensgeschiedenis te vertellen. Mijn ogen dreigen half dicht te vallen als er plotseling een hevige knal klinkt. In de hoek van de tuin zien we alle drie een steekvlam.

‘Kortsluiting,’ zegt de man korzelig. Het is pikdonker en de man weet niet waar kaarsen en lucifers liggen. De sleutel laat opnieuw op zich wachten.

‘Zal ik u als tijdverdrijf een fabel vertellen?’ vraagt de man. ‘U kunt dan beiden in de sfeer van ons mooie land komen.’ Ik zeg de man niet dat we al jaren in Indonesië hebben gewoond en liever de sleutel van onze kamer zouden krijgen. Zwijgend luisteren we naar zijn fabel.

‘In het bos, hier niet ver vandaan, woonden veel tijgers. Op een nacht ontstond er een gevecht tussen een tijger en een mug. De tijger daagde de mug uit. ‘Ik ben machtig en jij bent een nietszeggend beestje.’ De mug werd zo kwaad dat hij de tijger in zijn neus stak. De tijger schreeuwde het uit van pijn en schudde zijn kop zo hard dat hij zijn nek brak. Trots en zonder medelijden keek de mug naar de dode tijger. Hij had de tijger verslagen en voelde zich het machtigste dier onder de dieren. Zelfvoldaan vloog hij weg. Maar al snel kwam hij in een spinnenweb terecht. Het arme dier kwam zo vast te zitten in het web, dat de spin hem binnen een paar minuten had verorberd. Voldaan zijn van jezelf is de grootste valkuil,’ bromt de eige -naar. Hij kijkt ons aan en wij knikken hem goedmoedig toe.

‘Heeft u misschien onze kamersleutel?’ Ik vraag het voorzichtig.

‘Sabar nyonya,’ zegt de man. Het voelt als een vermaning.

Het is reeds middernacht als hij ons eindelijk de sleutel van de kamer overhandigt.

‘Ik verbaas me over de rekbaarheid van jullie tijd,’ zeg ik tegen de man.

‘Ja, nyonya. De Indonesiër blijft onder alle omstandigheden beleefd. Hij hecht grote waarde aan goed gedrag.’ Als ik me om wil draaien, heb ik nog één vraag.

‘Wat is het ergste dat een Indonesiër kan overkomen?’

‘Twee dingen, nyonya. Geen kinderen en gezichtsverlies.’

Ik kijk de man vragend aan.

‘In slechte tijden zijn wij afhankelijk van de familie. Alles draait in het leven om kinderen. Het tweede is gezichtsverlies. Dat is de reden dat wij fouten snel vergeten en een vergevingsgezind volk zijn. Maar het meest waar wij ons voor schamen is als er geen sabar is voor de rekbaarheid van de tijd.

(Verhaal uit Sulawesi)

100

Mercedes

We zijn op weg naar een pesta mati, ergens in een van de kampongs in de bergen van Torajaland. Een oude nenek van tachtig jaar is acht maanden geleden overleden en zal vandaag begraven worden. We hobbelen van de ene kuil in de ander. Onze Indonesische vriend schaamt zich voor het ongemak en roept regelmatig: ‘Ma’af, ma’af.’

Hij legt uit dat je aan de slechte wegen en de extravagante huizen kunt zien dat zijn land corrupt is. Hij ziet de corruptie in zijn land meer als een gewoonte. Ambtenaren, aannemers, politie, bankdirecteuren verrijken zich publiekelijk door omkoping en zijn eraan verslaafd.

‘De illegale handel en het aannemen van steekpenningen is helaas een doodgewone handeling geworden.’ Zijn stem klinkt somber en hij slaakt een diepe zucht.

Als we bij het dodenfeest aankomen zien we trucks volgestouwd met in rouw geklede mannen en vrouwen. In een paar weken tijd worden de opgespaarde lijken van het afgelopen jaar begraven. December is de maand van pesta mati. Bij ieder feest worden zwartharige varkens en donkergrijze waterbuffels geslacht. Ik huiver en zie in gedachten de tientallen bebloede karbouwenkoppen voor me op de grond liggen. Vroeger al deinsde ik terug voor deze afschuwelijke varkens- en karbouwenslachtingen.

