Vergeten door het vaderland

Lees ook van Wilma van der Maten

Jakarta aan Zee – verhalen over Jakarta

Van Ben Knapen

Langs de straten van Jakarta

De boeken over Nederlands-Indië en Indonesië van o.m.

Elisabeth Riphagen, Madelon Székely-Lulofs,
Hans Vervoort en Jacob Vis

WILMA VAN DER MATEN

VERGETEN

DOOR HET VADERLAND

U I T G E V E R I J C O N S E R V E

CIP-gegevens Koninklijke Bibliotheek, Den Haag

Maten, Wilma van der

Wilma van der Maten– Vergeten door het vaderland
Schoorl : Conserve

ISBN 978 90 5429 384 2

Trefw.: Vergeten in Nederlands-Indië – Indonesië

© 2015 Wilma van der Maten en Uitgeverij Conserve

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, e-book, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
No part of this book may be reproduced in any form, by print, e-books, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from the publisher.

Inhoud

VOORWOORD WIETEKE VAN DORT

Wie deze voormalige Nederlandse onderdanen ontmoet heeft, zal ze nooit meer vergeten

INLEIDING WILMA VAN DER MATEN

Een gesloten loket

HOOFDSTUK 1

Zusjes Kalshoven: altijd heimwee naar Nederland

HOOFDSTUK 2

De Broertjes Jenkins: diepe wonden zijn nooit meer geheeld

HOOFDSTUK 3

De gestolen Hollandse weeskinderen eisen eerherstel

HOOFDSTUK 4

De Indische concubine ‘njai’: koop- en verkoopwaar

HOOFDSTUK 5

Oorlogsleed van een Hollandse familie op Bali

HOOFDSTUK 6

De spijtoptanten Ruud en Leida Sellier hebben helemaal geen jeugd gehad in Nederlands-Indië

HOOFDSTUK 7

Hollandse bejaarde zwervers

HOOFDSTUK 8

De illegale Hollander in Indonesië

HOOFDSTUK 9

Uitbetaaldag in kelder van de katholieke kerk

HOOFDSTUK 10

Een fijne oude dag: de vrouw van tien miljoen

DANKWOORD

Voor mijn Hollandse Javaan Naomi

VOORWOORD WIETEKE VAN DORT

Wie deze voormalig Nederlandse onderdanen ontmoet heeft, zal ze nooit meer vergeten.

Jarenlang doen veel stichtingen hun best om ‘vergeten Nederlanders’ te helpen in Indonesië, zoals Help de Indischen in Indonesia, zelf ben ik al geruime tijd verbonden met Hulp aan Landgenoten in Indonesië (Halin), maar toen ik ging filmen in Jakarta, ontmoette ik hen persoonlijk: de mensen vol tragiek, die tussen wal en schip waren gevallen. Ze maakten een onvergetelijke indruk op mij. We waren bijeengekomen in de kerk waar ze hun maandelijkse toelage kregen en hadden, omdat ze mij zouden ontmoeten, hun mooiste kleren aan. We zongen liedjes van vroeger: In het groene dal, in het stille dal en Het zonnetje gaat van ons scheiden. Na de gezellige bijeenkomst gingen Antonio Meijer en ik met de cameraman filmen en wat we toen hoorden schokte ons. Natuurlijk wisten we hoe arm ze waren, maar zó arm, dat wisten we niet. De veelal tachtigjarigen moesten hun kostje bij elkaar scharrelen met minne baantjes. Een oud omaatje moest plastic flessen uit vuilnishopen rapen en in zakken inleveren. De hele dag werken voor een euro. Een ander fragiel vrouwtje was gedwongen kilo’s uien te schillen, ook weer voor hooguit een euro per dag. Hoe deze dappere mensen het volhielden was mij een raadsel. En ik vond het bewonderenswaardig hoe opgewekt ze bleven en hun blijdschap lieten merken over de financiële bijdrage.

Toen na de Tweede Wereldoorlog de Bersiap-periode aanbrak, leden zij ten tweede male onder de bittere strijd. Indonesië wilde, terecht, onafhankelijk worden. Maar Nederland vreesde een toeloop van alle Indische Nederlanders, die naar het vaderland (terug) wilden. Hen werd een rad voor de ogen gedraaid. Ze werkten samen: overheid, kerk en bedrijfsleven. Men vroeg hen: ‘Willen jullie niet liever hier blijven? In het land waar jullie geboren zijn? Dat is ook een mogelijkheid.’ Dat wilde men wel. Men moest zijn paspoort inleveren en vanaf dat moment waren ze het kwijt. Ze kregen het nooit meer terug en werden stateloos. Een schandalige manier van Nederland om je onderdanen te behandelen. Want zij, deze Nederlandssprekende Indische mensen werden totaal niet door de Indonesiërs geaccepteerd. Er hebben voormalig Nederlandse onderdanen letterlijk onder de bruggen geleefd indertijd.

