Daar is de muur

Net uit van Margriet Brandsma bij uitgeverij Conserve

Was wir noch zu sagen hätten – Gesprekken met Duitslandcorrespondenten
Met foto’s van Jeroen van Eijndhoven – Voorwoord Jeroen Wollaars

Eerder verschenen van dezelfde auteur:

Waar is de Muur? –Verhalen over Berlijn

Het mirakel Merkel – Hoe het meisje van Kohl de machtigste vrouw ter wereld werd

Vluchtcode Vlinder – Hoe de DDR miljarden verdiende aan de verkoop van gevangenen. Een verhaal over liefde, verraad en mensenhandel gebaseerd op ware gebeurtenissen

Margriet Brandsma

Daar is de muur

Verhalen over Berlijn

Met foto’s van
Jeroen van Eijndhoven

U I T G E V E R I J   C O N S E R V E

Alle foto’s in dit boek zijn gemaakt door Jeroen van Eijndhoven en Margriet Brandsma. Uitgeverij Conserve heeft alles in het werk gesteld om contact op te nemen met andere rechthebbenden in verband met eventuele portretrechten. Wie meent daar recht op te hebben kan zich wenden tot uitgeverij Conserve.

CIP-gegevens Koninklijke Bibliotheek, Den Haag Brandsma, Margriet

Margriet Brandsma – Daar is de Muur – Verhalen over Berlijn –
Met foto’s van Jeroen van Eijndhoven
Schoorl: Conserve
ISBN 978 90 5429 219 7
NUR: 321
Trefw: hoofdstad Duitsland, toeristische trekpleister, thema Boekenweek 2016

©2016 Margriet Brandsma en uitgeverij Conserve

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, e-book, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, e-book, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from the publisher.

Inhoud

Woord vooraf

Hoofdstuk 1
Patatgeneratie

Hoofdstuk 2
Alles is waar en ook het tegendeel

City West mag niet meer klagen

Over rafelranden en gentrificatie

Lust auf Lichtenberg

Hoofdstuk 3
Geheimtipps

Tip Marjolijn Uitzinger –De bewogen geschiedenis van Hotel am Steinplatz

Tip Li Koelan – Stilte en bezinning in het hart van de stad

Tip Wouter Timmermans – Hij zocht de dood en vond onsterfelijkheid: het Kleistgrab

Tip Esther Bouma – Een onverwachte liefde in het bedaagde Tempelhof

Tip Jeroen Olthof – Een oase tussen een woud van flats

Een museum voor Moeder Aarde dat het hart van iedereen raakt

Hoofdstuk 4
Wonen aan de Karl-Marx Allee

Hoofdstuk 5
Typisch Berlijn – Hoe lang nog Memi

De verlaten ruimte

Een gouden kalf slacht je niet

Een jeugd in Makarenko

Dingen en de Gründerzeit

De groenste metropool voert een Bellodialoog

Hoofdstuk 6
Een idyllische legerplaats

Hoofdstuk 7
Het liefdesnest van Joseph Goebbels

Filmpark Babelsberg

Hoofdstuk 8
Wandelen en fietsen

Van Axel naar Alex

Een park bomvol geschiedenis

Een charmante wijk bij een beroemd slot

Van meer naar meer

9 Geraadpleegde bronnen

Woord vooraf

Ga een uurtje op de Washingtonplatz zitten en zie hoe het grote Berlijnse Hauptbahnhof honderden en nog eens honderden toeristen uitspuugt. Mensen die de stad voor het eerst bezoeken, pik je er eenvoudig uit. Ze kijken een beetje verdwaasd om zich heen, geïmponeerd door de ruimte en het enorme kantoor van bondskanselier Angela Merkel. Vanaf de Washingtonplatz kun je trouwens goed zien waarom Berlijners haar kantoor de wasmachine noemen. Mensen maken selfies met op de achtergrond het glazen spoorpaleis. De ene schoolklas na de andere betrekt het foeilelijke hotel Meininger pal naast het station, omdat het er nog zo goedkoop overnachten is. Rugzak uitpakken en de stad in: Party angesagt.

Zo’n 300.000 reizigers maken elke dag gebruik van het grote station en op sommige dagen lijkt het wel alsof inwoners van Berlijn er niet mogen komen, zo nadrukkelijk wordt het beeld bepaald door rolkoffers en rugzakken. Toeristen van jong tot oud hebben Berlijn ontdekt, ze hebben de Muur gevonden. Waar is de Muur? was de titel van mijn verhalenboek over Berlijn tien jaar geleden. De opvolger met nieuwe verhalen over de stad kon niet anders heten dan Daar is de Muur. Ook al staat er nog minder van de Muur overeind dan tien jaar geleden, rondom de restanten bij East Side Gallery en de Bernauer Strasse is het drukker dan ooit.