We lopen met onze vriend het erf op waar het dodenfeest wordt gehouden. Honderden gasten zijn reeds aanwezig. In een hoek van het erf wachten de waterbuffels op hun rituele dood. Tussen de donkergrijze buffels met hun logge koppen en sterke brede nekken ontwaar ik een volwassen albino buffel. Hij valt onmiddellijk op. Hij wordt de “Mercedes” onder de karbouwen genoemd. Zijn gigantische horens steken ver boven de andere horens van de waterbuffels uit en zijn witroze gevlekte huid glanst in de zon. Zijn witte ogen stralen een babyachtige aanhankelijkheid uit. Gefascineerd staar ik naar de “Mercedes” onder de karbouwen en ik vind het onbegrijpelijk dat zo’n mooie buffel geslacht moet worden. Ieder hapje vlees dat wij straks krijgen kost een vermogen.

Onze vriend vertelt intussen dat de familie van de overleden nenek verplicht is een groot dodenfeest te organiseren en de honderden gasten onderdak en voedsel aan te bieden. Het feest duurt drie dagen.

‘De gasten op hun beurt zijn verplicht een dure waterbuffel of een varken mee te brengen.’

Als hij me vreemd ziet kijken, legt hij uit dat hierdoor de familierelaties goed blijven.

We gaan op een van de gereserveerde plaatsen zitten en al snel komt er een stoet familieleden het erf op. Het is een eindeloze zwarte stoet waar nooit een einde aan lijkt te komen. De een heeft een karbouw bij zich en de ander een zwartharig varken. Er zijn zelfs gasten die tuak in bamboes met zich meedragen. Ook hanen, kippen en balen rijst worden binnengebracht. In de hoek van het veld worden alle dieren verzameld. Jongens beginnen met borstels en zeep de dieren te wassen, te poetsen en te drogen.

‘Wat heeft dat poetsen voor zin?’ vraag ik. ‘Over een uur gaat hun kop eraf.’

Onze vriend helpt me uit de droom.

‘De karbouwen en varkens zijn een gift aan de overledenen voor wie dit feest wordt gehouden. Het is de laatste eer, die zij de overledenen bewijzen.’

Wanneer alle gasten zitten, gaat een groep van zestig mannen in een kring om de opgepoetste buffels staan. Ze zijn in traditionele kleding en geven elkaar een hand. Dan heft zich een litanie aan, die een dromerige uitwerking heeft. Tijdens de litanie maken ze voor- en achterwaartse danspasjes.

‘Wat is de betekenis van de litanie?’ vraag ik aan mijn vriend.

‘De litanie en de dans begeleiden de overledene op een veilige manier naar het hiernamaals,’ fluistert hij in mijn oor.

Het duurt uren. Dan begint de rituele slachting van de beesten. Tachtig geschonken buffels en veertig varkens worden op het erf in één keer geslacht. Dit moet een bloedbad worden, denk ik. Ik laat mijn hoofd zakken en kijk niet. Het geschreeuw van de dieren is al erg genoeg. Ik luister liever naar de kabbelende gesprekken van de gasten om me heen. Ze gaan over de dode ziel van nenek en over de geslachte dieren die meereizen naar het zielenland. Als we als speciaal genodigden een stukje vlees van de buffel-mercedes krijgen aangeboden, bedank ik hier hartelijk voor. Ik besef dat wij nooit greep zullen krijgen op dit geheimzinnige en mystieke volk.

(Verhaal uit Sulawesi)

101

Discussie

Het is vrijdagmorgen. We zijn op Midden-Java. Zeven leraren en leraressen houden een boeiende discussie over hoe zij het geloof dichter bij de jeugd kunnen brengen. Drie leraren belijden de islam en vier noemen zich christen. Er rollen veel vragen over de tafel. Hoe kunnen we in een corrupt land eerlijk leven? Betekent rijk zijn dat je gelukkig wordt? Hoe ziet echte liefde eruit? Hoe geef je betekenis aan het leven? Hoe ziet vriendschap eruit? Hoe ziet communicatie er werkelijk uit? Kunnen wij de leerlingen een levensvisie meegeven? Weten wij eigenlijk wel wat onze eigen levensvisie is?