Er kwam nog één mogelijkheid om alsnog naar het vaderland te reizen voor de ‘repatrianten’ zoals ze genoemd werden, maar makkelijk was die keuze niet. Ze waren immers in ‘hun Indië’ groot geworden. De kou lokte hen totaal niet. Bovendien verging het de afgereisde Indische Nederlanders ook niet altijd goed. De opvang was op zijn zachtst gezegd kil.

Toen ik voor het eerst terugreisde in 1978 wilde ik graag de suikerfabriek Kedawung in Pasuruan bezoeken, waar mijn broer tot het laatste moment gewerkt had. Ik hoorde dat een collega van hem in het ziekenhuis lag, waar ik hem op ging zoeken. Daar ontmoette ik een totaal ontredderde man in bed met een scheefgegroeide heup en een krom been. ‘Ik ben indertijd Warna Negara geworden, ben mijn paspoort kwijt geraakt en sindsdien is het slecht gegaan met mij, Wieteke. Ik viel een keer en werd in het ziekenhuis opgenomen, maar er was geen geld om dat te betalen. Ik kreeg bijna geen eten en zelfs geen drinken. Toen ik een keer verging van de dorst, ben ik mijn bed uitgeklommen, gevallen en toen zijn mijn been en heup verder gebroken. Kijk, hoe krom alles staat.’ Ik vond het verschrikkelijk. In die tijd had ik van Halin nog nooit gehoord.

Maar de laatste keer dat ik er was zal ik een ontmoeting nooit meer vergeten. Antonio en ik werden door de maatschappelijk werkster Josta begeleid naar een man in de kampong. Ze ging hem zijn toelage brengen. Ik wist niet wat ik zag. Hij woonde met zijn vrouw in een soort kelder onder een huis. De kelder liep bij de jaarlijkse bandjir onder. Op de muur was te zien hoever het water dan kwam. Dan moesten Oom John en zijn vrouw ergens anders ondergebracht worden. De rivier stroomde vlak achter het huis. Hij lag nu op de stenen vloer op een tikar, een rieten mat. Over zich heen had hij een dunne sarong die zijn lichaam, waar een katheter was aangebracht, nauwelijks bedekte. Ook was hij blind aan beide ogen. Ooit was Oom John een technisch arbeider geweest die telefoonpalen aanlegde. Toen hij een keer uit een telefoonpaal viel raakte hij verlamd. Ik knielde bij hem neer en probeerde een gesprek aan te knopen. In keurig Nederlands vertelde hij dat hij als kind grootgebracht werd in het weeshuis van Pa van der Steur. ‘Wat vond je toen het leukst Oom John?’ ‘Sinterklaas!’ En even later zongen we samen Sinterklaasliedjes. Ook John is inmiddels overleden, maar hij heeft tot dat moment kunnen overleven door de kleine maandelijkse toelage van Halin. Het is een schok en ook ontroerend als je deze mensen Nederlands hoort spreken.

De Nederlandse staat heeft zich eeuwenlang verrijkt aan Indonesië. Dus onze regering is ook verantwoordelijk voor zijn voormalig Nederlandse onderdanen vind ik. Er is al eerder een heel interessant boek over Halin geschreven door Vilan van de Loo. Maar ook Wilma heeft uitstekend weergegeven hoe deze vergeten groep zich voelt. Het is belangrijk dat iedereen dit leest. Ik wil besluiten met een lied dat ik gezongen heb op een voorstelling ten bate van Halin. Het dateert uit de tijd dat Beatrix onze koningin was en prinses Juliana nog leefde. De tekst en de muziek zijn van Herman Frank.

Brief van een vergeten kind

Majesteit, ik zou graag willen weten
Hoe het met uw moeder is
De mijne is onlangs overleden
God weet hoe ik haar nu mis
Zij kon urenlang vertellen
Over de goedheid van uw ma
Ik had het zo met haar te stellen
Dood in armoe, ga maar na

Al het verdriet in haar verhalen
Dat draag ik nu met mij mee
Wat men allemaal zou betalen
Aan haar wel en aan haar wee
Steeds beloften, steeds gebroken
En er was toch zo’n hechte band Dat
schiep zeeën vol met tranen
Tussen moeder- en vaderland

Wat had Mammie moeten kiezen?
Maakt het uit waar of je woont
Daar in Holland te moeten kniezen
Of hier voor wat je deed beloond?
We zaten in ’s lands naam gevangen
Wij vochten ook voor rood wit en blauw
Zijn tussen wal en schip gevallen
Loon voor jarenlange trouw

Wanneer ouders willen scheiden
Doet dat aan alle kanten pijn
Maar ’t zijn altijd weer de zwaksten
Die het kind van de rekening zijn
Vraag toch aan mevrouw uw moeder
Of zijn nog iets van ons weet
Zij, onze allerliefste ibu,
Doet toch ook haar kind geen leed?

