Tussenland

Lees ook bij Conserve in de Binnenlandreeks van de NOS

Gerri Eickhof – Met de tram door Amsterdam

Joris van de Kerkhof – Bossche bollen – Verhalen over ’s-Hertogenbosch

Astrid en Eef Kersseboom – Het Rotterdam aan de hand van mijn (groot)vader

Ferry Mingelen – Graven rond het Binnenhof – Verhalen over Den Haag

Peer Ulijn – Ik woon in Almere

Rachel de Meijer

Tussenland

Een reis door Zeeuws-Vlaanderen

U I T G E V E R I J    C O N S E R V E

CIP-gegevens Koninklijke Bibliotheek, Den Haag

Tussenland

Tussenland – Een reis door Zeeuws-Vlaanderen
Schoorl: Conserve
ISBN 90 5429 365 1
NUR 301
Trefw: Verhalen; Zeeuws-Vlaanderen

© 2014 Rachel de Meijer en Uitgeverij Conserve

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt dor middel van druk, fotokopie, microfilm, e-book of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm, e-book or any other means, without written permission from the publisher.

Voorwoord

Dit boek verschijnt in het jaar dat Zeeuws-Vlaanderen 200 jaar bestaat. Dat is natuurlijk niet waar, want het gebied is al veel ouder, al zijn de vorm en omvang in de loop van de eeuwen vaak veranderd. Maar toch, op 20 juli 1814 tekent koning Willem I Het Besluit Houdende de Vereeniging van Staats-Vlaanderen met de Provincie van Zeeland. Het gebied werd bij de provincie Zeeland gevoegd en kreeg zijn huidige naam. Daarvoor hoorde het korte tijd bij de provincie Brabant en van 1794 tot 1814 was het onderdeel van het Franse keizerrijk.

Maar hoe onzinnig ook, het is goed om dit jaar stil te staan bij het meest zuidelijke deel van de provincie Zeeland. Onbekend maakt niet altijd onbemind, maar Zeeuws-Vlaanderen kan best wat extra aandacht gebruiken. Het is een bijzonder, maar ook een beetje vergeten gebied, ingeklemd tussen België en de Westerschelde.

In het verleden had het een belangrijke functie als buffer tegen vijandelijke mogendheden, maar nu staat Zeeuws-Vlaanderen voor hele andere uitdagingen: West-Zeeuws-Vlaanderen is het op een na grootste krimpgebied van Nederland. Veel jonge mensen trekken weg en komen niet meer terug. De vergrijzing ligt er hoger dan in andere delen van ons land. De landbouw en visserij zijn steeds minder een bron van inkomsten.

Daartegenover staan echter vele kansen en potenties: het gebied ligt centraal in Europa met goede verbindingen naar het Verenigd Koninkrijk, België, Frankrijk en Duitsland. De infrastructuur wordt momenteel in rap tempo gemoderniseerd: de Sluiskiltunnel, de verdubbeling van de N-61 en de Tractaatweg. De aangekondigde Seine-Scheldeverbinding geeft ongetwijfeld een impuls aan de al goed ontwikkelde binnenvaart. De verdergaande internationalisering zal zich ongetwijfeld uiten in een sterkere samenwerking tussen de havens van Gent en Terneuzen en Vlissingen.

De industrie is sinds de jaren zestig een vaste waarde met enkele mondiale spelers in Terneuzen. Verder speelt het gebied een belangrijke rol in de ontwikkeling van glastuinbouw en duurzaamheid. Denk hierbij aan Biopark Terneuzen. De ontwikkeling van eco-toerisme in Hulst en Sluis krijgt alle aandacht.

Kortom een verrassend veelzijdig gebied vol kansen en beloften voor de toekomst. Niet voor niets wordt het vaak door onwetende Randstedelingen bestempeld als the best kept secret.

Maar naast al die uitdagingen is Zeeuws-Vlaanderen ook gewoon een bijzonder stuk Nederland, met bijzondere mensen. En dat is wat Rachel de Meijer in dit boek wil laten zien.

Jan Lonink,
Burgemeester van Terneuzen
images

Jan-Frans Mulder,
Burgemeester van Hulst
images

Annemiek Jetten,
Burgemeester van Sluis
images

Proloog

Augustus 1981. Een zeventienjarig Zeeuws-Vlaams meisje staat op het dek van het veer Perkpolder-Kruiningen. Ze gooit haar vermaledijde bril (sterkte +8) in de Westerschelde, om met opgeheven hoofd haar geluk te gaan beproeven in de grote stad.

Zo stelde althans een Vlaamse kennis zich mijn vertrek uit Zeeuws-Vlaanderen voor. Maar zo romantisch was het natuurlijk niet. Die bril was op mijn twaalfde al vervangen door contactlenzen – al heeft ie in de jaren daarna nog regelmatig virtueel op mijn neus gestaan – zelfverzekerd was ik in die tijd helemaal niet. Het is me eigenlijk nog steeds een raadsel waar ik de moed vandaan haalde zo ver van huis te gaan. De meeste klasgenoten gingen in Brabant studeren, alleen mijn hartsvriendin en ik gingen naar Amsterdam. De conrector waarschuwde me bij de diploma-uitreiking zelfs voor die grote gevaarlijke stad.

Maar dat weerhield me er niet van te gaan. Ik kende de stad, ik was er als kind vaak geweest. Een tante van mij woonde in Amsterdam-Noord, daar gingen we regelmatig op bezoek. Op weg naar haar huis stond een hoge flat, daar woonden studenten. Daar wil ik later wonen, als ik groot ben, dacht ik dan. En dat gebeurde ook, al ging ik niet in Noord wonen. De Zilverberg, zoals de flat heette, bleek later berucht vanwege de vele zelfmoorden en de hoge criminaliteit. En zo kwam de grote wereld in mijn eerste jaren in Amsterdam langzaamaan binnen. Ik was groen als gras, en die grofgebekte Amsterdammers, dat was ook even wennen voor een timide Zeeuws meisje. Waar ik vandaan kwam deed je gewoon al gek genoeg. Ik kwam uit een geïsoleerd gebied – slechts twee veren verbonden het met de rest van Nederland – en wilde dat ontvluchten, met knikkende knieën, dat wel.

Zestien jaar heb ik in Terneuzen gewoond. De enige ‘smet’ op mijn Zeeuws-Vlaamse afkomst is dat ik er niet geboren ben. Mijn Zeeuwse ouders vertrokken in de jaren vijftig naar Breda, vanwege de woningnood. In Brabant was de wederopbouw al in volle gang. In 1964 ben ik er geboren, op de vierde verdieping van een galerijflat. Toen ik één jaar was gingen we terug naar Zeeuws-Vlaanderen. Mijn vader kreeg een baan bij Philips met een huis erbij.

Mijn Zeeuwse wortels voel ik tegenwoordig sterker dan ooit. Ik kom graag in Zeeuws-Vlaanderen en voel me er thuis. De nabijheid van België – mijn verre voorouders komen ervandaan – draagt bij aan de charme van het gebied.

De eerste jaren na mijn vertrek ging alle aandacht uit naar mijn nieuwe woonplaats Amsterdam, die met vallen en opstaan mijn tweede thuis werd. Naar Zeeuws-Vlaanderen ging ik alleen nog om mijn ouders te bezoeken. Maar in de loop van de jaren is het sentiment sterker geworden en nu betrap ik me erop dat ik met enige trots over mijn afkomst spreek. Ik ben me steeds meer gaan realiseren dat het een bijzonder gebied is. Een uithoek van ons land, een tussenland, ingeklemd tussen Nederland en België.

Ik houd van het landschap. Als kind al fietste ik vaak in juli langs de goudgele graanvelden. Ik haalde de tarwekorrels uit de aren en kauwde er net zolang op tot het kauwgom werd. En dat doe ik nu weer. Als ik in de zomermaanden Zeeuws-Vlaanderen bezoek gaat de racefiets mee en maak ik lange tochten door de polders en langs de Westerschelde. Bij helder weer zie je dan de zeehonden op de drooggevallen platen liggen.

Toen ik besloot dit boek te schrijven heb ik mensen in mijn omgeving gevraagd naar hun bekendheid met Zeeuws-Vlaanderen. Een meerderheid bleek er nooit geweest te zijn. Dat is niet zo verwonderlijk, ze denken dat het er saai, leeg en vlak is en dat de mensen er zeer gelovig zijn. Bovendien ligt het heel ver weg, vinden ze. Je zou ook bijna geloven dat Zeeuws-Vlaanderen niet bij Nederland hoort, want de laatste jaren is het meest zuidelijke deel van de provincie Zeeland consequent aanwezig op de jaarlijkse emigratiebeurs, naast stands van landen als Canada, Nieuw-Zeeland en Australië. Het wordt aangeprezen als een senior-vriendelijk gebied, een soort Florida aan de Schelde. Toch is het veel meer dan dat. In dit boek wil ik laten zien wat mij inspireert, ontroert en fascineert aan dit vlakke polderland. Dat zal een deel van de vooroordelen over Zeeuws-Vlaanderen wellicht ontkrachten, maar misschien ook bevestigen.

Inleiding

Zeeuws-Vlaanderen is het meest zuidelijke en grootste deel van de provincie Zeeland. Het grenst in het zuiden aan België en in het noorden aan de Westerschelde. Er wonen ruim honderdduizend mensen en het heeft aan de westkust lange brede stranden.

Met 147 (Randstad 915) inwoners per vierkante kilometer is het voor Nederlandse begrippen een dunbevolkt gebied. De grootste stad is Terneuzen, met de op twee na grootste haven van ons land, na Rotterdam en Amsterdam. Sinds 2003 verbindt de Westerscheldetunnel Zeeuws-Vlaanderen met de rest van Nederland. Tussen Breskens en Vlissingen vaart nog een voet/fietsveer. Er rijden geen treinen en tot dit jaar was er geen snelweg.

De geschiedenis van Zeeuws-Vlaanderen is sterk bepaald door de vele oorlogen die er gewoed hebben en het eeuwenlange gevecht tegen het water. Ooit bestond het gebied uit tientallen eilandjes, die steeds weer onder water liepen.

In de vroege Middeleeuwen, wanneer de Noormannen de Zeeuws-Vlaamse kust aanvallen, worden in kronieken voor het eerst namen genoemd die we nu nog kennen, zoals de eilanden Cadzand en Oostburg. Het zijn de kloosters die in de tiende eeuw als eerste beginnen met het inpolderen van land. Maar de op het water veroverde gebieden lopen net zo makkelijk weer onder water, als gevolg van zwakke dijken, natuurgeweld en sabotage. Door de vele oorlogen in de veertiende eeuw worden de dijken verwaarloosd of zelfs om strategische redenen moedwillig doorgestoken. Veel land komt weer onder water te staan. Gevolg, overstromingen van soms catastrofale omvang. In 1410 is in de zeearm De Braakman het water zo ver naar binnen gedrongen dat zelfs het Vlaamse zandgebied bedreigd wordt.

Eind vijftiende eeuw nemen rijke Vlaamse burgers de inpoldering weer ter hand, maar de Tachtigjarige Oorlog gooit roet in het eten. Zeeuws-Vlaanderen ligt in de frontlinie en veel bewoners vluchten weg. Van de gebieden die door de Vlamingen waren ingepolderd is bijna niets meer over. Pas bij aanvang van het Twaalfjarig Bestand (1609-1621) begint de bevolking met het heroveren van land. Een van hen is dichter en raadspensionaris Jacob Cats, die een groot gebied rond Groede inpoldert.

De Vlamingen voelen zich steeds meer bedreigd door de landwinning. Ze zijn bang dat de havens van Brugge en Gent niet meer bereikt kunnen worden, doordat de zeearmen als gevolg van inpoldering verzanden. Ook zijn ze bang voor economische concurrentie door de landwinning. Voor de heersers van Vlaanderen is Zeeuws-Vlaanderen een doorgangsgebied, een voorraadschuur. Nu nóg is het voor de Vlamingen de toegangspoort tot de belangrijkste industriegebieden en havens van België. Maar voor Nederland, toen nog de Republiek der Zeven Provinciën, is Zeeuws-Vlaanderen een strategische barrière, die de rest van Zeeland tegen invallen moet beschermen.

Ook de inpoldering langs de Westerscheldekust stuit op steeds groter verzet van de Belgen. Ze vrezen dat door de inpoldering de bevaarbaarheid van de Wester-schelde achteruit gaat en dat daardoor de belangrijke Antwerpse haven moeilijker bereikbaar wordt. Maar toch wordt in de jaren vijftig van de twintigste eeuw begonnen met het afsluiten van een van de laatste open zeearmen: De Braakman. De inpoldering van Het Verdronken Land van Saeftinghe staat ook gepland, maar is nooit gerealiseerd. Het getijdegebied met schorren en geulen werd behouden als natuurgebied.

De gespannen verhouding tussen Nederland en België zet zich tot op de dag van vandaag voort. De hele discussie rondom de Hedwigepolder en de geplande uitdieping van de Westerschelde is er een goed voorbeeld van.

Zeeuws-Vlaanderen is grofweg te verdelen in drie gebieden: in het westen Het Land van Cadzand, in het midden Het Land van Axel en in het oosten Het Land van Hulst. Die drie gebieden vertalen zich in drie gemeenten: Sluis, Terneuzen en Hulst.

In Hulst bestaat de bevolking voor een groot deel uit afstammelingen van de Vlamingen die er in een ver verleden heentrokken. In Terneuzen vind je vooral de nazaten van de vroegere eilandbewoners, uit de tijd dat het gebied nog helemaal door water werd omringd. Daar zijn later nog vluchtelingen uit Walcheren en Zuid-Beveland bijgekomen. De bevolking van Het Land van Cadzand heeft wortels in alle delen van Europa. Vooral protestanten die in andere landen vervolgd werden zochten er ooit hun toevlucht. De protestanten in dat gebied zijn gematigd, in tegenstelling tot de strenggelovigen in Het Land van Axel, die sterk verbonden waren met de streng gereformeerden op Walcheren en Zuid-Beveland. Een predikant zou zelfs ooit verklaard hebben dat de verwoestingen in Het Land van Cadzand in de Tweede Wereldoorlog een straf waren voor de veel te liberale geloofsopvatting in dat gebied.

De dialecten in Zeeuws-Vlaanderen volgen de lijn van de drie hierboven genoemde delen. Ze verschillen onderling veel van elkaar. Waar in IJzendijke een dijk een diek is, is in Philippine, een paar kilometer verderop, een dijk gewoon een dijk.

De grens van Zeeuws-Vlaanderen met België valt min of meer samen met de overgang van klei- naar zandgrond. In Vlaanderen is het landschap zichtbaar anders. Daar tref je veel bos met vooral naaldbomen aan, die goed gedijen op de zandgrond. In Zeeuws-Vlaanderen is door de vruchtbare kleigrond de akkerbouw dominant. Daarnaast is de visserij een belangrijke bron van inkomsten. Begin twintigste eeuw komt daar door de ontwikkeling van de haven van Terneuzen de industrie bij. Een van de belangrijkste werkgevers is de Amerikaanse chemiereus Dow Chemical in Terneuzen, die zich in de jaren zestig in Zeeuws-Vlaanderen vestigt.

Verdronken Land

Als je de 800 meter brede geul overziet lijkt alles zilver. Het zand, doordrenkt met water, veroorzaakt die sprookjesachtige schittering. Overal op dat zand zijn zwarte puntjes te zien. Het zijn de uitwerpselen van pieren, wormen die een halve meter onder de grond leven. Die pieren voeden zich met zand. Ze filteren de voedingsstoffen eruit en poepen het overtollige zand weer uit door het met grote kracht uit hun lichaam te spuiten. Zo ontstaan de wormvormige zandsculptuurtjes die hier aan de rand van de geul overal te vinden zijn. Het doet me terugdenken aan de tijd dat ik regelmatig met mijn vader pieren ging steken. Die had hij nodig als aas voor de vissen. Bij laag water ging de riek in het zand, uit de klomp slik die naar boven kwam kropen aan alle kanten de rode, doorzichtige wormen. Mijn vader plukte ze er met zijn blote handen uit en gooide ze in een wit plastic bakje. Ik vond ze vies, die pieren, en ook een beetje eng. Na afloop gingen we soms nog zilte groenten plukken op de schorren langs de Westerschelde. Lamsoren en zeekraal. En die bereidde mijn moeder dan. Zeespinazie, zo noemden we dat. Het was in de tijd dat de Westerschelde nog schoon was en vis er nog kon leven.

Nu sta ik er weer, langs de Westerschelde. De zeearm is decennia lang sterk vervuild geweest. Het was een open riool geworden, waaruit al het leven was verdwenen. Nu zijn er rioolzuiveringsinstallaties en is het leven er terug. Toch zit het vervuilde slib nog altijd meters diep in de grond.

Ik kijk uit over de Westerschelde op een plek waar ik nooit eerder geweest ben en waar je zonder gids ook niet kan komen: in de grootste geul van het Verdronken Land van Saeftinghe, de IJskelder. Genoemd naar het kruiende ijs dat zich tijdens strenge winters hier meters hoog ophoopt. Ik ben er met gids Marc Buise, die het gebied op zijn duimpje kent; gemiddeld twee à drie keer per week is ie er te vinden. Hij heeft me een flinke tocht beloofd, over de schorren en door de geulen van het Verdronken Land, in het oosten van Zeeuws-Vlaanderen, vlakbij de Belgische grens.

We zijn halverwege en pauzeren, op een eenzaam stuk turf, omringd door zand, zand en nog eens zand. Een containerschip passeert over de Westerschelde. Buise is jarenlang kapitein geweest op de grote vaart. Vele malen voer hij met grote vrachtschepen over de Westerschelde, op weg naar Antwerpen. ‘Een lastige vaarroute,’ zegt hij. ‘Je vaart zes uur lang met een loods aan boord en eigenlijk zit je daar niet op te wachten. Het is een moeilijke zeearm, kronkelig, soms smal met verraderlijke stromingen.’

De uitdieping van de Westerschelde is volgens Buise dan ook geen overbodige luxe. Nu is hij al jaren vogelaar en is Saeftinghe zijn tweede thuis. Het gebied is een belangrijk broed- en overwinteringsgebied. Tienduizenden grauwe ganzen, lepelaars, bergeenden, pijlstaarten en smienten zijn er elke winter te vinden, Maar ook roofvogels voelen zich er thuis, nergens in Europa zijn in de winter zoveel kiekendieven te vinden als hier.

De dag begon vroeg. Om negen uur sta ik klaar bij het bezoekerscentrum van het Verdronken Land. Het is helder Hollands weer, witte wolken in een blauwe lucht. Buise adviseerde me goede schoenen aan te trekken, bij voorkeur geen rubberlaarzen, want als die zich vastzuigen in het slik heb je een probleem. Eigenwijs en ijdel als ik ben trek ik toch mijn hippe rubberlaarsjes met veters aan. Die zitten behoorlijk strak om mijn enkels, dus ik vertrouw erop dat het slik me niet te pakken krijgt. Als ik zie dat Buise zelf ook rubberlaarzen draagt ben ik gerust. We gaan op weg, we klimmen de dijk op en voor ons strekt het bijzondere landschap zich uit: 3500 hectare schorren, slikken en geulen.

Het Verdronken Land van Saeftinghe wordt het laatste stukje oerlandschap van Nederland genoemd, al is dat niet helemaal waar. Het is ooit gecultiveerd geweest, maar al een hele tijd is de natuur er weer de baas. Saeftinghe werd in de dertiende eeuw ingepolderd door de monniken van de abdij Ter Doest. Aan een van de bewoners van de abdij, Willem van Saeftinghe, dankt het gebied zijn naam. Tot 1570 was het zeer vruchtbaar polderland. Mensen kwamen er aan de kost met landbouw en turfsteken. In de Tachtigjarige Oorlog werden ter verdediging van Antwerpen opzettelijk dijken doorgestoken en stond het gebied grotendeels onder water. Zo verdronk het land van Saefthinge. Vanaf de zeventiende eeuw is veel gebied op de zee heroverd en in het begin van de twintigste eeuw vond de laatste inpoldering plaats; daarbij ontstond de Hertogin Hedwigepolder, die grenst aan het Verdronken Land van Saeftinghe. Toen in de jaren dertig het getijdegebied drie meter boven NAP was opgeslibd, was het meer dan ooit rijp voor hernieuwde inpoldering. Maar door de Tweede Wereldoorlog en de daaropvolgende wederopbouw gingen de plannen niet door. Door de toenemende welvaart, kwam er ook meer waardering voor de natuur. Zo werd het brakwatergetijdeschor een natuurgebied.

Ontpolderen, teruggeven aan de natuur is nu het adagium. Het Nederlandse landschap is erdoor veranderd, al is het nergens zo extreem als hier aan de Wes-terschelde. Al jaren wordt gediscussieerd en gestreden over de Hedwigepolder; of die nou wel of niet ontpolderd moet worden ter compensatie van het uitdiepen van de Westerschelde. Ondanks ongenoegen na een eerdere uitdieping hebben Vlaanderen en Nederland in 2004 afgesproken de Schelde verder te verdiepen om de haven van Antwerpen toegankelijk te maken voor nog grotere containerschepen. Ter compensatie van het natuurverlies is overeengekomen de Hedwigepolder onder water te zetten en zo nieuwe natuur te creëren. De Belgen draaien op voor die kosten. Het is de bedoeling dat de ontpoldering in 2016 gaat beginnen. In 2019 staat de polder dan onder water.

Als de Hedwigepolder zal worden teruggegeven aan de natuur, zal er alleen riet groeien. Althans, dat is de conclusie van een onderzoek gedaan in opdracht van de eigenaar van de polder. Daaruit blijkt dat er jaarlijks vijf tot tien centimeter slib op de bodem komt te liggen en dan kan er alleen riet groeien. De overheid had eerder berekend dat er maar één centimeter slib zou worden afgezet, waardoor een intergetijdengebied zou ontstaan, zoals in het Verdronken Land, waar ik nu ben.

Het is voorjaar, het landschap is groen, het riet staat hoog. In de verte is een boom te zien. Ooit geplant door schaapherder Jan Boom, die voor elke gestorven hond een boom plantte; het is de enige boom in het hele gebied. In een verslag van een wandeling door het Verdronken Land van Joyce Rootnat in NRC Handelsblad noemt ze de boom ‘een knoert van een dramatisch gegeven.’ Schaapsherder Jan Boom reageert met een ingezonden brief:

‘Bij het drijven van de schapen maakte ik gebruik van honden die wel over toverkracht leken te beschikken en waarmee ik een heel bijzondere band had. Drie van hen zijn overleden en heb ik op een heuvel begraven. Als markering van hun graf heb ik daar in 1988 gewortelde wilgentenen geplant, en die zijn ook allemaal aangeslagen. Maar toen ze takken kregen, gingen daar zilvermeeuwen op zitten, die scheten de jonge bomen dood. Op één na, en die is nu volwassen aan het worden en herbergt al enkele jaren een kraaiennest. Is er een mooier grafmonument denkbaar?’

Het is het enige recente menselijk ingrijpen in de natuur van dit gebied, en tevens een mooie herinnering aan een markante schaapherder, uit de tijd dat er nog schapen waren. Nu grazen er koeien, de natuurlijke beheerders van het gebied. Zij zorgen ervoor dat er kale stukken ontstaan zodat in de verdrukking geraakte plantjes weer op nieuwe plekken kunnen kiemen. De koeien staan af en toe tot aan hun knieën in de modder, maar dat kunnen ze hebben, deze gespierde dames, vleeskoeien van het Belgisch witblauw ras. Maar als het om dieren gaat, domineren de vogels. En dat merken we tijdens de wandeling. Tussen het riet bevinden zich de nesten van zilvermeeuwen, visdiefjes en scholeksters. De meeuwen krijsen boven ons hoofd, omdat we de nesten te dicht naderen. Het doet me denken aan beschouwingen van schrijver Godfried Bomans op Rottumerplaat. De ‘heer uit Haarlem’ die een week alleen op een onbewoond eiland verbleef en helemaal gek werd van het gekrijs van de meeuwen.