Tien jaar is een eeuwigheid voor een stad die elke week verandert en die nog elke dag bezig is zichzelf uit te vinden als metropool. In 2006 was Berlijn geen overdreven populaire bestemming voor een stedentrip. Het aantal toeristen dat de stad bezocht steeg weliswaar elk jaar, maar bleef in vergelijking met andere Europese hoofdsteden als Londen en Parijs behoorlijk achter. In 2006 ontving Berlijn zeven miljoen bezoekers. In 2015 waren dat er bijna twee keer zoveel. De verklaring daarvoor? Een opsomming van de aantrekkelijkheden van Berlijn ligt voor de hand. De spannende geschiedenis, het grote culturele aanbod, het uitgaansleven, de stad is goedkoop in vergelijking met andere Europese hoofdsteden. Allemaal waar, maar dat gold tien jaar geleden ook al. Toen was Berlijn zelfs nog veel goedkoper dan nu.

Maar nu is Berlijn geen geheime tip meer en daarin heeft onder meer het WK voetbal van 2006 een rol gespeeld. Duitsland presenteerde zich als een gastvrij en bij vlagen zelfs vrolijk land en Duitsers doorbraken het stereotype een humeurig en humorloos volk te zijn. Ze stonden er zelf ook van te kijken, wreven zich in de ogen en vroegen zich af: zijn wij dat? Duitsland kreeg uit alle hoeken van de wereld lof toegezwaaid voor de gastvrijheid en de organisatie van het toernooi en daar plukte Berlijn als speel- en finalestad veel vruchten van. De Fanmeile werd geboren. Duitsers stonden als haringen in een gloeiend hete ton samen met buitenlandse fans naar voetbalwedstrijden te kijken. De grote schermen opgesteld tussen Brandenburger Tor en Siegessäule trokken miljoenen bezoekers en zijn sindsdien vaste prik bij elk groot evenement. Nie wieder Pizza schreeuwde een jonge fan in mijn microfoon nadat Italië in een bloedstollende wedstrijd Duitsland uit het toernooi had geknikkerd. De teleurstelling op de Fanmeile was tastbaar op die late avond van de 4de juli in 2006, maar eigenlijk had Duitsland het WK al gewonnen. Het was een grootse image- en reclamecampagne voor Duitsland en de Duitsers, gadegeslagen door miljarden televisiekijkers. Die Welt zu Gast bei Freunden was het motto en zelden was een slogan toepasselijker dan die van het WK 2006 in Duitsland.

Opnieuw een bijzondere zomer

Negen jaar later breng ik opnieuw een bijzondere zomer door in Berlijn. Het glorieuze WK van 2006 loopt een smetje op als het verhaal opduikt dat Duitsland stemmen heeft gekocht om het toernooi binnen te hengelen. En alsof de duvel ermee speelt, ook het motto van 2006 keert terug: de wereld te gast bij vrienden. Nu slaat het op de honderdduizenden vluchtelingen die naar Duitsland komen en een bevolking aantreffen die hen overwegend gunstig gezind is. ‘De welkomstcultuur lijkt sterk op die van negen jaar geleden,’ schrijft de Berlijnse krant Der Tagesspiegel op 17 september 2015. ‘Dit land dat er altijd om bekend stond alles precies te willen regelen en risico’s te willen minimaliseren, gaat verfrissend rustig met deze ongeplande en grotendeels niet te plannen situatie om. Er wordt al gesproken over de “nieuwe Duitse gelatenheid” en de verwondering daarover is wereldwijd. Die gaat zo ver dat de Washington Post onze Bondskanselier als president van de VS wenst in plaats van iemand als Donald Trump,’ aldus Der Tagesspiegel. De trots druipt ervan af, het is altijd aandoenlijk te zien hoe belangrijk het voor Duitsers is wat anderen van ze vinden.

