Zenobia – Slavin op het Paleis

Lees ook van Cynthia Mc Leod bij uitgeverij Conserve

HISTORISCHE ROMANS

Hoe duur was de suiker? Filmeditie met filmfoto’s

The Cost of Sugar

Ma Rochelle Passée – Welkom El Dorado

Tweemaal Mariënburg

De vrije negerin Elisabeth

The Free Negress Elisabeth

Die Revolutie niet begrepen!...

Tutuba – Het meisje van het slavenschip Leusden

Tutuba – The girl from the slave-ship Leusden

STUDIE

Elisabeth Samson – Een vrije, zwarte vrouw in het achttiende-eeuwse Suriname

SLAVERNIJ

Slavernij en de memorie met novelle Carel de Haseth – Slaaf en meester

REISBOEK

Paramaribo – Stad van harmonieuze tegenstellingen

Cynthia Mc Leod

Zenobia

Slavin op het Paleis

Historische roman

Uitgeverij Conserve

Uitgeverij Conserve en Drukkerij Bariet vinden het belangrijk om op milieuvriendelijke en duurzame wijze met de natuurlijke bronnen om te gaan.

Bij de spelling van het Sranan is de officiële, door de overheid in 1986 gepubliceerde spelling aangehouden met de wijzigingen die sindsdien zijn opgetreden en nu de voorkeur hebben, te weten ay, ey en oy in plaats van ai, ei en oi.

CIP-gegevens Koninklijke Bibliotheek, Den Haag

Mc Leod, Cynthia

Cynthia Mc Leod – Zenobia – Slavin op het Paleis – Historische roman

Schoorl : Conserve

ISBN 978 90 5429 399 6

NUR 301

Trefw.: historische roman ; slavernij, Berg en Dal ; Breukelerwaard

© 2015 Cynthia Mc Leod en Uitgeverij Conserve

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, e-book, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, e-books, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from the publisher. 

Suriname, september 1725

SLAVENKIND AFI

Afi neuriede een zelfgemaakt melodietje terwijl ze met een printabezem over de grond de dorre bladeren wegveegde. Vervolgens ging ze op de grond zitten, nene May plaatste een kindje van een jaar tussen Afi’s gespreide beentjes en reikte haar een kalebasje pap aan. Afi moest een kleintje de pap voeren. Dat was een van de werkjes die de zevenjarige Afi deed bij nene May, de krioromama1.

Afi’s moeder was veldslavin. Elke morgen ging ze met andere vrouwen en mannen naar het veld en ze kwam terug als de zon bijna onderging. Afi en haar broertjes speelden net als andere kinderen in de omgeving van de slavenhutjes; ze kregen ’s morgens een kalebasje met pap, die gekookt was door de krioromama. Naast elkaar zaten de kinderen op de grond, kalebas tussen hun gespreide beentjes. Ze schepten met gesloten vingertjes de pap uit de kalebasjes in hun mond. Wat gemorst werd, wisten ze met een vingertje af te vegen en op te likken. Bij de kleinere kinderen werd de pap in de mond gegoten door een groter kind of nene May.

Midden op de dag kregen ze een kalebas met een paar stukjes tayer en wat vocht van zoute vis met sliertjes groenten. Alle kinderen waren naakt. Wie moe was, viel in slaap op een matje onder de boom naast het hutje van de krioromama. Afi was met haar zeven jaar één van de grotere kinderen, ze hielp met water halen, kleintjes sussen en voeren en ze kon ook al heel goed met een mes de tayer schillen. Wanneer de moeders terug waren van het veld, werden de kinderen opgehaald en naar de waterkant gebracht, waar de grotere in het water speelden terwijl moeder in de rivier een kledingstuk of de kookpot waste. Daarna gingen ze naar de eigen hut waar moeder eten kookte en als het donker was, werden ze in de hut te slapen gelegd.

Afi wist dat haar moeder een kind zou krijgen. Ze had allang gezien dat moeders buik zo groot en rond werd en ze wist heel goed wat dat betekende. Ma was vaak moe en dan moest Afi naar de waterkant om potten te wassen, want ma had pijn als ze zo lang moest bukken.

Maar vanmorgen was ma niet met de andere vrouwen naar het veld gegaan. Kwasiba, één van de vrouwen was heel vroeg bij hun hutje gekomen en had even met ma gepraat. Ma had toen een pagni2 omgeslagen, een beetje olie in de handen gedaan en over haar armen en schouders gesmeerd. Terwijl ze zich bukte en met moeite over haar benen wreef, had ze gezegd dat ze naar ‘bigi oso’ ging omdat ze daar moest werken.

‘Bigi oso’!3 Afi was meteen een en al aandacht geweest. Het grote huis was in het afgelopen jaar gebouwd. Vol verbazing hadden alle kinderen en ook de volwassenen gekeken naar het huis dat werd gebouwd niet ver van de waterkant. Niemand had eerder zo’n groot huis gezien. Wat zou daar gebeuren? Er waren de laatste tijd zoveel bigi oso gebouwd; de hele dag liepen mannen af en aan en hoorde je getimmer en gezaag. In de meeste gebouwen gebeurde nu van alles en kinderen mochten daar helemaal niet komen. Geen enkel gebouw was zo groot en mooi als bigi oso, maar er ging nooit iemand daar binnen; de ramen waren dicht en er gebeurde niets. Niet ver van bigi oso was nog een klein gebouwtje en Afi had gehoord dat haar moeder dat ‘kukru’ noemde. Ze wist niet wat kukru4 was, evenmin als de andere kinderen, maar ze vond het heel spannend.

Een paar weken geleden was er echter iets gebeurd. Een grote boot had aangemeerd; ‘pondo’5 zeiden de grote mensen. Uit de boot was een griezelige witte man gestapt en daarna waren mannen gevolgd, die kisten en manden droegen. De witte man ging in het huis, opende ramen en deuren en al die kisten en manden en nog meer voorwerpen gingen in bigi oso. De grotere kinderen hadden eerst nieuwsgierig aan de waterkant staan kijken. Niet erg lang, want die witte man had boos iets geroepen. Wat zag die er toch eng uit. Wit, gelig! Een kaal hoofd en wat sliertjes geel haar die als touwtjes in zijn nek hingen en hij had ook nog een bosje lelijke haren boven zijn mond. Toen hij had geroepen, waren alle kinderen angstig weggerend. Want dat wisten ze goed: witte mensen waren akelig! Iedereen was bang van ze. Je moest ze aanspreken met masra6 ; ze waren altijd de baas en wie niet deed zoals zij dat wilden, werd heel erg gezweept en soms zelfs gedood. ‘Bakra no mus si yu. No mer nanga wan bakra!’7 zeiden grote mensen altijd. Toch waren er wel dappere kinderen die achter een boom gluurden en dan zagen ze de witte man bij bigi oso lopen of op de voorgalerij zitten.

Afi vroeg zich nu af hoe haar moeder in bigi oso zou werken. Hoe kon je in een huis werken? Werken, dat was met een houwer, tjap of schop in de grond bezig zijn, maar wat zou ma doen daar in dat grote witte geheimzinnige huis met zoveel ramen die meestal dicht waren en waarin die akelige masra was.

Afi hoefde niet lang nieuwsgierig te zijn want wie kwam daar? Dat was haar moeder: Ma! Ze glimlachte en riep iets tegen nene May terwijl ze naar Afi gebaarde. ‘A mus’ kon nanga mi!’8 zei ze.

Afi sprong op. Het kalebasje viel op de grond. Ze moest mee!! Ging ze mee naar bigi oso? Ze gaf een gil van schrik en van plezier. Dat was toch iets geweldigs. Geen enkel ander kind had bigi oso van binnen gezien en nu mocht zij zomaar mee. Maar ma hief haar arm op en met een gebaar alsof ze wilde slaan, beval ze: ‘Tantiri.’ Hou je mond!

Afi liep even later naast haar moeder in de richting van bigi oso. Ze wilde vragen waarom ze mee moest, maar ze durfde niet. Ma keek zo streng. Ze gingen aan de achterkant de trap op; ook dat was iets nieuws, tree voor tree klom Afi naast ma omhoog en stonden ze op de achtergalerij. Ze was in bigi oso!