Mijn zus waarschuwde me, ze heeft meerdere malen in het natuurgebied gewandeld: ‘Neem extra kleren mee, want het is een zware tocht en je houdt het niet droog.’ Uit angst om te vallen tijdens het oversteken van de soms wel twee meter diepe geulen, loop ik gespannen als een veer. In de geulen is het drassig en soms bijna moerassig, je zakt flink weg in het zand. Mijn laarzen zitten stevig genoeg aan mijn voeten om niet achter te blijven in het slik, maar het blijft ploeteren en zwoegen. Marc Buise stelt me op de proef. Hij ziet me stuntelen en wankelen, maar schiet me pas te hulp als het echt niet anders kan. Ik ben een geoefend wandelaar, dus mijn kordate pas en doorzettingsvermogen vallen hem niet tegen. Er lopen overal kleine geultjes. Verraderlijk, want door het hoge riet zijn ze nauwelijks te zien. Voor je het weet verdwijnt je been erin. Na twee uur ploeteren wordt de tocht wat lichter. We komen aan in de grootste geul van het gebied en lopen helemaal tot aan de Westerschelde. Marc Buise heeft het berekend, het is nu eb en als we doorlopen bereiken we de oever voordat het water gaat wassen. We arriveren precies op tijd. We zien de turf langs de oever, maar nog geen kwartier later is het al opgeslokt door het water. Tweemaal per dag lopen de geulen helemaal vol. Het water stijgt met meer dan een meter per uur. Het slib dat meekomt, blijft achter als het eb wordt. De geulen worden hierdoor steeds smaller. We lopen een heel eind tot we op een plek komen waar we veilig zijn voor het wassende water. Op een verdwaalde turfsteen eten we onze boterhammen. Daarna vervolgen we onze tocht en verlaten de IJskelder. Menig ‘groentejuwelier’ in de Randstad zou zijn vingers aflikken bij de grote hoeveelheden exclusieve zilte groenten die groeien aan de randen van de geulen. Op de plekken waar het water steeds minder komt groeien lamsoor en zeekraal. Tijdens de hele tocht pluk ik jonge sappige exemplaren om van te snoepen. De zilte smaak is een streling voor de tong. Tijdens de terugtocht lopen we voornamelijk door grasland, waar de witte koeien grazen. De bewoonde wereld komt weer in zicht, de dijk doemt op en rond vier uur zijn we terug bij het bezoekerscentrum. In mijn spijkerbroek vol opgedroogde slik stap ik in de auto en rij terug naar Amsterdam. ’s Avonds bereid ik de lamsoren. De geur brengt me terug naar mijn jeugd, toen mijn moeder de zilte groente op tafel zette.

Van Saefthinge naar Hulst

‘Kan een landschap eenzaam zijn?’ vraag ik me af als ik door de Prosperpolder richting Hulst rijd. De jonge polder is ingeklemd tussen het natuurgebied en België, aan de noordkant begrensd door de Hedwigepolder. De kaarsrechte wegen lijken nergens anders heen te gaan dan naar de paar boerderijen in dit gebied. Hier en daar staat een plukje bomen op de polderdijken. Verder is er alleen maar landbouwgrond waarop de boeren maïs, aardappelen en tarwe verbouwen. Het is misschien wel het vlakste, saaiste, kaalste stuk van heel Zeeuws-Vlaanderen. Het landschap is net zo eindeloos als de lucht erboven. Je moet de schoonheid ervan willen zien. En dat lukt niet veel mensen. De boerderijen zijn zakelijk, ze ontberen elke versiering. Hier wordt hard gewerkt, er is geen ruimte voor frivoliteiten.

Ik houd ervan, van dit landschap. Al is het in de winter, als de luchten grijs en de bomen kaal zijn en de omgeploegde aarde grauw kleurt, best lastig om de charme ervan in te zien.

Een tractor verplaatst zich over het akkerland, een Belgische auto rijdt over de polderweg, misschien op weg naar het Verdronken Land. Een fanatiek groepje amateurwielrenners zoeft door het landschap, alsof ze een afslag in de Tour de France hebben gemist.

Ascetisch land, dat alleen bedoeld lijkt om te bewerken en van te eten. Geen struik om je achter te verschuilen, geen bankje om op te zitten. Je bent hier niet voor de lol, lijkt dit landschap je te willen zeggen.

Onlangs zag ik in de bioscoop en op televisie kort achter elkaar twee Nederlandse films waarin dit Zeeuws-Vlaamse landschap een belangrijke rol speelt. Ik herkende het vlakke land met polderdijken meteen. Het was onmiskenbaar Zeeuws-Vlaanderen. Het had nergens anders kunnen zijn.

Niet voor niets dat beide filmmakers dit landschap uitkozen om de eenzaamheid te visualiseren. De film Matterhorn van Diederik Ebbinge is opgenomen in de Prosperpolder. Aan de rand van de polder, net over de grens, ligt het dorp Prosper. Je kunt het nauwelijks een dorp noemen. Er staat een kerk, met daaromheen een plukje huizen. In de film woont daar een weduwnaar met een streng gestructureerd gereformeerd leven. Op een dag staat er een zonderling voor zijn deur, die hij in huis neemt. Dat stuit op grote weerstand van de geloofsgemeenschap. De geslotenheid van die gemeenschap contrasteert mooi met de openheid van het polderland. Het is een mooi beeld: een bijna verlaten dorp in een bijna verlaten polder waarin ineens een zonderling opduikt.

Hetzelfde landschap bleek ook de perfecte omlijsting van de film Boven is het Stil, naar het gelijknamige boek van Gerbrand Bakker, over een boer die lijdt onder het juk van zijn dominante vader. Het is een van de laatste films met Jeroen Willems, de in 2012 overleden acteur. De film is opgenomen op een boerderij in de buurt van Nieuw Namen, aan de rand van de Prosperpolder. Twee films over eenzame mensen, die zich uiteindelijk aan hun solitair bestaan weten te ontworstelen.

Ja, concludeer ik, een landschap kan eenzaam zijn en dat geldt zeker voor dit stukje polder tussen Nederland en België.

In de verte doemt de vreemde toren van de basiliek van Hulst op.

De Belgen

Kijkend op de landkaart vraag je je af waarom Zeeuws-Vlaanderen bij Nederland hoort. De noordkant wordt door water gescheiden van de rest van Zeeland. De zuidkant grenst volledig aan Vlaanderen. Dat het toch een deel van Nederland is hebben we te danken aan de Tachtigjarige Oorlog én aan de haven van Antwerpen.

Tijdens de oorlog met Spanje hielden de Geuzen Zeeuws-Vlaanderen om strategische redenen bezet. Zo heersten zij over de Scheldemond en blokkeerden ze de doorvoer naar Antwerpen, dat in Spaanse handen was. De Spanjaarden hebben om die reden Zeeuws-Vlaanderen nooit volledig in handen gekregen. De precieze grenzen werden vastgesteld in 1664.

De Belgen zijn belangrijk voor Zeeuws-Vlaanderen. Er wordt een hoop geld aan ze verdiend. En de Zeeuwen hebben een sterke band met hun Vlaamse achterland. Maar als het erop aankomt voelen ze zich toch echt Nederlander. Dat bleek wel tijdens de twee pogingen van België om Zeeuws-Vlaanderen te annexeren.

De eerste keer gebeurde dat in 1830, nadat België onafhankelijk was geworden. De Belgen beschouwden Zeeuws-Vlaanderen als deel van hun land. Ze beriepen zich op de situatie tijdens de Franse tijd. Toen hoorde Zeeuws-Vlaanderen bij het Franse keizerrijk (waar België ook deel van uitmaakte) en niet bij het Koninkrijk Holland, geregeerd door de broer van Napoleon, Lodewijk. Na de val van Napoleon en het einde van het keizerrijk werd in 1815, op het Congres van Wenen besloten de Zuidelijke Nederlanden (later België) bij het noorden te voegen. Het was bedoeld als een tegenwicht tegen de Fransen en de Duitsers. Maar al snel bleek dat Noord en Zuid te lang uit elkaar waren geweest. Er waren grote verschillen ontstaan. Het noorden was protestant, het zuiden katholiek. Daar werd overwegend Frans gesproken. Afscheiding van de zuidelijke Nederlanden bleek onvermijdelijk. Opstandige Belgen vielen na de onafhankelijkheid Zeeuws-Vlaanderen binnen. Aardenburg, IJzendijke en Hulst werden bezet. Na een korte maar hevige strijd, met de Zeeuwen onder aanvoering van luitenant-kolonel Joseph Ledel, werden de Belgen verjaagd en bleef Zeeuws-Vlaanderen deel van Nederland.

De tweede annexatiepoging vond direct na de Eerste Wereldoorlog plaats. De Belgen eisten Zeeuws-Vlaanderen op als schadevergoeding. Nederland had door zijn neutraliteit veel minder geleden onder de oorlog dan de zuiderburen. In 1914 hadden de Engelsen al gedreigd Zeeuws-Vlaanderen aan België te geven indien Nederland neutraal zou blijven. Maar ondanks die neutraliteit vonden de Belgen dat het zich veel te pro-Duits had opgesteld. Zij namen het de Nederlanders kwalijk dat ze de Duitsers toestemming hadden gegeven tot het oprichten van een elektrische grensversperring van 2000 volt. ‘De draad des doods’, zoals de prikkeldraadversperring langs de zuidelijke grens van Nederland werd genoemd, kwam er omdat Duitse soldaten er niet in slaagden de kilometerslange rijksgrens hermetisch af te sluiten. Deze dodendraad eiste veel Belgische slachtoffers, die op hun vlucht voor de Duitsers naar het neutrale Nederland wilden gaan. Vóór de oprichting van de grensversperring waren al zo’n miljoen Belgen naar Nederland gevlucht.

Er waren ook economische redenen om Zeeuws-Vlaanderen te annexeren. Het gebied gaf toegang tot de Schelde, die belangrijk was voor de ontsluiting van de haven van Antwerpen. De Belgen wilden van Antwerpen een wereldhaven maken. Het zou de wederopbouw van hun eigen land na de verwoestende Eerste Wereldoorlog bespoedigen.

Maar er ontstond stevig Zeeuws verzet tegen de tweede annexatiepoging van de Belgen, die overigens vooral de wens van Wallonië was. De Vlaamse Belgen vonden annexatie ongepast. Toch was er in Nederland ook begrip voor de Waalse wens, vooral bij enkele kranten, waaronder De Telegraaf. Maar in Zeeuws-Vlaanderen zelf wilden ze er niets van weten en werden anti-annexatiecomités opgericht. De Zeeuwen voelden zich voorheen nauwelijks verbonden met de andere Zeeuwse eilanden maar het idee bij België te gaan horen riep zoveel weerstand op dat er een hevig nationalisme ontstond. Als gevolg daarvan werd het Zeeuws-Vlaamse volkslied geschreven, door Jacob Pattist, een hervormde predikant uit IJzendijke:

Waar eens ’t gekrijs der meeuwen, verstierf aan ’t eenzaam strand,
Daar schiepen zich de Zeeuwen, uit schor en slik hun land; En kwam de stormwind woeden, hen dreigend met verderf, Dan keerden zij de vloeden, van ’t pas gewonnen erf.

Van d’Ee tot Hontenisse
Van Hulst tot aan Cadzand
Dat is ons eigen landje,
Maar deel van Nederland.

Waar eens de zeeën braken, met donderend gedruis
Daar glimmen nu de daken, en lispelt bladgesuis.
Daar trekt de ploeg de voren, daar klinkt de zicht in ’t graan.
Daar ziet men ’t Zeeuwse koren, het allerschoonste staan.

Refrein

Daar klappen rappe tongen, de ganse lieve dag.
Daar klinkt uit frisse longen, gejok en gulle lach.
Daar klinkt de echte landstaal, geleerd uit moeders mond.
Eenvoudig, zonder omhaal, goed Zeeuws en dus goed rond.

Refrein

Daar werd de oude zede, getrouwelijk bewaard.
En ’t huis in dorp en steden, bleef zuiver Zeeuws van aard.
Daar leeft men zo eendrachtig, en vrij van droef krakeel.
Daar dankt men God almachtig, voor ’t toegemeten deel.

Refrein

De worstelstrijd met Spanje, bracht ons het hoogste goed,
De vrijheid door Oranje, betaald met hartebloed.
Dat goed gaat nooit verloren, de Nederlandse vlag,
Zal wapp’ren van de toren, tot op de jongste dag.

Tijdens een landelijke protestbijeenkomst in Den Haag werd het uit volle borst gezongen. Zelfs de Engelsen waren onder de indruk van het vaderlandse sentiment. Koningin Wilhelmina bracht een bezoek aan het bedreigde deel van Zeeland en de bevolking liet er geen twijfel over bestaan waar ze bij wilde horen. De annexatie was afgewend.

Wilhelmina zou later nog een keer een historisch bezoek brengen aan Zeeuws-Vlaanderen, aan het dorpje Eede, in het volkslied aangeduid als d’Ee. Maar daarover later meer.

Dat men bij het noorden wilde horen, werd vlak na de Tweede Wereldoorlog nog eens benadrukt. Hoewel de wederopbouw niet op gang kwam en er flink gemopperd werd op de bestuurders uit ‘Holland’, was het geen optie zich tot de Belgen te wenden. Zoals een Zeeuwse professor het in 1948 verwoordde: ‘De Vlamingen zijn arm en vuil.’ De Zeeuws-Vlamingen voelden zich verheven boven het Vlaamse volk.

De ruzies tussen Nederland en België zijn nu vergeten en vergeven. Al zorgt de uitdieping van de Westerschelde en de ontpoldering van de Hedwigepolder tot op de dag van vandaag voor spanningen tussen beide landen.

Na de Tweede Wereldoorlog maakten de Belgen steeds vaker uitstapjes naar Zeeuws-Vlaanderen. De welvaart nam toe, steeds meer mensen kregen een auto.

De trip naar Hulst (de HEMA en Warenhuis Wilkins)
genoot mijn vaders voorkeur, want dan kon er door
de kinderen aansluitend worden gezwommen in het
openluchtzwembad van Axel, terwijl hijzelf op het gazon
naast het bad mocht wegdommelen op een picknickdeken,
om daarna des te uitgelatener mosselen á volonté
te verorberen in Philippine, Mosselstad Nummer 1.
En met die luid sprekende Hollanders gaf
Zeeuws-Vlaanderen je toch ook een beetje het gevoel
dat je vele dagreizen van huis verwijderd was.

Uit Sprakeloos van Tom Lanoye

Het gezin Lanoye uit Sint Niklaas kwam, net als vele andere Vlaamse families, regelmatig naar Zeeuws-Vlaanderen. De Belgen voelden zich hier thuis en dat doen ze nog steeds, ook al is er veel veranderd. Warenhuis Wilkins bestaat al lang niet meer en de HEMA heeft inmiddels talrijke vestigingen in België.

Belgen gaan graag op stap, buiten de deur eten hoort daarbij. Dat is goed te merken in Philippine. Het dorp wordt in de zomermaanden, als het mosselseizoen is, overspoeld met onze zuiderburen. Als je in die periode Philippine bezoekt staat het Havenplein van het kleine dorp vol met Belgische auto’s. De geur van het zeefruit is alom aanwezig. Zeven dagen per week zitten de restaurants ’s middags en ’s avonds vol. De mosselrestaurants zijn geliefd bij onze zuiderburen. Rondom het plein zijn er acht, met in totaal plaats voor 800 gasten. Opmerkelijk voor een dorp zonder haven en met krap 2000 inwoners. Het mosseldorp dankt zijn reputatie dan ook aan de roem uit een ver verleden. Ooit was Philippine verbonden met de Westerschelde en leefde het van de visserij. Het was de eerste mosselhaven van ons land. Het monument op het plein, een mosselvormige fontein, herinnert aan het roemruchte verleden, net als het bankje in de vorm van, jawel, een mossel. Vijf van de acht restauranthouders aan het plein zijn familie van elkaar. Ze hebben dezelfde grootvader: Arie Wiskerke, een mosselvisser die hier in 1949 het eerste restaurant opende. Als je de Belgen mag geloven is het Zeeuwse zeefruit nergens zo smakelijk als in Philippine. Duur zijn ze in ieder geval, gemiddeld 29 euro voor één portie. Maar zijn ze ook lekker? Ik neem de proef op de som en ga samen met mijn vader, moeder en tante eten bij een van de restaurants aan het plein. Na een amuse en de voorgerechten komen de dampende mosselen op tafel, opgediend in twee enorme metalen schalen, bereid op Philippiense wijze, met groente, kruiden en witte wijn. Zeeuwen staan bekend om hun zuinigheid, maar daar is in het mosseldorp weinig meer van te merken. In ieder geval niet in de horeca. De mosselen smaken heerlijk, maar de porties zijn veel te omvangrijk. Met pijn in ons zuinige hart moeten we de helft van de mosselen laten staan. Elke dag worden zodoende kilo’s mosselen weggegooid. De eigenaar rekent 1,7 kilo mosselen per persoon. Ik vermoed dat de enorme porties worden opgediend om de hoge prijs, die in alle restaurants wordt gevraagd, te billijken. De eigenaar ontkent dat. Volgens hem bestellen de Belgen zelfs extra mosselen. Dus vraag ik om een doggy bag zodat ik de rest mee naar huis kan nemen. Maar de eigenaar weigert. Hij mompelt iets over de voedsel- en warenautoriteit en aansprakelijkheid.

De restaurants kunnen het zich permitteren. De eigenaar geeft het toe: ‘Aan de stranden moeten ze het niet wagen om 29 euro voor een portie te vragen. Daar trappen de klanten er niet in.’ Maar hier in Philippine kun je de Belgen alles wijsmaken. De reputatie, de traditie, die plaats heeft gemaakt voor de folklore van Mosselstad nummer 1.

Philippine is dus geliefd vanwege de mosselen, het meer oostelijk gelegen Zuiddorpe in het voorjaar vanwege de asperges. Hulst en Sluis zijn favoriet door de zondagsopenstelling van de winkels, speciaal voor onze zuiderburen. In tegenstelling tot het zeer katholieke Vlaanderen namen ze het aan de Zeeuwse kant niet zo nauw met de zondagsrust. In Sluis begon de zondagsopenstelling al in 1908 bij de oprichting van een jongenspensionaat. De kostschool werd op zondag bezocht door de families van de jongens en dus gingen hier de winkels open. Sluis, met 2300 inwoners, heeft inmiddels ruim 140 winkels. Jaarlijks bezoeken miljoenen mensen, onder wie dus veel Belgen, het stadje. En dat heeft geleid tot een vreemde samenstelling van het winkelaanbod: veel servieswinkels, seksshops en drogisterijen. ‘De medicijnen in Nederland zijn een stuk goedkoper,’ vertelt een verkoopster wanneer ik vraag waarom er zoveel drogisten zijn. ‘Maar de concurrentie is moordend, er is te veel van hetzelfde.’

In Hulst zijn de winkels sinds 1955 open op zondag. Het stadje werd toen al overspoeld door Belgen, eerst vanwege de boter, die was in Nederland een stuk goedkoper. Later kwam het banktoerisme op gang. Belgen kwamen bij de banken in Hulst de rente over hun obligaties verzilveren, omdat daar in eigen land een flinke belasting over werd geheven, maar in Nederland niet. ‘Er waren nergens zoveel bankfilialen als in Hulst en Sluis,’ zegt Annet Wessels, werkzaam bij de Rabobank. Die bank, de ABN/AMRO, de ING, Crédit Lyonnais, ze waren allemaal met meerdere vestigingen vertegenwoordigd. Zeeuws-Vlaanderen had de hoogste ‘bankdichtheid’ van heel Nederland. ‘De Belgen stonden op sommige dagen tot buiten in de rij om hun rente te innen.’ Die rente werd in Hulst uitgegeven en daar wilde de middenstand maximaal van profiteren. Met het argument dat Hulst een toeristische functie had gekregen door de toestroom van de zuiderburen gingen ook hier de winkels op zondag open. En daarmee kwamen ook de seksshops. In Vlaanderen waren die verboden, dus de Belgen zochten ook daarvoor hun heil over de grens. Inmiddels is de seksuele moraal in België een stuk losser en is het sekstoerisme zo goed als verdwenen, mede dankzij het uitsterfbeleid van de gemeente Hulst, dat van zijn seksimago af wilde. Het banktoerisme is er ook niet meer, nadat werd afgesproken dat Nederland de zwartspaarders zou aangeven bij de Belgische fiscus. En de boter, die is allang niet meer goedkoper. De bankfilialen en seksshops sloten hun deuren, de supermarkten XL kwamen ervoor in de plaats. Hulst heeft er tegenwoordig vijf, op een bevolking van tienduizend zielen. Allemaal gevestigd in een splinternieuw winkelcentrum, voor de Belgen. Want veel levensmiddelen zijn in Nederland goedkoper. Net als de huizen. Die zijn algauw zo’n veertig- tot vijftigduizend euro minder duur dan in België. Daarom kopen steeds meer Belgen een huis over de grens. De huizenmarkt in Zeeuws-Vlaanderen trekt de laatste tijd dan ook meer aan dan in veel andere delen van Nederland. En dat is opmerkelijk voor een krimpgebied.

Los van al deze economische lokkertjes in heden en verleden is Hulst ook gewoon een mooi stadje. Misschien wel het mooiste van heel Zeeuws-Vlaanderen. Over het algemeen kunnen de Zeeuws-Vlaamse dorpen en stadjes zich niet meten met steden als Gent, Antwerpen en Brugge, maar Hulst vormt daarop een uitzondering.

Het is Zeelands best geconserveerde vestingstad. De wallen zijn te bewandelen en geven een mooi zicht op de binnenstad en het polderlandschap eromheen. Ook de vijftiende-eeuwse Sint Willibrordsbasiliek is bijzonder. De gotische kerk heeft zijn oorspronkelijk in- en exterieur behouden, op de kerktoren na. Die is er aan het eind van de oorlog door de Poolse bevrijders af geschoten. In de jaren vijfig kreeg de kerk een nieuwe toren, naar een nogal lelijk ontwerp van architect Jan Brouwer. Maar dat zal de Belgen niet deren. Tot op de dag van vandaag bezoeken ze de vestingstad, en dat zullen ze voorlopig ook wel blijven doen.

De Zeeuws-Vlamingen daarentegen zijn toch uit ander hout gesneden. Ze gaan niet op stap zoals de Belgen. De eetcultuur is anders, ze koken liever zelf dan dat ze uit eten gaan, en ze zijn minder op België gericht. Maar desondanks gingen de schoolreisjes uit mijn jeugd vaak naar Vlaanderen: naar de dierentuin en de ijsbaan in Antwerpen en de speeltuin van Wachtebeke. Op zondag gingen we vaak zwemmen in het overdekte zwembad van Zelzate. Het meest zuidelijke deel van Zeeland mag dan een uithoek zijn voor de ‘Hollanders’ van boven de rivieren, de Zeeuws-Vlamingen hebben een keur aan kunsthistorische schatten in hun achtertuin: de Madonna van Michelangelo in Brugge, het enige beeld van de renaissance-kunstenaar dat zich buiten Italië bevindt, Het Lam Gods van de gebroeders van Eyck in Gent en de collectie Vlaamse Primitieven in Brugge. Het zijn maar een paar voorbeelden van de hoogtepunten die zich niet ver over de grens van Zeeuws-Vlaanderen bevinden. Hoezo uithoek?

