Was wir noch zu sagen hätten

Net uit van Margriet Brandsma bij uitgeverij Conserve

Daar is de Muur – Verhalen over Berlijn

Eerder verschenen van dezelfde auteur:

Waar is de Muur? – Verhalen over Berlijn

Het mirakel Merkel – Hoe het meisje van Kohl de machtigste vrouw ter wereld werd

Vluchtcode Vlinder – Hoe de DDR miljarden verdiende aan de verkoop van gevangenen. Een verhaal over liefde, verraad en mensenhandel gebaseerd op ware gebeurtenissen

Margriet Brandsma

Was wir noch zu sagen hätten

Gesprekken met Duitsland-correspondenten

Voorwoord Jeroen Wollaars

Met foto’s van
Jeroen van Eijndhoven

Was wir noch zu sagen hätten van Margriet Brandsma met foto’s van Jeroen van Eijndhoven werd in opdracht van uitgeverij Conserve te Schoorl gezet door BeCo DTP-Productions te Epe in de Sabon corps 10/13 punts en gedrukt door drukkerij Bariet in Steenwijk.
Vormgeving omslag: borinka-en-shamrock.nl

1e druk februari-maart 2016

CIP-gegevens Koninklijke Bibliotheek, Den Haag

Brandsma, Margriet

Margriet Brandsma – Was wir noch zu sagen hatten – Gesprekken met Duitsland-correspondenten – Voorwoord Jeroen Wollaars – Met foto’s van Jeroen van Eijndhoven
Schoorl: Conserve
ISBN 978 90 5429 407 8
NUR: 321
Trefw: Duitsland-correspondenten, thema Boekenweek
2016

© 2016 Margriet Brandsma en uitgeverij Conserve

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, e-book, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
No part of this book may be reproduced in any form, by print, e-book, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from the publisher.

Inhoud

Wat vooraf nog te zeggen valt

Woord vooraf door Jeroen Wollaars

Ben Knapen

‘De vooroordelen over Duitsland herkende ik niet en dat heb ik ook opgeschreven’

Rob Meines

‘Mijn vader wilde nooit meer naar Duitsland maar wij 13-jarigen moesten het weer met elkaar in orde maken’

Willem Beusekamp

‘Twee, drie verhalen per dag was normaal in die beginjaren en ik werd nooit moe’

Philippe Remarque

‘Als je Duitsland goed leert kennen, moet je haast wel van het land gaan houden’

Wouter Meijer

‘Ik was wel een correspondent die zijn land probeerde te verkopen’

Jeroen Akkermans

‘We hebben hier een leider te pakken waar we ons beschermd door kunnen voelen’

Werkloosheid.

Terug naar Bleyen-Genschmar

De oorlog.

Verzoening met een omstreden monument

Patriottisme.

Het zomersprookje van 2006

Wat vooraf nog te zeggen valt

Duitsland, het land van Bach, Berlijn en van Bratwurst. Van Goethe, Brecht, Schiller en Böll. Van diepgeworteld voetbalsentiment en kuilen aan het strand. En van de Tweede Wereldoorlog.

Nee, ik verzin het niet zelf. Het stond in het persbericht waarin de CPNB, de organisatie voor de promotie van het Nederlandse boek, juni 2015 bekendmaakte dat Duitsland en de Duitse literatuur centraal zouden staan in de Boekenweek 2016. Gelukkig voegde de CPNB eraan toe dat ‘onze grote buur’ nog zoveel meer onderwerpen biedt om over te praten.

Dat doen vijf oud-correspondenten dan ook in Was wir noch zu sagen hätten, twee huidige Duitsland-correspondenten luiden de verhalen in en uit. Ze vertellen over hun fascinatie voor het land, over gevoeligheden tussen Nederland en Duitsland, over hun band met de Duitsers en over hoe het land is veranderd. En ja, ze vertellen ook over de Tweede Wereldoorlog omdat ze daar nu eenmaal niet omheen konden tijdens hun jaren in Duitsland. Ze kozen tot slot hun favoriete Duitse gedicht, lied of uitspraak.