Het huis stond vol met grote en kleine dingen. Vol verbazing keek Afi naar al die voorwerpen, die ze niet kende en waarvan zij niet wist waarvoor ze dienden; maar veel tijd om te kijken had ze niet, want ze moest meteen aan de slag. Ze begreep nu waarom ze in het huis was. Ze moest uit een emmer met een lap over de vloer dweilen, met die lap in alle hoekjes goed vegen, kruipen onder tafels en stoelen; met de lap naar ma gaan, die de lap uitwrong en daarna moest Afi overal drogen. Van de ene kamer naar de andere en toen de vloeren weer droog waren, kreeg Afi een halve zuur oranje in de hand geduwd en moest daarmee over de wanden wrijven. Als de vrucht helemaal droog en in stukjes was, kreeg ze weer een stuk zuuroranje9. Na de wanden, moest ze over de vloer wrijven. De hele dag door wrijven en poetsen. Ze kreeg dorst en toen ze dat tegen ma zei, kreeg ze een kalebasje water, maar het poetsen ging door. In twee kamers was er een groot houten ding in het midden, één kamer was leeg, maar de grote kamer in het midden van bigi oso stond vol kleine en grote voorwerpen. De andere vrouw, Kwasiba, was ook in het huis bezig, maar wat ze deed wist Afi niet.

Op het eind van de dag was Afi moe, haar knieën en handjes deden pijn. Ma zei dat ze op de bovenste tree van de achtertrap moest zitten en gaf haar een kalebasje met stukjes tayer en zoute vis en ging zelf weer naar binnen. Afi hoorde hoe de witte masra door het huis liep en af en toe iets tegen ma en de andere vrouw zei.

Afi keek om zich heen. Ze zat hoog en kon alles overzien.

Ze keek naar de bomen achter het huis en naar de berg die niet ver van het huis omhoog rees. Grote mensen zeiden dat het nu ‘drey ten’10 was. Overdag was het heet, de lucht was helemaal blauw, het regende heel weinig en grote vogels cirkelden boven de top van de berg. Afi kende de berg zo goed. Ze had thuis heel vaak voor de deur van hun hutje op haar rug gelegen en naar die vertrouwde berg gekeken. Wat zou daarachter zijn, vroeg ze zich altijd af. Zou ze het ooit weten? Die berg was eigenlijk de grens van het wereldje waar Afi zich in bevond. De berg had een naam, een heel moeilijke naam die ze niet kon onthouden. Nene May wist het goed want die was al oud en Afi had haar eens horen vertellen over vroeger toen zoveel mannen in die berg gingen om naar goud te zoeken. Afi probeerde te denken hoe mannen in die berg konden gaan. Had die dan ergens een opening? Hoe was dat? Iets als een mond? En wat was goud? Zouden er achter die berg ook mensen wonen? Waren daar ook kinderen? Misschien was daar ergens ‘Foto’11 wel. Ze had geen flauw idee van wat Foto was, maar grote mensen spraken wel eens van Foto en ma had gezegd dat ze bigi oso schoonmaakten omdat er mensen zouden komen uit Foto.

Dit was Afi’s wereld: de bocht van de rivier met een strandje en een eindje verder de berg die omhoog rees; een paar grote gebouwen waar zwarte mannen de hele dag in werkten en waar kinderen niet mochten komen. Sinds een poosje was bigi oso dicht bij de waterkant waarin een strenge witte man bevelen gaf. Zij zelf woonde in het slavendorp, daar woonden heel wat zwarte mensen, mannen, vrouwen en kinderen. De meeste grote mensen gingen elke dag weg en ma zei dat ze in een veld werkten. Afi voelde zich goed en veilig; ze kreeg eten en er was ma die zei wat ze moest doen en wat ze niet mocht. Samen met haar broertjes sliep ze bij ma in de hut, soms was er een man bij, van wie ma zei dat dat de vader van de broertjes was. Afi had gevraagd of het ook haar vader was, maar ma had daarop resoluut geantwoord: ‘No, yu t’ta de na de loweman.’12 Afi wist niet wat loweman was, maar ze had niets meer gevraagd omdat ze aan ma’s gezicht kon zien dat ze toch geen antwoord zou krijgen.

Op de achtertrap van bigi oso gezeten, wachtte ze nu op ma en besefte dat het opeens anders was. Ze was niet meer met andere kinderen bij de krioromama, maar werkte in bigi oso, waar ze heel wat nieuwe dingen had gezien en dit was iets nieuws.

De volgende dagen moest ze weer mee. Elke dag moest ze wrijven en poetsen, poten van stoelen en tafels en soms een voorwerp. Ma zei dan streng dat ze heel voorzichtig moest zijn want er mocht niets stuk gaan.

Afi durfde niet te vragen wat die dingen waren, maar soms als ma even weg was of niet keek, stopte ze met poetsen of wrijven en keek ze nieuwsgierig naar die vreemde dingen. Er waren lampen, er waren flessen, er was iets als een grote bank met openingen waarin grote ronde voorwerpen; er waren dingen om op te zitten, dat waren stoelen had haar moeder gezegd, er waren grote ronde dingen, dat waren tafels en boven zo’n tafel hing een groot iets met kleine lampen. Afi vond het allemaal heel spannend en ’s avonds in het eigen hutje, vertelde ze aan de broertjes wat voor vreemde en mooie dingen ze gezien had. Kon ze maar iets naar huis meenemen om de anderen te laten zien, maar dat was onmogelijk, want ma had streng gezegd dat ze niets mocht aanraken, niets mocht stuk maken en zeker niets mocht meenemen. ‘Efu yu teki wan sani, masra o fon yu, te yu dede,’13 had ma dreigend eraan toegevoegd en Afi geloofde haar onmiddellijk, want die masra was een witte man en dat deden witte mensen met je.

Na een poosje, wist ze al niet beter dan dat ze elke dag in bigi oso was en moest poetsen en wrijven. Totdat er op een dag iets bijzonders gebeurde. Afi had het heel goed aangevoeld. De dag ervoor waren bij alle ramen lappen stof opgehangen, daarna had ma overal met water de houten vloeren nog eens goed moeten schoonmaken waarbij Afi zelf steeds over de grond had moeten kruipen om tot in de hoekjes goed te drogen en daarna op haar knieën weer overal poetsen. Op die bijzondere dag liep die masra wel door het huis, keek overal en toen opeens zag hij haar. Eerder had hij haar nooit gezien, gelukkig maar. Maar nu keek hij haar heel streng aan en riep bevelend iets tegen ma, die gedwee zei: ‘Iya masra’.

Voordat ze de volgende ochtend de achtertrap naar de galerij opgingen, zei ma: ‘Luku dya’14 en uit een mand nam ze een kleine pagni en knoopte die om Afi. Dat was iets heel nieuws. Een echte pagni, alsof ze een grote vrouw was. Verrukt keek Afi naar haar pagni en ze wilde ma vragen of ze voortaan elke dag een pagni om kreeg. Maar ma legde haar vinger op de lippen en liep naar boven. Daar beduidde ze het kind dat ze op de bovenste tree van de achtertrap moest zitten. ‘Sidon! tan dya!’15 beval ma terwijl ze zelf naar binnen ging.

Afi zat op de trap, blij dat ze die dag niet meer op haar knieën over de grond hoefde te schuiven en niet hoefde te poetsen.

Waarom was vandaag alles zo anders? De grote mensen deden zo vreemd, alsof ze ergens op wachtten; er zou iets gebeuren, maar wat?

Opeens hoorde Afi allerlei geluiden: geroep vanaf de waterkant; de stem van de masra, die bevelen riep. Ze wilde weten wat er was. Zou ze gaan kijken? Maar ma had gezegd dat ze daar op die achtertrap moest zitten. Ze stond toch op en liep van de achtergalerij naar de voorkant van het huis, ze durfde niet op de voorgalerij te gaan, maar keek in de kamer van achter een gordijn stiekem door het raam. Ze zag mannen en enkele vrouwen bij de waterkant waar een grote boot was aangemeerd. Het was een vreemde boot, met iets als een hutje erbovenop. Toen ging de deur van het hutje open en daaruit kwam een witte… Wat was dat? Ja natuurlijk, een vrouw, dacht Afi. Zo zag een witte vrouw eruit. Ze had nog nooit eentje gezien, maar dat moest het wel zijn. En wat kwam daarachter…? Een kleine witte vrouw, nee, dat was natuurlijk een meisje, een wit meisje, even groot of iets groter dan zij zelf. De vrouw had een groot ding op haar hoofd, je zag haar haren niet, maar het meisje had lange rechte gele haren, die in de wind waaiden. Afi stond te beven van opwinding. Ze had het goed aangevoeld, dit was iets bijzonders en zij maakte dat allemaal mee. Ze was helemaal vergeten dat ze op de trap bij de achtergalerij moest blijven en stond met grote ogen bij het raam te kijken. De vrouw en het meisje liepen naar het huis. Een witte man stond bij de masra en zwarte mannen en vrouwen kwamen naar het huis gelopen met kisten en manden.