Van Hulst naar Terneuzen

Op weg naar Terneuzen kom ik langs het streng gereformeerde dorp Zaamslag, bijgenaamd ’t Durp. Met vier kerkgenootschappen op krap drieduizend inwoners ook wel het Staphorst van Zeeuws-Vlaanderen genoemd. Het is een van de weinige plaatsen in Oost-Zeeuws-Vlaanderen waar gereformeerde kerken staan. Naast Zaamslag zijn dat Axel, Terneuzen en Hoek. Ze vormen samen het Land van Axel. Ooit was dat een eiland, omsloten door de Westerschelde en de zeearmen de Braakman en het Hellegat. De geografische ligging, maar ook de Tachtigjarige Oorlog zijn bepalend geweest voor de (culturele) ontwikkeling van dit gebied.

Zeeuws-Vlaanderen lag tijdens die Tachtigjarige Oorlog in de frontlinie. Bij het sluiten van het Twaalfjarig Bestand, dat duurde van 1609 tot 1621, behoorde het Land van Axel tot de Nederlanden, met een overwegend protestantse bevolking. De rest van Oost-Zeeuws-Vlaanderen werd bezet gehouden door de Spanjaarden en was daardoor katholiek. De bevolking van het Land van Axel was door de oorlog sterk uitgedund. Tijdens het bestand kwamen zeer streng gelovigen uit Walcheren en Zuid-Beveland naar het gebied, met als doel de bevolking aan te vullen en zo vooral protestants te houden. Omdat de overige plaatsen pas veel later door de Noordelijke Nederlanden werden bezet bleven die overwegend rooms-katholiek. En dat zie je tot op de dag van vandaag: het gebied is nog steeds een protestantse enclave te midden van een overwegend rooms-katholieke bevolking.

De weg waaraan Zaamslag ligt was vóór 2003 een van de drukste wegen van het gebied, omdat het de route naar Perkpolder was, waar het veer naar Kruiningen vertrok. De laatste vier kilometer van de weg was lang het enige stukje snelweg in Zeeuws-Vlaanderen.

Voor de komst van de Westerscheldetunnel waren er twee veren die Zeeuws-Vlaanderen met de rest van Nederland verbonden. Perkpolder-Kruiningen dus en Breskens-Vlissingen.

Een kwetsbare verbinding, want wie herinnert zich niet de verkeersberichten op de radio dat de veren ‘uit de vaart waren genomen’ als gevolg van storm of dichte mist. Zo viel ooit een reis naar Zaandam in het water omdat de boot niet voer. Weken had ik me verheugd op dit bezoek aan mijn achternichtje. Het zou mijn eerste treinreis alleen worden. Maar de mist gooide roet in het eten.

Zonder veerhaven is Perkpolder een troosteloze plek, al zijn er grootse plannen voor een woonwijk met buitendijks recreatiegebied. Volgens de website van het project moet het zorgen voor ‘een nieuwe economische pijler in de kop van Hulst’.

In mijn autoloze studententijd was de reis van Amsterdam naar Zeeuws-Vlaanderen een helse onderneming. Dat deed je niet elke week. Het voelde als een reis naar het einde van de wereld. Viereneenhalf uur, van de trein in de bus, op de boot en weer in de bus.

Voor een toerist was de boottocht wellicht een leuke afwisseling, maar ik ervoer die vooral als een storende vertraging van mijn reis. Want na vele overtochten kende ik het uitzicht wel en zeker in de winter was het koud en winderig op het dek. Om de tijd te doden at ik in het restaurant een laf broodje kroket, dat meestal te lang onder de warmtelamp had gelegen. Ondanks de matige kwaliteit was het een begrip op de boot. Ze vonden gretig aftrek bij de passagiers. De goedgevulde snert met grote brokken vet vlees was favoriet bij de vrachtwagenchauffeurs. Die zaten op vaste plekken in het restaurant, op hoge krukken aan lange tafels. Het leek er wel een kroeg, zo luidruchtig waren ze. In die tijd kenden ze elkaar nog allemaal. Aan het eind van de overtocht, als de chauffeurs teruggingen naar hun vrachtwagens in het ruim, stonden de tafels vol met lege bierflessen.

Tegenwoordig rijd ik door de Westerscheldetunnel naar Zeeuws-Vlaanderen. De bijna zeven kilometer lange tunnel ligt er sinds 2003. Het is een van de weinige Nederlandse infrastructurele projecten die binnen het budget en zonder tijdsoverschrijding zijn gerealiseerd. Dat kan al een klein wonder genoemd worden. De tunnel zelf is ook bijzonder. Die versterkt het gevoel dat je op weg bent naar het buitenland. Want 60 meter onder waterniveau waan je je in Zuid-Europa, want daar zien de uit bergen uitgehakte tunnels er ook zo uit: rond met natuurstenen wanden. Maar niets is minder waar; het brandwerende goedje op de wanden lijkt op natuursteen, en aan het einde van de tunnel geen berglandschap, maar de contouren van Dow Chemical, de Amerikaanse chemiegigant.

Nu kom ik vanuit Zaamslag en rijd ik Terneuzen aan de zuidkant binnen. Daar waar in de jaren zeventig de stadsuitbreiding plaatsvond. In die buurt heb ik de tweede helft van mijn jeugd doorgebracht. Mijn ouders verruilden de Philipswoning voor een in die tijd hypermoderne eengezinswoning met centrale verwarming en voor elk kind een eigen kamer. Een nieuwe luxe in die tijd. Ook mijn middelbare school verhuisde van de binnenstad naar een nieuw gebouw in deze buurt. En het oude ziekenhuis, waar ik nog geopereerd ben aan mijn luie oog, ging tegen de vlakte en kreeg een nieuw gebouw in Zuid-Terneuzen. Achteraf had het oude ziekenhuis nooit gesloopt mogen worden, het was een voorbeeld van zeer geslaagde wederopbouwarchitectuur. Tegenwoordig zouden ze het hebben laten staan.

Over architectuur gesproken; ik ben op weg naar het stadhuis van Terneuzen, een bijzonder gebouw uit de jaren zeventig. Op bouwkundig gebied is in Terneuzen weinig te beleven, maar het stadhuis maakt veel goed. Niet veel architectuur uit de jaren zeventig overleefde de tand des tijds. De gebruikte materialen en sombere kleuren vinden we nu niet mooi meer. Maar het gebouw van Jan Bakema aan de voet van de Westerschelde stijgt daarbovenuit. Het verveelt niet, elke keer als ik het zie ontdek ik weer een nieuw detail. Het doet denken aan de boeg van een schip, geïnspireerd op de enorme containerschepen die hierlangs varen. Helaas is het stadhuis uitgebreid met een nieuwe aanbouw, waar de publieksdiensten en de receptie te vinden zijn. Niet erg geslaagd. Het nieuwe gebouw is strak en kil en verhoudt zich totaal niet tot het oude stadhuis.

Terneuzen is een sfeerloze stad, ondanks de mooie ligging aan de Westerschelde. Een historisch centrum ontbreekt en in de oude winkelstraat is weinig reuring. Veel middenstanders zijn uitgeweken naar het moderne winkelcentrum er vlak naast, met de welbekende uithangborden van de grote winkelketens.

Ik passeer Checkpoint, de voormalige coffeeshop waardoor Terneuzen veelvuldig in het nieuws kwam. Hij werd in 2009 op last van de gemeente gesloten.

Checkpoint is jarenlang een zeer goedlopende professioneel gerunde coffeeshop die vooral buitenlandse klanten heeft uit België en Frankrijk. De eigenaar verdient bakken met geld, de groei van de coffeeshop wordt mede door de gemeente gefaciliteerd: Checkpoint krijgt een gebouw inclusief restaurant op een toplocatie aan de Westerschelde en de gemeente legt een parkeerplaats aan en brengt bewegwijzering aan. Eigenaar Maddy Willemsen financiert met medeweten van de gemeente de bouw van een skihal, sponsort de plaatselijke voetbalclub en betaalt mee aan preventieprogramma’s voor drugs.

Kamerleden komen langs om met eigen ogen dit succesverhaal te zien. Totdat het Openbaar Ministerie besluit Willemsen te vervolgen, na een inval in zijn zaak, waarbij de eigenaar in de boeien wordt geslagen. De ondernemer, die regelmatig met de burgemeester om de tafel zit, wordt er nu van beschuldigd de leider te zijn van een criminele organisatie.

De rechtbank veroordeelt Willemsen tot 16 weken cel, maar in hoger beroep houdt de uitspraak geen stand, omdat, zo zegt de rechter, ‘de gemeente Terneuzen en justitie al jaren wisten dat Checkpoint – de grootste coffeeshop van het land – een grotere hoeveelheid softdrugs in voorraad had dan werd gedoogd en ze desondanks toch niet ingrepen’.

Maar de Hoge Raad haalt die uitspraak in juli 2013 onderuit. Checkpoint mag alsnog vervolgd worden. Het hoger beroep moet over.

De geschiedenis van Checkpoint illustreert het halfslachtige en onuitvoerbare drugsbeleid in Nederland, zeker in de grensstreken. Door het paradoxale gedoogbeleid – toestaan van verkoop aan de voordeur, maar verbieden van de productie en het in bezit hebben van grotere hoeveelheden softdrugs – blijven coffeeshops gedwongen zaken te doen met criminelen en worden ze zelf gecriminaliseerd. Ik ben benieuwd hoe Co van Schaik daartegenaan kijkt. Ik heb een afspraak met hem op zijn kamer in het stadhuis. De 65-jarige wethouder neemt na de gemeenteraadsverkiezingen van 2014 afscheid van het gemeentebestuur. Van Schaik is een begrip in deze streek. Hij wordt ook wel de ‘onderkoning van Zeeuws-Vlaanderen’ genoemd. Iedereen kent hem. En dat is niet zo gek voor iemand die 36 jaar wethouder is geweest. Hij begon ooit als gemeenteraadslid voor de PvdA in Axel, toen nog een zelfstandige gemeente. Als ik hem interview is hij wethouder van Sociale Zaken, Verkeer en Vervoer en Financiën.

De wethouder

Co van Schaik ontvangt me op zijn werkkamer met uitzicht op de Westerschelde. Grote containerschepen varen voorbij, op weg naar de haven van Antwerpen. Naast de deur bevindt zich een staande klok, die klinkt alsof er ergens een kerkklok luidt. ‘Het houdt me bewust van het verstrijken van de tijd en dwingt me om even mijn mond te houden,’ zegt Van Schaik. De klok was ooit een geschenk ter gelegenheid van de opening van het nieuwe raadhuis in Axel.

‘Mijn hele bestuurlijke carrière is ie bij me gebleven. Ik heb tien rondjes gedraaid, waarvan negen als wethouder. Als ik er nog een zou doen ben ik bijna zeventig, ik weet niet of ik dat fysiek nog aankan. Sinds mijn vierentwintigste staat mijn leven in het teken van de politiek en het lokale bestuur. Het is nu op mijn vijfenzestigste tijd voor een ander leven.’

Het is de tweede keer dat ik de PvdA-wethouder spreek. De eerste keer was vlak na de landelijke verkiezingen van 2010. De PVV was in twee van de drie Zeeuws-Vlaamse gemeenten, Hulst en Terneuzen, de grootste partij geworden. Ik vroeg Van Schaik toen hoe hij tegen deze politieke aardverschuiving aankeek. In Koewacht, een katholiek dorp in Oost-Zeeuws-Vlaanderen, was massaal op de PVV gestemd. ‘Wonderlijk,’ zei Van Schaik toen, ‘de eerste moslim moet nog steeds naar Koewacht komen. Wilders appelleerde dan ook niet zozeer aan het anti-islamsentiment, maar aan het calimero-gevoel dat hier heerst: we horen er niet bij, de rijksoverheid doet niets voor ons, we kennen de politici niet, ze kijken op ons neer. Op gemeentelijk niveau is dat heel anders. De mensen die landelijk op de PVV stemmen, stemmen bij de gemeenteraadsverkiezingen op mij. Niet om mezelf op de borst te kloppen, maar ik ben zichtbaar, ik kom bij de mensen thuis. Ze weten wie ik ben en ze vertrouwen me.’

En dat is volgens Van Schaik de essentie van een goede politicus. Voeling houden met je achterban, met de mensen voor wie je het allemaal doet.

Na Fortuyn besefte de PvdA dat het contact met de achterban verloren was gegaan en dat die band hersteld moest worden. Van Schaik heeft altijd geïnvesteerd in het contact met ‘de man en vrouw op straat’.

Had hij het stokje niet eerder moeten overdragen aan een nieuwe generatie?

‘Als er een veelbelovende jonge generatie was geweest, was ik misschien wel eerder gestopt. We hebben de vorige verkiezingen bewust twee jonge mensen, dertigers, aan de fractie toegevoegd. Ik vind het vervelend om te zeggen, maar er komt te weinig uit. In de politiek moet je bloed sneller gaan stromen als je het ergens niet mee eens bent. Dan ga je ertegenaan, dan verdiep je je in de materie. Ik zie het niet bij jonge mensen. Ze gaan op vakantie terwijl de begrotingsvergaderingen plaatsvinden. We hebben een aantal jongeren in de gemeenteraad, je hoort ze niet, je ziet ze niet. Er is weinig behoefte contact te maken met de achterban. Ik coördineer al sinds de jaren tachtig de hulp van de vakbond bij het invullen van belastingformulieren. Ik heb zelf zo’n zeventig adressen waar ik heen ga om te helpen. Het is zo belangrijk om dat te doen, om je te verdiepen in de financiële situatie van die mensen. Als je als gemeente beleidsmaatregelen neemt weet je veel beter wat de gevolgen zijn, bij wie de klappen gaan vallen. Ik vind het ongelooflijk belangrijk dat je die voeling houdt. Dat zie ik bij jonge mensen niet, die zijn meer de bestuurder, die komen naar de vergadering, nemen bestuurlijke beslissingen, en zijn weer weg. Het is allemaal zo rationeel, de emotie is eruit.’

Van Schaik groeide gereformeerd op in het katholieke dorp Sluiskil. Zijn ouders waren gereformeerd vrijgemaakt, een stroming die zich in het laatste jaar van de oorlog afsplitste. De reden was een meningsverschil over een bijbeltekst.

‘Ik heb wel eens tegen mijn ouders gezegd: hoe haalden jullie het in je hersens om tijdens de oorlog ruzie te maken over dit soort onzin?’

Hij wist dan ook al snel dat het geloof niks voor hem was, zeker toen hij rond zijn dertiende katholieke vriendjes kreeg. ‘Die deden leuke dingen, gingen zwemmen in het kanaal, gingen na de mis op zaterdagavond naar de kroeg. Ik deed stiekem mee.’ Maar zijn gereformeerde achtergrond heeft hem ook veel gebracht. ‘We gingen nooit op stap thuis, we waren altijd bezig met nuttige zaken. Dat krijg je mee. Het is een afwijking van gereformeerden. Zo ging onze familie altijd bruine bonen rapen, die op het land waren achtergebleven na de oogst. Niet omdat we zo verschrikkelijk arm waren, maar het was zonde om dat te laten liggen. Zo pikten we letterlijk met het hele gezin een graantje mee.’

Van Schaik begon zijn politieke loopbaan als secretaris van de Axelse afdeling van de Partij van de Arbeid. In die tijd was Axel nog een aparte gemeente.

‘Ik had geen ambitie de politiek in te gaan. Ik was technisch opgeleid, maar dat werk beviel me niet. Ik wilde het onderwijs in, deed de pedagogische academie en ben aan het werk gegaan als leraar Nederlands in het voortgezet onderwijs.’

Het was in de tijd dat er binnen de partij een nieuwe stroming ontstond, getrokken door jonge mensen die vernieuwing wilden. ‘Ik voelde me daartoe aangetrokken. Den Uyl was de voorman, ik werd lid van de PvdA. Ik kreeg een uitnodigingskaartje van de Axelse afdeling van de partij om een keer een vergadering bij te wonen. Dat heb ik gedaan, toen ik weer buiten stond was ik secretaris. In 1974, in de aanloop naar gemeenteraadsverkiezingen, was ik al bijna lijsttrekker, maar ik vond mezelf te jong en onervaren. Vier jaar oppositie heeft me veel geleerd. Ik heb toen veel energie gestoken in het opbouwen van een goede relatie met de andere raadsleden. Ik was de jongste en kraaide het hardst. Maar na de raadsvergadering gingen we een pilsje pakken in de kroeg. Zij vonden me op een gegeven moment iemand met wie best goed te werken was. Toen we bij de volgende verkiezingen vier zetels hadden was het dan ook logisch dat ik wethouder werd. Ik was 28. De twee andere wethouders en de burgemeester waren allemaal boven de vijftig.’

Voor de gemeentelijke herindeling bestond Zeeuws-Vlaanderen uit 38 gemeenten.

‘Je merkt dat de binding met de politiek, ook vanuit de gemeenschap veel minder is geworden, als gevolg van de gemeentelijke herindeling. Vroeger kenden de mensen hun volksvertegenwoordigers. Door de schaalvergroting is het gemeentebestuur heel erg op afstand gezet. Je merkt het ook tijdens raadsvergaderingen. De publieke tribunes zaten vroeger vol. Nu zit er niemand meer.

Mensen voelen zich minder Zeeuws-Vlaams, minder Axels, minder Terneuzens. En daardoor is er minder gemeenschapszin. Een voorbeeld: dit jaar wordt 800 jaar Axel gevierd. Bij het 750-jarig bestaan, stond heel Axel op zijn kop. Iedereen deed mee, daar praten ze nu nog over. Nu bij het 800-jarig bestaan is er veel minder belangstelling. De binding is er niet meer.’

Is dat erg? vraag ik.

‘Ik denk dat je meer samenleving hebt als die sociale netwerken er wel zijn. Er zijn toch heel veel mensen eenzaam, we moeten extra inzetten om die mensen uit hun huis te halen, omdat ze anders thuis verpieteren. We zetten wijkcentra op, zodat mensen bij elkaar kunnen komen, niet alleen om te biljarten en kaarten, maar ook voor allerlei andere activiteiten. De moderne oudere is heel anders dan vroeger, die neemt geen genoegen meer met een spelletje spelen.’

Na de gemeentelijke herindeling werd Van Schaik wethouder in Terneuzen en kreeg hij veel te maken met de problemen rondom coffeeshop Checkpoint. Het was het begin van een jarenlang slepend hoofdpijndossier. Hoe kijkt hij daar nu op terug?

‘Ik ben blij dat de coffeeshop dicht is. Er kwamen 2500 klanten per dag, het ontwrichtte deze gemeenschap, de verhouding was zoek. En de angst vooraf dat na sluiting de handel zich zou verplaatsen naar de straat bleek ongegrond. Vanaf de dag dat Checkpoint dicht was kwam er niemand meer.

De relatie met de eigenaar was altijd problematisch, er was altijd gedoe. De rechtszaak moet nu uitwijzen of hij deel uitmaakte van de criminele organisatie die de coffeeshop van wiet voorzag, of dat hij alleen afnemer was. Maar het was een spagaat, een direct gevolg van het gedoogbeleid. Terneuzen is dan ook samen met meer dan dertig andere gemeenten medeondertekenaar van een manifest dat pleit voor legalisering van de wietteelt.’

Maar heeft de gemeente Terneuzen geen boter op zijn hoofd?

‘De gemeente is er altijd pragmatisch mee omgegaan. Zoals de bewegwijzering, daar was ik als wethouder van verkeer verantwoordelijk voor. Het was vooral van belang de boel beheersbaar te houden. Daarin is de gemeente misschien wel te ver doorgeschoten. Maar het Openbaar Ministerie heeft ook lang de andere kant op gekeken. De grote toestroom naar Checkpoint was een brug te ver voor de inwoners van Terneuzen, te veel onrust in dit toch een beetje geïsoleerde gebied.’

Heeft dat isolement invloed op de mentaliteit van de Zeeuws-Vlamingen?

‘De aparte status van Zeeuws-Vlaanderen is er echt en die wordt ook zo ervaren door de bevolking. Versterkt door de manier waarop ‘Hollanders’ over ons praten.

Ze vinden het maar een vreemd gebied. Dat bleek wel toen ik als buitengewoon ambtenaar in Leiden mijn zoon trouwde. Omdat mijn schoondochter in Japan gewoond heeft waren er wat Japanse vrienden aanwezig. Ik heb toen ook iets in het Japans gezegd. Een aantal aanwezigen dacht dat ik in Zeeuws-Vlaams dialect sprak. Die dachten, dat is zo’n apart gebied, daar spreken ze vast ook een heel raar taaltje.

Het imago van Zeeuws-Vlaanderen is dat het heel ver weg is, nog steeds, ondanks de Westerscheldetunnel.’

Volgens Van Schaik heeft die tunnel het gebied niet veel gebracht. ‘De verbinding tussen Borssele en Terneuzen is vooral een handige snelle doorgangsroute.’

De Westerscheldetunnel moest Zeeuws-Vlaanderen economisch en toeristisch beter ontsluiten. De twee veren bij Perkpolder en Breskens hielden het gebied op slot. Het was lastig er te komen. De tunnel zou nieuwe bedrijven en toeristen naar Zeeuws-Vlaanderen brengen, maar het omgekeerde is het geval.

‘Overheidsinstellingen zoals de Belastingdienst en het Waterschap zijn verhuisd naar den overkant, zoals de Zeeuws-Vlamingen zeggen, naar Goes en Middelburg. De geleerden die voorspelden dat het allemaal beter zou worden met de tunnel bleken profeten die brood eten.’

‘Zeeuws-Vlamingen voelen zich meer Nederlander dan Zeeuw. Vlaams voelen ze zich al helemaal niet. De Vlamingen moeten ook niet veel van ons hebben. We zijn toch die arrogante, luidruchtige een beetje botte Nederlanders. Ik heb veel bestuurlijke contacten met Vlaamse gemeenten, zoals Gent en Zelzate, uiterst vriendelijke mensen, maar je voelt de afstand. Je zult een Vlaming ook nooit horen zeggen dat ie zich bij Nederland wil aansluiten. Dan blijft ie nog liever bij Wallonië.

We werken met Gent ook samen op gebied van arbeidsmarktbeleid. In de buurt van Westdorpe wordt 200 hectare glastuinbouw ontwikkeld. Dat loopt niet zo goed, vanwege de crisis, maar we voorzagen een tekort aan arbeidskrachten, dus wilden we ook de Belgen de kas in krijgen. Ondanks de hoge werkloosheid daar, tussen de 8 en 12 procent lukt dat heel slecht. Het is alsof ze het bewust tegenwerken.

Het klinkt paradoxaal, maar de Belgen kunnen de Nederlandse arbeidscultuur wél waarderen. We gaan niet hiërarchisch met elkaar om, dat vinden ze prettig. Vooral in de gezondheidszorg werken veel Belgen.’

Terwijl de Belgen, ondanks de Nederlandse arrogantie, graag naar Zeeuws-Vlaanderen komen, is dat omgekeerd veel minder het geval. Het Vlaamse achterland heeft heel wat te bieden op het gebied van cultuur, horeca, winkels etc., denk maar aan de steden Antwerpen, Gent en Brugge. ‘Zeeuws-Vlamingen hebben dat stadse niet,’ zegt Van Schaik.

‘Ze zijn nogal op zichzelf, naar binnen gekeerd, soms een tikkeltje wantrouwig en een beetje bang voor wat ze niet kennen.’

Wat zijn de grootste uitdagingen voor dit gebied?

‘We moeten vooral met beide benen op de grond blijven staan. We zijn geneigd om vrij negatief over Zeeuws-Vlaanderen te praten, de krimp, de vergrijzing. Krimp is er overal, in Frankrijk, Duitsland. Vergrijzing ook, kijk naar Japan. De vergrijzing loopt hier een paar procent voor op de rest van Nederland. Maar laten we er niet te negatief over doen, maar het als een feit zien en er beleidsmatig op inspelen. Veel mensen hebben hoge verwachtingen van de ontwikkeling van industrie. Laat maar komen wat er komt, maar wees er niet zo op gefixeerd. En niet zeuren dat we geen kenniscentrum hebben, geen bètacampus. Maak daar geen speerpunt van. Op die manier creëer je je eigen teleurstellingen. Er zijn al heel veel bedrijven vertrokken, maar dat ligt niet aan Zeeuws-Vlaanderen, dat is het gevolg van mondiale ontwikkelingen en ontwikkelingen in de sector. Philips Lighting in Terneuzen is bijna weg, maar Philips is ook op vele andere plekken weg. We hadden hier vroeger een scheepswerf, maar ze hadden vroeger in alle havensteden een scheepswerf. Er is in andere sectoren werk voor teruggekomen, waardoor de werkloosheidspercentages hier niet hoger zijn dan in de rest van Nederland. Het stijgt wel, maar het is altijd nog lager dan het landelijk gemiddelde.