De interviews bieden een blik op Duitsland door de bril van de Nederlandse correspondent vanaf eind jaren zeventig tot nu, van de RAF tot de NSU, van de beroepsverboden tot het vluchtelingenvraagstuk en van Helmut Schmidt tot Angela Merkel. Ben Knapen was vanaf eind jaren zeventig gedurende vijf jaar voor NRC Handelsblad en de NOS in Bonn gestationeerd, Rob Meines volgde hem op en bleef tot herfst 1989. Willem Beusekamp ging eind 1989 naar Duitsland als correspondent voor de Volkskrant, zijn collega Philippe Remarque nam het eind jaren negentig van hem over en bleef tot 2005 in Berlijn. Wouter Meijer was NOS-correspondent in Duitsland van 2008 tot 2015, Jeroen Akkermans van RTL Nieuws is correspondent in Berlijn tot op de dag van vandaag. Op mijn eigen correspondentschap (van medio 2002 tot 2011) blik ik terug in de vorm van een paar korte verhalen over onderwerpen die belangrijk waren in die periode. Jeroen Wollaars, de huidig Duitsland-correspondent voor de NOS schreef een inleiding op Was wir noch zu sagen hätten.

Rest mij om iedereen die aan dit boek heeft meegewerkt van harte te bedanken voor hun tijd en bijdrage, voor het graven in geheugens, voor de anekdotes en analyses, de verhalen en de verzen.

  Margriet Brandsma
  Amsterdam, december 2015

Woord vooraf

Door Jeroen Wollaars

Het is een frisse lentedag in 2015 als Duitsland me weer eens verrast. M’n verhuisdozen zijn net uitgepakt als langzaam duidelijk wordt dat er dit jaar onverwacht veel vluchtelingen naar Duitsland komen. Ik ben daarom op reportage in een dorpje onder Berlijn. In Waldstadt Wünsdorf, om precies te zijn: een oude Sovjet-kolonie op het Oost-Duitse platteland. Er is leegloop, leegstand en aan de rand van het dorp een gigantisch terrein vol verwaarloosde kazernes die je via een gat in een hek op eigen risico kan gaan bekijken (tip!). De Russische soldaten zijn hier pas in 1994 weggegaan, de langblijvers werden ‘krekels’ genoemd en lieten tussen mozaïeken van Lenin hun graffiti achter.

‘Micha! Gefeliciteerd met je verjaardag!’

‘Zenja en Kolja zijn krekels!’

Het zijn herinneringen aan een tijd dat hier vreemdelingen zaten. En die komen opnieuw. Want een deel van de gebouwen wordt ingericht om vluchtelingen op te vangen. Ik maak er een reportage over, omdat er in die dagen bijna elke dag een aanval is op asielzoekers of asielzoekerscentra. Gebeurtenissen die Merkel later zullen verleiden tot haar veel bekritiseerde besluit een andere kant van Duitsland te laten zien: die van de open armen, van juichen voor vluchtelingen, van Europese waarden die je niet zomaar overboord gooit. Maar van Willkommenskultur is naast de zwartgeblakerde muren van het asielzoekerscentrum niet veel te merken. Ook hier werd een neonazi opgepakt voor brandstichting.

Het doet me denken aan m’n eerste journalistieke bijbaantje.

In 1993 fiets ik elke ochtend met een blauwe fietstas m’n vaste route. Van de Wipmolen, naar de Walmolen, naar de Paltrokmolen. Hollandser wordt het niet in dat dorpje in het Groene Hart waar ik ben opgegroeid en elke ochtend m’n krantenwijk loop. Met een waterdichte walkman op m’n kop, met daarop het populairste ochtendprogramma van de Nederlandse radio: The Breakfast Club met Jeanne Kooijmans en Peter van Bruggen. Elke ochtend is er in dat programma een andere krantenjongen die mag voorlezen wat er op de voorpagina’s staat. En op dinsdagochtend ben ik dat.

Zo vertel ik op een dinsdag eind mei 1993 over een brandaanslag op een Turks gezin in Solingen. Vijf mensen komen daarbij om het leven. In de woorden van de toenmalige correspondent lees ik van de voorpagina voor: ‘De verdachte van de neonazistische aanslag, een 16-jarige jongen, wordt beschuldigd van vijfvoudige moord.’ De aanslag maakt veel los in Nederland. Jeanne Kooijmans en Peter van Bruggen waren zo verontwaardigd dat ze met hun programma de actie ‘Ik ben woedend’ begonnen. Ruim een miljoen Nederlanders stuurden Helmut Kohl een briefkaart: ‘Vijf onschuldige vrouwen en meisjes zijn levend verbrand, alleen maar omdat ze buitenlander zijn. Via deze briefkaart wil ik laten weten dat ik verbijsterd ben.’ En als vaste-krantenjongen-van-de-dinsdagochtend deed ik natuurlijk hard mee om mensen te enthousiasmeren voor deze hoogmis van misplaatste morele superioriteit.