Daar waren de vrouw en het meisje al bij de voortrap. Snel rende Afi naar de achtertrap waar ze op de op twee na hoogste tree ging zitten. Ze hoorde hoe de vrouw en het meisje van de voorgalerij in de voorkamer kwamen en naar de andere kamers liepen. Ze hoorde ook de zware stemmen van een witte masra en nog een masra. Die witte mensen praatten in een vreemde taal, die Afi niet verstond. Nu waren ook ma en Kwasiba in het huis, ze praatten met die twee andere vrouwen. Afi probeerde naar binnen te kijken, liep heel voorzichtig een tree omhoog en toen… opeens stond het witte meisje bij de achtertrap. Ze zei iets,… Afi beefde van opwinding en angst. Het meisje riep en toen kwam één van die zwarte vrouwen naast haar staan en riep naar Afi: ‘Pikin kon dya.’16 Nog steeds bevend klom Afi een treetje hoger en stond toen tegenover het blonde meisje. Van schrik en verlegenheid hield Afi haar hand voor haar mond, want wat had dat meisje toch vreemde ogen. Ze waren helemaal blauw en dat haar… o dat haar, zo raar, lange rechte dunne slierten. Afi wist niet of ze bang moest zijn of moest lachen. Ze hield haar handje voor de mond en sloeg haar ogen neer. Toen raakte de vrouw Afi’s schouder aan en zei: ‘Taki odi dan.’17

‘Odi,’ fluisterde Afi, maar de vrouw zei streng: ‘Tak, odi misi.’18

‘Odi misi,’ zei Afi gedwee.

‘Fa yu nen pikin?’19 vroeg de vrouw en het kind fluisterde: ‘Afi.’

Drie weken later leek het voor Afi alsof het leven altijd zo geweest was. Ze ging elke dag gekleed in een pagni met haar moeder mee naar bigi oso. Die zwarte vrouwen waren heel streng. Eén heette Hendrika en de andere Flora, ze droegen een pagni zoals de vrouwen van het dorp, maar boven hun borsten was er nog een kleine pagni geknoopt. De derde vrouw, die sisa Amba heette zag er anders uit; ze was niet echt zwart, maar ze was ook niet wit. Zij droeg een wijde lange pagni en bovenaan een vreemd soort pagni (later wist Afi dat het een jakje was) Die witte misi was de meesteres en het was net alsof die sisa Amba ook een beetje meesteres was. Er waren ook heel wat mannen die van alles deden en een grote jongen van een jaar of veertien die Felix heette. Hij was de zoon van sisa Amba en net als zij niet echt zwart maar meer bruin. Hij liep de hele dag achter de masra en schonk drankjes in, maakte de pijp schoon, stak de pijp aan, deed masra’s schoenen uit en bewaaierde hem; hij was masra’s futuboy.20

In de drie weken hadden die vrouwen kleine Afi heel wat bijgebracht. De grote witte misi was ‘misi Graman’, de kleine misi was ‘misi Catharina’ en die nieuwe witte masra was ‘masra Graman’. Afi mocht nooit een misi of masra in de ogen aankijken: ‘Saka yu ai21 ,’ zei sisa Amba bevelend wanneer ze tot Afi sprak; ze mocht ook nooit uit zichzelf iets tegen de misi zeggen; pas als die wat hadden gezegd of gevraagd, mocht Afi antwoorden. Alles wat de kleine misi haar opdroeg, moest ze meteen doen. Ze mocht nooit wat vragen, ze mocht nooit iets zomaar aanraken. Afi wilde dat ook niet, of ja, ze wilde wel iets aanraken. Dat haar van die misi Catharina, dat haar… Ze wilde dat haar tussen haar vingers voelen! Zou het zacht aanvoelen of was het als touw? Wat grappig dat het omhoog woei als er wind was. Haar eigen haar was altijd netjes in kleine vlechtjes gekamd en op haar hoofd gelegd. Afi zou het liefst met een flinke ruk aan dat gele wapperende haar van de misi trekken, maar daar zou ze wel nooit de kans toe krijgen. En die ogen van die misi, die waren heel apart, blauw, groenachtig; eigenlijk een beetje griezelig, net vissenogen.

In die paar weken had Afi beseft dat het was zoals de grote mensen gezegd hadden: er waren witte mensen en zwarte mensen. De witten hadden alles en waren de baas over alles en iedereen. Je moest precies doen wat zij wilden. Deed je dat niet, dan werd je gezweept. Ook dat had ze in die drie weken al gezien. Niet masra Graman, maar de andere masra had aan een basya22 opdracht gegeven om twee grote jongens elk dertig zweepslagen te geven. Eén was volgens de masra lui geweest en de andere had dram23 gestolen. De basya had gezweept en de jongens hadden huilend en kermend op de grond gelegen.

In bigi oso waren heel wat vreemde dingen en die bakra’s hadden nog meer gebracht. Afi wist nu wat al die dingen in bigi oso waren. Zo waren er tafels, stoelen, bedden, lampen, borden, schalen en nog veel meer. Het wonderlijkste was wel dat grote ronde ding waarin je jezelf kon zien. Een spiegel noemden de bakra’s dat. Als er niemand in die kamer was, ging Afi ervoor staan, lachte, trok grimassen en maakte allerlei gebaren. Ze moest er zelf om lachen. Die witte mensen deden dikwijls ook heel raar. Als ze gingen eten werd er een doek op de tafel gespreid, daarop werd het eten in borden en schalen gedaan; dan gingen ze zitten op stoelen, maar ze begonnen niet meteen te eten. Nee, eerst deden ze de handen bij elkaar en ogen dicht en dan zei de masra hardop iets. Toen Afi dat voor de eerste keer zag, vroeg ze fluisterend aan Felix die vlakbij haar stond: ‘San den e du?’24 en Felix fluisterde: ‘Den e begi.’25

‘San na begi?’ fluisterde Afi weer en Felix had uitgelegd dat ze dankten voor het eten. Afi had gevraagd wie ze dan wel bedankten en Felix had geantwoord: ‘Den gado.’26

‘Pe a gado de?’27 had Afi weer gevraagd en Felix fluisterde geïrriteerd: ‘Tantiri, mi no sabi.’28 Afi had niets meer durven vragen, want ze was een beetje bang van Felix, maar ze vond het wel raar. Ze bedankten een gado die er niet was voor het eten. Haar moeder en die andere vrouwen hadden urenlang in de kukru dat eten klaargemaakt. Ze hadden die vrouwen moeten bedanken. Die bakra’s deden nog meer vreemde dingen; zo zat de masra soms achter elkaar veel te drinken. Felix moest elke keer weer inschenken. Had die man dan zoveel dorst? En wat deed die kleine misi toch zo vaak op een grijs ding? Ze maakte figuurtjes en dan ging die grote misi daar naar kijken en spraken ze erover.

Afi zag heel veel en lette op alles. Als ze die twee witte misi’s met elkaar hoorde praten, hield ze haar handje voor haar mond om niet te lachen. Ze durfde de misi’s niet aankijken, maar in haar ogen blonken pretlichtjes want ze vond die taal toch zo grappig. Het duurde niet lang of ze begon al wat te begrijpen en ze wist soms of ze over haar spraken of over iets anders. Als Afi alleen was, deed ze de misi’s na: nu eens was de grote misi en dan weer de kleine misi. Alle woorden die ze had gehoord, probeerde ze na te zeggen.