Drukte bij de Brandenburger Tor

Het Kanzleramt, het kantoor van Merkel bijgenaamd de wasmachine

De euforie houdt niet aan. Als de zomer voorbij is en de bladeren van de bomen vallen, keert het tij en vragen steeds meer mensen zich af of het land deze vluchtelingenstroom wel aankan. Dat ze in de zomer opnieuw hebben laten zien dat de wereld te gast kwam bij vrienden komt de Duitsers nu op kritiek te staan, een Britse politicoloog hoont zelfs dat het land zich als een hersenloze hippiestaat heeft gedragen. Mij valt in deze gedenkwaardige zomer en herfst op dat de registratie van vluchtelingen in Berlijn heel erg chaotisch verloopt, maar dat de opvang daarna redelijk is georganiseerd. En het gaat om nogal wat mensen. Berlijn (ruim 3,5 miljoen inwoners) verwacht, aldus de prognose begin december, dat in 2015 ruim 68.000 vluchtelingen naar de stad zijn gekomen, meer dan heel Nederland (bijna 17 miljoen inwoners) in hetzelfde jaar te verwerken kreeg. Nog een opvallend aspect: burgemeester Müller van de Duitse hoofdstad zegt vol trots dat Berlijn de vluchtelingen in financieel opzicht aankan: ‘Investeringen in scholen en infrastructuur zullen niet lijden onder de kosten die de vluchtelingencrisis met zich meebrengt.’ Berlijn, de arme stad met de torenhoge schulden zoals ik die kende, de stad die volgens de voorganger van Müller moest bezuinigen tot het piepte en kraakte, heeft nu de ruimte om onverwachte rekeningen te betalen zonder dat belastingverhogingen of bezuinigingen noodzakelijk zijn. Dat is, het moge duidelijk zijn, mede dankzij het toerisme dat zo op gang is gekomen de laatste jaren.

Gentrificatie en de Bellodialoog

Van 2002 tot 2011 woonde ik in Berlijn. Nadat mijn correspondentschap voor de NOS eindigde en ik terug naar Nederland ging, kwam ik er nog talloze malen op bezoek. Tien jaar na Waar is de Muur? heb ik me weer een tijdje in de stad gevestigd om Daar is de Muur te schrijven. Ik ging terug naar plaatsen van tien jaar geleden en verdiepte me in zaken als gentrificatie en de Bellodialoog. Met een vijftal Nederlanders die in Berlijn wonen en werken, sprak ik over hun liefde voor de stad en ik vroeg ze om een tip. En ik wandelde uren en dagenlang door de wijken van de stad, want Berlijn laat zich te voet het best ontrafelen.

Mijn waarnemingen heb ik vastgelegd in dit boek. Het is geen reisgids met tips over het lekkerste ijs (1), de leukste ober (2), het smakelijkste restaurant (3) of hipste hotel (4). Ook de-clubwaar-je-geweest-moet zijn (5) ontbreekt. Het is een boek met verhalen over een stad die blijft fascineren.

Margriet Brandsma
Amsterdam, december 2015

1ijs: www.tip-berlin.de/empfehlenswerte-eisladen-berlin

2ober: www.busche.de/presse/?pressemitteilungen?oberkellner2015

3hotels: www.berlin.de/hotels/besondere-hotels

4restaurants: www.schlemmer-atlas.de/restaurants/deutschland/berlin

5clubs: http://berlinclubs.com/

HOOFDSTUK 1

Patatgeneratie

Tien jaar geleden was Kreuzberg in rep en roer. Tegenstanders riepen: ‘Burgers tegen burgers.’ Voorstanders net zo luid: ‘Vrije burgers voor vrije burgers.’ Inzet van de strijd was de komst van een filiaal van McDonald’s in het revolutionaire en antikapitalistische Kreuzberg en dat nog wel in het meest revolutionaire en meest antikapitalistische deel van de wijk, SO 36 (1). Voor een buitenstaander was het onbegrijpelijk dat de Amerikaanse Pommesbrater al niet veel eerder een filiaal had geopend in Kreuzberg, een wijk met bijna 150.000 potentiële patatklanten. Diehards in SO 36 vonden het vanzelfsprekend dat zo’n symbool van het kapitalisme Kreuzberg tot dan toe had gemeden. De laatsten trokken overigens aan het kortste eind. Zonder al te veel rumoer opende McDonald’s in de herfst van 2007 een filiaal aan de Wrangelstrasse, in het hart van SO 36.