We kunnen op een heleboel dingen heel trots zijn. De gezondheidszorg is hier heel goed, we vinden op dat gebied veel aansluiting met België. We hebben een mooie leefomgeving, de criminaliteit is hier laag. Ondanks wat ik eerder zei gaan we toch nog leuk met elkaar om. Laten we daarvan genieten.

Er is mooie natuur, en er komt nog meer, want we geven landbouwgrond terug. Dat vind ik een goede ontwikkeling. Die ontpolderingsdiscussie vind ik onzinnig en die emotie, dat we het land ooit veroverd hebben op de zee, vind ik erbij gezocht. We kunnen trots zijn op Zeeuws-Vlaanderen en veel mensen zullen in de toekomst van dit mooie gebied blijven genieten.’

Tot slot vraag ik de scheidende wethouder wat hij van het huidige kabinet van PvdA en VVD vindt.

‘Vreselijk. Wat de PvdA doet vind ik onbegrijpelijk, ik herken me absoluut niet meer in de partij en heel veel mensen met mij, ook leden en raadsleden. Dus niet alleen de zwevende kiezers. Als ik zie wat ze doen met mensen aan de moeilijke kant van de samenleving, die laten ze echt in de steek. Dat de PvdA dit zo loslaat en eigenlijk overlaat aan de ouderwetse liberale liefdadigheid vind ik een schande. Ik weet nog niet of ik de volgende keer PvdA stem. Ik ben nooit een echte partijman geweest, maar ik vind wat ze nu doen echt heel slecht. Ik heb het ook tegen Jetta Klijnsma gezegd, de staatssecretaris van Sociale Zaken. Die denkt dat iedere gehandicapte de capaciteiten heeft om staatssecretaris te worden, net zoals zijzelf. Kom maar eens kijken op onze sociale werkvoorziening, heb ik tegen haar gezegd. Die mensen zitten daar niet voor de zweetvoeten. De gehandicapten met het niveau van Klijnsma die redden zich wel, maar het gaat nou juist om mensen die die capaciteiten niet hebben. Ze hebben vaak een onrealistische kijk op de zaken, daar in Den Haag. Er is nog steeds te weinig contact met de achterban, denk ik.’

En zo neemt de wethouder Sociale Zaken, Verkeer en Financiën niet alleen afscheid van het openbaar bestuur, maar misschien ook wel van de partij die hij 40 jaar trouw was.

Van Terneuzen naar Philippine

De weg van Terneuzen naar Philippine ligt op de schop. Nog niet zo lang geleden aangelegde rotonden worden alweer weggehaald. De weg wordt verplaatst, want Rijkswaterstaat werkt hier aan een snelweg naar de kust, een unicum voor Zeeuws-Vlaanderen.

Na het verdwijnen van de korte stukjes snelweg bij de veerhavens zijn hier alleen tweebaanswegen, met uitzondering van een paar kilometer vierbaansweg voor de ingang van de Westerscheldetunnel.

Die tweebaanswegen zijn al jaren een grote bron van zorg. West-Zeeuws-Vlaanderen heeft lang de landelijke kroon gespannen als het om doden in het verkeer gaat.

En daar zijn vaak Belgen bij betrokken, die na een copieuze mosselmaaltijd nog wel eens met een slok op achter het stuur gaan zitten.

De laatste jaren gaat het beter, nu op veel wegen een inhaalverbod geldt en er veel vaker alcoholcontroles zijn. Ook is op veel plaatsen de afstand tussen de rijstroken verbreed met groene stroken en zijn veel gevaarlijke kruisingen omgebouwd tot rotonden.

Een onwenselijke verkeerssituatie van een geheel andere orde vormt de draaibrug over het kanaal van Gent naar Terneuzen. De brug is al jaren een doorn in het oog van automobilisten en schippers. De draaibrug is meer open dan dicht: 23 keer per dag, in totaal meer dan vijf uur. En schepen varen er regelmatig tegenaan. Om aan al die ergernis een einde te maken is besloten onder het kanaal een tunnel aan te leggen. Op dit moment is de bouw in volle gang. De tunnelbuizen zijn geboord. In 2015 moet ie klaar zijn.

Nu ik hier toch ben, neem ik de afslag naar een klein dorp langs het kanaal: Sluiskil. Daar staat sinds vorig jaar een borstbeeld van een hier in Nederland niet zo bekende maar toch vrij beroemde streekgenoot. Zeeuws-Vlaanderen heeft een handjevol BN’ers voortgebracht. Zoals acteur Hugo Metsers, geboren in Hulst, Mathilde de Doelder uit Terneuzen, muze van schilder Carel Willink, zangeres en schrijfster Marie Cécile Moerdijk en prominent CDA’er Herman Wijffels, geboren in het gehucht Turkeye.

Zelfs een ver familielid van mij, José de Meijer, neef van mijn vader, heeft het nog geschopt tot staatssecretaris Sociale Zaken en Volksgezondheid in het kabinet Marijnen (1963-1965).

Maar hier in Sluiskil staat sinds voorjaar 2013 een borstbeeld van een Zeeuw met wat meer internationale allure: Lodewijk van den Berg. Het beeld staat in een plantsoentje voor het voormalige huis van zijn moeder, bijna aan het eind van het dorp. Eronder hangt een foto van de Space Shuttle Challenger. Want Van den Berg was de eerste Nederlander die de ruimte in ging. Maar was dat niet Wubbo Ockels? Als je het heel strikt bekijkt wel, maar met een ruimere blik kan je toch zeggen dat Lodewijk van den Berg de eerste was.

Hij werd in 1932 geboren in Sluiskil en vertrok na zijn studie aan de TU Delft naar de Verenigde Staten. Van den Berg hield zich aan de universiteit van Daleware bezig met spionagegevoelig onderzoek en moest om die reden Amerikaans staatsburger worden.

Hij specialiseerde zich in het kweken van kristallen. Uiteindelijk selecteerde de NASA hem om zijn onderzoek in de ruimte te gaan doen en zodoende werd hij opgeleid tot astronaut. In 1985 verbleef hij met de Space Shuttle Challenger zeven dagen in de ruimte. Zes maanden later deed Wubbo Ockels hetzelfde. Daarmee is Van den Berg, en niet Ockels, de eerste in Nederland geboren ruimtevaarder. Wel is Wubbo Ockels de eerste Nederlandse ruimtevaarder. Overigens explodeerde de Challenger nog geen jaar na de reizen van de Nederlanders, alle astronauten kwamen daarbij om het leven.

Van den Berg kwam zelf naar Sluiskil om zijn borstbeeld te onthullen. En ook al is ie Amerikaan, de band met zijn geboortegrond zal ie nooit kwijtraken, zei hij bij die gelegenheid.

Iets verder het dorp in staat nog een borstbeeld, van Honoré Colsen, een activistische politicus, die landelijke bekendheid kreeg als voorvechter voor gratis veren over de Westerschelde.

Na de oorlog waren de veren gratis, maar rond 1950 werden weer tarieven ingesteld. Dat leidde tot zoveel weerstand bij de bevolking, dat die uitmondde in een ware volksopstand, onder leiding van de toen al 72-jarige Colsen. Er waren zelfs inwoners die vonden dat Zeeuws-Vlaanderen zich dan maar bij België moest aansluiten. In juni 1958 kwamen de acties tot een hoogtepunt, toen enkele duizenden Zeeuws-Vlamingen onder leiding van Colsen een protestmars naar het Binnenhof in Den Haag hielden. Het mocht niet baten, er kwamen geen gratis veren. Maar Colsen kreeg zijn standbeeld in Sluiskil.

Via een rotonde rijd ik het dorp uit, ik ben nogmaals op weg naar Philippine, hét mosseldorp van Zeeuws-Vlaanderen en de plek waar mijn wortels liggen.

Villa Billy

Op 31 augustus 1986 maakt André Cornelis een einde aan zijn leven op zijn boerderij aan de rand van het dorp Philippine. André heeft daar altijd gewoond, hij is er geboren en gestorven. Het bedrijf nam hij over van zijn vader, Marcel Cornelis, mijn opa.

Door zijn tragische dood voel ik de behoefte zijn verhaal te vertellen, mede door de ogen van zijn broer en zussen. Op die manier wil ik de herinnering aan hem levend houden en tevens de geschiedenis vastleggen van Villa Billy, de plek waar de wortels van mijn familie liggen.

Marcel Cornelis bouwt in de jaren dertig dit rood bakstenen huis en pakhuis, omgeven door twee hectare grond. Het staat op de hoek van een driesprong, langs de dijk van een kanaal.

Mijn opa is graanhandelaar, maar verbouwt ook tarwe en aardappelen. Ondanks de crisis gaan de zaken goed, zodat hij in 1935 voor 4000 gulden dit huis kan laten bouwen, gekscherend Villa Billy genoemd omdat dorpsgenoot Johan van Limmen, alias Billy, een vreemdeling ooit de weg wees en het huis aanduidde als ‘dat villaatje’.

De Cornelissen hebben een reputatie in het dorp. De vader van Marcel is molenaar, zijn broers zijn postmeester, koster/dirigent/organist en hoofdonderwijzer, beroepen die in die tijd in hoog aanzien staan. ‘Ze hadden iets aristocratisch.’

Als zelfstandig ondernemer staat Marcel ook hoger op de ladder. Al zegt hij vaak dat hij het slechter heeft dan een arbeider in loondienst.

De ouders van zijn vrouw Irma Wijne, hebben een café in het dorp. De Cornelissen zien om die reden een relatie met Irma niet zo zitten, maar Marcel trekt zich daar niets van aan en trouwt met haar. Irma is blij dat het nieuwe huis buiten het dorp staat, verder weg van de familie.

Philippine dankt zijn naam aan Filips de Schone, die er in 1505 een vesting sticht.

Vraag een Belg of hij of zij het dorp kent en hij zegt volmondig: ja! Philippine is immers de plek waar onze zuiderburen mosselen komen eten. Dat velen boven de rivieren nooit van het dorp gehoord hebben bleek wel toen mijn tante Lena ooit een kaart zonder postcode (ze was erg tegen de invoering van de postcode, vanwege het verlies van arbeidsplaatsen) vanuit haar woonplaats Rijswijk naar haar broer André stuurde. Die kwam daar nooit aan. Maanden later kwam de kaart retour, uit de Filipijnen, met daarop geschreven: ‘Kanaalpolder not known here.’ Al lijken de Aziatische eilandengroep en het Zeeuwse dorp niets met elkaar gemeen te hebben, toch is er een verband: De Filipijnen, 300 jaar lang een Spaanse kolonie, zijn vernoemd naar Filips II, de kleinzoon van Filips de Schone, aan wie Philippine zijn naam te danken heeft.

Philippine is een katholiek dorp, hoe kan het ook bijna anders, met zoveel Spaanse invloed. De gemeenschap is zeer hecht en gesloten. Er is weinig import, de meeste inwoners zijn in het dorp geboren. Heel anders dan Sas van Gent, ook katholiek, maar daar zijn ze wat losser. Sas van Gent en Zelzate, dat net over de grens in België ligt, worden door de strengere katholieken van Philippine dan ook Sodom en Gomorra genoemd. Ook in mijn jeugd heeft Sas van Gent een grote aantrekkingskracht. De leukste jongens van de middelbare school kwamen ervandaan en het was de beste plek om carnaval te vieren.

Op het moment dat Marcel en Irma het nieuwe huis betrekken hebben ze vier kinderen. Zoon Walter, de oudste, en drie dochters: Marie, Lena en Thea. Marie is mijn moeder, ze is de oudste van de meisjes. Het kanaal waaraan het huis ligt heeft zout water en getij, omdat het in directe verbinding staat met de Westerschelde. Van september tot april varen de mosselschepen af en aan. Bij vloed zie je de masten van de vissersboten boven de dijk uitsteken.

Een gemiddelde dag in Villa Billy begint met havermoutpap. Elke ochtend brengt de melkboer vijf liter melk. Van stukjes ontbijtkoek maken de kinderen bolletjes en gooien die in de pap. Dat vinden ze heerlijk.

Het gezin wordt nog groter met de komst van Marga, Tilly en André, de jongste. Marie is dolblij met een broertje en vertroetelt hem veel en vaak. ‘Die heeft wat kusjes gekregen, het was een lief vrolijk ventje.’

Maar ze is niet altijd lief voor hem. Vele jaren later, als straf voor iets wat hij haar heeft aangedaan, verscheurt ze zijn voetbalplaatjes, zijn dierbaarste bezit.

‘Het water kom op!’ zingen de kinderen als de golven door het kanaal rollen. Het water zit vol krabbetjes en garnalen. De kinderen spelen er graag, net als op de dijk, op oude juten graanzakken glijden ze naar beneden. Als het eb is gaan ze pootje baden, ‘plonzen’ noemen ze dat. ‘We voelden de garnalen rond onze voeten zwemmen.’ Op een dag zit André’s duim tussen de scharen van een krab. Hij gilt het uit. In paniek haalt Tilly haar moeder, die André uit zijn lijden verlost. Het kan er dus ook gevaarlijk zijn, daar aan het kanaal, vooral als het water hoog staat. Dan houdt opa, de vader van Irma, een oogje in het zeil. De kastelein in ruste woont sinds hij weduwnaar is bij zijn dochter in. ‘Ze hebben weer wat uitgehaald,’ rapporteert hij aan Irma, als er weer eens iets fout is gegaan op de dijk. Vooral Walter kan er wat van. Die valt regelmatig in het kanaal, stookt vuurtjes en komt vaak met natte kleren thuis.

Een keer laat hij per ongeluk het vogelboek van zijn vader Zien is Kennen in het water vallen. Marcel is een groot vogelliefhebber en erg gehecht aan de kleine vogelencyclopedie. Walter doet er alles aan om het weer in originele staat terug te brengen, tevergeefs. Het boek blijft er gehavend uitzien. Dat moet Marcel opgevallen zijn, maar hij is zo trots op zijn zoons belangstelling voor vogels dat hij het door de vingers ziet.

Dan begint de oorlog. De Duitsers bombarderen in Sluiskil de fabrieken aan het kanaal van Gent naar Terneuzen. De bevolking wordt geëvacueerd en tientallen vinden onderdak bij de familie Cornelis. Te voet en met paard en wagen arriveren ze op het erf en slapen in het pakhuis. De zwangere Irma wordt ontzien, dus neemt Marcel de taak op zich om voor eten te zorgen. In grote ketels maakt hij erwtensoep voor de evacués. Ook pater Gonzaga, een kapucijner pater uit het klooster in Sluiskil, is erbij. Hij staat in hoog aanzien en krijgt de slaapkamer van Marcel en Irma. De kinderen vinden het opwindend en gezellig, al die mensen op het erf en vinden het jammer als ze na een week weer vertrekken.

Tijdens de oorlog blijft het relatief rustig in Philippine. Er storten een paar VI’s neer in de buurt van het dorp en af en toe vliegt er een V2 over richting Engeland. ‘We hebben geen honger gehad, de melk kwam ook gewoon.’

Aan het eind van de oorlog, in de herfst van 1944, wordt het toch nog echt spannend. Een van de zwaarste operaties uit de Tweede Wereldoorlog is begonnen: de Slag om de Schelde. De geallieerden willen de Scheldemond in handen krijgen om zo vrije toegang te hebben tot de haven van Antwerpen. En dat gaat niet zonder slag of stoot, de gevechten zijn hevig. De granaatscherven vliegen de Cornelissen letterlijk om de oren. Het gezin heeft zich verschanst in het pakhuis, waar Marcel een schuilplaats heeft gemaakt van zakken gevuld met graan. De zak waar Irma tegenaan zit, wordt doorzeefd. Ze komt met de schrik vrij.

De werkster heeft minder geluk. Op een avond wordt er hevig gevochten, maar Anna wil toch naar huis, ze maakt zich zorgen over haar moeder. Irma probeert haar tegen te houden: ‘Anna zou je nou wel naar huis gaan, het lijkt nogal gevaarlijk,’ maar ze gaat toch. Ze overleeft het niet, onderweg wordt ze dodelijk getroffen door een granaatscherf.

In de strijd blazen de Duitsers de kerk op en slaan daarna op de vlucht. Ze confisqueren de fietsen van de dorpelingen, zo ook die van Marcel. Hij laat het er niet bij zitten en vertrekt met ferme pas te voet naar Terneuzen om zijn fiets terug te halen. Die vindt hij ook, ergens tegen een muurtje gestald. De Duitsers zijn per boot verder gevlucht.

Op 21 September 1944 is Philippine verlost van de Duitsers. Driekwart jaar later is heel Nederland bevrijd en is het feest in het dorp. Marie kan er niet bij zijn. Ze heeft haar knie bezeerd en kan niet lopen. Om toch iets van het feestgedruis mee te krijgen zet haar vader haar op de dijk, zodat ze hoort wat er in het dorp gebeurt.

Het is stil langs de dijk, iedereen is in het dorp aan het feesten. Plotseling staat er beneden aan de dijk een man met zijn broek naar beneden. Marie is bang, ze kan geen kant op. Een tijdje blijft hij staan, tot er ergens op een boerderij het geluid van een vallende emmer klinkt. De man schrikt en gaat er op zijn fiets vandoor. ‘Ik ben de hele oorlog niet zo angstig geweest als op dat moment.’ Later blijkt dat het een man uit Sluiskil is, ‘een vriend van de paters, een zeer christelijke man.’

Voor de ‘moffenmeiden’ loopt het minder goed af in Philippine. Zoals op zoveel plekken in het bevrijde Nederland worden ze in het openbaar vernederd. Irma gaat daar niet naartoe. Ze vindt het verschrikkelijk. ‘Mijn moeder was een goed mens, ze liep niet met de meute mee, maakte haar eigen afwegingen. Ze had ook een grote hekel aan het geroddel in het dorp.’ Kort na de oorlog keert een NSB-gezin terug. Van huisarts Van Looy moeten ze verplicht te voet het dorp in lopen, zodat de bevolking hen kan beschimpen en vernederen. Bij die gelegenheid laat een politieagent nog het leven. Hij wordt door een boze meute doodgeslagen als hij probeert de NSB-familie te beschermen. ‘Zo heftig ging het eraan toe. Mijn moeder vond dat vreselijk.’

Na de oorlog keert het gewone leven terug. Marcel Cornelis verbouwt zijn gewassen. In het voorjaar poot hij de aardappelen en strooit kunstmest over de akkers. ‘Als de zaaier van Van Gogh, zo zie ik hem nog over het land lopen.’ Hij werkt toegewijd, meestal alleen, maar in augustus, tijdens de oogsttijd krijgt hij hulp. Ook de kinderen helpen dan mee, de school is nog niet begonnen.

Met een riek haalt Marcel de aardappelen uit de grond. De kinderen sorteren ze op grootte. De tarwe wordt geoogst met een zeis, later met een machine.

Naast het werk op het land is hij druk met zijn graanhandel. De vaste graanprijs, die door de Duitsers was ingesteld, wordt losgelaten. Elke woensdag gaat Marcel naar de markt in Terneuzen, om te onderhandelen met de boeren. Vaak brengt hij dan voor de kinderen een cadeautje mee.

Maar de zaken gaan niet goed, de zomers zijn nat en dat is slecht voor het graan. Marie vangt flarden op van zorgelijke gesprekken. Ze ligt in bed te bidden voor droog weer. Marcels manier van zaken doen leidt regelmatig tot discussies met Irma. Zij vindt dat hij te lang wacht met verhandelen van het graan en daardoor een slechte prijs krijgt.

Op de doordeweekse dagen lopen de kinderen langs de dijk naar de Sint Aloysius-school in het dorp. Een paar keer per week gaan ze eerst naar de kerk. Ze doen het goed op school en halen hoge cijfers. De meisjes zijn vlijtig en behoren tot de besten van de klas. Tilly wil het zo goed doen dat ze in paniek raakt wanneer ze tijdens een rekenproefwerk het =-teken vergeet te schrijven voor de uitkomst van de sommen. Ze is zo van streek dat ze in de pauze naar huis rent en bij haar moeder op schoot uithuilt: ‘Ik ben mijn isjes vergeten!’. Ze is ontroostbaar.

André kan niet goed meekomen op school. De onderwijzer spreekt hem daar soms op niet zachtzinnige wijze op aan. Tilly, die een klas hoger zit, trekt zich dat erg aan. ‘Ik heb een keer zo moeten huilen om hoe ze André behandelden.’ In de vierde klas blijft hij zitten en staat er in zijn rapport geschreven: ‘Een zwakke lijst, taal is vrijwel hopeloos! Niet bevorderd!’ Er staat een rangnummer bij: van de 22 leerlingen is hij op drie na de slechtste. Zo gaat dat in die tijd. Maar hij zet door en maakt de lagere school af.

In de polder klinkt een gil. ‘Ze zijn een varken aan het slachten!’ Het is november. Ook bij de Cornelissen wordt alles in gereedheid gebracht voor de slacht, een halfjaarlijks terugkerend ‘ritueel’. Het varken is uit zijn hok gehaald en wordt op het pad voor het huis klaargelegd. Als de slager uit het dorp arriveert, kan hij gelijk aan de slag. Onder luid gekrijs van het dier snijdt hij zijn keel door. Het gutsende bloed wordt opgevangen. Het is opa’s taak er in te roeren want het mag niet stollen, Irma maakt er later bloedworst van. De slager haalt vervolgens de haren van het varken weg door het dode dier te bedekken met stro en in brand te steken. ‘Dat vond ik het spannendste deel van de slacht.’ Drie dagen zijn Irma en Marcel bezig om het varken te ontleden: karbonaden, hamlappen, hoofdkaas, kaantjes, reuzel en spek.

Nog een keer komt de slager terug, om het vlees te pekelen en te kuipen. ‘Dat was altijd een mooi gezicht, een hele kuip vol gepekeld vlees, we konden weer een half jaar vooruit.’ Irma is altijd met het huishouden bezig. Al permitteert ze zich elke dag, tot onbegrip van Marcel, een middagdutje. ‘Van het huishouden word je niet moe,’ vindt hij.

Tot Irma ziek wordt. Een jaar lang sukkelt ze met haar gezondheid totdat een dokter ontdekt dat ze een klaplong heeft. Opgelopen na een val in huis. Drie weken ligt ze in het ziekenhuis in Goes. Lena neemt het huishouden over en gaat tegelijk op naailes. Marie gaat in Zundert naar kostschool. De andere meisjes volgen de mulo in Terneuzen. Walter ook, maar hij stapt later over naar de ambachtsschool.

Zondag is voor het katholieke gezin een speciale dag. Irma gaat naar de vroegmis, Marcel en de kinderen naar de hoogmis. Hij geniet van het koor en zingt graag mee.

‘Moeder, wat eten we?’ vraagt Marcel na de mis aan zijn vrouw. Hij schilt de aardappelen. Als er wat lekkers op het menu staat, schilt hij wat meer.

’s Middags luistert hij naar klassieke muziek op de radio of doezelt hij weg in zijn stoel aan het raam. De kinderen zetten dan stiekem de hoedjes van hun moeder op zijn hoofd. Marcel houdt zich slapende, hij vindt het heerlijk, dat gefriemel aan zijn hoofd.