Soms gingen de grote en kleine misi naast elkaar zitten en dan moest de kleine misi kijken in iets wat ze ‘boek’ noemden en vaak met een stokje op dat grijze ding figuurtjes maken. Het gebeurde ook wel dat de grote misi heel streng en hard sprak; de kleine misi keek dan verdrietig en ging zuchtend weer met het boek verder. Maar eens spraken die twee misi’s heel hard en boos tegen elkaar en de kleine misi smeet het boek ver weg, stampte met haar voeten op de grond en liep met een rood gezicht de kamer uit. Afi was toen zachtjes naar de achtertrap gelopen en was op de onderste tree gaan zitten. Ze had stilletjes in zichzelf de woorden van die twee herhaald en hoewel ze niet begreep wat er gezegd was, wist ze toch wel dat die twee boos waren. Pas veel later was de kleine misi haar komen roepen en toen deden zij en de grote misi alsof er niets aan de hand was.

Op een ochtend zat misi Catharina aan een tafeltje en had om een glas water gevraagd. Toen Afi het glaasje op tafel zette, keek de misi haar aan en vroeg: ‘Omeni yari yu habi?’29 Afi begreep er niets van. Wat vroeg de misi haar nu. Bevreesd schudde ze haar hoofd. Was dat iets dat ze moest weten en kreeg ze nu straf?

Maar misi Graman die ook in de kamer was, zei: ‘Ach Catharina, dat weet zo’n kind toch niet!’

‘Negers hebben toch ook een leeftijd. Worden ze dan niet jarig?’ vroeg misi Catharina, waarop misi Graman ongeduldig zei: ‘Natuurlijk wel, maar daar hebben zulke schepsels toch geen weet van. Kom, neem je boek nu en laat het slavinnetje haar werk doen.’

‘Kunnen ze dan niet denken?’ vroeg misi Catharina weer, ‘ze moeten toch wel denken, anders zouden ze niet kunnen werken, want dan zouden ze niets onthouden.’

‘Ze kunnen wel denken, maar niet zoals wij blanken, meer als dieren, zie je. Een paard dat voor de wagen gespannen wordt, kan toch ook de wagen trekken en hij kent de weg die hij altijd gaat. Je kan een hond toch ook kunstjes leren.’

‘Ja, dat is wel zo, maar dat is niet hetzelfde, want negers kunnen hele nieuwe dingen bedenken, kijk maar hoe ze huizen bouwen en boten maken en weet u nog hoe baas Yani bij ons thuis een oplossing bedacht voor een lekkage. Dat had vader zelf niet kunnen bedenken.’

‘Ja hoor. Sommigen die lang genoeg bij blanken vertoeven, kunnen aardig wat overnemen, maar over het algemeen heeft de neger het denkvermogen van een kind van acht jaar,’ antwoordde misi Graman.

‘Zou zij acht zijn?’ vroeg misi Catharina nu.

‘Zoiets ja of zeven of misschien is ze al negen, wat maakt het ook uit,’ antwoordde misi Graman schouderophalend, ‘maar genoeg nu, denk aan je les.’

Afi had niet alles verstaan, maar ze had wel begrepen waar het over ging en die avond vroeg ze aan haar moeder hoe oud ze was. Ma dacht lang na en zei toen: ‘Seybi yari’30 en ze nam Afi’s handen en telde met haar vingers tot zeven. Ze wees op het oudste broertje: ‘En abi fo’31 en wijzend op het kleine broertje: ‘En abi tu’32 ; vervolgens pakte ze weer Afi’s handen en telde op haar vingers: ‘Wan tu dri fo feyfi siksi seybi ayti neygi tin.’33

Ze besloot met: ‘Yu teri now!’34 en Afi probeerde; ze kwam niet ver, maar ma hielp en na drie keer kon ze het. Ze kon op haar vingers tellen van één tot tien. Ze telde toen haar tenen; ook tien. Ze telde alle voorwerpen in het hutje. Dat was mooi, ze kon tellen. Ze had nog willen vragen of het waar was dat alleen witte mensen konden denken en waarom zwarten eigenlijk meer als dieren waren, maar ma was al met iets anders bezig en Afi dacht dat haar moeder het misschien ook niet wist. Vanaf dat moment telde Afi alles; de bomen, de struiken, steentjes, takjes, in bigi oso de tafels en de stoelen, de voorwerpen op de tafels, de traptreden… dat gaf wel een probleem, want als ze tien treden had geteld, bleven er nog twee over, maar dan begon ze maar weer van voren af aan. Toen ze weer een keer alleen met misi Catharina op de voorgalerij was, waar de misi ingespannen figuurtjes maakte op dat grijze ding, zei Afi plotseling: ‘Misi, mi abi seybi yari.’35

‘Wat zeg je?’ vroeg misi Catharina. Zachtjes herhaalde Afi : ‘Mi abi seybi yari,’ want ze bedacht dat de misi misschien boos zou worden omdat ze zomaar tot haar gesproken had. Maar de misi werd niet boos; ze lachte en zei: ‘O, ben je zeven. Kan je dan tellen. Yu sabi teri?’36

‘Ja misi, ’zei Afi en snel liet ze volgen: ‘Wan tu dri fo feyfi siksi seybi ayti neygi tin!37

Lachend zei misi Catharina: ‘Dus je kan tellen! Wel, ik ben tien! Mi abi tin yari!’ Ze stak beide handen op. Afi lachte; ze wist dat de vingers van beide handen tien waren. ‘Als ik weer jarig ben, word ik elf,’ zei misi Catharina nu.

‘Elf?’ vroeg Afi verbaasd en nog eens ‘elf?’

Misi Catharina zei: ‘Tellen gaat nog verder dan tien, hoor. Yu kan teri moro. Luister maar: ‘Elf, twaalf, dertien, veertien, vijftien.’ Afi begreep het eerst niet, maar misi Catharina pakte haar lei en trok streepjes. ‘Kon dya’38 zei ze en ze wees op de streepjes. ‘Teri now.’39 Afi telde en stopte bij tien, misi Catharina wees één voor één op de rest van de streepjes en zei: ‘Elf, twaalf, dertien, veertien, vijftien.’ Toen begreep Afi het en herhaalde. ‘Goed zo!’ lachte de misi, ‘dan gaan we meteen door tot twintig.’

Even later kwam misi Graman naar buiten. ‘Mama, ze kan tellen!’ riep misi Catharina. ‘Afi, teri meki misi yere.’40 En Afi telde van één tot twintig. Ze haperde even bij veertien en achttien, maar misi Catharina hielp haar.

‘Zie je wel, negers kunnen best leren!’ zei misi Catharina.

‘Maar dat zei ik toch,’ zei misi Graman; ‘als ze in de nabijheid van ons zijn, kunnen ze aardig wat leren. Ga nu verder met je sommen Catharina en Afi yu go na bakasey aksi sisa Amba san yu mus du.’41

Vanaf die dag telde Afi elke dag voor misi Catharina, die het leuk vond en na een paar dagen zei: ‘Nu gaan we ook sommetjes maken. Omeni yu habi efu yu teki tu nanga ete tu?’42 ‘Fo,’ antwoordde Afi prompt.

‘Dri nanga dri43.’ ‘Siksi,’ riep Afi en zo gingen ze door. Afi wist het antwoord op alle vragen van de misi. Ze oefende de hele dag. Na een poosje leerde de misi haar tellen tot dertig en zei toen: ‘Als je tot twintig kan tellen en sommetjes maken, kan je alle sommen maken Afi. Wacht ik zal je ook leren cijfers maken. Kom hier. Kijk maar en ze maakte cijfers van één tot tien. Het kind keek geïnteresseerd toe.

‘Nu jij,’ zei misi Catharina. Afi begreep dat niet. Misi Catharina keek even om en toen het duidelijk was dat er verder niemand in de buurt was, gaf ze griffel en lei aan Afi en commandeerde: ‘Yu meki!’44 Ingespannen, met het puntje van de tong uit haar mond maakte Afi de figuurtjes na. Toen misi Catharina voetstappen hoorde, pakte ze vlug de lei en griffel van Afi af en deed alsof ze zelf aldoor op haar lei had gewerkt. De volgende dag mocht Afi weer cijfertjes op de lei maken en de dag daarop weer. Ondertussen oefende Afi uit zichzelf, met een stokje in het zand. Ze kon alle cijfers maken en ze telde de hele dag.