Volgens een jonge leraar zijn het vragen waar de jeugd mee worstelt en waar regering, kerk, mesjid, school en ouders nauwelijks een antwoord op weten te geven.

‘Onze jongeren worstelen met identiteitsproblemen,’ zegt een leraar nadrukkelijk. Hij kijkt mijn kant op en begint een betoog.

‘Heeft u bij ons de vele travestieten gezien die de aandacht trekken van wachtende auto’s voor de stoplichten? Het is toch vreemd dat travestieten worden toegestaan en homo’s en lesbiennes zijn verboden?’

Het is inderdaad vreemd. Meerdere malen heb ik me afgevraagd hoe dit kan.

Een leraar, die bekend staat als een vrome moslim, stelt me een directe vraag.

‘Bij ons struikel je over de moskeeën. Overal kun je bidden en een verzoek tot Allah richten. In het Westen verdwijnen de gebedshuizen. Wat doen jullie met deze heiligschennis?’

Ik zeg hem niet dat in mijn ogen er vaak met Allah koehandel gedreven wordt, dat Allah te pas en te onpas wordt aangeroepen en dat de profeet geen strijd heeft gewild tussen soennieten en sjiieten. Wel probeer ik hem uit te leggen dat in het Westen de spiritualiteit springlevend is en er naar nieuwe vormen wordt gezocht. Ze begrijpen me niet, want een moskee en een kerk zijn voor hen de enige vormen om te bidden en het geloof te belijden.

‘Hoe kan je geloven zonder een kerk en zonder een moskee?’ vragen ze me.

‘Mag ik eerst een vraag stellen?’ Ze knikken mij glimlachend toe.

‘Iedere morgen loop ik langs open gebedsruimten van moskeeën en zie mannen geknield op matjes op de grond liggen. Waar zijn jullie vrouwen?’

Een leraar met een indrukwekkende snor lijkt het een leuke vraag te vinden. Hij grinnikt.

‘De vrouwen geven voorrang aan de mannen. Vrouwen kennen hun plaats. Ze bidden meer in het verborgene.’

Een jonge lerares met een witte sluier om haar hoofd vertelt dat ze in haar islamitische godsdienstlessen de positie van de vrouw belicht.

‘Het belijden van de islam in Indonesië loopt langs een orthodoxe lijn, waardoor mannen voorop lopen. Maar de vrouwen zijn de behoedsters van de ziel van de islam.’

‘En de extremisten?’ vraag ik.

‘De meerderheid van het Indonesische volk wil niets met extremisten als Taliban of Al Qaida te maken hebben,’ vervolgt ze haar betoog. ‘De kern van het islamitische geloof is dat het een godsdienst is die rust, orde en liefde brengt in een wereld vol geweld. De profeet heeft alleen het mooie en het liefdevolle trachten te brengen.’

Ze kijkt me doordringend aan en wijst me op de kruistochten, de inquisitie, de leegloop van kerken. ‘Bij jullie was het ook geen brave tijd.’ Ik knik.

‘Het atheïsme heeft de westerse jongeren in een cultuurshock gebracht,’ zegt een ander.

‘Je moet eens kijken hoe de westerse jeugd erbij loopt. Ze zijn te gast in ons land, maar gedragen zich er niet naar. Ze zouden rekening moeten houden met onze cultuur en godsdienst die gruwen van ordinaire kleding.’

Ze heeft gelijk. Vaak bekruipt me een gevoel van schaamte als ik zie hoe blanke toeristen met olifantspoten door de Indonesische porseleinen cultuur wandelen.

De discussie wordt steeds heftiger en een jonge leraar stelt voor het gesprek over een paar dagen voort te zetten. Moslim of christen, we leggen de handen in elkaar en besluiten voor het goede te gaan in het zoeken naar antwoorden.