Marcel luistert graag naar klassieke muziek, vooral opera en belcanto. Zijn favoriete componist is Rossini. Krulletjesmuziek noemt hij dat.

Thea leert door haar vader zoveel klassieke muziek kennen dat ze daar later op school goede sier mee kan maken. Maar als de leraar vraagt van wie de ouverture Dichter und Bauer is fluistert ze alleen zachtjes ‘Franz von Suppé.’ Een klasgenootje hoort het en gaat met de eer strijken. ‘Ik wilde niet opvallen, terwijl ik eigenlijk zo trots was dat ik het wist.’

Soms doet Marcel op zondag de boekhouding, een lastige klus. Regelmatig laat ie zich ontvallen dat hij liever honderd zakken graan draagt dan een brief naar de belasting te moeten sturen.

Hij gaat vaak wandelen, met zijn vogelboek onder de arm. Op een dag komt hij met een jan-van-gent thuis. De vogel is besmeurd met olie en waarschijnlijk verdwaald. Hij brengt hem naar de boswachter in De Braakman.

Irma zit op zondagmiddag vaak te lezen in de Katholieke Illustratie, of in een roman. Ze spoort haar kinderen aan om dat ook te doen. Irma kan als jong meisje goed mee op school, in een andere tijd had ze zeker verder kunnen leren. Omdat zij die kans niet heeft gekregen vindt ze het belangrijk dat haar kinderen dat wel doen.

Marcel is een nieuwsgierige gedreven man. Politiek is zijn passie. De krant, De Maasbode, spelt hij helemaal. Hij is KVP’er. Regelmatig reist hij af naar Holland. Soms op de fiets, soms met de trein. Hij houdt van de grote stad, gaat regelmatig voor zaken naar Rotterdam. Kort na hun huwelijk vliegen Marcel en Irma, ze is dan al zwanger van hun eerste kind, van Amsterdam naar Rotterdam. Ook bezoekt hij de hoofdstad een keer louter en alleen om een nacht in het Krasnapolskyhotel door te brengen. Hij heeft in de krant gelezen dat het daar zo mooi en chic is. Hij zal later nog vaak vertellen over zijn schoenen die hij ’s nachts op de gang moest zetten en de volgende dag glimmend gepoetst terugvond.

Een paar jaar na de oorlog wordt Marcel ernstig ziek. Een week voor Pasen, na de eerste communie van Tilly, voelt hij zich niet lekker en gaat op bed liggen. Al snel verliest hij het bewustzijn. De dokter slaat alarm. Een ambulance brengt hem naar het ziekenhuis in Sluiskil. Hij heeft hersenvliesontsteking. Het is ernstig, op school en in de kerk wordt voor hem gebeden, Marie komt terug van kostschool en de pastoor heeft hem al bediend. Dan komt er een nieuw medicijn uit Amerika: penicilline. Een rijke mosselhandelaar, Philbert Wijne (geen familie), heeft dat geregeld en betaald. Op Eerste paasdag gaat de telefoon in Villa Billy. ‘Er is een wonder gebeurd,’ zegt Irma, ‘vader is erdoorheen gekomen.’

Na zijn ziekte is Marcel een andere echtgenoot en vader. Hij is afstandelijk, zeer streng en besteedt weinig aandacht aan de kinderen. De discussies over politiek, ook met zijn vrouw, worden grimmiger. Ook kibbelen Irma en Marcel steeds meer over de kinderen en het bedrijf. Hij vindt dat Marie financieel moet bijspringen en haar hele loon moet afdragen. Marie, inmiddels 23, weigert. Ze wil kostgeld betalen maar niet alles afstaan. Uit protest verlaat Marie het huis en gaat in Sluiskil bij tante Tine wonen, een zus van haar moeder. Daar blijft ze tot ze naar Breda vertrekt. Ze krijgt verkering met een jongen uit Sas van Gent, Herman, mijn vader, die niet in de smaak valt bij Marcel. Later, bij de doop van mijn zusje geeft Marcel toe dat hij zich vergist heeft in Herman.

Een hoogtepunt voor Thea en Tilly is de opera Assepoester die ze samen met vriendinnen componeren. Door hun vader kennen ze veel klassieke melodieën. Die gebruiken ze en schrijven er hun eigen teksten bij. De opera is zo’n succes, dat ie ook nog twee keer in de oude kerk in het dorp wordt opgevoerd. Eerst voor de kinderen en later ook voor volwassenen. Het hele dorp komt kijken. ‘We hebben daar flink wat geld mee verdiend. Dat ging allemaal naar de Witte Paters voor de missie.’

Dan gaan de kinderen het huis uit. Iedereen, behalve André verlaat het dorp. Walter gaat als automonteur bij de Citroëngarage in Sas van Gent aan de slag. Later vertrekt hij naar Eindhoven voor een baan als treinmonteur. Marie gaat op kantoor werken, Lena blijft nog lang thuis om haar moeder te helpen in het huishouden, totdat Irma vindt dat zij ook een vak moet leren. Ze doet de opleiding tot kraamverzorgster. Daar is groot gebrek aan omdat de babyboom in volle gang is. Ze vertrekt naar Rijswijk, waar ze vanwege haar beroep met voorrang een huis krijgt. Thea gaat bij Lena in Rijswijk wonen en werkt op kantoor. Marga doet de B-verpleging in Vught en Tilly in Den Haag de opleiding kinderverzorging, opvoeding en handenarbeid.

André gaat naar de Landbouwschool in Schoondijke en als hij begin twintig is neemt hij het bedrijf van zijn vader over. De aardappelen maken plaats voor de veel lucratievere fruitbomen. André teelt Golden Delicious, Cox Orange, goudrenetten, Gloster en Jonathan. In het pakhuis komt bio-industrie: tweeduizend legkippen, vijf per kooi. Als kind vreesde ik de kippenschuur. Ooit nam André me mee naar binnen om een windei te laten zien, een ei zonder schaal. Het pakhuis was verdeeld in lange gangen waarlangs de kooien met kippen stonden. Uit een metalen goot pikten ze het voedsel op. Het kakofonisch gekakel van de kippen produceerde zo’n hels kabaal dat ik er bang van werd. Een groot contrast met het pakhuis uit de tijd dat het als opslagplaats diende. Toen was het een speelparadijs, met balen stro waar je vanaf kon springen en doorheen kon rollen. Maar de tijden veranderen.

Marcel gaat met pensioen maar blijft actief. Stilzitten is niets voor hem. Hij werkt in de moestuin, doet klusjes voor André en wandelt en fietst veel. Regelmatig bezoekt hij zijn dochters in de Randstad, op de fiets, totdat zijn dochters hem dat verbieden. Ze vinden het te gevaarlijk worden. Tot twee keer toe haalt de politie de fanatieke fietser van de snelweg.

Regelmatig gaat hij op woensdagmiddag koffie drinken bij Marie, die in Terneuzen woont. Dan kan hij het niet laten te mopperen over Irma. Dat ze de verwarming altijd zo hoog zet, dat ze nooit mee wil gaan wandelen. ‘Ze waren heel verschillend.’

André in de appelboomgaard

Marcel en Irma Cornelis

Spelen langs het kanaal.
Op de achtergrond de kerk van Philippine, die aan het eind van de oorlog door de Duitsers is vernietigd.

Het kanaal in 2013

Villa Billy in 2013 (camping Sattva)

Op zaterdagochtend 18 mei 1974 vertrekt Marcel voor een fietstocht naar Vlissingen. Bij het oversteken van de weg in de buurt van recreatiegebied De Braakman wordt hij geschept door een auto. Diezelfde ochtend ben ik met mijn zus op weg naar Philippine om bij opa en oma te gaan logeren. Als we aankomen op de boerderij treffen we oma in paniek, pratend met een politieagent. ‘Het komt wel goed’, hoor ik hem tegen oma zeggen. Maar het komt niet goed. Tien dagen na het ongeluk overlijdt Marcel in het ziekenhuis in Terneuzen. Hij is dan tachtig jaar. Sterk en gezond laat hij het leven.

Irma en André wonen vanaf dat moment met zijn tweeën op de boerderij.

André heeft het druk met het bedrijf en Irma verkoopt eieren aan de deur en doet het huishouden. Tot het niet meer botert tussen moeder en zoon. Irma wordt vergeetachtig en rekent soms een verkeerde prijs voor de eieren. Uiteindelijk verlaat Irma het huis en gaat in het bejaardentehuis in Terneuzen wonen.

De kippen leggen hun eieren, de bomen geven hun fruit. Het is hard werken, soms krijgt André hulp, maar veel doet hij alleen. Er wordt een nieuwe schuur gebouwd voor nog eens tienduizend legbatterijkippen. Maar de zaken gaan niet goed. Het contract met het veevoederbedrijf uit België blijkt een wurgcontract. Zij leveren de kippen en het voer en nemen de eieren af. Maar de eieren brengen steeds minder op en het Belgische bedrijf houdt zich niet aan de afspraken. Als mijn vader op een keer bij André langs gaat om eieren te kopen, vangt hij een gesprek op tussen André en een medewerker van het voederbedrijf. Het gaat over geld en het is geen prettig gesprek. Het water staat André aan de lippen. Ook krijgt hij problemen met de buurman, een volle neef van hem. Die vindt dat de kippen geluidsoverlast en stank veroorzaken en start een rechtszaak. André besluit te stoppen met de kippen.

Regelmatig komt hij ’s avonds bij ons in Terneuzen langs, meestal op woensdagavond. Dan kijkt hij samen met mijn vader naar het gouden Ajax met Johan Cruijff.

André’s gezondheid gaat snel achteruit. Hij krijgt geelzucht en later rugklachten.

Zijn broer en zussen proberen waar het kan te helpen, maar André trekt zich steeds meer terug. ‘Het was net of hij ons niet vertrouwde. Toen ik een keer bij hem op bezoek ging en hij me het erf op zag lopen, deed hij de deur op slot en verstopte zich. Ik ben maar weer weggegaan.’

Na Marie’s scheiding gaat hij nog wel eens bij haar langs, maar steeds minder. Op een dag komt hij op de fiets. Hij is betrapt met te veel alcohol op en mag een tijdje niet meer autorijden. André gaat regelmatig naar het café, en kan stevig drinken.

Op een keer vertelt hij over een weduwnaar die zelfmoord heeft gepleegd. ‘Ik denk dat het hem op een idee heeft gebracht.’ André heeft niet veel geluk in de liefde. Hij heeft wel eens een vriendin, maar het zijn geen blijvertjes. Hij is verlegen en een beetje onbeholpen. ‘Ik denk dat hij heel graag een gezin wilde, en dat hij ook daar teleurgesteld over was.’

En dan laat hij zich door het veevoerbedrijf verleiden om toch weer kippen te nemen.

Een paar dagen voordat de kippen worden afgeleverd gaat hij op zaterdagavond naar café De Zwaan in Philippine. Het is de laatste dag van de mosselfeesten in het dorp. Hij praat met de echtgenoot van een nicht van hem. ‘Ik vond het een vreemd gesprek. Met de kennis van nu leek het een afscheid. Hij zei dat hij toch een mooi leven had gehad.’ Na het café rijdt hij naar huis. Hij laat zijn auto met open portieren op het erf staan. Hij loopt het huis in, gaat aan tafel zitten, drinkt nog een borrel en schrijft een afscheidsbrief. Daarna loopt hij naar de schuur en neemt landbouwgif in. De volgende dag rond het middaguur vindt de buurman André. Levenloos, zittend tegen de regenbak. ‘Hij had een vredige blik, het leek alsof hij niet geleden had.’ In zijn afscheidsbrief schrijft hij dat hij niet verder kan leven. Hij hoopt dat iemand het bedrijf weer rendabel maakt.

Na de dood van André staat Villa Billy te koop, maar er dienen zich geen kopers aan.

Een klein jaar later gaat Tilly er wonen. Samen met haar nieuwe liefde Gerrit wil ze hier een nieuw leven opbouwen. Tilly en Gerrit willen de boomgaard op een biologische manier voortzetten, maar de bomen zijn te verknocht aan het gif en overleven het niet. Het landbouwgif kostte André het leven, maar de fruitbomen kunnen zonder niet leven.

De fruitbomen worden gerooid en Tilly en Gerrit beginnen een minicamping. Inmiddels ingeklemd tussen de woningen van een nieuwbouwwijk is de voormalige boomgaard omgetoverd in een idyllisch groen terrein, met twee vennen, omringd door knotpopulieren en riet. Daaromheen een wal, met kruip-door-sluip-door paadjes en een grote verscheidenheid aan planten, bloemen en struiken. Op de grasweiden staan fruitbomen en hier en daar nog een appelboom uit de oude boomgaard, ter nagedachtenis aan André. Bij de opening van de minicamping Sattva wordt een beuk geplant ter gelegenheid van de honderdste geboortedag van Marcel.

Het is ze niet gelukt om het bedrijf weer rendabel te maken, zoals André graag wilde, maar wat ervoor in de plaats is gekomen had André wel kunnen waarderen, denk ik.

Het is bijna niet voor te stellen dat deze landschapstuin pas twintig jaar oud is. Met grote trots laat ik hem zien aan mijn Amsterdamse vrienden en wijs ik de plek aan waar ik mijn kat begraven heb. Als compensatie voor zijn stadsleven zonder tuin gaf ik hem de eeuwige rust in dit paradijs. Tilly en Gerrit wonen er nog steeds, samen met een kat, een hond, kippen en een haan.

Ook dat hoofdstuk wordt binnenkort gesloten, de jaren gaan tellen en het onderhoud van het terrein wordt te zwaar. Tilly en Gerrit hebben besloten ergens anders te gaan wonen, het huis staat opnieuw te koop.

Ik vrees de dag dat ik niet meer het erf op kan lopen, omdat er vreemde mensen in Villa Billy zijn gaan wonen. Die dag zal komen, tenzij ik de staatsloterij win.

Van Philippine naar Groede

Het is begin oktober, maar er is nog geen spoor van herfst in de lucht. De rijen bomen op de polderdijken staan nog vol in het blad. In de lucht hangt de geur van uien, die net van het land zijn gehaald. De mais staat hoog onder een waterige zon.

Ik ben op weg naar Groede, of ‘De Groe’, zoals de Zeeuwen zeggen. Een dorp met duizend inwoners. Een van de weinige in West-Zeeuws-Vlaanderen die ongeschonden uit de Tweede Wereldoorlog zijn gekomen. Dat komt doordat Groede in de oorlog een zogenoemd Rode Kruis-dorp was. Tijdens de bombardementen van de geallieerden in 1944 was er een duidelijk zichtbaar rood kruis op de kerk aangebracht. Daardoor bleef het dorp vrijwel geheel gespaard. En dat geeft het sfeer, iets wat in veel dorpen in Zeeuws-Vlaanderen ontbreekt.

En vadertje Cats heeft er zijn sporen nagelaten. De zeventiende-eeuwse dichter en raadspensionaris was samen met zijn broer Cornelis Cats van grote betekenis voor Groede. Mede door hun inzet is het land rondom Groede ingepolderd. Bovendien is Jacob Cats kerkmeester geweest. Sinds 2005 staat er een standbeeld van hem in het dorp.

Maar dat is niet de reden voor mijn bezoek aan Groede. Ik heb er een afspraak met Tonnie Dieleman, die onder zijn artiestennaam Broeder Dieleman in 2012 de cd Alles is IJdelheid uitbracht met negen liedjes, gezongen in Zeeuws-Vlaams dialect. Met zijn muziek weet hij mijn Zeeuws-Vlaamse ziel te raken. Maar ook buiten Zeeuws-Vlaanderen slaat zijn muziek aan.

Tonnie Dieleman is geboren en getogen in Axel, maar woont al tien jaar in Middelburg. ‘Ik kom op het fietsje,’ mailt hij me, als we onze afspraak bevestigen. Hij groeide op in een streng gereformeerd gezin. Hij heeft het geloof vaarwel gezegd, maar het heeft zijn sporen nagelaten. De taal, de rituelen lijken in zijn genen te zitten, zo merk ik tijdens ons gesprek op het terras van café De Drie Koningen op de markt in Groede, tegenover de dertiende-eeuwse hervormde kerk.

Zijn gemeenschapszin, zijn behoefte contact te maken met mensen, relaties met ze aan te gaan, komen misschien wel direct voort uit de geloofsgemeenschap waarin hij opgroeide.

De muzikant

Als ik in Groede arriveer is Tonnie Dieleman er al. Een boomlange kerel met een open en vrolijk gezicht. We nemen met een kop koffie plaats op het terras van caférestaurant De Drie Koningen. Urenlang zitten we daar en praten we over muziek, geloof, Zeeuws-Vlaanderen en nog veel meer.

Ik maakte kennis met zijn muziek toen ik driekwart jaar eerder op zoek was naar een cadeautje voor mijn vader, die 86 werd. Ik kwam zijn naam hier en daar wel tegen, maar nam nooit de moeite om naar zijn muziek te luisteren. Tot ik besluit zijn debuut-cd Alles is IJdelheid cadeau te doen aan mijn vader. Een mooie gelegenheid om zelf ook maar eens te gaan luisteren. En dat beviel. De folkachtige, in Zeeuws-Vlaams gezongen liedjes raakten me. De arrangementen zijn sober: gitaar, banjo en soms een harmonium, lier of trommel.

Wanneer ik hem vertel dat zijn muziek me doet denken aan Bonnie Prince Billy, een Amerikaanse country/ folkzanger, begint hij te stralen. ‘Een groter compliment kan je me niet geven, hij is mijn muzikale held!’

De natuur en de seizoenen spelen in al zijn liedjes een belangrijke rol. De teksten zijn doorspekt met religieuze begrippen, thema’s als dood en verlies worden niet geschuwd, maar ook hoop en verlangen klinken door.

En in alles hoor je Zeeuws-Vlaanderen, zijn teksten roepen beelden op van eindeloze vergezichten in het polderlandschap.

‘Alles is IJdelheid heeft de deuren wagenwijd opengezet. Ik ben heel blij met het resultaat. Het is een eenheid, het klopt qua sfeer, het is af.’

Een maand voordat ik Tonnie ontmoet zie ik hem in Paradiso optreden. De bovenzaal van de Amsterdamse poptempel is goed gevuld. Zelfs Omroep Zeeland is aanwezig, ze hebben de Zeeuws-Vlaamse zanger omarmd. Maar dat heeft even geduurd.

‘Toen mijn cd uitkwam wilde Omroep Zeeland mijn liedjes niet draaien op de radio, omdat ze de teksten onverstaanbaar vonden. Dat was bizar. Ik had met alles rekening gehouden, maar niet met deze reactie. Vreemd genoeg werd de cd buiten Zeeland wel goed ontvangen. Ik kreeg in de landelijke pers veel aandacht.’

Maar inmiddels is de regionale omroep ‘om’ en hebben ze de Zeeuws-Vlaamse troubadour in hun armen gesloten. De opnamen in Paradiso zijn bedoeld voor een korte documentaire over de zanger.

Als Broeder Dieleman tijdens het concert vraagt of er ook Zeeuws-Vlamingen in de zaal zijn steekt een kwart van het publiek zijn hand op. Later vertelt hij me dat er ook vaak dominees naar zijn concerten komen. Ook hier in Amsterdam zijn ze weer goed vertegenwoordigd.

Hij heeft zelf ook wel iets van een dominee, merk ik tijdens het concert.

Hij zoekt contact met het publiek en wil graag dingen met ze delen. De stemming is gemoedelijk en bijna vanzelf ontstaat een intieme sfeer. Als hij het nummer Zilverspa inzet springen de tranen in mijn ogen. Ik vind het zijn mooiste nummer.

De lucht is blauw de wolken
liggen op een glazen plaat
alle baksteen is oranje
als je door de polder gaat
langs de kreek en langs de molen
we kennen alle wegen hier
een kievit en een kiekendief
een knotwilg en een vlier
Alle vogels van de zee
vliegen langzaam met je mee
Witte reiger, pelikaan
de Schelde wordt nu de Jordaan

(uit: Zilverspa)

‘Zilverspa gaat over de begrafenis van mijn moeder. Ze is op 56-jarige leeftijd aan kanker overleden. Veel liedjes op mijn cd gaan over haar.’

Tijdens het interview wordt me duidelijk hoe belangrijk zijn moeder voor hem was. Steeds komt het gesprek weer op haar. Het gemis is groot. ‘Door over haar te zingen kan ik de herinnering levend houden. Eén keer per jaar loop ik de route langs de huizen waar mijn moeder heeft gewoond. Langs de Kreek loop ik naar Spui, naar de molen. Vervolgens naar Zaamslag, het dorp waar mijn familie vandaan komt, om in Axel, het dorp waar ik geboren en getogen ben, te eindigen. De betekenis van die route heeft voor mij bijna mythische proporties gekregen.’

Tonnie Dieleman groeit op in een streng gereformeerd gezin.

‘Het geloof betekende elke zondag twee keer naar de kerk en natuurlijk naar de gereformeerde lagere school. De lessen begonnen en eindigden met gebed. Thuis werd dagelijks in de bijbel gelezen. Ik was lid van de jongelingenvereniging en ben zelfs nog voorzitter geweest. Het was een aparte zuil binnen de Zeeuws-Vlaamse gemeenschap, vooroorlogs in zijn strengheid en bijna sektarisch. De middelbare school was een bevrijding. De wereld ging toen letterlijk voor me open. Tegelijkertijd raakte de gemeenschap waar ik uit kwam steeds meer in zichzelf gekeerd. Door de middelbare school, die wel christelijk was, maar niet gereformeerd, werd mijn wereld groter en ontdekte ik dingen waar ik tot dan toe geen weet van had. Dat was heftig en intens. Het losmaken ging gepaard met veel seks, drugs en rock ’n roll, als je begrijpt wat ik bedoel. Dat ging natuurlijk botsen met het geloof dat tot dan toe zo bepalend was geweest. Ik wilde die geloofsgemeenschap niet verlaten, het was mijn familie en het voelde veilig en vertrouwd, maar het paste niet meer bij wie ik werd en wilde zijn. Geleidelijk aan liet ik het geloof achter me, maar nog steeds heeft het grote invloed op alles wat ik doe.

Mijn artiestennaam bijvoorbeeld is een directe verwijzing naar die gemeenschap.

Voordat ik solo ging zingen speelde ik in een band die we schertsend De Mannenbroeders noemden. In de Gereformeerde Kerk worden de mannen uit de gemeenschap zo aangeduid. Vrouwen spelen nauwelijks een rol. Maar in onze band natuurlijk wel. Bij wijze van grap noemden we elkaar bij de achternaam voorafgegaan door broeder of zuster. Zo is Broeder Dieleman ontstaan.

Mijn liedjes zijn doorspekt met religieuze begrippen. Ik zou niet anders kunnen, het is waar ik vandaan kom, het is mijn taal. Ik ken de bijbel zo ongeveer uit mijn hoofd. De gereformeerden zijn heel erg van het woord, woorden die lading, diepgang en symboliek hebben. Dat was dagelijkse kost voor mij. Het zit diep in me.’

We stondn aon je graf
Ik lachend achteraon
Ik was d’n enig-en die wist
Ze is nie dôod, ze is opgestaon
Niemand die ’t weet
D’r is niemand die ’t weet
Ze willn d’r nie aon
Ze is nie dôod, ze is opgestaon
En ze vergeeft me
En ze vergeeft me
En ze vergeeft me

(uit: Genade)

Ook zijn liefde voor de natuur en de seizoenen is een direct gevolg van zijn gereformeerde opvoeding. ‘In de bijbel speelt de natuur een belangrijke rol. Ik ben me altijd heel bewust van de jaargetijden en breng dat ook op mijn kinderen over. Ik heb altijd veel buiten gewerkt, ben knecht geweest op een boerderij, ik heb als tuinman gewerkt en ben doodgraver geweest op de begraafplaats van Philippine. Een van mijn liedjes gaat daarover.’