Afi had begrepen dat de misi’s en de masra van Foto kwamen en ook weer weg zouden gaan. Zij hoopte dat ze nog lang niet weggingen, want het leven was best leuk en spannend op deze manier.

Op een ochtend hoorden alle mensen uit het slavendorp dat zij naar bigi oso moesten gaan.

De nieuwe masra en de misi en misi Catharina zaten op de achtergalerij. De oude masra stond en riep hardop dat iedereen moest luisteren. Hij zei dat de plaats waar ze woonden nu van masra Graman en misi Graman was; het was een suikerplantage en heette ‘Berg en Dal.’

Iedereen moest dat een paar keer nazeggen: Berg en Dal! Alle zwarten waren daar om te werken op de velden, enkele mannen en vrouwen bij de pers en weer anderen in het kookhuis. Als ze heel goed werkten en de plantage veel en goede suiker maakte, zouden zij het ook goed hebben. Ze kregen eten en pagni’s en ze zouden heel vaak een vrije dag hebben zodat ze ook op hun eigen kostgrondje konden werken. Het zou voor hen een goed leven zijn als ze gehoorzaam en ijverig waren.

Daarna was masra Graman opgestaan en had geroepen dat alle mannen en vrouwen een beetje dram kregen en alle kinderen kenwatra45. Het was een bijzondere dag, want iedereen kreeg een naam. De oude masra riep vervolgens alle mannen één voor één naar voren.

‘Harki bun,’ zei masra tegen Kofi : ‘Yu a no Kofi, ma yu na Apollo’46 en tegen Kwame, zei hij: ‘Yu a no Kwame moro, ma yu na Ceasar.’47

Iedere man moest zijn nieuwe naam zeker vijf keer herhalen. Er volgden namen als Darius, Aristoteles, Socrates, Julius, Brutus, Jupiter. De oude masra schreef alles in een groot boek.

Het was steeds weer misi Graman die zei welke naam er gegeven werd. Niemand begreep waarom dit gebeurde, maar iedereen moest wel zeggen: ‘Tagni misi, tagni masra.’48

Daarna was de beurt aan de vrouwen, die kregen namen als Cleopatra, Ophelia, Clarissa, Diana. Ook elke vrouw moest haar nieuwe naam zeker vijf keer herhalen. Tegen Afi’s ma die Adyuba heette, zei misi Graman ‘Minerva’ en de oude masra herhaalde ‘Yu na Minerva. ‘Minerva iya, tangi masra,’ zei Afi’s moeder gedwee, terwijl ze het baby’tje dat net twee weken oud was in haar armen wiegde. ‘Da fa en nen?’49 vroeg Afi’s moeder terwijl ze de misi de baby voorhield. Misi Graman keek naar misi Catharina en die riep ‘Lotje’! waarop misi Graman lachend zei: ‘A misi taki Lotje; a pikin nen Lotje.’50

‘Tagni misi, na Lotje ya,’ zei Afi’s moeder en Afi lachte hardop. Ze vond dat best een leuke naam.

Daarna waren de kinderen aan de beurt. Ook die kregen allemaal nieuwe namen. Er waren ook namen bij als: Petje, Ventje, Trui, Marie, Judith, Bathseba. Toen het Afi’s beurt was om naar voren te komen, zei de grote misi lachend iets tegen misi Catharina.

Die lachte ook en klapte in de handen: ‘Ja, ja!’

De misi pakte Afi’s handje en zei plechtig: ‘Yu a no Afi moro, yu na Zenobia. Yu yere: Zenobia.’51 Misi Catharina riep lachend: ‘Zeg het dan, taki no: Zenobia!’

Afi probeerde het te zeggen: ‘Ze… Ze… Zeno… Zenobia.’

‘Zenobia!’ riep misi Catharina en Afi herhaalde ‘Zenobia.’

‘Ete wan leysi, nog eens,’ riep misi Catharina.

‘Zenobia,’ zei Afi. ‘Zenobia.’ Toen begon ze te lachen. Ze zei nog eens: ‘Zenobia.’ Dat was toch veel en veel mooier dan Afi. Ja hoor, zij wilde best Zenobia heten. Ze zou voortaan Zenobia heten. Ze schaterde het uit: ‘Iya, mi na Zenobia, Zenobia!’

‘Fa yu nen?’52 riep misi Catharina haar achterna terwijl ze terugliep en Afi draaide zich om en riep: ‘Zenobia misi, mi na Zenobia!’

Afi vond het prachtig, heerlijk, wat een mooie naam: Zenobia! Er waren zoveel Afi’s, maar niemand, nee niemand heette Zenobia. Ze zei haar nieuwe naam keer op keer: Zenobia! Ze zong het: Zenobia! Ze liet de naam in haar mond rollen, in haar keel gorgelen, van haar tong afglijden, tegen haar wangen kaatsen: Zenobia! Zenobia! Zenobia! Haar naam was voortaan Zenobia. Afi was Zenobia geworden.

Nooit meer noemde ze zichzelf Afi. Als ma of één van de broertjes Afi durfde zeggen, riep ze meteen: ‘No kari mi Afi; mi na Zenobia!’53

De familie bleef twee maanden op Berg en Dal. Nog voor hun vertrek kon Zenobia ervaren dat in bigi oso werken ook een pijnlijke kant had. Ze kreeg haar eerste zweepslag. Ze had niet goed uitgekeken en was tegen een tafeltje gelopen. Op dat tafeltje stonden een kop en schotel waaruit misi Catharina had gedronken. Rinkelend vielen die op de vloer en het kopje was stuk.

‘Kijk toch uit meid,’ zei misi Graman boos en meteen pakte ze de platte stok die het venster openhield en gaf Zenobia een venijnige striem op de arm: ‘Haal schuier en blad en bezem de scherven op,’ beval ze: ‘Tra leysi m’o meki basya fon yu wan bun fon fon.’54

Toen Zenobia een poosje later met tranen in de ogen aan haar ma in de kukru haar arm liet zien, scheelde het niet veel of ze kreeg van ma ook een klap. ‘No broko den bakra sani. Yu musu luku pe y’e waka!’55 zei ma boos, maar daarna wreef ze een beetje olie op het armpje en zei zachtjes: ‘Disi na katibo mi pikin, na so!’56

In die twee maanden had Zenobia heel wat geleerd: tellen en cijfers maken, allerlei werkjes doen, hoe je moest praten, wat allemaal moest en wat beslist niet mocht. Er was nog veel wat ze niet begreep. Waarom bedekten die bakra’s hun lijf met zoveel lappen? Nooit had een bakra die lappen uitgedaan om te baden in de rivier. Moesten witten dan geen bad nemen zoals alle zwarten elke dag deden? Hadden die bakra’s misschien een ander lijf? Nog iets was heel vreemd. Soms zaten die bakra’s bij elkaar en dan zongen ze liederen. Geen vrolijke liederen waarop je kon dansen; nee, heel treurige liederen alsof ze verdrietig waren en ergens pijn hadden. Dat gebeurde op de dag die ze ‘sonde’57 noemden. Waarom deden ze dat? Maar bij al die nieuwe, vreemde en pijnlijke dingen die ze had gezien en die waren gebeurd, was er wel iets moois vond ze; dat was haar naam: ze was geen Afi meer was, maar Zenobia.

Op de dag van vertrek van de bakra’s liep het kind met een zware mand die ze met beide handen moest vasthouden, mee naar de boot toen de reizigers aan boord gingen. Misi Catharina zei: ‘Dag Zenobia! W’e gwe, ma w’o kon baka.’58

1. oudere vrouw die zorgt voor de kinderen terwijl de moeders op het veld werken.

2. omslagdoek.

3. groot huis.

4. keuken.

5. platte schuit.

6. meester, ook meneer, aanspreekwoord voor blanke man.

7. Pas op voor de blanken.

8. ze moet met me mee.

9. citrusvrucht die wordt verwerkt in sappen en gerechten, maar ook wordt gebruikt voor de schoonmaak en bij behandeling van uitslag of eczeem.

10. droge tijd.

11. stad (oorspronkelijke betekenis is Fort. Fort Zeelandia is bij Paramaribo. In de loop van de tijd is de betekenis geworden stad; elke stad is nu in het Sranan een foto).