Ik stop nu met dit schrijnend schrijven
Mijn pen, mijn ziel, de tijd is moe
Alleen wat hoop komt bovendrijven
Die stuur ik u bij deze toe
Wil nog eenmaal ons gedenken
Voor de dood alles heeft uitgewist
En ons nog datgene schenken
Wat wij jaren hebben gemist

Ik zal dagelijks de goden smeken
Dat het u maar goed mag gaan
Ik zend u groeten en veel zegen
Over de grote oceaan
De zee zingt zacht voor mij een slaaplied
De zee vol tranen tussen ons in
Kus en groet Prinses Juliana
Voor eeuwig Moeder en Vorstin

Wieteke van Dort,
Den Haag

Mei 2015

INLEIDING WILMA VAN DER MATEN

Een gesloten loket

Ik heb me dikwijls afgevraagd hoe het zou voelen om voor een dichte grens te staan. Met al je traumatische ervaringen. Jij hebt de oorlog in Nederlands-Indië overleefd, maar niet al je familieleden. Ze zijn vermoord, verkracht of in de kampen aan de gevolgen van ondervoeding gestorven. Waar je nu bent is het te gevaarlijk om te blijven. De bevolking van het nieuwe, onafhankelijke land wil jou als onderdaan van de voormalige koloniale bezetter niet. Je zucht nog eens diep. De toekomst wordt vast beter. In Nederland is het veilig. Daar kun je een nieuw bestaan opbouwen

Maar dan ben je ineens niet meer welkom in je eigen land. Waarom kan niemand je uitleggen. Argumenten als ‘je bent geen Nederlander’, worden tegen je gebruikt. Je bent stomverbaasd maar toch ook diep gekwetst. Je bent als Hollander in Nederlands-Indië geboren. Zo zie je eruit. Je spreekt de taal. Hoe je ook tegen die mevrouw achter het loket aanpraat, ze weigert zelfs naar je te luisteren. Ze negeert je!

Duizenden landgenoten troffen na de onafhankelijkheid van Indonesië in 1945 gesloten deuren aan. Nederlanders die zich op de ambassade voor een uitreisvisum kwamen melden, kregen te horen dat ze maar ‘mooi’ moesten blijven.

Wie niet met documenten kon aantonen dat hij een Nederlander was, kon de reis naar het vaderland helemaal vergeten. Bij de ambassade speelden de baliemedewerkers een onnozel spel: ‘Mijnheer u kunt nu wel zeggen dat u een Nederlander bent, maar kunt u dat ook bewijzen?’ Die vraag werd ze gewoon in het Nederlands gesteld.

James Jenkins was negen toen hij met zijn moeder bij de ambassade langs ging. Hij kon zijn geboortecertificaat niet laten zien. Hij moest halsoverkop zijn huis verlaten, nadat Indonesische rebellen zijn vader hadden onthoofd. Koningin Wilhelmina had zijn moeder het erekruis gestuurd. Jenkins’ vader was in dienst van het leger. Op de ambassade werd schamper gelachen om het oorlogsbewijs. James kreeg het advies naar Surabaya af te reizen omdat hij daar ter wereld kwam. Maar het gebouw van de burgerlijke stand was tijdens een brand verloren gegaan. ‘Dan moesten ze maar in Indonesië blijven,’ luidde het botte antwoord.

Herman de Pauw (80) kreeg na een pittige ruzie op het Nederlandse consulaat in Surabaya wel het benodigde papiertje waarop stond dat hij een Nederlander was. Hij wilde weg uit Nederlands-Indië waar hij tijdens de oorlog genoeg ellende had meegemaakt. Het Nederlanderschap stelde niets voor. Als Herman kon aantonen met geld uit eigen zak een ticket naar zijn land te kunnen kopen, kreeg hij van de consul een paspoort. De plantage van de familie was door de Indonesische rebellen tot aan de grond toe vernield. Geld was er niet meer. ‘Het spijt ons mijnheer, dan kunnen we u geen paspoort geven.’ Het loket ging dicht.

Bruine mensen werden gediscrimineerd. Volgens een officieel document uit die tijd zouden die maar moeilijk aarden in Nederland. ‘Bruine Indische Nederlanders zijn van een tropisch land met een daaraan inherent verbonden laag arbeidstempo, specifieke oosterse eigenschappen en gedragingen. De kans dat ze zouden zakken tot aan de onderste lagen van de Nederlandse samenleving is te groot,’ zo luidde de conclusie. Slechts in enkele gevallen werd er een uitzondering gemaakt. Kinderen met een ‘volkomen blank uiterlijk’ of blonde haren waren wel welkom. Deze kinderen zouden volgens de commissie nimmer in de Indonesische samenleving assimileren.

Op basis van welke wet mochten landgenoten destijds niet naar Nederland komen? Ik sprak er langdurig over met Ruud Sellier van de Stichting Help de Indischen in Indonesia. Hij eiste een parlementair onderzoek. Tot mijn grote ontsteltenis overleed Ruud eind mei 2015. Zijn stichting zal blijven doorvechten voor eerherstel.

Het was ook nog eens veel te gevaarlijk voor de Hollanders om in de nieuwe republiek Indonesië te blijven. Nadat Soekarno in 1945 de onafhankelijkheid had uitgeroepen, werd deze ‘Hollandse honden’ te verstaan gegeven ‘op te rotten’. Waar moesten ze heen? Nederland liet ze aan hun lot over.