(Verhaal uit Java)

Woord van dank

Mijn vrienden in Nederland ben ik dankbaar dat ze mij gestimuleerd hebben om de verhalen te bundelen en uit te geven. Mijn vriend Stephen Boonzaaijer was degene die mijn geest prikkelde om de verhalen scherp neer te zetten. Mijn Indische vriendin Nannie heeft met mij meegelezen en sommige zaken aangezet. Mijn maatje Gerrit heeft me naar alle plekken van de Indonesische Archipel gebracht. Zonder hem was dit boek er nooit gekomen. Tijdens het schrijven bleken mijn eigen kinderen nieuwsgierig naar de uitkomst. Dank aan Kees de Bakker, de uitgever van uitgeverij Conserve, met wie ik een kostbare band heb opgebouwd. In zijn fonds zitten veel Indiëtitels. Dank aan de twee jonge vormgevers van de omslag Jeroen en Borinka, de vormgevers binnenwerk Coby en Bert, die creatief op mij inspeelden en Peter Dicker voor zijn correcties.

Woordenlijst Indonesisch-Nederlands

A

abaya

lange en wijde islamitische jurk

adat

overlevering, gewoonte, volksrecht

ayam

kip

apa boleh buat

wat maakt het uit/het is niet anders

api

vuur

asam urat

verzuurde aderen

asrama

internaat

avocado

peervormige groene tot paarsachtige vrucht

B

baju

blouse

bakso

balletjes van rund- of varkensvlees, vis

banjir

overstroming

bapak

vader

Batak

bewoner van Noord-Sumatra

Batu Leleng

stenen huis (naam van Leprozerie)

becakrijder

rijder van fietstaxi

beras

rijst

betelplant

peperachtige plant

bhagahutten

traditionele hut op Flores, symboliseert vrouwelijke voorouders

biara

zuster-/fraterhuis

bibit

rijstplantje

bidan

vroedvrouw

bunga sepatu

hibiscus

burka

lange gesloten hoofddoek

C

cicak

muurhagedis

D

daun singkong

cassavebladeren

desa

Javaans dorpje

duduk

zitten

dukun

inheemse medicijnman/vrouw

durian

sterk geurende vrucht

E

emper

galerij

F

fatwa

juridisch advies in de Islam

G

gado gado

mix van groenten en pindasaus

gambir

maleise klimplant

gamelan

stel javaanse of balinese muziekinstrumenten

garuda

grote mythische vogel

gula merah

bruine suiker

guru

leraar

H

Hadith

verzameling islamitische overleveringen van Mohammed.

hadj

bedevaart

halal voedsel

islamitisch voedsel

hijab

islamitische hoofddoek

horas

hartelijk welkom

hormat

beleefd (Bataks)

I

ibu

moeder

ikan kecil

klein visje

ikan kering

gedroogde vis

ikatwever

wever van patronen met draden

imam

islamitische godsdienstleraar

Ina Maria

moeder Maria

influensa

griep

islamdorpen

dorp met hoofdzakelijk bewoners die de islam aanhangen

J

jagung

mais

jam karet

tijd als elastiek

jeruk

soort mandarijn

jeruk manis

sinaasappel

jilbab

hoofddoek

K

ka’aba

zwarte steen in Mekka

kacang buncis

spercieboontjes

kacang panjang

lange boontjes

kafir

ongelovige

kaki tiga

keukentje op twee wielen

kamar umum

kamer voor algemene zaken

kampong

dorp

kampus

terrein van universiteit

kangkung

soort spinazie

karbouw

waterbuffel

karbouwenpasar

karbouwenmarkt

kassave

eetbare wortelknol (singkong)

kebun

tuin

kejawen

javaanse vorm van spiritualiteit

kelapa

kokosnoot

kemirinoten

oliehoudende noten

kepala desa

hoofd van een klein dorp

kepala kampong

hoofd van een dorp

keras batu

eigenwijs, stijfhoofdig

ketimun

komkommer

kopi tubruk

koffie op Indonesische wijze gezet (botsende koffie)

Koran

islamitisch heilig boek

kretek sigaretten

sigaretten met kruidnagel

kuli (koelie)