12. Nee, jouw vader is bij de weglopers.

13. Als je iets wegneemt, zal de meester je slaan totdat je er dood bij neervalt.

14. Kijk hier.

15. Zit hier.

16. Kind, kom hier.

17. Groet dan.

18. zeg, dag misi.

19. hoe heet je kind.

20. loopjongen (jongen die altijd bij de meester moet zijn om van alles voor hem te doen).

21. Sla je ogen neer.

22. zwarte opzichter (zelf ook slaaf).

23. rum.

24. Wat doen ze.

25. Ze bidden.

26. Hun god.

27. Waar is die god?

28. Hou je mond, ik weet het niet.

29. Hoe oud ben je?

30. Zeven jaar.

31. Hij is vier.

32. Hij is twee.

33. Een twee drie vier vijf zes zeven acht negen tien.

34. Tel jij nu.

35. Misi, ik ben zeven jaar.

36. Kan je tellen?

37. Een twee drie vier vijf zes zeven acht negen tien.

38. Kom hier.

39. Tel nu.

40. Afi tel dat misi kan horen.

41. Afi, ga naar achteren en vraag aan sisa Amba wat je moet doen.

42. Hoeveel krijg je als je twee en twee bij elkaar doet.

43. Drie en drie.

44. Doe jij.

45. suikerrietsap.

46. Je bent geen Kofi meer, maar je bent Apollo.

47. Je bent geen Kwame meer, je bent nu Ceasar.

48. Dank u mevrouw, dank u meester.

49. En hoe heet zij dan?

50. De misi heeft gezegd Lotje, het kind heet Lotje.

51. Je bent geen Afi meer, je bent Zenobia. Hoor je:

52. hoe heet je?

53. Noem me geen Afi, ik ben Zenobia.

54. De volgende keer laat ik de basya je een flink pak slaag geven.

55. Maak de spullen van de bakra niet stuk. Je moet uitkijken.

56. Dit is slavernij mijn kind, zo is het.

57. zondag.

58. We gaan weg, maar we komen terug.

ZENOBIA

Het duurde maanden voordat de familie terugkwam. Al die tijd bleven de ramen en deuren van bigi oso dicht. De andere witte masra die wel op de plantage was, woonde nu in het kleinere huis. Er kwamen meer gebouwen en er kwamen ook meer zwarte mensen. Zenobia wist niet waar die vandaan kwamen maar soms kwam er een boot en daaruit stapten dan mensen die aan een touw aan elkaar vastzaten. Die werden naar het slavendorp gebracht en na een poosje werkten ze net als de anderen op het veld. ‘Sotuwatranegre,’1 zei nene May, maar Zenobia wist niet wat dat betekende. Ze zag die nieuwen niet zo vaak want haar moeder ging niet meer naar het veld; ze kookte het eten van de masra en ze maakte het huis schoon. Zenobia moest dikwijls helpen. Ze telde bij alles wat ze deed en zodra ze de kans had, schreef ze ijverig cijfers met een stokje in het zand.

Toen de bakra’s terugkwamen op de plantage, zag Zenobia meteen dat misi Graman een kind zou krijgen. Ze had een grote buik en ze lag heel vaak op een bank of in een hangmat op de voorgalerij. Ook zei ze niet meer zo dikwijls aan misi Catharina dat ze met haar lessen bezig moest zijn en Zenobia dacht dat die kleine misi zich soms wel verveelde. Ze liep landerig door het huis, mopperde over alles of zat stil voor zich uit te kijken. Soms keek ze in een boek. Zenobia vond een boek maar iets vreemds; kleine zwarte figuurtjes op een wit blad; die witte mensen keken er lang naar en sloegen dan een blad om. Wat zagen ze toch daar? Misi Catharina sprak vaak met Zenobia en vroeg haar van alles. Hoe ging het met haar zusje Lotje? Wat deden haar broertjes? Speelde ze wel eens met andere kinderen? Zenobia keek dikwijls toe hoe de misi van die rare figuurtjes maakte op dat grijze ding en op een dag zei de misi: ‘Wil je weten wat dit is? Kijk, hier staat Zenobia,’ en ze wees op grijze streepjes. Zenobia schudde het hoofd. Toen zei misi Catharina: ‘Na skrifi, m’e skrifi. Mi skrifi yu nen, Zenobia.2 Dit zijn letters. Weet je wat? Ik ga je letters leren schrijven.’ Ze pakte het boek en zei: ‘Kijk, dit is een boek en hier staan allemaal woorden. Letters maken samen een woord. We beginnen gewoon met het alfabet. Kijk, dit is een a, dit is een b…’ Zo leerde ze Zenobia letters; ze moest ze eerst herkennen en daarna leerde ze schrijven. De misi zei elke keer een letter voor, Zenobia moest die herhalen en mocht daarna met de griffel op de lei schrijven en de misi liet zien hoe die letters in het boek eruit zagen. Na een paar dagen kon het kind kleine woordjes schrijven en haar naam en uit het boek kon ze al een paar woorden lezen. Maar als ze voetstappen hoorden, nam misi Catharina vlug de griffel uit Zenobia’s hand en legde de vinger op de lippen. ‘Niets zeggen hoor,’ fluisterde ze. Zenobia oefende ijverig en schreef woordjes met een stokje in het zand.

Er kwamen soms misi’s en masra’s op bezoek van andere plantages en twee keer gingen alle bakra’s weg met de boot en bleven twee dagen weg. Op zo’n dag moest Zenobia Hendrika helpen met het dweilen van de vloer. Ze zag het boek op de bank liggen. Ze pakte het op en keek erin. Ze kon bijna alle woorden lezen, maar veel van die woorden kende ze niet. Toch zei ze de woorden hardop en wanneer de misi’s met elkaar spraken, herkende ze een paar van die woorden.

Op een dag gebeurde er iets bijzonders. Het was op sonde, want dan werkten de mensen uit het dorp niet op het veld en ook niet in het kookhuis of andere werkplaatsen. Alle bakra’s waren na het ontbijt met de boot vertrokken, Zenobia had Flora geholpen met de ontbijttafel afdekken en daarna moest ze de vloer van de kamer met een natte dweil vegen. Toen ze klaar was, zei sisa Amba: ‘Yu kan go na dorosey; go yepi yu ma na kukru.’3 Zenobia ging naar buiten, ze zag bij het kookhuis heel wat mensen. Daar gebeurde vast iets. Ze ging dus niet naar de kukru, maar liep in de richting van het kookhuis, maar nog voordat ze daar was, hoorde ze iemand hard schreeuwen en jammeren. Ze schrok, wilde eigenlijk wegrennen, maar door nieuwsgierigheid gedreven ging ze toch naar de loods. Weer hoorde ze gejammer. Ze werd bang, wilde teruggaan, maar sloop toch dichterbij en verschool zich achter de suikerpers zodat zij niet gezien kon worden. Van daaruit keek ze wat er gebeurde. Ze zag hoe twee basya’s uit een groep mensen die voor hun stond telkens één naar voren trokken en stevig vasthielden. Een andere basya hield wat in vuur en zette dan iets als een stok op de blote rug van degene die vastgehouden werd. Zenobia begreep dat dat ding gloeiend heet moest zijn, want wie dat kreeg, brulde vreselijk. Een tienermeisje dat werd vastgehouden spuugde een basya in het gezicht en kreeg van de opzichter meteen twee zweepslagen. Een zwangere jonge vrouw viel flauw en lag languit op de grond; een basya gooide een kalebas water in haar gezicht. Zenobia hield haar hand voor haar mond om het zelf niet uit te schreeuwen van angst en ontzetting. Toen ze iets rook, dat volgens haar geschroeid vlees was, sloop ze weg en rende naar de kukru. Daar waren Flora en een andere vrouw, die zeiden dat haar moeder al naar huis was. Ze rende naar het slavendorp en bij hun hutje riep ze bevend: ‘Ma, ma a basya e bron. Sma e bron.’4

‘Iya, na sowtuwatra nengre e bron tide,’5 zei ma.

Zenobia riep: ‘Fu san hede? San de du?6

‘Den no du noti. No bari so pikin, na so bakra e bron katibo,’7 zei ma.