‘Nederland heeft ons laten stikken,’ zegt Herman de Pauw. Nadat de Japanners waren vertrokken, namen Indonesische rebellen de macht over. Er was geen officieel bestuur meer. Duizenden Indische Nederlanders verdwenen in de kampen van deze pemuda’s, waaronder Herman de Pauw. De familieleden die achterbleven werden vermoord.

Nederland zou 70 jaar na dato excuses moeten maken en als gebaar van goede wil deze bejaarden alsnog AOW moeten bieden. Ze zijn door de beslissing van de Nederlandse staat destijds in de armoede terechtgekomen. Geen Indonesisch bedrijf wilde een ‘Hollandse hond’ in dienst. Hun kinderen mochten niet naar een Indonesische school. Hebben deze medelanders geen recht op een menswaardige oude dag?

Wilma van der Maten,
mei 2015

HOOFDSTUK 1

Zusjes Kalshoven: altijd heimwee naar Nederland

Op het stoepje voor haar huis zit ze op haar hurken de handwas in een teiltje te doen. Ze veert helemaal op als ze mij, de Belanda, de Hollander, ziet komen aanlopen. Voor ik haar tuinhekje open, staat ze al naast me. Met een stralende lach grijpt ze mijn handen vast. Alsof haar vermiste dochter weer terug is. Ieder contact met het verre Holland brengt de herinnering aan de eerste jaren van een ongestoorde, gelukkige jeugd in de Oost-Javaanse stad Surabaya weer even terug. Maar dat begrijp ik pas later. Heimwee naar Nederland heeft ze nog steeds. Het land waar haar vader en grootouders vandaan komen. Waar ze overigens zelf nooit is geweest. Ze droomt er nog iedere dag over. Het was niet haar keuze om na de onafhankelijkheid in 1945 in Indonesië achter te blijven. Ze heeft haar best gedaan wat van haar leven in de nieuwe republiek te maken. Toch blijft ze in haar hart een Nederlander.

We lopen samen naar binnen. Haar kleine huisje ligt in een kampung, woonbuurt, aan de rand van de metropool Jakarta, in een smal straatje tegenover de moskee. Ik kon het maar moeilijk vinden. Een huisnummer staat er niet op. Toen ik bij de warung, een klein eetstalletje, in haar straat de naam van Ibu, mevrouw, Helena liet vallen, wist de uitbater meteen over wie ik het had. ‘Oh, de Ibu uit Belanda, Nederland,’ opperde de eigenaar. Zelfs de buurt beschouwt haar nog steeds als een Nederlander. Al woont ze haar hele leven al in Indonesië en heeft ze zo haar stinkende best gedaan zich helemaal aan de cultuur aan te passen. Ze bekeerde zich na haar huwelijk met een Indonesiër tot de islam. Ze draagt om haar hoofd te bedekken een typisch Javaans moslimmutsje. Haar blauwe ogen en haar witte huidskleur verraden haar afkomst. Ze blijft die Buleh, een ‘witneus’.

We drinken samen een glas mierzoete aanmaaklimonade op haar sofa. Een feestdrankje dat ze speciaal voor mij vandaag heeft gekocht. Het is tropisch heet. Enige verkoeling is er niet. Ze heeft geen geld voor airconditioning of een ventilator. Aan de simpele inrichting van haar huis kan ik aflezen dat ze het niet breed heeft. De woning telt slechts twee kamers. Bovendien heeft ze ook nog eens de zorg voor haar gescheiden dochter en haar kleinzoon. In Indonesië zeg je geen nee tegen je kinderen. Al weet je diep in je hart dat ze wel erg gemakkelijk op je zak teren. Zeker als grootmoeder word je geacht te blijven verzorgen en je geld samen met je familie te delen. Voor kinderen ligt dat anders, constateer ik na verschillende ontmoetingen met bejaarden in Indonesië. Jongeren kijken vaak nauwelijks om naar hun arme moeder. Zelf is ze te trots om haar kind om financiële hulp te vragen.

Voor ik het weet staan er nog twee bejaarde Hollandse vrouwen op de stoep. Het blijken Thea, de oudste zus, en Betty, de jongste zus, van Helena te zijn. Ze hebben eveneens blauwe ogen en een witte huid. Ze spreken allemaal nog zo fraai Nederlands. De zusjes voelen zich net zoals Helena ook een Hollander. ‘Mijn vader was een Nederlander. Mijn moeder was een Nederlander, dan ben ik toch ook een Nederlander?’ redeneert Betty. De Nederlandse regering zag dat na de onafhankelijkheid toch anders, blijkt uit het relaas van de zusjes. Ze moesten maar in Indonesië blijven. Nederland wilde het gezin niet opvangen. De vader beschikte immers over een Indonesisch paspoort. Hij had zelf afstand gedaan van zijn Nederlanderschap. Ook al was daar een hele plausibele verklaring voor. De vader had destijds geen andere keus. Hij moest blijven. Toch trok Nederland zijn handen van de familie Kalshoven af. De Indonesische staat moest maar voor deze ex-landgenoten zorgen. Maar in Indonesië waren de Hollanders na de onafhankelijkheid in 1945 niet langer welkom. Het was er zelfs gevaarlijk. De Indonesiërs haatten lange tijd de Nederlanders. Helena en haar zusjes vertellen graag hun levensverhaal. Waarom ze tegen hun zin in de voormalige Nederlandse kolonie achterbleven.