Mee spaas en planken graven we
een mooi recht graf voor iedereen
wiens leven af is, ons verlaat,
en ’t lichaam achterlaat
Al ons werken is gedaan
De graven schoon de grond ligt kaal
Alles wacht op wat er komen gaat
en wat de lucht op ons loslaat
en het komt als sneeuw

(uit: Sneeuw)

‘Het getal zeven heeft een bijzondere betekenis voor mij. Elke zeven jaar worden al je cellen vernieuwd, word je een nieuw mens. Zo is mijn leven tot nu toe verlopen: op mijn zevende werd ik me bewust van dingen, op mijn veertiende kwam de puberteit, op mijn eenentwintigste haalde ik mijn diploma en ging ik werken. Op mijn achtentwintigste ben ik getrouwd en kreeg ik kinderen en op mijn zesendertigste heb ik mijn eerste album uitgebracht. Elke keer werd een fase afgesloten en begon ik met iets nieuws. Dingen doorbreken, dingen achter je laten, dingen kapotmaken zo nodig, om verder te kunnen komen.’

Hier komt de nieuwe zeven jaar
Niks is meer zoals het was
Ik zie het aan de nieuwe kleuren
En aan het nieuwe gras
Hier komt een nieuwe zeven jaar
En ik drink op de gevolgen van jou
Er komt een nieuwe zeven jaar
Niks is meer wat het is gewist
Ik voel het in me groeien
Ik voel het, ik zit vol me gist

(uit: Nieuwe Zeven Jaar)

‘Met de muziek heb ik mezelf echt opnieuw uitgevonden. Ik vind het succes plezierig, maar ik vind het belangrijker dat ik mezelf ontwikkeld heb. De aandacht amuseert me, ik vind het grappig. Ik ben een paar jaar flink depressief geweest. Het maken van de cd en de waardering ervoor hebben van mij een vrolijker mens gemaakt. Ik wil op deze weg doorgaan. Ik heb een uitlaatklep gevonden, mijn teksten en muziek delen. En het wordt gehoord. Ik geniet van het optreden, de relaties die ik met mensen aanga via mijn muziek.’

Tonnie Dieleman woont al tien jaar in Middelburg, maar zijn band met Zeeuws-Vlaanderen is sterk. Hij ziet het gebied veranderen.

‘De landbouw en visserij zijn aan het verdwijnen. Een steeds kleiner percentage Zeeuws-Vlamingen leeft ervan. Er zijn nog maar zeven vissersboten in Breskens. De boerenbedrijven worden steeds groter. Steeds meer land wordt teruggegeven aan de natuur. En daardoor zijn de seizoenen niet meer zo belangrijk. Dat geeft een soort gelatenheid, de verbondenheid met de natuur verdwijnt. We zijn er niet meer van afhankelijk. Dat mis ik.’

De paarden zijn al lang vertrokken
De kinders studeren in het land
Straks versterft het gekrijs der meeuwen
’s Winters aan het eenzaam strand
Maar voor ons land van verandering
Rolt nog altijd zon en maan
En de allermooiste luchten
Tot nog ver na ons bestaan
Nu zijn de seizoenen van mystiek ontdaan
We zitten en we wachten
Op de dingen die komen gaan

(uit: Land van Verandering, geschreven voor de gelijknamige documentaire)

Maar hij wil ervoor waken een nostalgische sfeer op te roepen. ‘Ik ben niet tegen verandering en mijn teksten gaan over wat er nu gebeurt. Mijn muziek kan weemoed opwekken, maar dat is aan de luisteraar.

Maar bij mij ligt nostalgie ook op de loer, zeker nu ik niet meer in Zeeuws-Vlaanderen woon. Ik krijg ook de neiging om het te romantiseren. Maar daar wil ik voor waken.’

De laatste tijd verdiept Dieleman zich in de geschiedenis van de muzikale traditie van Zeeuws-Vlaanderen. In de liederendatabank van het Meertensinstituut vond hij onlangs verschillende Zeeuws-Vlaamse volksliedjes. Als gevolg van die zoektocht is er dit voorjaar een dubbel-cd met Zeeuwse traditionals verschenen.

‘Heel vaak zijn het smartlappen. Zo ook Klein Zieltje.

Klein zieltje, klein zieltje,
zat achter de deur
Klein zieltje, klein zieltje,
waar treur je zo veur

(uit: Klein Zieltje)

‘Ik houd van liedjes waarvan de verhalen een eigen leven gaan leiden, dat zie je veel in de Engelse folkmuziek. Dat het groter wordt dan de letterlijke betekenis. De Belgen hebben een sterkere muziektraditie dan de Zeeuwen. Dat heeft alles te maken met de onderdrukking door de Franstaligen in de negentiende eeuw. Als gevolg daarvan is er een soort nationalisme ontstaan, een trots op de afkomst. En veel muziek is vanuit dat gevoel ontstaan. Dat geldt immers ook voor het het Zeeuws-Vlaams volkslied, dat geschreven werd toen Zeeuws-Vlaanderen dreigde geannexeerd te worden door de Belgen. Maar het heeft ook een keerzijde. Je ziet de laatste jaren op steeds meer plekken de Zeeuws-Vlaamse vlag wapperen. Ik weet niet of ik dat nou een fijne ontwikkeling vind.’

Luuster goed en stem je ’n art
Op wat de wind naar binnen blaost
Dans maar deu de kaomer
Beweeg as tulpen in een vaas
Morgen weet ik meer van ’t leven
Water drienkn, liefde geevn
He he he

(uit: Morgen)

‘Ik heb het idee om volgend jaar twee weken op de bonnefooi te voet door Zeeuws-Vlaanderen te gaan trekken. Muziek te maken tegen kost en inwoning. Als een “schurenslaper”, zoals ze dat hier noemen. Ik wil op die manier de identiteit van Zeeuws-Vlaanderen onderzoeken; de muziek gebruiken om een dialoog aan te gaan met de mensen hier. Wat betekent het om hier te wonen, hoe ziet de toekomst er uit?

Op een podium blijft het toch afstandelijk, de mensen komen kijken om te ontsnappen aan het dagelijkse, terwijl ik juist het dagelijkse wil opzoeken. Ik wil dat de muziek onderdeel wordt van het dagelijkse leven. Ik wil een relatie met mensen aangaan, ik wil dat het publiek een relatie met mij aangaat.’

En dat hij dat wil en het ook lukt, blijkt weer tijdens het tweede concert dat ik van hem bezoek. Deze keer niet in Amsterdam, maar ‘thuis’ in Zeeuws-Vlaanderen, in Zaamslag. Een bijzonder moment voor Tonnie, want in dat dorp liggen zijn roots. Het wordt een Zeeuws-Vlaams onderonsje. Zijn hele familie is er. Ik neem mijn vader, zus en zwager mee. De zaal op de bovenverdieping van een voormalige kerk – een van de velen in het dorp – is uitverkocht. En als hij als toegift het Zeeuws-Vlaams volkslied inzet zingt de hele zaal uit volle borst mee. De baritonstem van mijn vader overstemt alle andere.

Van Groede naar Oostburg

Over het algemeen is de architectuur in Zeeuws-Vlaanderen niet bijzonder en op veel plaatsen zijn de huizen, openbare gebouwen, scholen en boerderijen ronduit lelijk. Voor een deel is dat te verklaren door de Tweede Wereldoorlog, die vooral in West-Zeeuws-Vlaanderen zijn sporen heeft nagelaten, er is bijna niets overeind gebleven. Maar ook in delen waar de oorlog minder een stempel drukte zijn de huizen en gebouwen niet bijzonder mooi. Er is nauwelijks interessante moderne architectuur, maar er zijn ook weinig historische panden. De boerderijen zijn kaal en zakelijk, een groot verschil met de prachtige, met ornamenten versierde boerenhoeven in bijvoorbeeld Noord-Groningen, dat qua polderlandschap vergelijkbaar is met Zeeuws-Vlaanderen.

Een paar jaar geleden fietste ik door de Noordpolder in Groningen en realiseerde ik me enigszins geschokt dat die saaie bebouwing niet iets kenmerkends is voor polderlandschap, maar kenmerkend is voor Zeeuws-Vlaanderen. In Groningen was ik het ene mooie dorp nog niet uit of het volgende prachtige dorpsgezicht bood zich alweer aan. Statige boerderijen, oude huizen, laatmiddeleeuwse kerkjes. Ook op Walcheren en Zuid-Beveland zag ik het, historische boerderijen en prachtige dorpsgezichten. Ik heb er veel mensen naar gevraagd, maar ik ben er niet achter gekomen waarom de bebouwing in Zeeuws-Vlaanderen over het algemeen zo zakelijk en sfeerloos is. Er zijn natuurlijk mooie plekken. Ik noemde Hulst en Groede al, maar over het algemeen moet je voor de mooie dorpen niet in Zeeuws-Vlaanderen zijn.

Ik rijd van Groede naar Oostburg, waar toch vooral de oorlog debet is aan de lelijke bebouwing, die voor het grootste deel uit de wederopbouwperiode stamt. Na de Tweede Wereldoorlog lag het hier volledig in puin. 2300 huizen waren volledig verwoest en ruim 5000 huizen waren licht- tot zwaarbeschadigd. Slechts twee procent van de woningen bleef ongeschonden. Gezinnen die dakloos waren geworden namen hun intrek in door de Duitsers verlaten bunkers, die langs de kust van Europa samen de Atlantikwall vormden. De meeste zijn na de oorlog opgeblazen, maar enige tientallen zijn er in dit gebied nog te vinden. Door de geïsoleerde ligging kwam de wederopbouw in West-Zeeuws-Vlaanderen langzaam op gang. Pas anderhalf jaar na de bevrijding werden de eerste noodwoningen opgeleverd en konden de mensen de bunkerwoningen verlaten. Als gevolg daarvan zijn veel mensen weggetrokken. Een complete onderwijsgeneratie, middenstanders en intellectuelen vertrokken naar de overkant, naar Walcheren en Zuid-Beveland.

De verwoestingen waren het gevolg van een van de zwaarste operaties uit de Tweede Wereldoorlog op Nederlands grondgebied: De Slag om de Schelde. Operatie Market Garden, waarbij de Britten via Arnhem wilden doorstoten naar het Duitse Ruhrgebied, was net mislukt. De hoop op een snel einde van de oorlog was vervlogen. Het was nu belangrijk om de haven van Antwerpen, inmiddels veroverd door de Britten, tot belangrijkste aanvoerhaven te maken voor de geallieerde bevoorrading. Tot dan toe werd alles vanuit Normandië aangevoerd, maar dat was te ver weg nu de frontlinie was verplaatst. De haven was onbereikbaar, doordat de Scheldemond en de oevers van de Westerschelde nog steeds in Duitse handen waren. De Slag om de Schelde moest daar een einde aan maken. Die strijd verliep niet zonder slag of stoot. In oktober 1944 zetten de Canadezen de aanval in. Zware gevechten volgden, mede omdat Hitler persoonlijk de opdracht had gegeven de Scheldemonding met alle mogelijke middelen te verdedigen. Het plan bestond uit vier operaties. Eén daarvan, Operatie Switchback, had grote gevolgen voor West-Zeeuws-Vlaanderen. In en rond Breskens, Oostburg en Sluis werd zwaar gevochten. De Canadezen kregen de bijnaam waterratten, omdat veel terrein onder water was gezet. Na vijf weken was de strijd gestreden, met grote verliezen aan beide kanten: 13.000 geallieerden vonden de dood en er vielen honderden burgerslachtoffers. Maar het bleek een cruciale overwinning. De bevoorrading van de geallieerde troepen kwam in een stroomversnelling door de toegang tot de Antwerpse haven. Zoals de geallieerde opperbevelhebber generaal Eisenhower het verwoordde: ‘Het einde van het nazidom kwam duidelijk in zicht toen het eerste schip ongehinderd de Schelde opvoer.’ En daar kon het recordaantal aan V2-raketten, afgevuurd op de haven tijdens het Ardennenoffensief, niets meer aan veranderen.

In Oostburg is bijna alles wederopbouw, tot aan de watertoren toe. De oude watertoren was nog geen twee jaar oud, toen die in 1944 tijdens de gevechten werd verwoest. In 1950 kwam er een nieuwe, naar een ontwerp van architect J.A. van Eck. Ik heb hier een afspraak met Johnny Beerens, de 48-jarige kunstenaar die verantwoordelijk is voor de schildering op de watertoren. In het gebouw is een kleine tentoonstelling aan het kunstwerk gewijd. Die ga ik bekijken, en daarna gaan we de toren beklimmen.

De kunstenaar

Het is een heldere septembermiddag, het zicht reikt ver op het dak van de watertoren van Oostburg. We bevinden ons letterlijk boven de enorme muurschildering en misschien wel het meest iconische beeld van West-Zeeuws-Vlaanderen: de waterdruppels.

‘De vorm van de barst en de druppels refereren aan het wondteken in de borst van de gekruisigde Christus,’ zegt Beerens. ‘In de druppels water wordt de zee weerspiegeld. Een symbool voor de kringloop van het leven en onze kwetsbaarheid.’

Maar nu is het kunstwerk zelf kwetsbaar geworden. Het is inmiddels negentien jaar oud en als het niet gerestaureerd wordt, zal er over vijf jaar niet veel van over zijn. De toren is vervuild en de kleuren van de druppels zijn aan het verbleken. De stichting Vrienden van de Oostburgse Watertoren heeft zich met succes hard gemaakt voor de restauratie van de muurschildering. November 2013 besloot de gemeente Sluis 44.000 euro beschikbaar te stellen voor het herstel. De rest van het benodigde geld is door particulieren en bedrijven geschonken. Beerens zal naar verwachting in de zomer van 2014 beginnen aan de klus.

Mijn eerste bezoek aan de Zeeuws-Vlaamse kunstenaar, een jaar eerder, vindt plaats op een druilerige Tweede pinksterdag. Geen files op de rijksweg richting de stranden. Aan deze weg vlak voor Breskens woont en werkt Beerens. Een rommelig plukje huizen bij elkaar, kenmerkend voor dit gebied. Er staat een hotel, er zijn wat bedrijfsloodsen en het huis en atelier van Beerens. Een prozaïsche omgeving voor een kunstenaar, zou je denken.

Maar zodra je zijn werkruimte betreedt, achter het huis, is alles anders. Het atelier, door Beerens zelf gebouwd, met het voor kunstenaars ideale noorderlicht, is ruim en ademt ambacht, creativiteit en geduld. Hier worden gemiddeld drie schilderijen per jaar gemaakt.

Er hangen een paar recente werken, landschappen, die zijn geschilderd op door Beerens zelf geschept papier, gemaakt van oude lakens en allerlei spullen die in het water of langs de kustlijn te vinden zijn, zoals schelpjes en nylondraad van visnetten.

Je zou Beerens een slow-kunstenaar kunnen noemen. Hij zoekt, studeert, wikt en weegt, schraapt en schaaft. Het kan jaren duren voordat een schilderij af is.

Beerens haalt zijn inspiratie uit de natuur. Hij heeft een voorkeur voor de plekken waar het land de zee raakt, zoals hier in Zeeuws-Vlaanderen.

Veel van de motieven die hij gebruikt zijn het gevolg van de vele uren die hij als kind vissend en struinend langs de waterkant doorbracht. Die passie voor het water en vissen heeft hij nog steeds. Maar ook het Noorse, IJslandse en Toscaanse landschap komen terug in zijn schilderijen.

De tweede keer dat ik de kunstenaar bezoek praten we uitgebreid, over zijn werk, zijn jeugd, zijn kunstenaarschap. Al snel wordt duidelijk dat Beerens niet anders had gekund. Het tekenen en schilderen was onontkoombaar, vanaf zijn prille jeugd al.

Als kleuter tekent hij graag op het schoolbord. Dan al heeft hij een fascinatie voor grote formaten. Op zijn zevende krijgt hij zijn eerste doos olieverf.

Beerens krijgt het tekenen niet van huis uit mee; zijn vader werkt bij het waterschap, zijn moeder is huisvrouw.

Toch maakt hij kennis met schilderen, via kennissen van zijn ouders. In hun huis hangt een groot schilderij, een duinzicht. De kleine Johnny kan zijn ogen er niet vanaf houden. Het is geschilderd door een echte kunstenaar. Een paar keer reist Beerens met de bus naar Breskens om les van hem te krijgen. Hij leert wat perspectief is en de man brengt hem schildertechnieken bij.

‘Maar veel meer nog dan van deze kunstenaar heb ik het schilderen geleerd door het bestuderen van de Vlaamse Primitieven. Elke verfstreek analyseerde ik,’ zegt Beerens.

Vanaf zijn negende jaar begint hij heel veel te tekenen. De onderwijzers op de basisschool zien zijn talent. Aan het eind van de vierde klas krijgt hij zijn eerste opdracht. Hij mag een drieluik maken voor het nieuwe schoolgebouw. Een jaar lang werkt hij eraan en het hangt tot op de dag van vandaag in de school, al heeft het derde deel lange tijd in een hoek van Beerens’ atelier gestaan. Onlangs is het met de andere twee delen herenigd. Op het eerste paneel is het oude schoolgebouw geschilderd, op het tweede paneel het nieuwe gebouw en op het derde paneel staat de eenhoorn, het symbool van Oostburg.

‘Die eerste opdracht is van doorslaggevende betekenis geweest,’ zegt Beerens. Zijn talent wordt onderkend, het geeft hem zelfvertrouwen.

Hij gaat door, met nog groter enthousiasme. De drang om te tekenen is groot en dat is niet bevorderlijk voor zijn schoolprestaties. Hij zakt voor zijn eindexamen atheneum, maar na herexamens slaagt hij alsnog en kan hij naar de kunstacademie in Tilburg. Een groter contrast is bijna niet denkbaar, Beerens denkt er even over beroepsmilitair te worden. Rond zijn zestiende sport hij veel. Hij wil daar zijn beroep van maken. Het leger lijkt hem een geschikte plek. Maar al snel wordt duidelijk dat de groepsdynamiek en strakke hiërarchische verhoudingen niks voor hem zijn. Hij is te veel een Einzelgänger en houdt de controle liefst zelf in handen.

Hij wordt dan ook afgekeurd, niet vanwege zijn fysieke capaciteiten, maar de keuringsartsen concluderen dat zijn karakter totaal ongeschikt is voor het leger. En dat ziet Beerens zelf ook snel in. Hij zal kunstenaar worden, dat weet hij nu zeker.

Maar hij moet nog wel zijn dienstplicht doen. Dat weerhoudt hem er niet van door te gaan met schilderen. In die periode heeft hij in Sluis zijn eerste expositie, met licht-surrealistische landschappen en portretten, waaronder dat van Piet Veraert, een kluizenaar en bekende streekfiguur. Het heeft nogal wat voeten in de aarde voordat de markante maar ook wantrouwige en onbenaderbare man voor hem wil poseren. Veraert is nogal op de centen dus biedt Beerens hem twintig gulden. ‘Ben je zot, daar laat ik me voor kapotschieten’, reageert de kluizenaar. Beerens verzekert hem dat stilzitten voldoende is. Hij stemt in, ontdooit een beetje en Beerens maakt een hele serie portretten van hem. ‘Mijn vader snapte niet waarom ik die rare man wilde schilderen. Dus hij keek vreemd op toen uitgerekend dat portret als eerste verkocht werd op mijn tentoonstelling in Sluis.’

Op zijn vijftiende ontdekt Beerens de schilder Dick Pieters. Later komt hij erachter dat hij als kind vlakbij hem heeft gewoond, een straat verderop. Het werk van deze kunstenaar is van grote invloed.

Na zijn dienstplicht begint zijn studie aan de academie in Tilburg. Zijn ouders blijven sceptisch, want met dat schilderen is toch geen droog brood te verdienen. Ze proberen hem op andere gedachten te brengen, maar hij is niet te vermurwen.

De academie is voor Beerens een verademing en een openbaring. Eindelijk kan hij zich volledig overgeven aan zijn passie. Alle vakken staan in het teken daarvan. Hij leert veel, maar van sommige dingen weet hij meer dan zijn docenten. Zoals het maken van en werken met ei-tempera, een verfsoort die bereid wordt uit eierdooiers en water. Sinds de uitvinding van de olieverf nog maar weinig gebruikt. Beerens werkt er nog altijd mee. Hij leert zijn medestudenten op de academie hoe ze die kunnen maken en hoe ze ermee kunnen werken.

Toch is zijn studie ook een worsteling, vooral de eerste twee jaar van de opleiding zijn zwaar. Beerens is al zo lang bezig met schilderen, dat hij zijn eigen stijl al ontwikkeld heeft. ‘Dat leidde tot veel strijd met mijn docenten.’

Een beetje schertsend merkt hij op dat hij ooit ergens las dat de grootste kunstenaars vaak de lastigste studenten waren.

‘Mijn docenten vonden dat ik ook andere stijlen moest uitproberen. Dat leidde er de eerste twee jaar toe dat wat ik voor de academie schilderde losstond van wat ik zelf wilde maken. Pas in het derde jaar viel dat samen. Toen werden mijn stijl en manier van schilderen gewaardeerd door de docenten.’

En die waardering is er ook buiten de academie. Hij schildert in opdracht en verdient daarmee een aardig zakcentje.

Tegenwoordig kan hij leven van zijn kunst. Van de recessie merkt hij weinig, al trok een opdrachtgever zich terug na het uitbreken van de crisis.

Beerens werkt met grote precisie aan zijn schilderijen, hoewel het woord schilderij de lading niet helemaal dekt. Immers, zijn werken bestaan uit veel meer dan verf. Want ook de ondergrond is onderdeel van het schilderij.

Hij schildert laag op laag, soms centimeters dik, tot hij tevreden is. En dat kan jaren duren.

Het zijn dan ook grote schilderijen, krachtig en onontkoombaar. Figuratief, al schuurt het af en toe tegen de abstractie aan.

Het ambachtelijke is een belangrijk onderdeel van het wordingsproces. Beerens prepareert zijn doeken zelf, schept zijn eigen papier en maakt zijn eigen verf. Ook verdiept hij zich in oude schildertechnieken.

De materialen die hij verwerkt, vindt hij in zijn directe omgeving, vaak op het grensgebied tussen water en land. ‘Door de inwerking van het water op de materie ontstaan de mooiste structuren,’ zegt Beerens. ‘Als ik langs de kust loop zie ik ook overal van alles. De spiegelingen in het water, de luchtbellen, de afzettingen op de stenen. Ook de sporen die mensen achterlaten in landschap vind ik boeiend en spannend. De mens is niet aanwezig, maar wel voelbaar.’ Hij gebruikt de motieven in het landschap om daarmee nieuwe beelden te construeren. En om te laten zien dat het geconstrueerd is laat hij onverwachte afbeeldingen weerspiegelen in de druppels, zoals zichzelf, of zijn atelier.

Maar ook andere landschappen inspireren hem. Hij droomt ervan de helft van het jaar in Noorwegen te wonen. De combinatie van gletsjers, bergen, steen, getij en de zee vindt hij overweldigend mooi. En altijd is daar de horizon, want Beerens moet het gevoel hebben dat hij met zijn blik eruit kan, uit het landschap.

Zijn mooiste werk vind ik misschien wel de muurschildering op de graansilo in de haven van Breskens. Op het gebouw zijn vier broden en twee vissen geschilderd en wie goed kijkt ziet de kunstenaar terug in het oog van een van de vissen.

Ik ben onder de indruk geraakt van het kunstenaarschap van Johnny Beerens. De passie, de liefde, het geduld, het vakmanschap, de continue zoektocht naar nieuwe vormen, motieven en materialen geven de kunstenaar een gelaagdheid die letterlijk terug te vinden is in zijn werk. Het is anders dan alles wat ik ken.

Want, zoals hij het zelf verwoordt: ‘Er is al zoveel gemaakt, als je daar iets aan toe wilt voegen moet het bijzonder zijn. En dat kan alleen als je het met hart en ziel doet.’