‘Ma… ma fu…,’ stamelde Zenobia. Ma antwoordde niet meer, ze draaide zich om en wees met de ene hand naar haar rug: ‘Luku dya!’8 Zenobia zag het litteken op haar moeders rug. Ze had het zo vaak gezien, maar ze had zich nooit afgevraagd hoe dat kwam.

‘Na bron den ben bron ma tu?’9 vroeg ze.

‘Iya, bakra e bron ala nengre,’10 zei ma.

‘Ma fu sanhede dan?’11 riep Zenobia uit.

Ma haalde de schouders op ‘mi no sabi. Na so,’12 zei ze gelaten.

‘Oten den ben bron ma?’13 vroeg Zenobia nu zachtjes.

‘Langa ten keba; mi no ben kis yu ete,’14 antwoordde ma en ze liet erop volgen: ‘Ala negre e bron; yu sref’ o bron wan dey, pikin. Katibo tan so.’15 Zenobia zei niets meer; ze liep weg van het hutje en ging een eindje verder onder een boom zitten. Met haar hoofd op haar knieën keek ze voor zich uit. Ze had heel wat om over na te denken. Er was zoveel wat ze niet begreep.

Er gebeurde genoeg op Berg en Dal. Zo kwam een grote pondo met dieren: koeien, paarden, geiten, schapen. De pondo meerde aan en alle grote kinderen renden naar de waterkant en keken vol verbazing toe, want niemand had ooit eerder zulke grote dieren gezien. Twee jongens die even oud waren als Zenobia waren heel trots, want de een moest voortaan Dani in de stal helpen en de andere mocht helpen de schapen naar een weiland tegen de berghelling te brengen.

De witte mensen bleven deze keer niet lang; de misi wilde terug naar Foto. Op de ochtend van hun vertrek, zag Zenobia de lei van misi Catharina op de vloer liggen. Ze raapte hem op en zag dat er een stuk uit was. Zenobia schrok toen ze het zag en zei: ‘Misi luku.’16

‘O ja, na mi broko en,’17 zei misi Catharina. ‘Ik wilde hem inpakken, maar het ding viel uit mijn hand en was stuk. Het is niet goed meer. Gooi maar weg Zenobia, yu kan trowe.’

‘Iya misi,’ zei Zenobia, maar in zichzelf juichte ze. Ze zou dit niet weggooien want nu had ze een lei waarop ze kon oefenen en toen de mensen vertrokken waren, vond ze in een tafella een paar stukjes griffel die ze met de lei verstopte tussen de wortels van een grote boom en daarna bedekte met droge bladeren. Ze schreef bijna elke dag.

Het duurde daarna lang voordat de witte mensen terugkwamen. Zenobia was al negen jaar toen ze zag dat op een dag de ramen en deuren van bigi oso opengingen. Weer moest ze met haar moeder naar het huis en vloeren en muren met zuuroranjes inwrijven, moest ze op handen en knieën over de vloer gaan en weer zei ma dat ze niets moest aanraken en zeker niets moest stukmaken. Maar nu wist Zenobia dat dit allemaal de voorbode was van de komst van masra Graman, misi Graman en misi Catharina. Inderdaad kwamen ze, maar toch was het anders, want er kwamen nog meer witte mensen. Er was een jonge masra, die masra Of’cier was; hij ging in het kleinere huis naast dat van de oude masra wonen. Behalve misi Graman en misi Catharina kwamen er nog twee andere bakra misi’s; een oude en een jonge. De oude misi heette misi Anna en de jonge misi heette misi Francine. Zij zag er net zo uit als misi Catharina, alleen had ze geen gele haren maar bruine. Misi Catharina was nu groter, bijna als een vrouw. Ze droeg kleren als een bigi misi en haar gele haren wapperden ook niet meer in de wind, maar waren opgestoken onder een muts. Ze zag Zenobia nauwelijks, alleen maar om een bevel of opdracht te geven: ‘Haal een glas zuurwater! Er zijn muskieten, waai ze weg! Breng mijn laarsjes!’ En hoewel Zenobia popelde om te laten zien hoe goed ze kon schrijven en lezen en om te laten zien hoe mooi ze cijfers kon maken, werd daarover geen woord gerept.

Maar er was iets speciaals: een kindje! Het dochtertje van misi Graman; een klein meisje met hele zachte blonde haartjes op een bijna kaal hoofdje. Ze kon wel zitten en kruipen, maar kon nog niet lopen en ze had zes kleine tandjes (Zenobia had die meteen al geteld). Misi Johanna heette het kleintje. Zenobia vond het heel grappig dat het kind kleine jurkjes aankreeg. Elke dag een ander jurkje; er was een hele mand vol van die jurkjes en als er eentje vuil was, moest Zenobia dat bij de wasvrouw brengen. Na een paar dagen werd het haar taak om de hele dag voor het kindje te zorgen en met haar bezig te zijn. Ze vond het heerlijk om dat te doen; ze zong zelfgemaakte liedjes, leerde het in de handjes klappen, voerde haar, wiegde het in slaap en het duurde niet lang of het kindje lachte blij en stak de armpjes naar Zenobia uit, zodra ze haar zag. Misi Graman was zeer ingenomen met Zenobia die zo goed voor het kindje zorgde. Ze vertelde aan misi Anna dat ze zo getobd hadden met het eten van het kleintje. Vanaf de geboorte had haar kind een goede min gehad. Dat was Clara, die zelf toen een kindje van bijna een jaar had. Maar twee maanden geleden werd Clara’s kindje ziek en overleed en de verdrietige moeder werd na twee weken zelf ook ziek en stierf. De kleine Johanna miste haar heel erg en miste natuurlijk haar voeding. Er was geen andere min en misi Graman vond het ook nodig dat het kind toen pap ging eten, maar het kostte heel wat moeite om bij haar een paar lepeltjes pap naar binnen te krijgen. En kijk eens hoe prettig Zenobia haar nu hapjes wist te geven. Die arme Clara was volgens de misi van verdriet gestorven. ‘Ze zullen toch ook wel gevoelens hebben,’ besloot de misi haar verhaal. Misi Anna was het met haar eens en merkte op dat grotere dieren zoals paarden en koeien toch ook wel moederlijke gevoelens kenden.

Misi Catharina en misi Francine zaten de hele dag met elkaar te praten, soms te fluisteren, lachen en giechelen. De familie zou lang op Berg en Dal blijven, want masra Graman wilde zelf alles goed controleren. Hij ging wel eens in het kookhuis kijken en een enkele keer naar het veld, maar meestal zat hij op de voorgalerij met de andere masra’s te praten en te kaarten en Felix moest steeds glazen volschenken en pijpen schoonmaken en stoppen.

Soms gingen de bakra’s voor een paar dagen naar een andere plantage, een enkele keer gingen de andere misi’s weg maar bleef misi Graman alleen achter, ging kijken in de gebouwen, schreef in de boeken, liet masra Officier komen en sprak lang met hem, maar keek praktisch nooit om naar de kleine misi Johanna. Die was de hele dag met Zenobia, die haar op de arm ronddroeg, met haar speelde en in slaap wiegde. Een enkele keer kwamen er andere bakra’s met een boot en bleven soms overnachten.

Op een dag werd de kleine misi Johanna ziek; ze wilde ’s morgens al niet eten, haar gezichtje zag rood, ze had koorts en huilde klagend. Zenobia wiegde het kindje in haar armen, ze probeerde het pap te voeren, maar het kindje wilde niets eten. De koorts werd steeds hoger; ’s middags huilde het kind niet meer, maar lag stil te hijgen en gaf af en toe een snikje. Alle vrouwen stonden eromheen. Misi Graman keek ernstig bezorgd en toen het kind na een kort snikje een hele tijd doodstil bleef, zei de misi bijna huilend en handenwringend: ‘Dit gaat niet goed. Wat kunnen we doen? Wat moet ik doen?’