Jappenkamp

Veel tastbare herinneringen aan haar jeugd heeft Helena niet meer. Haar lippen trillen als ze een foto laat zien van het gezin Kalshoven. Het is slechts een wazig kopietje. De originele foto is weg. Verdwenen met bijna alle familiespullen tijdens de Japanse bezetting. ‘Dit zijn mijn ouders’, zegt Helena. Ze wijst met haar vinger naar haar moeder. ‘Mammie’, klinkt het nu huilend. ‘Dat is pappie.’ Een Hollandse jongeman met blauwe ogen en kort geknipte haren. Johan Bernard Kalshoven staat achterop het portret geschreven. Hij werkte als opzichter in de Bataafsche Oliemaatschappij aan de Kali Mas in Surabaya. De fabriek vloog tijdens de slag om deze Oost-Javaanse stad in brand. Waarbij alle documenten, ook het arbeidscontract van Johan Kalshoven, in vlammen opgingen. Weg was het bewijs dat hij wel degelijk voor de Hollanders had gewerkt. De werkgeversovereenkomst had hem recht op zijn pensioen gegeven. Toen hij 65 jaar werd kreeg hij niets van de Nederlandse staat.

Op het familieportret staat deze Johan, een lange magere man, achteraan. Zijn vrouw Dorothee zit voor hem op een stoel. Met de twee jongste kinderen in witte jurkjes naast haar. Betty heeft iedereen op het kopietje van een cijfer voorzien. Ze wijst naar nummer één. Dat is onze Thea’. Daarna werd er een jongen geboren. Maar ze kan zich haar broertje nauwelijks nog herinneren. Tijdens de Japanse bezetting werd hij van zijn familie gescheiden. Hij moet ergens in een kamp voor jongens zijn overleden. Ze heeft ooit gehoord dat hij werd doodgeschoten door de Japanners. Hij was toen niet ouder dan twaalf jaar. ‘Misschien heeft hij zich verzet’, denkt Helena. Ze aait met haar hand heel voorzichtig maar liefdevol over de vage gezichten op de foto.

Helena laat me nog een foto zien van een man met een streng gezicht en een rond brilletje op. Hij ziet er ook als een buitenlander uit. Er staat de naam van Oscar Gerlingen opgeschreven, een Duitser. Hij was de opa van de drie zusjes. Ooit emigreerden zijn ouders vanuit Duitsland naar de Oost-Javaanse stad Surabaya. Daar leerde hij zijn vrouw, de oma van de drie zusje, kennen. Oma kwam van het nabijgelegen eiland Madura voor de kust van Surabaya. ‘Opa was rijk. Hij had chemische fabrieken, een apotheek en veel grond,’ vertelt Helena. Zijn dochter Dorothee Erlinger trouwde met de Nederlander Johan Kalshoven, haar vader.

Ze weet niet meer zoveel over haar jeugd. Ze zit even stil voor zich uit te staren. ‘We woonden is een groot huis. We gingen naar de Nederlandse school in Surabaya. We speelden op straat en in onze tuin.’

Ze heeft veel van haar herinneringen over de Japanse oorlogsjaren weggestopt. Omdat het nog steeds zoveel pijn doet om over deze traumatische periode in haar leven te praten. ‘We hebben als kind ongelooflijk veel meegemaakt. Ik heb zoveel gehuild. Ik ben zo vaak zo alleen geweest.’

Japanse bezetting

In januari 1942 valt het Japanse leger Nederlands-Indië binnen. Nederland dat zelf onder Duitse bezetting is, heeft nauwelijks genoeg soldaten om de kolonie te verdedigen. Aanvankelijk ontvangen de Indonesiërs de Japanners met open armen. Maar al snel slaat het gevoel om als de ‘bevrijders’ zich als oorlogsmisdadigers gedragen. Verschillende Indonesische vrouwen worden als seksslaven geronseld. Mannen krijgen dwangarbeid opgelegd. Miljoenen Indonesiërs en Nederlandse krijgsgevangen worden naar Birma gestuurd om er aan de spoorwegen te werken. Europeanen verdwijnen in interneringskampen. De aanvankelijke bedoeling is slechts hooggeplaatste functionarissen op te pakken. Maar al snel moeten vrouwen en kinderen ook aan internering geloven. In totaal zijn er 1500 concentratiekampen. De ‘inlanders’ mogen in hun huizen blijven wonen. Ze zijn volgens de Japanners Aziatisch genoeg om onderdeel uit te maken van het ‘Grote Aziatische Rijk’ dat Japan toen voor ogen had. Na de oorlog blijkt dat bijna 20 % van alle geïnterneerden is gestorven door slechte voeding en mishandeling. Van het aantal Romusha’s, Indonesische dwangarbeiders, die naar Birma werd gestuurd, keert nog geen kwart levend terug (Henk Hovinga – Einde van een vergeten drama, pag 74). De Japanse bezetting van Nederlands-Indië luidde het einde in van de Nederlandse koloniale heerschappij. Als in 1945 Japan capituleert, roept Soekarno op 17 augustus de onafhankelijkheid uit.