Maleis woord voor Indonesische arbeider

kulit ayam

kippenvel

kulit kemiri

schil van de kemirinoten

kwee kelapa

kokoskoek

L

langsat

kleine ronde geelbruine vrucht met sappig wit vluchtvlees

lijkrol

rol waarin lijk bewaard wordt bij Toraja’s

lotek

Javaans gerecht van rauwe groenten

M

ma’af

excuus

malu

verlegen

mall

shopping center

mandibak

bak met water om zich te wassen

mandiri

zelfstandig

mangga

vlezige steenvrucht

masjid an Nabawi

moskee

masuk angin

verkoudheid

mata gelap

blinde woede

mie basah

natte mie

minta ma’af

excuseer me

N

nasi ketan

gekookte kleefrijst

ngadhu

traditionele hut op Flores, symboliseert mannelijke voorouders

nyonya

mevrouw

nenek

grootmoeder, grootvader

O

oleh oleh

cadeautjes

omong kosong

kletspraat

P

pak

vader (afkorting van bapak)

pancasila

filosofische grondslag van Indonesië

parang

kapmes

papaya

boterzachte zoete meloenvrucht

pasar

markt

pasar maleis

vroeger normale omgangstaal van de Indonesiër

permisi dulu

excuseer me

pesta mati

dodenfeest

pinang

betelpalm

pinangnoot

noot van de betelpalm

pijit

masseren of massage

pisang

banaan

pisang goreng

gebakken banaan

poco-poco

Indonesische dans

pusing

duizelig

R

ramadan

islamitische vastenmaand

rambutan

harige lychee-achtige vrucht

S

sabar

geduldig

safa marwa

twee kleine bergen waartussen moslims zeven keer heen en weer reizen tijdens de rituele bedevaart

sarong

een wikkelrok

sawah

rijstveld

sayur mayur

groenten

sayur lodeh

verschillende groenten in kokossaus

saté

stukjes geroosterd vlees aan een stokje

songkok

Indonesisch traditioneel hoofddeksel

sagi-cyclus

boksen

sakit kepala

hoofdpijn

sakit perut

buikpijn

selamat datang

welkom

senang

gelukkig

siesta

pauze na het middageten

sirih

blad van de sirihplant, gemengd met een fijne kalksoort, een schijfje gambir en een stukje pinangnoot

sirihpruimen

genotmiddel om te kauwen

sirihsap

sap van de sirih heeft een verdovende werking

sma

havoschool

smp

mavoschool

slendang

draagdoek

susu kelapa

kokosmelk

sup mie

bamisoep

T

tahu

soort soyakaas

tanah longsor

aardverschuiving

tempé

koek gemaakt van soya

taugé

sojascheuten, door de mungboon te laten ontkiemen

terong belanda

rode passievrucht, tamarillo

tidak apa

geeft niets, laat maar

tikar

gevlochten mat

trassi

garnalenpasta

toko

winkel

topi

hoofddeksel

tuak

rijstwijn

tuan besar

grote meneer, opperheer

U

ubi

zoete aardappel, bataat

V

Vishnu

opperste god van het hindoeïsme

W

wajan

wokpan

wayangspel

traditionele pop (golek) van hout en textiel, poppenspel

waringinboom

een heilige boom in Indonesië

warung

kraampje

wisma

eenvoudig hotel

wisma sederhana

eenvoudig onderkomen

Colofon

Achter de eeuwige glimlach – Honderd ontmoetingen met Indonesiërs van Elisabeth Riphagen werd in opdracht van uitgeverij Conserve te Schoorl gezet door BeCo DTP-Productions te Epe in de Sabon corps 10,5/13 punts en gedrukt door drukkerij Bariet in Ruinen.

Foto omslag: Herbert Riphagen

Ontwerp omslag: Borinka & Shamrock

Foto auteur: Esther Riphagen-van Lieshout

1e druk april 2014

UITGEVERIJ CONSERVE

Postbus 74, 1870 AB Schoorl

E-mail: info@conserve.nl

Website: www.conserve.nl