Van Breskens naar Cadzand

Strand, strand en nog eens strand... Dat is wat je ziet als je van Breskens naar Cadzand rijdt.

Het wemelt hier van de campings en bungalowparken. Het duingebied en de lange brede stranden lopen door tot aan de grens met België, tot aan het natuurgebied Het Zwin.

Zeeuws-Vlaanderen richt zich steeds meer op toerisme en recreatie, want het op een na grootste krimpgebied van Nederland is naarstig op zoek naar nieuwe manieren om mensen te lokken.

Op dit moment wordt tussen Breskens en Groede een nieuw recreatiegebied aangelegd: Waterdunen, genoemd naar een dorp en eilandje dat in de vijftiende eeuw door de zee verzwolgen is. Landbouwgrond is ervoor onteigend en een oude camping in het gebied moet plaatsmaken voor het natuurgebied van 40 hectare. Daar komen een hotel, een boulevard met horeca en winkels, 700 recreatieverblijven en nieuwe natuur in de vorm van een getijdegebied met slikken en schorren.

In mijn jeugd is recreëren niet omgeven met zoveel toeters en bellen. Strand en zee zijn genoeg om je te vermaken. Bungalowparken zijn er nog nauwelijks en je parkeert de auto gewoon in de duinen.

Ons gezin zoekt tijdens de zomervakantie plekken ver weg van de zee: Drenthe, Limburg en later Frankrijk. Maar alle andere zonnige weekenden in de zomer brengen we door aan het strand.

Zomer jaren zeventig – een dagje naar zee begint al vroeg. Rond negen uur ’s ochtends vertrekken we in de Daffodil naar Nieuwvliet. Vol verwachting en geduldig onderga ik de autorit, op de achterbank, tussen mijn twee zusjes. We parkeren de auto op ‘ons’ plekje in de duinen, waar alleen de Daf past.

Dan begint de tocht naar het strand, een ware volksverhuizing. Tassen vol huisraad gaan mee: servies, etenswaren, stoelen, koelboxen, en natuurlijk het strandgereedschap: schepjes, zeefjes en zwembanden. Ieder draagt zijn deel. Duin op, duin af, een zware tocht door het rulle zand. We zijn op weg naar het stukje strand na de pier, ver voorbij het hoofdstrand. Daar is het volgens mijn moeder prettiger want minder druk. We ploeteren voort met al onze bepakking, maar als de hobbel eenmaal genomen is en de gewone kleren zijn verruild voor bikini’s kan het grote genieten beginnen.

En dat vangt aan met een duik in het koele zeewater. We worden letterlijk door onze vader de zee ingegooid. Hij pakt ons op, heft ons hoog in de lucht en werpt ons het water in. En dat heel vaak achter elkaar. Voldaan, en met de zee in al onze poriën strijken we na het watergevecht neer op onze badhanddoek. Mijn moeder heeft zich dan al geïnstalleerd, en komt alleen voor de lunch nog in beweging. In die tijd zijn er nog geen waarschuwingen voor huidkanker, dus mijn moeder ligt de hele dag in de zon te bakken. Geen zonnebril, dat geeft maar lelijke witte vlekken in het gezicht, twee schelpjes dekken haar ogen af. En als een tosti in de oven draait ze zich regelmatig om, zodat het bruin zich gelijkmatig over haar lichaam verdeelt. Eén keer gaat het mis, ze krijgt een zonnesteek en valt flauw. Het is een wonder dat dat niet vaker is gebeurd.

En zo stil als mijn moeder de hele dag op haar badhanddoek ligt, zo rusteloos zijn wij. Al snel hebben we genoeg van stilliggen en storten we ons op het zand. We graven putten en bakken zandtaartjes. Een van de vaste rituelen is elkaar ingraven in het zand. Alleen onze schouders en ons hoofd steken er nog bovenuit. Het is een lekker gevoel, dat koude natte zand op de zonverwarmde huid. De zee is nog ver weg, het is eb. We moeten een heel eind lopen naar de waterkant, waar we verder gaan met spelen. De zeelucht maakt hongerig, het is tijd voor de lunch. En dat is een serieuze aangelegenheid, ook aan zee. De eettafel is een afgeplatte zandheuvel, voorzien van een tafelkleed. Mijn moeder legt het brood op de broodplank en begint het te snijden. We zijn al hongerig, maar het vooruitzicht van vers wit brood van de bakker maakt die honger nog groter. Wit brood is een delicatesse die ons alleen in het weekend is vergund. Ongesneden, gewikkeld in dun knisperend papier, met een geur die helaas niet meer bestaat. In Amsterdam ben ik ernaar op zoek gegaan, maar ik heb nooit meer brood gevonden dat zo heerlijk ruikt. Onze honger is bijna niet te stillen en mijn moeder geniet van onze goede eetlust, want wij zijn niet de beste eters. Maar op het strand is alles anders, dus ook de eetlust. Speciaal voor het strand schenken we de melk in gekleurde aluminium bekers. Die zitten in een speciaal daarvoor gemaakt etuitje. Ieder heeft zijn eigen kleur, de ijskoude melk smaakt extra lekker uit dat dunne glimmende metaal.

Met een goed gevulde maag beginnen we ’s middags aan ons volgende project: het bouwen van een fort. We graven een ronde greppel, aan de binnenkant omringd door een wal van zand. De uitdaging is de wal zo hoog te maken dat het water geen vat kan krijgen op de ruimte daarachter. Het bouwen van het fort neemt uren in beslag; langzaam komt de vloed op. Als het wassende water het fort nadert, verschansen we ons erop en wachten op het onvermijdelijke. Uiteindelijk slokt de zee het fort helemaal op, maar elke keer hopen we dat het deze keer anders is en het fort de kracht van het water weerstaat. Maar dat is valse hoop, want beetje bij beetje dringt het water het fort binnen. Eerst loopt de greppel vol, daarna brokkelt de wal langzaam af tot er niets meer van over is. Tot het water vlak bij de plek is waar we zijn neergestreken. Dan begint het einde van de dag te naderen. De zon staat nu boven het water en schittert in de zee. De eerste mensen vertrekken. Mijn moeder heeft haar dosis zon gehad en wij beginnen moe te worden. Tijd om te gaan, maar voordat we thuis komen wacht ons nog een laatste traktatie: een ijsje in Oostburg. Maar eerst moeten de spullen weer terug naar de auto. De omgekeerde volksverhuizing vangt aan, de vracht is lichter, maar de lijven zijn moe en dat maakt de tocht extra zwaar. Aangekomen bij de auto, vegen we het zand van onze voeten, doen onze sandalen aan en stappen in de koele Daf, die de hele dag in de schaduw heeft gestaan. De rit naar huis is een genot, ontspannen en rozig van de zeelucht kijken we een beetje wazig naar buiten. Met een tussenstop in Oostburg waar we het beloofde ijsje krijgen. Eenmaal thuis schilt mijn vader de aardappelen voor de friet. Zeker in de zomer, als de deur van de keuken open staat, bakt mijn moeder friet. Dat doet ze altijd na een dagje strand. Nou zijn de frieten van mijn moeder tot op de dag van vandaag de lekkerste die ik ooit at; na een stranddag hebben ze nog iets extra’s.

Zintuiglijk genot, dat was een dag aan zee, en dat gevoel ervaar ik nu nog wel eens als ik op vakantie het punt van volledige ontspanning bereik. Dan krijg ik zin in wit brood, ijsjes uit Oostburg en frieten van mijn moeder. Dan weet ik dat het goed is. Mijn zusjes en ik hadden nooit ruzie op het strand, mijn vader en moeder waren in harmonie met elkaar en wij met onze ouders. Strand maakte iedereen gelukkig. Het was misschien de combinatie van zeelucht, zon en dat weidse uitzicht, dat een gevoel van vrijheid gaf. Er is een foto waarop het hele gezin als een treintje achter elkaar in de zee staat. Iedereen lacht, van mijn gebronsde vader tot aan de jongste en de bleekste, ik. Deze foto koester ik, hij staat symbool voor de gelukkigste dagen uit mijn jeugd.

De chef-koks

In Cadzand-Bad ligt achter een strandhotel uit de jaren zeventig een hypermodern restaurant verscholen. Het heet dan ook resto bar, in plaats van restaurant. Vanaf de weg is het niet te zien en om het te bereiken moet je door gangen met donkerbruine trappen en bakstenen muren, kenmerkend voor die periode. Het contrast is groot als je na enig zoeken het restaurant betreedt; bijna alles in deze ruimte is licht. En er is uitzicht op zee. Pure C is een van de kindjes van Sergio Herman, chef-kok van voormalig driesterrenrestaurant Oud Sluis in Sluis.

Ik ontdek het door een recensie in het Volkskrant Magazine. Culinair journalist Mac van Dinther, die de meeste restaurants afscheept met een zuinig zesje, spreekt in superlatieven over dit restaurant en geeft het vier keer het cijfer negen. Een goed restaurant in Zeeuws-Vlaanderen, daar wil ik eten! Maar dat is makkelijker gezegd dan gedaan. Als ik probeer te reserveren, krijg ik te horen dat het restaurant voor de komende drie maanden vol zit. De recensie heeft zijn werk gedaan, samen met de naam Sergio Herman, verbonden aan dit nieuwe restaurant, vermoed ik. Ik laat het idee varen tot ik plannen krijg voor dit boek. De eetcultuur in Zeeuws-Vlaanderen mag daarin niet ontbreken. Deze regio heeft een opvallend hoog aantal Michelinsterren, acht verdeeld over vijf restaurants. Hier heb je de grootste sterrendichtheid per hoofd van de bevolking. Althans, dat was zo voordat Sergio Herman er eind 2013 mee stopte.

Syrco Bakker, de chef-kok van Pure C heeft daar wel een verklaring voor: de Belgen. Zonder hen zou de eetcultuur in dit gebied nooit zo ontwikkeld zijn. Ik doe een tweede poging om te reserveren en vermeld daarbij mijn plannen voor dit boek. Dat helpt, op de door mij gewenste datum staat er een tafel voor twee klaar. Josephine, een NOS-collega die ook uit Zeeuws-Vlaanderen komt, gaat met me mee. De sfeer is hip en jong: loungemuziek uit de boxen, jonge mensen in de bediening. Een strakke inrichting, met zwierige van wit kunststof vervaardigde banken, opgesierd met grillig gevormde houtsculpturen. Het lunchmenu bestaat uit zes gangen. We nemen er een wijnarrangement bij.

Zeeuwse creuse caresse, groene appel, venkel, curry

Pompoen, linzen, waterkers

Gelakt Berkshire buikspek, quinoa, bio-worteltjes, ketjap-vinaigrette

Gekonfijte kabeljauw, aardpeer, peterselie, paddenstoelen

Jonge eend, kool variëteiten, hazelnoot, eigen-jus

5 biologische kazen of Yuzu, kokos, groene thee

Ik ben een ‘vies portret’. Dat is een Zeeuwse uitdrukking om te zeggen dat je niet veel lust. Als kind eet ik bijna niets, alleen kip met appelmoes en pap. Typisch Zeeuwse producten als oesters en mosselen durf ik pas te eten als ik al lang en breed in Amsterdam woon. Nu eet ik veel meer, maar ik ben nog steeds kieskeurig en heb een uitgesproken weerzin tegen bepaalde dingen, zoals orgaanvlees en schimmelkazen. En van buikspek en linzen ben ik ook niet erg gecharmeerd. Ik schrik van de lunchkaart. Maar de zes gangen blijken een ware culinaire smaaktrip, alle zintuigen worden gestreeld: spannende smaken, gracieuze gerechten, creatieve combinaties, mooie wijnen en – bijzaak maar toch niet onbelangrijk – smaakvol servies. Tijdens de lunch komt Syrco Bakker aan onze tafel om de kabeljauw van verse truffel te voorzien. Na afloop van de lunch geeft hij ons een rondleiding door de keuken. Hij wijst ons op de vissenkoppen, die ik toch niet snel verwacht in deze keuken, ik beschouw het als afval. Maar dit ‘afval’ past juist heel goed in de no waste-filosofie van Pure C, zoals de chef-kok dat noemt. ‘In de wang, kin en tong van de vissenkop zitten prachtige stukjes vlees. Normaal gesproken worden ze weggegooid, maar ik gebruik de kabeljauwkoppen. Net als bijvoorbeeld afgekeurde asperges, waarvan het kopje niet helemaal wit is, of te grote oesters. Die worden ook afgekeurd, maar wij gebruiken ze wel.’ Bakker streeft ernaar zo veel mogelijk biologische producten te gebruiken voor zijn gerechten. Over twee jaar wil hij honderd procent biologisch zijn.

Zijn stempel drukt hij onder meer met de Indonesische accenten in zijn gerechten, en dat is niet verwonderlijk, want Syrco’s moeder komt er vandaan. Hij noemt zijn keuken vrouwelijk en fris, gebruikt veel groenten en weinig vlees. Zware smaken vermijdt hij, het moet licht verteerbaar zijn. ‘Tarbot, kreeft of ganzenlever zul je hier niet aantreffen. Het is voor mij een uitdaging om creatief te zijn met minder luxe spullen.’

Bedreigde vissoorten als wilde paling en tonijn zijn taboe. Ook vindt hij het belangrijk te weten wat voor leven een dier heeft gehad. En hij streeft naar zoveel mogelijk streekproducten. Op dit moment is hij in gesprek met een lokale molenaar voor de levering van meel. De 26-jarige chef-kok is gedreven, gefocust en zeer ambitieus. Tijdens zijn opleiding aan de middelbare hotelschool loopt hij stage bij De Librije, het driesterrenrestaurant in Zwolle van Jonnie Boer. Daarna gaat hij in de leer bij Gordon Ramsey in Londen. Na zijn terugkeer gaat hij weer terug naar De Librije, maar zijn grote wens is om in de keuken van Sergio Herman te werken, in Oud Sluis. Meerdere keren solliciteert hij en uiteindelijk mag hij komen. Drie jaar blijft hij er en dat is lang. ‘Meestal heb je het na een jaar wel gezien,’ zegt hij, ‘maar de keuken van Sergio Herman is zo spannend en avontuurlijk. Hij gaat zo snel met nieuwe gerechten, je blijft leren.’

Syrco Bakker komt uit Brabant maar voelt zich erg thuis in Zeeuws-Vlaanderen. Hij houdt van de nuchterheid. ‘In Holland hebben ze in de horeca veel praatjes, maar hier staan ze met beide benen op de grond.’ Niet lullen maar gewoon je werk goed doen, daar houdt hij van en dat is ook de mentaliteit die hij aantrof in de keuken van Sergio Herman. En toen werd hij gevraagd Pure C te gaan leiden. Bij Oud Sluis had hij alles gezien en kon hij niet meer verder groeien. Herman onderkende zijn talent en wilde hem niet kwijt.

Pure C wil een restaurant zijn waar de sfeer ontspannen en los is, gezelligheid en interactie aan tafel zijn belangrijk. ‘Dat was in het begin spannend, want we krijgen hier veel Belgen, en die houden van een formele bediening. Het was de vraag of ze de informele sfeer zouden pikken.’ En dat deden ze, want het restaurant zit al anderhalf jaar elke dag vol en, 80 procent van de eters komt uit België (alweer die Belgen). Ze komen speciaal uit Brussel en Antwerpen gereden om bij Pure C te eten. Hollanders, zoals de Zeeuwen Nederlanders van boven de rivieren noemen, komen er nauwelijks. Zeeuws-Vlaanderen is voor een restaurateur de beste plek om te zitten. ‘De aandacht in België voor eten en drinken is zoveel groter dan in Nederland en daar profiteer je van. Je moet wel uitkijken dat het succes zich niet tegen je gaat keren. Dat mensen niet meer komen omdat je altijd vol zit.’ Er wordt al druk gespeculeerd over een Michelinster en ik vraag Syrco ernaar. ‘Het is afwachten of Michelin openstaat voor nieuwe concepten, wij breken met bepaalde tradities, geen fles wijn en water op tafel, geen broodbordjes. Ik ben er niet zo mee bezig,’ constateert hij nuchter. ‘Voor mij zijn tevreden gasten en een vol restaurant het allerbelangrijkste.’ Hij heeft nog grote plannen, ook met zijn personeel in de loungebar. Hij wil specialisten: een barista die alles van koffie weet. Bartenders die de beste cocktails maken. Hij is nog lang niet klaar, deze misschien wel jongste chef-kok van Nederland. We gaan weg als tevreden klanten en ik neem me voor terug te komen voor een diner. Een half jaar later krijgt Pure C zijn eerste Michelinster. Het zal een hele klus worden om nog een tafeltje te bemachtigen.

Nu ik de leerling heb ontmoet, wil ik ook de meester kennen. Ik reserveer een tafel bij Oud Sluis. Negen maanden later ga ik er samen met mijn vriend heen. Een paar weken voor het zo ver is, besluit Sergio Herman te stoppen met zijn driesterrenrestaurant. We hebben geluk. Na deze aankondiging is er geen tafel meer te krijgen tot aan de sluiting, eind december 2013.

In oktober reizen we af naar het vestingstadje. We boeken een kamer in hotel Dikke van Dale, want het zal laat worden, en de drank zal rijkelijk vloeien. Voor het hotel is de sluiting van Oud Sluis een aderlating. Elke dag logeren er gasten van het driesterrenrestaurant.

Door de druilerige regen wandelen we ’s avonds naar het restaurant. Het oogt sober aan de buitenkant. Aan niets is te zien dat dit het beste restaurant van Nederland is. Op een wit blok naast de deur prijkt het logo: O S H. Heel discreet hangen voor de ramen lamellen, nieuwsgierigen komen bedrogen uit.

De ontvangstruimte doet denken aan de balie in een tandartspraktijk, steriel en wit. Ook de verdere inrichting is sober, zwart en wit voeren de boventoon. Maar de ontvangst zelf maakt veel goed, die is warm en hartelijk. We krijgen een tafel met uitzicht op de keuken. Via een lang smal raam zien we de koks aan het werk, op borsthoogte, dus van de gerechten is niets te zien. Het lijkt een beetje op een aquarium waarin de koks als haastige vissen voorbij schieten.

We zitten in draaibare zwarte kuipstoeltjes, de tafel is rond en met wit linnen gedekt. De sfeer is opvallend informeel. Ik had het anders verwacht na wat Syrco Bakker me eerder vertelde. Het bedienend personeel is jong en gekleed in spijkerbroek met omgeslagen pijpen, wit overhemd, zwarte stropdas en colbert. Het zijn vooral jongens, al zijn er ook een paar meisjes die de dienbladen met gerechten dragen.

Als aperitief nemen we een glas champagne, het is een soort die speciaal voor Sergio Herman is gemaakt. We kiezen voor het zes-gangen-menu, père et fils, een verwijzing naar zijn vader, die hem het vak leerde.

We kiezen voor de BOB-variant van het wijnarrangement, dat betekent halve glazen bij de gerechten. Want met zes amuses en zes gangen zal er nog steeds veel drank vloeien.

Herman heet al zijn gasten persoonlijk welkom en komt dus ook ons een hand geven. Ik ken dat eigenlijk alleen van het palingrestaurant in Damme, waar we vroeger met de familie wel eens gingen eten. Daar kwam de baas altijd even langs om handjes te schudden en te vragen of alles naar wens was.

De volgende vijf uur gaan in een roes voorbij en ik val van de ene verbazing in de andere. Prachtig opgemaakte gerechten, bijzondere, overwegend zachte smaken; krab, oester, curry’s, zeetong en hert, afgesloten met drie toetjes, zowel oog- als tongstrelend. Als we teruglopen naar het hotel zijn we bijna 600 euro armer en kom ik bij uit mijn roes. Ik vraag me af of ik wel genoeg heb genoten, of ik alle smaken wel goed heb geproefd. Het was overweldigend, ik geniet nog dagen na.

Nog één keer ga ik terug, niet om er te eten, maar om Sergio Herman te interviewen en een kijkje te nemen in de keuken. Het zijn de laatste dagen van Oud Sluis.

Het menu staat helemaal in het teken van het afscheid. Herman serveert zijn eigen favorieten en wil met de gerechten het verhaal van 25 jaar Oud Sluis vertellen.

Coquille
buikspek, kaviaar, zee-egel, knolselderij, aardpeer en mandarijn

Zeeuwse Oester
spelt, den, foie gras en paddenstoelen

Natural Spoons
Sergio Herman en Niels Datema

Langoustine ‘old school’

Steenvoorde Duif
In hooi, BBQ, vervolgt zijn weg

Desserts
• chocolade, duindoornbes, amandel en blad-gras-alggroen vitamines
• taman negara
• graffiti, the end

‘De Coquille is een gerecht met ziltige smaken, met een frisse kruidige vinaigrette. Het gerecht met de Zeeuwse Oester is een ontmoeting tussen de zee en het bos. De Langoustine ‘old school’ is een ode aan de man die mij alles leerde. Het gerecht is een variant op Langoustines à la Nage, een klassieker van mijn vader, met groentjes en mooie aromatische bouillon. Ik heb het getransformeerd naar een eigentijds gerecht. Met een nieuwe frisse presentatie.

De Duif is honkvast, maar wil ook de wijde wereld in. Zo ben ik zelf ook, en dat wil ik symboliseren met dit gerecht. Bij de duif ligt een roos, gemaakt van bietjes. Die roos, wat mij betreft de mooiste bloem die er bestaat, staat voor mijn 25-jaar lange liefde voor dit restaurant. Het tweede dessert is een wandeling door een Thais oerwoud. Ik sluit af met een dessert van peccanoot, citrus en chocolade, in de vorm van een graffitischilderij, een andere passie van mij. Dat is het einde....’

Borstbeeld van Johan Hendrik van Dale in Sluis

Schoven op het land bij Driewegen

TERRA MARIS © Johnny Beerens 2010-2013

Amuse Oud Sluis

Het Zwin

Ik vraag hem waarom hij stopt met Oud Sluis.

‘Ik heb al een jaar of drie meer frustratie dan plezier, omdat we met veel te veel mensen in een te kleine ruimte staan. Eigenlijk zou de keuken twee keer zo groot moeten zijn. Ik voel dat ik hier niet hoger meer kan. Ik zou nog langer door kunnen gaan, maar ik word er ook geen leuker persoon van.’

Het keukenpersoneel bestaat uit achttien man. En daar krioelt ook nog het bedienend personeel doorheen. Het is een komen en gaan in de keuken, het tempo is moordend. Op het eerste gezicht lijkt er chaos te heersen, maar als je beter kijkt zie je dat alles tot in de details georganiseerd is.

Het zijn ambitieuze koks en stagiaires, die graag voor Herman willen werken. Ze komen uit alle hoeken van de wereld: Colombia, Australië, Japan.

De voertaal in de keuken is Engels met een Zeeuwse tongval: ‘Ready for twelve o’clock, hé’, roept Herman als het uitserveren van de lunch begint.

Ieder heeft zijn taak. In een hoekje van de keuken is een kok met microscopische precisie bezig een gerecht samen te stellen. Sergio Herman ontfermt zich over de langoustines.

Sergio Herman begon zijn carrière 25 jaar geleden. Hij nam Oud Sluis over van zijn vader. Na de hotelschool werkte hij zes maanden bij Cas Spijkers. Daar maakte hij kennis met een nieuwe manier van koken. Eenmaal terug in Oud Sluis, wilde hij het over een andere boeg gooien. Zijn vader kookte volgens de tradities van de Vlaamse keuken: gebakken paling, kreeft, mosselen. Maar Herman wilde iets anders, iets nieuws. Pure gerechten, met verfijnde smaken. En dat werd niet gelijk gepikt door de klanten. ‘Het aantal couverts zakte per dag terug, soms tot nul. Stond ik hier ’s avonds door het raam te kijken of er nog iemand kwam. Ik was al blij als er één auto de parking op kwam rijden. Nu moeten mensen acht à negen maanden van te voren reserveren en komen ze met het vliegtuig of per helikopter. Er is veel gebeurd in 25 jaar.’