Want dat was het. Terwijl in datzelfde jaar in eigen land de Centrum Democraten volgens de peilingen twaalf zetels in de wacht konden slepen, keken we liever verontwaardigd naar de Duitsers. Dáár stak extreemrechts de kop op! Opnieuw! Dáár dreigde het gevaar! Weer! Dáár moesten ze zich schamen!

En daar sta ik dus op die lentedag vorig jaar. Verslag te doen van vreemdelingenhaat in Duitsland. Was de geschiedenis zich aan het herhalen? Stonden wij Nederlanders daar opnieuw met het opgeheven vingertje? In eerste instantie verbaasd om zoveel vreemdelingenhaat, wat later moeiteloos omsloeg in verbijstering om Merkels politiek van de open armen? (Waarover een bekende Nederlandse politicus achter de schermen van een actualiteitenprogramma uitriep: ‘Dat mens is gek!’)

Ik besluit nog even het dorp in te gaan en ‘een voxpopje’ te halen bij de lokale bevolking. En die verrassen me dus. Het oudere echtpaar dat ik aanspreek zijn Sudeten-Duitsers. Zelf gevlucht na de Tweede Wereldoorlog, met 12 miljoen andere Heimatvertriebene. Ze zijn ‘natuurlijk’ voor de komst van vluchtelingen naar het dorpje. ‘Toen wij in nood waren zijn wij opgevangen, waarom zouden we dat nu niet ook voor anderen doen?’ Ik vertel ze over de briefkaartenactie, over onze verbazing over het geweld, onze verbazing over het donkere en het lichte Duitsland. Ze moeten lachen.

‘Maar jullie hebben niet zoveel geschiedenis meegemaakt in Nederland. Dat is misschien maar goed ook.’

(Jeroen Wollaars is sinds begin 2015 correspondent in Duitsland voor de NOS)

Ben Knapen (1951) begon in 1978 als correspondent in Duitsland voor NRC Handelsblad en de NOS. Hij bleef vijf jaar in Bonn. Knapen was daarna nog onder meer correspondent in de VS en hoofdredacteur van NRC Handelsblad. Na zijn journalistieke carrière werkte hij aan de Radboud Universiteit in Nijmegen als bijzonder hoogleraar media en kwaliteit en was hij lid van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid. Van 14 oktober 2010 tot 5 november 2012 was Knapen staatssecretaris van Buitenlandse Zaken in het eerste kabinet-Rutte. Sinds 9 juni 2015 is hij lid van de Eerste Kamer voor het CDA.

Hij heeft niet gesolliciteerd naar de baan van correspondent in Duitsland en zou ook niet op het idee gekomen zijn. Zijn hoofdredacteur André Spoor in 1978 wel. Die vond dat Ben Knapen, net een jaar in dienst bij NRC Handelsblad, best een tijdje naar Bonn kon verkassen. Vrijwilligers voor een correspondentschap in Duitsland waren er niet op de redactie: ‘Niemand wilde naar Duitsland, daar ging je als correspondent niet heen. Je ging naar Londen of Parijs, dat was mondain.’ Dus wees Spoor iemand aan en Ben Knapen was nog op een leeftijd dat hij dacht: als de hoofdredacteur het zegt, dan doen we dat. Spijt heeft hij van zijn volgzaamheid nooit gehad: ‘Duitsland ontdek je door lagen af te graven. Een leemlaag, een ertslaag, allerlei lagen zoals de geologie lagen kent. Die je ontdekt door de diepte in te gaan en daar ben je natuurlijk nooit mee klaar.’

‘De vooroordelen over Duitsland herkende ik niet en dat heb ik ook opgeschreven’

Eind jaren zeventig keken veel Nederlanders nog met grote argwaan naar West-Duitsland. De neonazipartij NPD kon er mee doen aan verkiezingen, regeringen van sociaaldemocraten en liberalen namen anti-terreurmaatregelen die volgens nogal wat mensen in Nederland in strijd waren met een democratische rechtsstaat. Het zogenoemde Radikalenerlass bijvoorbeeld riep fel protest op. Het moest aanhangers van extremistische partijen uit overheidsfuncties weren, maar in de praktijk was het, aldus de kritiek, een ondemocratisch beroepsverbod. Ben Knapen beaamt het voluit: ‘Toen ik naar Duitsland ging waren er in Nederland nog vrij veel mensen die moeite hadden met het land. Ze trokken één lijn van het nationaalsocialisme naar de Berufsverbote en riepen bij een enkele neonazi die in het nieuws kwam: zie je wel, zo kennen we die Duitsers weer.’

‘Open zenuwen’ noemt hij de onderwerpen waarbij hij nog zorgvuldiger op zijn woordgebruik moest letten dan anders. Als hij een lid van de Rote Armee Fraktion