Een paar jaar later kondigde McDonald’s een nieuwe staatsgreep aan. Protest bleef deze keer uit en half juni 2010 gingen de deuren van een tweede Kreuzberger McDonald’s open. Eregast was nota bene de vleesgeworden liberaal en oud-minister van Buitenlandse Zaken Hans-Dietrich Genscher. Zonder dat er ook maar iemand ‘boe’ riep, zei Genscher: ‘Het is goed dat dit restaurant precies op deze plaats staat. Het brengt nog meer mensen samen.’ Het woord ‘restaurant’ verried dat Genscher (geboren 1927) voor het eerst van z’n leven in een McDonald’s was, maar los daarvan: wat is er aan de hand in Kreuzberg? Heeft de vertrutting en verburgerlijking er met duizelingwekkend kracht en snelheid toegeslagen? Het antwoord ligt besloten in de wonderlijke zin die Genscher daarna uitsprak: ‘Het aanzien van Checkpoint Charlie is door de komst van McDonald’s nog groter geworden.’ McDonald’s had Checkpoint Charlie uitgekozen als nieuwe vestigingsplaats in Kreuzberg en bewoners van de wijk (en overigens ook andere Berlijners) beschouwen dit deel van de stad simpelweg als niet van hen. Daarom kon de hamburgergigant er zonder problemen zijn frituurpannen uitstallen: ‘Een normale Kreuzberger heeft in die hoek niets te zoeken, behalve dat hij er naar het arbeidsbureau moet,’ aldus een normale Kreuzberger in een Berlijnse krant. Het UBahnstation Kochstrasse dat door toeristen wordt gebruikt om bij Checkpoint Charlie te komen, is namelijk ook de halte voor werkloze Berlijners die naar het Agentur für Arbeit moeten iets verderop in de Friedrichstrasse.

Of het aanzien van Checkpoint Charlie door de komst van McDonald’s groter is geworden, mogen bezoekers uitmaken, maar in feite geldt voor dit tweede filiaal in Kreuzberg hetzelfde als voor het eerste: met duizenden potentiële burgerklanten per dag is het eigenlijk een wonder dat het concern er al niet veel eerder een, om met Genscher te spreken, restaurant opende. De vercommercialisering en verkitsching van Checkpoint Charlie is al jaren gaande, ook in Waar is de Muur? verwonderde ik me erover. Immers, met de Brandenburger Tor is Checkpoint Charlie hét symbool van de deling van Europa. Op deze plaats stonden in oktober 1961 de pantservoertuigen van de Amerikanen en Sovjets recht tegenover elkaar, klaar om te vuren. Dat verdient toch beter dan een eeuwig provisorische status?

Tempo, tempo

In vergelijking met 2006, toen ik over Snackpoint Charlie schreef, is er wel het een en ander veranderd. De nepmilitairen bij de nepcontrolepost zijn nu met z’n drieën, tien jaar geleden stonden er nog twee als geallieerde militairen verklede studenten. Maar tempo, tempo, de handel floreert als nooit tevoren. Terwijl twee ‘militairen’ met een toerist poseren, rekent de derde af met de volgende toerist die staat te trappelen om op de foto te gaan. Over zijn slecht zittende uniform hangt een tas waarop de prijzen staan. Twee euro, drie dollar voor een foto en voor dat bedrag kun je ook een nepstempeltje in je paspoort krijgen. Er zijn mensen die de derde ‘militair’ vragen om de foto te maken, zodat zij dat weer kunnen vastleggen. En er zijn gidsen die tegen Amerikaanse toeristen zeggen dat hier tanks stonden facing from the Coca-Cola into the Vodka sector.

Het Mauermuseum, een privé-initiatief, is er nog en de fotoexpositie die de geschiedenis van het symbool van de Koude Oorlog toont, ook. De handelaren in prullaria zijn nog present, maar hebben ondanks de drukte weinig klandizie. Iedereen weet intussen wel dat hun koopwaar nep en veel te duur is. Van recenter datum is Charlie’s Beach. Om te huilen en te lachen tegelijkertijd, hoe misplaatst en hoe Berlijns. Overal in de stad duiken strandjes op, maar dat zelfs Checkpoint Charlie er niet van verschoond is gebleven, gaat ver. Andere nieuwkomer ten opzichte van tien jaar geleden is de BlackBox Kalter Krieg die in september 2012 open ging. Het is voor het eerst in lange tijd een serieuze poging van het stadsbestuur om Checkpoint Charlie recht te doen. Het is een antwoord op het Mauermuseum dat volgens historici slordig met de geschiedenis omgaat en in de BlackBox wil de stad het zelf beter doen, vandaar ook de naam: een black box legt waarheidsgetrouw de gebeurtenissen in een vliegtuig vast. Op een terrein van zo’n 220 vierkante meter is een tentoonstelling ingericht over de Koude Oorlog. Die is te zien op het vrij toegankelijke buitenterrein via foto’s met verklarende teksten en in de zwarte doos zelf. BlackBox Kalter Krieg is een tijdelijke tentoonstelling, een voorproefje op de permanente expositie over de Koude Oorlog die hier ooit moet komen.