Helena is zes jaar oud als Japan Indonesië overmeestert. De beelden van toen staan haar nog goed voor ogen. Vooral het oorverdovende geluid van de sirenes maakt diepe indruk. Van de juf op school maar ook van haar moeder thuis heeft ze geleerd direct te schuilen als ze het luchtalarm hoort afgaan. Ze voelt zich angstig. Vooral ’s avonds in het donker in haar bed. Ze grijpt zich dan aan haar zusjes vast die net zoals zij liggen te bibberen.

Ze weet de dag nog waarop de Japanners op de stoep voor haar huis in Surabaya stonden. Verschillende legervoertuigen wachtten op de oprijlaan om haar vader, broertje en opa mee te nemen. Militairen in donkere pakken met geweren in de aanslag omsingelden het huis. Hun gezichten stonden boos. Haar moeder en oma huilden hartverscheurend toen hun mannen en haar broertje werden afgevoerd. ‘We wisten niet waar ze naar toe gingen. We bleven achter met oma.’

Tot de mededeling komt dat de zusjes Kalshoven en hun moeder zich ook dienen te melden in het vrouwenkamp in Surabaya. Oma hoeft niet mee het kamp in. Ze is een Madurees. Haar moeder, dochter van een Madurees en een Europeaan, een zogenaamde ‘halfbloed’ ontspringt vreemd genoeg niet de dans. Misschien had ze zich als ‘Indo-Europeaan’, zoals de gemengde Europeanen destijds bekend stonden, helemaal niet in het kamp te hoeven melden. In de Jappenkampen werden voornamelijk de blanke Nederlanders geïnterneerd. Haar moeder moet een lichte huidskleur hebben gehad, vermoedelijk groene ogen. Toch lieten de Japanners haar niet gaan. De meisjes en hun moeder worden van huis opgehaald.

‘In het kamp was het verschrikkelijk. We hadden nauwelijks een plek om te slapen. Eten was er onvoldoende. Ik weet nog dat we soms gingen stelen. We hadden zo’n honger. Als we werden betrapt, kregen we voor straf met de stok.’

Op een dag wordt de moeder van Helena ziek. ‘Ze had hele hoge koorts. Ze was ook zo mager. Ze heeft waarschijnlijk het kleine beetje voedsel dat er was aan ons gegeven. Ze deed zichzelf tekort waardoor ze ondervoed raakte.’

Haar moeder lijdt aan een depressie. Ze mist haar man en zoon verschrikkelijk. Ze maakt zich grote zorgen omdat ze niet wist waar ze waren. ‘Mijn moeder had heel veel stress.’ De lip van Helena begint te trillen als ze vertelt dat haar oma de kampleiders smeekten om haar dochter naar een dokter te mogen brengen. Het duurde dagen voordat het verzoek werd ingewilligd. Waarschijnlijk wisten de kampleiders dat Helena’s moeder stervende was. Of oma heeft de kampleiding er uiteindelijk van weten te overtuigen dat haar dochter een Indo-Europeaan was. In ieder geval mocht ze terug naar huis. ‘Daarna heeft het nog negen dagen geduurd voordat mammie aan haar koorts overleed. Als we eerder de toestemming hadden gekregen dan had ze misschien nog geleefd,’ huilt Helena.

Oma begraaft haar dochter in de tuin. ‘Waar moesten we haar lichaam anders naar toe brengen. Het was oorlog. We wisten het niet, vertelt ze huilend verder. Haar oma pakt zelf de schop om het graf te graven. De bedienden waren allemaal vertrokken. Terug naar hun kampung, de buurt of het dorp, waar ze zich ver van de Japanners verborgen hielden. Indonesiërs liepen tijdens de Japanse bezetting net zoveel gevaar als de Europeanen.

De zusjes Kalshoven mogen na de dood van hun moeder bij oma in het grote huis blijven wonen en hoeven niet meer terug. Maar toen was de oorlog al bijna afgelopen.

Het weeshuis

Maar oma kan ook niet langer voor haar kleindochters blijven zorgen. Als de Japanse bezetting in 1945 over is en president Soekarno de onafhankelijkheid van de republiek Indonesië heeft uitgeroepen, neemt het nieuwe Indonesische leger de villa in beslag waarin oma en de drie meisjes wonen. Het familiehuis van de Duitser Oscar Gerlingen wordt het hoofdkwartier van de TNI, het Nationale Indonesische Leger, in Surabaya. Het nieuwe leger is naarstig op zoek naar gebouwen om er de staf en soldaten in onder te brengen.

