Merdeka!

Van Jacob Vis verschenen eerder bij uitgeverij Conserve de Indische romans over zijn grootmoeder en grootvader

Moerta – Roman over de eerste vrouwelijke Indische arts en vermeend terroriste

Tandem – Roman over een plantersleven

Meer over Nederlands- Indië/Indonesië

Wilma van der Maten – Vergeten door het Vaderland (voorwoord Wieteke van Dort)

Wilma van der Maten – Jakarta aan zee

Ben Knapen – Langs de straten van Jakarta

De boeken van Madelon Székely-Lulofs

Rubber – Roman

Ontmoeting met de dood – Verhalen

En de boeken van Hans Vervoort

Weg uit Indië – Het grote avontuur van Hans en Sonja (jeugdboek)

Op zoek naar Doetje Dezentjé – Spannende zoektocht naar een liefdeskind

Jacob Vis

Merdeka!

Roman over de Indonesische vrijheidsstrijd

U I T G E V E R I J  C O N S E R V E

CIP-gegevens Koninklijke Bibliotheek, Den Haag

Vis, Jacob

Jacob Vis – Merdeka! – Roman over de Indonesische vrijheidsstrijd Schoorl: Conserve
ISBN 978 90 5429 428 3
NUR: 301
Trefw: Nederlands-Indië-Indonesië

© 2016 Jacob Vis en uitgeverij Conserve

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, e-book, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, e-book, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from the publisher.

Journalism is publishing what someone else does not want to published: everything else is public relations.
George Orwell

Jullie gaan dit verliezen.

Karim Kelong, kapitein van het Tentara Nasional Indonesia tegen zijn jeugdvriend Jan Bax, dienstplichtig korporaal in het Nederlands-Indische leger

Sneuvelen is bedrijfsrisico.

Sergeant-majoor Moerman van het korps commandotroepen

Celebes 1948

We roken ze nog voor we ze zagen: de walgelijke, alles doordringende geur van ontbindende lijken, die in de tropen nog weerzinwekkender is dan in de gematigde luchtstreek. Even later zagen we hun hoofden op een open plek in het oerbos, alle drie gespietst op een staak, pik in hun mond, de groene baret stoer over het rechteroor getrokken. Het linkeroor ontbrak, een trekje dat de nationalisten van ons hadden afgekeken. De naakte lichamen lagen ernaast, althans wat ervan over was, want een kudde hertzwijnen was druk bezig ze op te vreten.

We bleven een paar seconden roerloos staan, als verlamd door het afgrijselijke tafereel.

‘Godverdomme!’ zei Moerman met een stem die uit een andere wereld leek te komen. Toen stormde hij naar de kudde varkens en schreeuwde: ‘Opsodemieteren! Vuile klerelijers! Ik maak jullie godverdomme kapot!’

De babiroessa’s stoven het bos in. De twee grootste die samen vochten om een been zetten de strijd voort tot Moerman vlakbij was. Ze lieten hun prooi los en renden grauwend als roofdieren achter de anderen aan. Ik kwam eindelijk in beweging. Het hart klopte in mijn keel. Moerman bond zijn zakdoek voor zijn neus en begon de afgescheurde ledematen te verzamelen.

‘Kom op, Bax!’ snauwde hij. ‘We kunnen ze zo niet laten liggen.’

Ik vermande me, bond ook een zakdoek voor mijn neus, haalde zo licht mogelijk adem en tilde een aangevreten onderarm op. Van wie hij geweest was kon ik met geen mogelijkheid meer achterhalen. Het was ook niet van belang. Niets was meer van belang voor de drie ongelukkigen. Ze waren in een hinderlaag gelopen en op een beestachtige manier afgemaakt.

In een paar minuten tijd hadden we alle losse delen bij de verminkte torso’s gelegd. Het was niet meer na te gaan wat de moordenaars en wat de varkens hadden aangericht en alweer: het was voor de slachtoffers niet meer van belang. Het enige dat we nog konden doen was hen zo snel mogelijk begraven om de varkens en andere lijkenpikkers geen nieuwe kansen te bieden. Begraven? Waarmee?

‘Met je handen,’ gromde Moerman. Hij liet zich op zijn knieën zakken en begon verwoed met zijn handen in de dikke, zachte laag rotte bladeren te graven. Het leek verdomme wel een mol, maar het was effectief, want in verrassend korte tijd had hij de kale bosgrond bereikt. Ik pakte een stevige stok en begon de grond los te woelen. Zo werkten we eendrachtig samen tot we een ondiep graf hadden gegraven waar de drie lichamen in pasten. We waren allebei kletsnat. De stank van ons zweet mengde zich met die van de lijken. We legden de torso’s er samen in en vlijden de ledematen eromheen. Het meest aangrijpende waren de hoofden. Ik haalde de penissen uit hun monden en legde ze tussen de ledematen onder in het graf. Moerman tilde de drie hoofden een voor een van de staken en legde ze met een gebaar dat de aalmoezenier hem niet zou verbeteren op de torso’s.