Niet tot z’n recht

Het is een eerste stap, maar trek niet de conclusie dat het ook het begin is van een rehabilitatie van Checkpoint Charlie. Rainer Klemke, namens het stadsbestuur belast met het beheer van gedenkplaatsen, geeft volmondig toe dat de geschiedenis van de Koude Oorlog op Checkpoint Charlie niet tot z’n recht komt en dat het nog een hele klus zal worden om daar verandering in te brengen. Aan het begin van de jaren negentig zijn onherstelbare fouten gemaakt, zegt hij. Alles wat met de grensovergang te maken had, werd afgebroken en stukken grond gingen van de hand zonder stil te staan bij de betekenis die ze hadden. Investeerders grepen hun kans. Ze kochten de historische grond en bouwden er lelijke woonblokken en kantoren op.

Neem de grond waar de BlackBox op staat. Die was lange tijd eigendom van een groep Ierse investeerders die van plan was om er een groot kantoorgebouw neer te zetten. De Ieren zegden Berlijn toe dat de stad in het gebouw 3000 vierkante meter kon huren en in die ruimte zou het permanente museum over de Koude Oorlog worden gevestigd. De financiële crisis dwarsboomde de plannen. De Ieren leden grote verliezen en verkochten de grond in het voorjaar van 2015 aan een Duitse vastgoedmaatschappij. Die wil op deze plaats woningen, winkels en een hotel te bouwen, alsof Berlijn daar zo langzamerhand niet genoeg van heeft. ‘Onze interesse voor een permanent museum over de Koude Oorlog bij Checkpoint Charlie blijft,’ verklaarde een woordvoerder van de stad. Maar nu deze grond bij Checkpoint Charlie voor de zoveelste keer een andere eigenaar heeft gekregen, staat niet vast dat het permanente museum er ook komt.

Het is om moedeloos van te worden, maar tegelijkertijd ook wel een beetje begrijpelijk. Berlijn keek na de val van de Muur in 1989 en de hereniging nog geen jaar later, vooruit. Twee steden moesten samensmelten en grotere verschillen dan die tussen het Oost- en West-Berlijn van rond de Wende, zoals de hectische periode rond de val van de Muur en hereniging wordt genoemd, zijn nauwelijks denkbaar. Neem de inwoners van beide stadsdelen. Aan de ene kant groeide een bevolking op in vrijheid en democratie, aan de andere kant leefden mensen in een dictatuur. Dat samenvoegen was, los van de bouwkundige vraagstukken die de eenwording van de stad met zich meebracht, een geweldige opgave. Voeg daarbij de euforie van 1989 en het gevoel dat jetzt zusammen wächst was zusammen gehört (2) en verklaringen voor het feit dat Berlijn na 1989 aanvankelijk weinig aandacht had voor conservering van de geschiedenis zijn wel gevonden.

Een samenhangend concept

Pas tien jaar geleden, toen de toeristische schat die Berlijn als stad van de Koude Oorlog in handen heeft niet meer over het hoofd te zien was, ontwikkelde het stadsbestuur een samenhangend concept voor behoud van plaatsen die herinneren aan de deling. Dat was voor Checkpoint Charlie te laat. Gelukkig was het nog wel op tijd om onder meer de Gedenkstätte Berliner Mauer aan de Bernauer Strasse (3) en de gevangenis van de Stasi in Hohenschönhausen (4) voor het lot van de voormalige grenspost te behoeden. Het zijn, net als het Notaufnahmelager Marienfelde (5) plaatsen die het mogelijk maken je voor te stellen hoe het was, de Duitse deling en de gevolgen daarvan. Van een andere toeristenmagneet trekt het Berlijnse stadsbestuur vooralsnog de handen af. East Side Gallery (6), het langste stuk van de Muur dat behouden is gebleven, staat onder beheer van de wijk Friedrichshain-Kreuzberg en die wil daar eigenlijk wel van af omdat het onderhoud veel geld kost. Het stadsbestuur heeft geen trek in een overname en wijst naar de Stiftung Berliner Mauer