‘Waar moesten wij heen? Oma wist het ook niet!’ De gevoelens van wanhoop zijn opnieuw terug te horen in Betty’s stem. Van de verblijfplaats van haar vader en haar opa was toen nog niets bekend. Iedereen heeft onder de oorlog geleden. Voor oma is er een plekje bij haar Indonesische familie op Madura. Niemand is bereid of durft de drie blanke Hollandse kinderen op te vangen. Het enige familielid dat de oorlog heeft overleefd is tante Lucie, de zus van de vader van Betty. ‘Ze wilde niets voor ons doen. Ze had een Amerikaan ontmoet met wie ze ging trouwen. Hij had gevraagd of ze met hem mee wilde naar zijn land. Onze tante heeft ons toen in een weeshuis gestopt. Ik weet het adres nog steeds. De Wilhelminalaan in Surabaya.’ Als oma in 1949 komt te overlijden voelen de zusjes Kalshoven zich zielsalleen op de wereld. ‘Van onze vader hadden we toen nog niets gehoord. We dachten dat hij dood was. We hadden nu niemand meer.’

Maar Johan Kalshoven blijkt het Jappenkamp te hebben overleefd. Na de bevrijding van Nederlands-Indië gaat hij op zoek naar zijn familie. Via het Rode Kruis hoort hij dat zijn vrouw, zoon en schoonvader Oscar Gerlingen aan de gruwelijkheden in het kamp zijn bezweken. Maanden zwerft Johan door de stad Surabaya. De legerleiding in zijn oude huis weet ook niet waar zijn kinderen zijn gebleven. Er is geen familielid dat nog leefde. ‘Pappie gaf de moed niet op. Diep in zijn hart wist hij dat we ergens in Indonesië terecht waren gekomen.’ Het Rode Kruis bleef ook naar de meisjes zoeken.

Maar gemakkelijk maken de Indonesiërs het Johan Kalshoven niet. Als na de oorlog de Nederlandse regering de kolonie weigert op te geven, nemen rebellen de wapens tegen de Hollanders op. En wanneer de regering in Den Haag ook nog eens besluit extra legertroepen naar de kolonie te sturen in de hoop ‘de rust er te doen terugkeren’, groeit de haat van de Indonesiërs tegen de ‘belanda’s’, de Hollanders. ‘Mijn vader heeft heel erg geleden, weet Helena te vertellen. ‘Vuile Anjings, vuile Belandahonden, jullie moeten oprotten,’ stond er op muren geschreven.

Indonesische interneringskampen

Johan Kalshoven, nog maar net bekomen van zijn heftige interneringstijd in een Jappenkamp, wordt door Indonesische milities opgepakt. Hij belandt opnieuw in een strafkamp waar hij volgens Betty ernstig door de pemuda’s wordt mishandeld. ‘Ze hebben hem zo hard geslagen dat er een stuk uit zijn jukbeen is verdwenen. Ze wilden hem zelfs doodmaken. Hij smeekte de rebellen hem in leven te laten omdat hij zijn dochters zo graag wilde weerzien.’

Kalshoven mag blijven leven. Op voorwaarde dat hij zijn Nederlandse nationaliteit opgeeft en het formulier ondertekent waarin hij verklaart een Indonesisch staatsburger te zijn. Zijn paspoort wordt verbrand. De banden met zijn vaderland worden tegen zijn zin verbroken. Hij heeft geen andere keus als hij zijn dochters ooit nog wil ontmoeten.

Bersiap

De Bersiaptijd was een gewelddadige periode die van oktober 1945 tot begin 1946 in Indonesië duurde. Na de capitulatie van Japan ontstond er een gezagsvacuüm. Nederlandse troepen waren nog niet teruggekeerd. Japanse soldaten kregen de opdracht de status quo te handhaven. De druk van de republikeinse jongeren, de pemuda’s, op hun leiders Soekarno en Hatta, om de macht over te nemen, groeide. Soekarno en Hatta reageerden tot grote woede van Indonesische paramilitairen terughoudend. Japanse soldaten hadden deze jonge milities opgericht en getraind met als doel ze te gebruiken in hun strijd tegen de geallieerden. De jonge rebellen hadden geen vuurwapens maar beschikten wel over kapmessen en bambu-runcing, scherpe bamboestokken. Het geduld van de pemuda’s met hun leiders in 1945 raakte op. Een bloedige revolutie brak uit. Ze besloten zelf de onafhankelijkheidsstrijd aan te gaan. ‘Bersiap’, ‘Wees Paraat’ en ‘Geef acht’ waren hun strijdkreten. De milities rekenden tijdens wrede moordpartijen met de Nederlanders en pro-Nederlanders af waaronder verdachte Chinezen en ook Indonesiërs. Het aantal geregistreerde slachtoffers staat op het lage aantal van 3500. Het hadden er veel meer kunnen zijn. De meeste Europese burgers zaten toen nog in de kampen.