Zenobia was naar buiten gelopen, ze haalde een emmer koel water uit de put, ze liep langs de bakra’s die toekeken en zonder iets te zeggen, deed ze een lap in het water en legde die koele lap op het hoofdje van het kind. Vervolgens trok ze het jurkje uit, maakte dat nat en wikkelde dat om het gloeiende lichaampje. Zodra de lap of het jurkje warm werd, deed ze die weer in het koele water en legde die op hoofd en lichaam van het kind. Ze deed wat ze haar moeder had zien doen, wanneer een van de kleintjes thuis koorts had: hoofdje en lichaam koel maken. Zenobia voerde het kind ook lepeltjes afgekoeld gekookt water, eerst wilde het kind niet, maar na een poosje slikte ze toch. Sisa Amba die erbij stond, zei: ‘Dat bun, meki a du.’18 De volwassenen lieten Zenobia begaan en misi Graman constateerde na een paar uur opgelucht, dat de koorts veel minder was. Toen het donker werd, zei misi Graman dat Zenobia die avond niet met haar moeder kon meegaan, ze moest in bigi oso blijven om voor misi Johanna te zorgen. Zenobia sliep op de vloer naast het ledikantje, stond een paar keer op, deed koude lappen op het hoofdje en voerde de baby lepeltjes water.

Het kindje werd beter en wilde na een dag weer eten en drinken, maar enkele dagen later was masra Graman erg ziek. Zenobia zag hem de hele dag niet, maar ze hoorde de mensen zachtjes praten en ze zag hoe misi Graman en sisa Amba aldoor de kamer van masra Graman binnen gingen. Felix zat op de voer naast de deur van de kamer.

Felix, masra Gramans futuboy was nu een jaar of zestien. Hij zag eruit als zijn moeder, sisa Amba; niet zwart, maar bruin, geen kroeshaar maar dikke zwarte krullen die op zijn hoofd op en neer dansten wanneer hij rende. Iedereen hield van Felix en vond hem mooi. Als Hendrika of Flora hem zochten voor een opdracht, zeiden ze: ‘Pe a moy boy de?’19 Als Felix lachte, kwam er een twinkeling in zijn ogen en zag je een rij hagelwitte tanden; hij lachte vaak want hij was meestal vrolijk, maar vandaag niet. Hij zat met zijn hoofd gebogen en hoopte dat men hem nodig had. Maar dat was niet zo, de misi’s keken niet naar hem, ook zijn moeder niet; ze gingen de kamer in en uit. Niemand lette meer op het kindje. Zenobia vroeg zich af hoe misi Johanna zou eten, maar gelukkig kwam sisa Amba even later een kommetje pap brengen en zei: ‘Luku en bun, a p’pa siki tumsi!’20

’s Avonds werd het ledikantje van het kind in de woonkamer geplaatst en sisa Amba zei tegen Zenobia: ‘Kanti don na en sey.’21 De volgende dag was masra Graman nog zieker; hij kreeg allerlei drankjes van sisa Amba en van de dresi mama22 uit het dorp maar het ging niet beter. De derde dag was hij er zo erg aan toe dat misi Graman handenwringend in het huis liep en iedereen fluisterend sprak. Toen was er opeens een zenuwachtig geloop in het huis. Alles werd ingepakt. Het leek wel alsof iedereen haast had, kisten en manden werden naar de waterkant gebracht. Zenobia moest het kindje op de arm nemen en op de voorgalerij wachten. Daar stond ze te kijken naar de mensen die af en aan naar de boot liepen. Masra Officier, Plato, de timmerman, Jupiter van het kookhuis, Felix en nog twee anderen gingen in de kamer van masra Graman en kwamen even later naar buiten met een baar waarop masra Graman lag. Ze gingen naar de waterkant en in de boot. Misi Graman volgde; op de galerij zei ze tegen Zenobia: ‘Kom schiet op. Waka kon.’ Zenobia begreep dat de mensen vertrokken. Ze liep achter misi Graman en verwachtte niet anders dan dat iemand het kindje van haar zou overnemen, maar dat gebeurde niet. Sisa Amba zei: ‘Go na ini boto. Sidon! Hori na misi bun,’23 en toen realiseerde Zenobia zich dat ze met de boot meeging. Van schrik hield ze het kindje heel stevig vast. Moest ze mee in de boot? Waar ging ze heen? Waar was ma? Wat zou ma zeggen als ze hoorde dat haar kind zomaar weg was? Maar dat scheen niemand te interesseren, want er werd over haar moeder niets gezegd.

De boot vertrok; de mannen roeiden. In het kamertje dat op de boot gebouwd was, lag masra Graman op de baar; zijn ogen waren dicht maar soms zuchtte en kreunde hij. De misi’s zaten eromheen. Misi Graman keek heel bezorgd; af en toe zei ze iets tegen misi Anna. Zenobia hoorde misi Anna met misi Catharina praten: ‘Bij de Joden zijn er zeer kundige artsen,’ maar misi Catharina antwoordde niet en ook misi Francina keek stil voor zich uit. Buiten het kamertje zaten sisa Amba, Hendrika en Flora en ook Zenobia met het kindje op schoot. Sisa Amba haalde uit een mand een kommetje pap en Zenobia moest het kindje hapjes geven. Na een poosje sliep het kindje en sisa Amba zei tegen Zenobia dat ze voorzichtig moest lopen en in het kamertje zitten want de zon was te fel voor het kindje. De hele middag bleven de mannen roeien en gleed de boot over het water. Zenobia keek naar buiten. Groen, groen overal groen, aan beide kanten van de rivier; af en toe zag je een paar gebouwen. Het was al donker toen ze ergens aankwamen. De boot meerde aan bij een mooie steiger, maar je zag geen huizen. Een van de witte masra’s ging uit de boot gevolgd door enkele zwarte mannen. Na een poosje kwamen ze terug met nog drie witte mannen. Vreemde mannen vond Zenobia; ze hadden zwarte kleren aan en op hun hoofd een zwart rond doekje. Felix en de roeiers tilden de baar uit de boot en geholpen door de mannen in die zwarte kleren gingen ze langzaam met de baar een heuvel op. De vrouwen volgden, ook Zenobia met het kindje op de arm, maar sisa Amba nam het kind van haar over en zei: ‘Waka na mi fesi, luku bun pe y’e waka.’24

Ze kwamen in een groot dorp met veel bigi oso. Zenobia kon het niet zo goed zien, want het was ondertussen al heel donker. Ze gingen de trap op van een huis en op de galerij gaf sisa Amba het kindje weer aan Zenobia. Ze zag heel wat witte vrouwen, die allemaal door elkaar spraken. Eén wilde het kindje van Zenobia overnemen, maar misi Johanna begon meteen zo vreselijk te huilen, dat de vrouw vlug haar handen terugtrok. Sisa Amba bracht Zenobia door een kamer naar een achtergalerij, waar ze met het kind moest zitten wachten. Door de duisternis was er niet veel te zien en Zenobia vroeg zich af waar ze waren. Was dit misschien Foto? De mannen hadden masra Graman op de baar in een kamer gebracht en misi Graman was ook die kamer binnengegaan. Het kindje begon te jengelen; Zenobia suste. Eén van de vrouwen kwam kijken en vroeg waarom de kleine misi huilde. Zenobia zei: ‘A misi wani nyan.’25 Dat zei ze omdat ze zelf zo’n honger had. Even later kwam sisa Amba met een bordje waarop een geprakte gekookte rijpe banaan en een bekertje sinaasappelsap. Zenobia vroeg: ‘Sisa Amba, na foto dya no?’26 maar sisa Amba antwoordde: ‘Nono pikin, foto na wan langa pasi ete. Dya na dyu kondre.’27 Het zei Zenobia niets, want ze had nog nooit van ‘dyu kondre’28 gehoord. Ze voerde het kind. Na een paar hapjes lustte het kindje niet meer. Zenobia keek of er iemand in de buurt was en toen ze zag dat ze alleen was, hapte ze vlug zelf het restje op. Na een poosje kwam sisa Amba. Zenobia moest haar volgen; ze gingen een kamer binnen, waar een groot bed was. Misi Catharina en misi Francina lagen op het bed. Sisa Amba vouwde een grote doek in vieren en legde die op de grond. ‘Meki a misi didon, dan kanti didon na en sey,’29 zei ze en dat deed Zenobia. Het meisje zou graag iets willen eten, maar niemand scheen aan eten te denken en zo sliep ze in met een lege maag.

Ze dacht dat ze nog maar kort geslapen had, toen sisa Amba aan haar arm schudde met de woorden: ‘Wiki, wiki. Opo dan! Go na dorosey, dan yu go na kukru, aksi wan faya watra.’