‘Het afscheid van Oud Sluis geeft een dubbel gevoel,’ zegt Herman. Aan de ene kant opluchting dat het stopt. ‘Ik zit hier op mijn hoogtepunt en kan hier niet meer verder groeien.’ Met zijn nieuwe restaurant in Antwerpen, dat in maart zijn deuren opent, heeft hij grote ambities. ‘Ik ga voor de totaalbeleving in The Jane, gevestigd in de kapel van een voormalig militair hospitaal. Dat wordt een restaurant met kunst, design, mode en natuurlijk lekker eten. Mijn passies komen samen daar. Die gaan de mensen beleven, die gaan de mensen voelen.’

Grote bewondering heeft hij voor Alain Ducasse, een Franse chef-kok die in drie steden (Monte Carlo, Parijs en New York) restaurants heeft met drie sterren. ‘Op hoog niveau een aantal restaurants aansturen en managen, daar heb ik veel respect voor.’ En dat is misschien ook wel zijn ultieme ambitie, om van The Jane en Pure C ook weer driesterrenrestaurants te maken. Het begin is er, Pure C heeft zijn eerste ster al binnen.

Later die dag loop ik nog wat door Sluis en kom een van de obers tegen. Hij loopt met zijn spijkerbroek onder de arm, zijn kleding voor die avond. Het zijn de laatste dagen dat hij met Sergio Herman werkt. Hij gaat niet mee naar Antwerpen. Misschien keert hij terug naar Katwijk, waar hij vandaan komt.

Van Sluis naar Het Zwin

De gemeente Sluis ligt in het op een na grootste krimpgebied van Nederland: West-Zeeuws-Vlaanderen. Veel mensen trekken er weg. Er is geen werk en jongeren gaan elders studeren. De vergrijzing is er sterker dan in andere delen van het land. Sluis zelf is een levendig dorp. Het vestingstadje richt zich volledig op de toeristen, en dat zijn vooral badgasten en Belgen, die hier net als in die andere vestingstad Hulst komen winkelen op zondag. Dat het stadje leeft van het toerisme is goed te zien. Alles is erop gericht: veel restaurants, veel winkels en het ligt er allemaal keurig bij. Sluis is ook de geboorteplaats van de onderwijzer Johan Hendrik van Dale; die van het woordenboek. En dat zal je weten ook. Zijn naam duikt overal op. Zo heet het grootste plaatselijke hotel De Dikke van Dale. In het Belfort (het oude raadhuis) is een taalmuseum gevestigd, waar sinds kort een documentaire is te zien over het leven van de woordenboekenschrijver. En op het centrale plein van het dorp kan je niet heen om het enorme koperen borstbeeld van de beroemde onderwijzer.

Ik verlaat Sluis, en ga op weg naar het natuurgebied in het meest westelijke puntje van Zeeuws-Vlaanderen: Het Zwin. Ik maak een omweg via Eede, een grensdorp dat het decor is geweest van een belangrijke historische gebeurtenis.

Eede ligt langs het Vlaamse Leopoldkanaal, dat je uit de verte herkent aan de populieren die erlangs staan. Eede oogt zo desolaat dat je achter die populieren het einde van de wereld vermoedt. De krimp krijgt in dit dorp een gezicht. Het ligt er verlaten bij en het is er doodstil. Er zijn nauwelijks winkels en veel huizen zien er een beetje verloederd uit. Volgens een in 2013 verschenen onderzoek van het Economisch Instituut voor de Bouw zal de bevolking van Zeeuws-Vlaanderen in 2040 zijn gedaald van 106.000 naar 90.000 inwoners. De grootste zorg is dan ook de dreigende leegstand van woningen. Tot 2040 zouden volgens het EIB zo’n 6600 woningen uit de markt moeten worden genomen. Anders krijg je in sommige wijken leefbaarheidsproblemen. En daar kan je je alles bij voorstellen als je door Eede loopt. Enig lichtpuntje is de grote belangstelling van Belgen voor de Nederlandse woningen. Dat komt de leefbaarheid weer ten goede.

Het grootste deel van het dorp is na de Tweede Wereldoorlog opnieuw gebouwd. Eede lag aan het einde van de oorlog in de frontlinie. In het kader van de eerder genoemde Operatie Switchback lagen de Canadezen achter het Leopoldkanaal. In september 1944 vuurden de Canadezen granaten af op de kerk. Een week later evacueerden de Duitsers het dorp, waarna ze het uit strategische overwegingen voor een groot deel verwoestten. De Canadezen deden de rest. Toen die uiteindelijk het dorp bevrijdden was 90 procent van de huizen kapotgeschoten.

En dat was voor koningin Wilhelmina een belangrijke reden om op 13 maart 1945 bij Eede voor het eerst weer voet op Nederlandse bodem te zetten. Ze wilde dáár zijn waar het volk het hardst getroffen was door de oorlog. De symbolische waarde van deze gebeurtenis was groot. Het bezoek was om veiligheidsredenen tot het laatste moment geheimgehouden. Nadat de dorpsomroeper uiteindelijk de komst van de koningin mocht aankondigen, werden in allerijl voorbereidingen getroffen. Omdat de grenspaal was verdwenen, werd bij gebrek aan krijt of kalk een zak meel uitgestrooid om de grens te markeren. Om 12.29 uur stak Wilhelmina de grens over. Het was het begin van een tiendaags bezoek aan de bevrijde zuidelijke provincies.

Ik ga op zoek naar sporen die herinneren aan deze gebeurtenis. Bij beide grensovergangen vind ik niets, behalve een grenspaal. Maar als ik verder het dorp in ga stuit ik op een levensgrote foto van Wilhelmina die kordaat het verwoeste dorp inloopt, toegejuicht door de Eedenaren. Op de achtergrond zie je de vernielde huizen. Naast de foto staan een rupsvoertuig en een gedenkteken voor de omgekomen militairen. De Zeeuws-Vlamingen waren trots dat de koningin op deze plek terugkeerde in Nederland. Het benadrukte maar weer eens, zo schreef de commissaris van de Koningin in een voorwoord in een boek over Zeeuws-Vlaanderen uit 1948, ‘dat de inwoners zich één met Nederland voelen.’

Ik verlaat Eede en ga op weg naar mijn laatste bestemming, natuurgebied Het Zwin, op de grens van Nederland en België.

Het Zwin

In de natuurgebieden van Zeeuws-Vlaanderen is de industrie nooit ver weg. In het Verdronken Land van Saeftinghe doemen de koeltorens van de kerncentrale in het Belgische Doel op, in De Braakman stuit je op de skyline van chemiegigant Dow Chemical en in Het Zwin zie je in de verte de silhouetten van hijskranen in de haven van Zeebrugge. Nu zie ik ze ook, vanaf de dijk in Cadzand-Bad. Het is helder weer, aan de overkant ligt Vlissingen. De boulevard met de hoge flats, met spectaculair uitzicht over de Westerschelde is goed te zien. Ik ben op weg naar Het Zwin, een groot natuurgebied op de grens van Nederland en België.

Ik volg de bordjes Bezoekerscentrum Het Zwin en eindig op een parkeerplaats bij een gebouw dat het ooit geweest moet zijn. Ergens op de muur zijn de letters nog te ontwaren, maar het gebouwtje staat er nogal troosteloos bij, en dat is een understatement. Er ligt bouwafval en andere troep. Als ik via mijn smartphone uitzoek wat hier aan de hand is, blijkt dit bezoekerscentrum in verband met de uitbreiding van Het Zwin gesloten te zijn. Hier komt straks een onbemande dependance van het grote bezoekerscentrum dat aan de Belgische kant wordt gebouwd.

De uitbreiding van Het Zwin met 120 hectare is volgens de provincie nodig, omdat de Zwingeul dreigt te verzanden. Als er niets gebeurt, komt het leefgebied van veel dieren en planten in gevaar. Het Zwin is een Natura2000-gebied. Dat betekent dat de planten die hier groeien en de dieren die er leven op de Europese lijst van beschermde flora en fauna staan. De uitbreidingsplannen vielen niet overal in goed aarde. Vooral de boeren maakten bezwaar. Ze zijn bang voor verzilting van hun kostbare landbouwgrond, omdat door de uitbreiding het natuurgebied, en daarmee het zoute water, dichterbij komt. De boeren stapten met hun bezwaren naar de Raad van State, maar vingen bot.

Het Zwin bestaat uit twee delen, het natuurpark, ook wel vogelpark genoemd, en de Zwinvlakte, waar de geul doorheen loopt. Het vogelpark is de komende twee jaar dicht. Er worden nieuwe eilanden aangelegd, die moeten vogels naar dit gebied lokken. Die eilanden zijn verdwenen doordat de Zwingeul dichtgeslibd is; er komt geen zeewater meer binnen. Een nieuw gegraven geul moet zorgen voor de toevoer van zout water. De Zwinvlakte blijft wel open. En die ga ik nu bezoeken, aan de Belgische kant, omdat het er in Cadzand-Bad zo troosteloos bij ligt en omdat het grootste deel van het natuurgebied zich in Vlaanderen bevindt.

Vanuit Cadzand-Bad rijd ik naar Knokke-Heist. Niet lang nadat ik de Belgische grens over ben passeren in korte tijd met grote vaart twee sportauto’s en twee Porsche Cayennes. Ze zijn echt anders, die Belgen, hechten aan uiterlijk vertoon en daar horen dure auto’s bij. Ze worden ook wel de Italianen van het noorden genoemd. Ik rijd over kinderkopjes, nog zo’n Belgisch cliché.

Na een kilometer of vijf arriveer ik op mijn bestemming, aan de rand van de kustplaats Knokke-Heist. Ik trek mijn wandelschoenen aan en ga op weg naar de geul. Mijn doel is om die over te steken en in Cadzand te eindigen op de plek waar ik eerder was, bij het onttakelde bezoekerscentrum. Maar voor ik daar ben moet ik eerst de Zwinbosjes in, een duin-, bos- en weidegebied dat tegen Het Zwin ligt aangeplakt. Het eerste deel loop ik over vlonders door moerasachtig terrein. Aan het einde kom ik op een asfaltpad en passeer ik naaldbos. Na een tijdje verlaat ik het pad en loop de duinen in, richting de kust. Onderweg kom ik een aantal grote grazers tegen, Shetlandpony’s, die zijn uitgezet om de biodiversiteit in het gebied te vergroten. Terwijl ik passeer, blijven ze onverstoorbaar, knabbelend van de duinplantjes, midden op het pad staan.

Al snel doemt de kust op. Het stuk duin tussen het strand en waar ik sta, is begroeid met duindoorn, met de kenmerkende feloranje bessen. Ik wandel een flink stuk over een fietspad tot ik aan het einde uitkom op een betonnen plein. Daar is een kijkhut voor vogelspotters en er staat een gigantisch bronzen beeld: op een piramidevormige sokkel rust een haas, die door de lucht lijkt te vliegen. Het kunstwerk is van de Britse beeldhouwer Barry Flanagan. Als ik op internet zoek naar meer informatie over het beeld, vind ik een Belgische site waarop de kunstenaar getypeerd wordt als ‘behorend tot de zeldzame groep hedendaagse kunstenaars die te bevatten zijn voor de brede lagen van de bevolking.’ Misschien verklaart dat de grote hoeveelheid beelden van deze haas over de hele wereld. De kunstenaar maakte er vele variaties op. Zo staat er op het Neude in Utrecht een ‘denkende haas’ van Flanagan, een verwijzing naar de denker van Rodin. Maar goed, terug naar de natuur.

Ik ben nog steeds op weg naar de geul. Ik zie hem in de verte liggen, maar voor ik daar ben moet ik nog een flink stuk over het strand lopen. Het valt me weer op hoe breed de stranden hier zijn in vergelijking met de krappe strookjes zand in de Randstad. De stranden van het Zwin, maar ook van Cadzand en Nieuwvliet staan bekend om de haaientanden die hier te vinden zijn. Miljoenen jaren geleden was de zee hier warm en zwommen de roofvissen hier rond. Als ze dood gingen zonken hun resten naar de zeebodem. Door het opspuiten van zand uit zee, het verschuiven van aardlagen en door de storm van 1953 zijn de haaientanden hier op het strand terecht gekomen. Al kom ik ze vandaag niet tegen. Ik wandel door, in de verte varen grote containerschepen, op weg naar Antwerpen of Zeebrugge.

Het is eb; met een beetje geluk lukt het me straks de geul over te steken. De dag begon somber maar nu schijnt de zon steeds minder voorzichtig door de wolken. Het licht aan zee is uniek en dat is nog sterker als de zon schijnt. Dan wordt het bijna lichter dan licht. De weerkaatsing van de kleuren van het zand, het water en de lucht geven het licht een pastelachtige schoonheid.

Na een half uur lopen kom ik bij de geul, die voor het grootste deel uit zand bestaat en ruim een kilometer landinwaarts loopt. De Zwingeul vormde ooit de zeearm die de haven van Brugge met de Noordzee verbond. Maar de geul slibde als gevolg van de bedijking en inpoldering steeds verder dicht waardoor de haven onbereikbaar werd. Er kwamen zogenoemde voorhavens, zoals in Damme, dat dichter bij de Noordzee lag. Nu is het een dorp, maar de sporen van die tijd zijn nog goed zichtbaar: het rijk versierde middeleeuwse stadhuis en de ruïne van de imposante gotische kerk bewijzen hoe belangrijk Damme is geweest. Maar nu is de geul voor het grootste deel verzand en kan je hem bij eb makkelijk oversteken naar Nederland. Er loopt maar een klein stroompje van een paar meter breed doorheen. Helaas heb ik de verkeerde schoenen aan. Met mijn rubberlaarzen was ik er zo doorheen gelopen, maar met mijn wandelschoenen ga ik het niet droog houden; al weet ik niet precies hoe diep het water is. Maar ik neem geen risico en blijf aan de Belgische kant. Als ik landinwaarts het schorren- en slikkengebied in wil lopen stuit ik op een afzetting. Ik kan er niet in, misschien is ook dit deel gesloten vanwege de uitbreidingswerkzaamheden. Dan loop ik maar terug via de smalle duinstrook die het strand van het schorrengebied scheidt. Onderweg kom ik nog een door helmgras overwoekerde bunker uit de Tweede Wereldoorlog tegen, die ooit deel uitmaakte van de Atlantikwall. Maar ook in de Eerste Wereldoorlog was dit gebied van groot strategisch belang voor de Duitse bezetter. Hier werd de Batterij-Bremen gebouwd. Die moest de haven van Zeebrugge beschermen en een mogelijk aanval vanuit Holland afslaan.

Ik wandel verder terug en volg het fietspad. Ik ben moe en neem de kortste route naar de auto. En dat is tevens het einde van mijn reis door Zeeuws-Vlaanderen, met een klein uitstapje naar België. De wandeling heeft hongerig gemaakt en omdat ik hier toch ben ga, ik op zoek naar een echt Vlaams frietkot. Helaas kom ik er geen tegen op de weg terug naar Nederland, maar de honger moet gestild, dus besluit ik in Oostburg een frietje te halen bij de cafetaria waar we vroeger na het strand een ijsje aten. Al zijn het dan geen Vlaamse, ook in het grensgebied smaken de frieten bijna net zo goed als die van mijn moeder, zeker na een lange strandwandeling.

Epiloog

De cirkel is rond. Mijn reis door Zeeuws-Vlaanderen eindigt in dat andere grote natuurgebied, op de grens van Nederland en België: Het Zwin. Samen met Het Verdronken Land van Saeftinghe plekken waar de mens niet meer ingrijpt in de natuur. De omgekeerde ontwikkeling is gaande. Werd ooit het land op de natuur veroverd door het in te polderen, nu is er de tendens het land terug te geven aan de zee. Dat stuit op verzet bij de Zeeuws-Vlamingen, al was het maar omdat ze in de loop van de eeuwen zo’n zware strijd hebben geleverd tegen het water. Maar het gebied worstelt met zijn toekomst. De landbouw en visserij zijn niet meer rendabel. De jongeren trekken meer dan ooit weg. Tonnie Dieleman vertelde me dat tachtig procent van zijn klasgenoten uit Zeeuws-Vlaanderen is vertrokken om elders te gaan studeren. De kans is groot dat ze niet meer terugkeren.

Ik heb een beeld geschetst van wat Zeeuws-Vlaanderen voor mij betekent, maar heel veel is ook niet verteld. Bijvoorbeeld hoe fijn het is een visje te eten in de haven van Breskens en daar te genieten van de prachtige muurschildering van Johnny Beerens. Zeeuws-Vlaanderen heeft weinig cultuurhistorische schatten, maar de Sint Bavobasiliek van Aardenburg, het enige voorbeeld van Scheldegotiek in Nederland, is een bezoek meer dan waard. In de grafkelder staan sarcofagen met veertiende-eeuwse fresco’s. Het is een van de twee kerken – de andere staat in Naarden – waar de Bachvereniging jaarlijks de Mattheüspassion opvoert.

De Braakman, het derde grote natuurgebied van Zeeuws-Vlaanderen, heb ik ook niet beschreven. Het is het enige gebied waar je door bos kan fietsen en wandelen. Het ligt aangeplakt tegen een van de grootste industriële complexen van Zeeuws-Vlaanderen, het chemiebedrijf Dow Chemical, de redding van Zeeuws-Vlaanderen, volgens Co van Schaik.

En ook heb ik niet verteld over het prachtige project van Frank Deij, die aan de hand van de bijnamen die Zeeuws-Vlamingen elkaar geven een deel van de sociale geschiedenis van het gebied heeft vastgelegd. Zo was de bijnaam van mijn opa Marcel Cornelis Half Ei, vanwege zijn zuinigheid. En de weldoener die voor mijn opa penicilline uit Amerika haalde, werd Ko Kwarre genoemd, omdat ie graag door een kwar (knoest in hout waar een gat in was gevallen) naar de meisjes gluurde.

Tot slot wil ik mijn meelezers Ronald Boot, Gerri Eickhof, Boris de Munnick, Gerard Walhof en Astrid Wijne bedanken voor hun commentaar. Speciale dank gaat uit naar mijn moeder en haar zussen Lena, Thea, Tilly en broer Walter die openhartig over hun jongste broer hebben verteld en mij toestemming gaven zijn verhaal op te schrijven. Tot slot dank ik Pauline Broekema, zonder haar was dit boek er nooit gekomen.

Het Vlakke Land

En dan nog dit. Het Vlakke Land van Jacques Brel is zijn moeizame liefdesverklaring aan Vlaanderen, het land waar hij vandaan kwam. Maar het had ook over Zeeuws-Vlaanderen kunnen gaan, want ik ken geen tekst die zó raak en op onnavolgbare wijze verwoordt wat ik voel bij de plek waar ik vandaan kom, waar mijn wortels liggen, waar ik uit de klei ben getrokken.

Wanneer de Noordzee koppig breekt aan hoge duinen
En witte vlokken schuim uiteenslaan op de kruinen
Wanneer de norse vloed beukt aan het zwart basalt
En over dijk en duin de grijze nevel valt
Wanneer bij eb het strand woest is als een woestijn
En natte westenwinden gieren van venijn
Dan vecht mijn land, mijn vlakke land

Wanneer de regen daalt op straten, pleinen, perken
Op dak en torenspits van hemelhoge kerken
Die in dit vlakke land de enige bergen zijn
Wanneer onder de wolken mensen dwergen zijn
Wanneer de dagen gaan in domme regelmaat
En bolle oostenwind het land nog vlakker slaat
Dan wacht mijn land, mijn vlakke land

Wanneer de lage lucht vlak over ’t water scheert
Wanneer de lage lucht ons nederigheid leert
Wanneer de lage lucht er grijs als leisteen is
Wanneer de lage lucht er vaal als keileem is
Wanneer de noordenwind de vlakte vierendeelt
Wanneer de noordenwind er onze adem steelt
Dan kraakt mijn land, mijn vlakke land

Wanneer de Schelde blinkt in zuidelijke zon
En elke Vlaamse vrouw flaneert in zon-japon
Wanneer de eerste spin zijn lentewebben weeft
Of dampende het veld in juli-zonlicht beeft
Wanneer de zuidenwind er schatert door het graan
Wanneer de zuidenwind er jubelt langs de baan
Dan juicht mijn land, mijn vlakke land

Verantwoording

Verantwoording afbeeldingen:

Pag. 10 De Noordzee bij Het Zwin. Foto: Rachel de Meijer

Pag. 14 Kaart Zeeuws-Vlaanderen 1814

Pag. 20 Geul in Het Verdronken Land van Saeftinghe. Foto: Rachel de Meijer

Pag. 28 De Prosperpolder. Foto: Rachel de Meijer

Pag. 32 Torenspits van de basiliek van Hulst. Foto: Rachel de Meijer

Pag. 44 Stadhuis Terneuzen. Foto: Rachel de Meijer

Pag. 52 Co van Schaik. Foto: Rachel de Meijer

Pag. 64 Borstbeeld Lodewijk van den Berg. Foto: Rachel de Meijer

Pag. 68 Villa Billy. Foto: Loes Huber-Lieftink

Pag. 90 Groede. Foto: Rachel de Meijer

Pag. 94 Tonnie Dieleman. Foto: Rachel de Meijer

Pag. 107 LEVENSBRON, muurschildering op 55 meter hoge watertoren in Oostburg, idee, ontwerp en realisatie © Johnny Beerens 1995, opdrachtgever; gemeente Sluis. Foto: Peter Nicolai

Pag. 110 Johnny Beerens in zijn atelier met het derde deel van zijn eerste drieluik. Foto: Rachel de Meijer

Pag. 118 Aan het strand. Foto: familiearchief

Pag. 124 Sergio Herman in de keuken van Oud Sluis. Foto: Rachel de Meijer

Pag. 140 Koningin Wilhelmina in Eede. Foto: Nationaal Archief/Spaarnestad Photo/Anefo

Pag. 144 Uitzicht op Het Zwin bij ‘Hospitality’ van Barry Flanagan

Kleurenkaternen:

Pag. 80 - 81 Foto’s: Familiearchief

Pag. 82 Foto: Rachel de Meijer

Pag. 83 Foto’s: Loes Huber-Lieftink

Pag. 133 Foto Van Dale: Rachel de Meijer. Foto schoven: Jeroen Wielaert

Pag. 134. TERRA MARIS © Johnny Beerens 2010-2013, aquarel en ets op diverse soorten aquarelpapier waaronder zelfgeschept aquarelpapier vermengd met schelpen, schelpengruis, fossiele haaientanden, gelijmd op doek, gespannen over paneel. In combinatie met gedeelten in eitempera, bladgoud en olieverf op doek, paneel en koperplaat. 153 x 200 cm. (b x h), particuliere collectie
Pag. 135 – 136 Foto’s: Rachel de Meijer

Verantwoording tekst:

Pag. 37 Citaat uit: Sprakeloos van Tom Lanoye. De Wase trilogie (3) Uitgeverij Prometheus Amsterdam, 2012. www.lanoye.be

Pag. 153 – 154 Mijn Vlakke Land (Le Plat Pays) By Jacques Roman Brel and Ernst van Altena. Barclay Eddie Editions (SACEM) and Editions Jacques Brel (SABAM). All Rights administered by Altona Edition.

Colofon

Tussenland – Een reis door Zeeuws-Vlaanderen van Rachel de Meijer is in opdracht van uitgeverij Conserve in Schoorl gezet in de Sabon 11/13,5 punts door BECO DTP-Productions in Epe en gedrukt door drukkerij Bariet te Steenwijk.

Foto auteur: Koos Breukel

Foto’s omslag: Rachel de Meijer

Vormgeving omslag: Borinka en Jeroen Klaver

1e druk juni 2014

UITGEVERIJ CONSERVE
Postbus 74, 1870 AB Schoorl
E-mail: info@conserve.nl
Website: www.conserve.nl