Kalshoven zoekt een baan. Maar geen Indonesisch bedrijf durft het aan een ‘anjing’, een Hollandse hond, in dienst te nemen. Het Indonesische elektriciteitsbedrijf in Jakarta huurt uiteindelijk Kalshoven in vanwege zijn technische achtergrond en opleiding. Het salaris is net genoeg om een klein huisje in de kampung te huren. Hij ontmoet er een vrouw op wie hij verliefd wordt. Hij kan volgens de Indonesische wet alleen met haar trouwen als hij zich tot de islam bekeert. De zoektocht naar zijn drie dochters gaat ondertussen gestaag door.

Hereniging

Helena zal de dag nooit meer vergeten waarop de directrice van het weeshuis haar komt vertellen dat haar vader nog leeft en op zoek is naar hen. Het Rode Kruis heeft uiteindelijk na vijf jaar de meisjes in Surabaya gevonden.

Helena is bijna veertien jaar oud, haar zusje Betty twaalf en Thea zestien als de drie jonge meisjes zonder begeleiding op de trein naar Jakarta worden gezet. ‘We hadden nog nooit in de trein gezeten. We wisten niet eens waar Jakarta lag,’ vertelt Helena. De reis deed er toen nog twee dagen over. Ze moesten een nacht met zijn drieën alleen op het station in Semarang overnachten. ‘We waren zo bang,’ weet Betty zich nog te herinneren.

Als de trein de volgende dag het station Gambir in Jakarta komt binnenrijden blijven de meisjes verstijfd in het voertuig achter. ‘We wisten niet waar we onze vader moesten zoeken. Ik was vergeten hoe hij eruitzag. We hadden hem acht jaar niet meer gezien!’ Als er een lange, blanke man met blauwe ogen op ze komt aflopen en vraagt: ‘Zijn jullie Thea, Betty en Helena?’ beseffen de meisjes dat hij hun vader is. Johan Kalshoven sluit zijn dochters in zijn armen. ‘We moesten toen allemaal zo hard huilen.’ De tranen staan opnieuw bij de zusjes Kalshoven in de ogen als ze denken aan de hereniging met hun vader. Het verdriet om de dood van hun moeder en hun broertje komt boven. ‘We hebben allemaal zoveel meegemaakt. We hebben zoveel geleden,’ fluistert Betty.

Nieuw begin

In de kampung pakken de zusjes Kalshoven snel het nieuwe dagelijkse leven op. De vrouw van hun vader blijkt een lieve tweede moeder te zijn. Ook haar familie accepteert de drie dochters van pak, meneer Johan. De eerste jaren gaan de meisjes nog naar een Nederlandse school. Als in de jaren vijftig de spanningen tussen Nederland en Indonesië zo hoog oplopen vanwege de strijd om de laatste Hollandse kolonie Nieuw-Guinea, geeft president Soekarno de Nederlanders in Indonesië de opdracht zijn land zo snel mogelijk te verlaten. Nederlandse scholen gaan dicht. Nederlandse bedrijven worden genationaliseerd. ‘Mijn vader wilde dolgraag met ons naar Holland. Maar we werden allemaal geweigerd omdat we geen Nederlands paspoort meer hadden. Op de ambassade werd tegen mijn vader werd gezegd dat hij geen Nederlander meer was omdat hij de Indonesische nationaliteit had aangenomen. Hij heeft uitgelegd dat hij daartoe werd gedwongen. Maar niemand geloofde ons,’ vertelt Betty. Het gezin wordt met lege handen weggestuurd. De deur gaat op slot. Met spijt in zijn ogen ziet haar vader de laatste schepen vol Nederlanders uit de haven Tanjung Priok naar zijn moederland vertrekken. Er is geen weg terug. Hij zal Nederland nooit meer zien. Zijn dochters schrijft hij daarna als Indonesische staatsburgers in.

Repatriëring

Tussen 1945 en 1965 zijn ongeveer 350.000 Nederlanders, Indische Nederlanders en Europeanen naar Nederland vertrokken. De repatriëring verliep in vijf golfbewegingen.

1945-1950 Na de capitulatie van Japan vertrokken ruim 100.000 mensen die hoofdzakelijk in interneringskampen hadden gezeten naar Nederland.

1950-1957 Na de soevereiniteitsoverdracht in 1949 in het Paleis op de Dam in Amsterdam keerden bestuursambtenaren, het politie apparaat, de rechterlijke macht en het leger terug naar Holland, waaronder ook 4000 Molukkers en KNIL soldaten van Afrikaanse afkomst.

1957-1958 Nadat de regering weigerde in Den Haag de laatste kolonie Nieuw-Guinea op te geven, gaf Soekarno alle Nederlanders de opdracht terug te keren naar hun eigen land. Indonesië verklaarde ze tot ongewenste burgers.

In 1962 toen Nederland op verzoek van de VN Nieuw-Guinea aan Indonesië overdroeg, werden vanuit de laatste kolonie ruim 14.000 Nederlanders geëvacueerd.