We maakten het graf dicht en stampten de grond aan. ‘Takken,’ zei Moerman. ‘We hebben takken nodig!’ En dus sleepten we grote en kleine takken aan en maakten een manshoge stapel op het graf die we stevig in elkaar duwden.

‘Zo, klaar. Nu moeten we bidden,’ zei hij hijgend.

‘Waren ze gelovig?’ vroeg ik.

‘Weet ik veel. Als iemand kapot is ga je bidden, gelovig of niet. Als de hemel bestaat en ze komen boven bij Petrus zonder dat iemand ze een goede reis heeft gewenst dan stuurt hij ze alsnog naar de hel.’ Hij keek met een strak gezicht naar het graf. ‘En dit was al erg genoeg. Opgevreten door de varkens! Als ik de klootzakken die dit geflikt hebben in mijn poten krijg laat ik ze hun eigen lul opvreten. En daarna voer ik ze levend aan de ratten.’ Hij gaf me een por in mijn rug. ‘Op je knieën! Bidden!’

Ik knielde neer en bad hardop het Onze Vader. Moerman prevelde de woorden zachtjes mee. ‘Goed, dat jij dat versje uit je kop kent anders hadden we hier mooi voor lul gestaan voor God de Vader. Kom, we gaan terug. Waar is die verdomde gids gebleven?’

‘Die is hem gesmeerd,’ zei ik.

‘Laffe hond,’ gromde hij. ‘Je ziet, je kunt die inlanders nooit vertrouwen.’

‘Sommige wel.’

‘Deze dus niet. Jij bent hier de inlichtingenkerel. Heb jij bijgehouden waar we zitten?’

‘Ja.’ Ik haalde de stafkaart die na twee dagen in de jungle een verkreukeld, doorgezweet en nauwelijks leesbaar vod was geworden uit mijn binnenzak, streek hem glad en wees onze positie aan. ‘Hier zitten we. Midden in het gebied van de Toradja’s.’

‘En waar is ons kamp?’

‘Hier.’

‘Hoever is dat hiervandaan?’

Ik maakte een snelle schatting. ‘Hemelsbreed ongeveer zestien kilometer.’

Hij grijnsde. ‘Goed, dan slaan we onze vleugels uit en vliegen er in een halfuurtje heen. Hoe lang is het lopen, schat jij?’

‘Net als op de heenweg: twee dagen.’

Achter ons klonk een gerucht.

‘Dekken!’ fluisterde hij, onmiddellijk alert. We hurkten achter een struik, allebei tot het uiterste gespannen. Maar er gebeurde niets en na een poosje rezen we behoedzaam overeind.

‘We gaan weg,’ zei hij met gedempte stem. ‘Deze plek is behekst.’

Weer klonk het gerucht en opeens vielen ze van alle kanten aan: minstens veertig Toradja’s onder aanvoering van een vent met een houten masker, gewapend met speren en kapmessen die gillend op ons afvlogen. We schoten onze machinepistolen leeg waardoor de helft van de aanvallers uitgeschakeld werd en de anderen voor even op afstand bleven, maar toen onze munitie op was kwamen ze terug, nog feller dan daarnet. We vochten met de klewang, rug aan rug als een tweekoppig monster tegen een tienvoudige overmacht. De doodsnood gaf ons bovenmenselijke krachten en weer schakelden we een aantal tegenstanders uit, maar ze waren met te veel. Te veel!

Ik kreeg een verschrikkelijke klap in mijn nek en verloor het bewustzijn. Toen ik bijkwam hing ik aan polsen en enkels aan een stok die door twee mannen werd voortgezeuld. Naast me, in dezelfde onwaardige positie hing sergeant-majoor Moerman. Zijn hoofd zwaaide bij elke pas heen en weer en hij zag er, ongetwijfeld net als ik, verschrikkelijk uit. Toch kon hij nog praten, maar wat hij zei was weinig bemoedigend. ‘Daar gaan we, Bax! Samen naar God!’

Java 1947

Regiment Huzaren van Bredero
1e politionele actie – 21 juli 1947

1

Elke oorlog kent excessen. Hitler had de kampen, Pol Pot de killing fields, wij hadden kapitein Westerling. ‘Wij’ is in mijn geval letterlijk, want ik was erbij, destijds, toen hij met zijn troep groene baretten een schrikbewind voerde onder de lokale bevolking. Niet dat het ook maar ene moer geholpen heeft om de kolonie heel te houden. Integendeel: zonder de wandaden van zijn keurkorps – én van andere legeronderdelen, laten we die vooral niet vergeten als mede-exponenten van bruut geweld – was de onvermijdelijke overdracht soepeler verlopen, in elk geval met minder haat vanuit de Indonesiërs en wellicht waren de Nederlanders die na de overdracht achterbleven er dan in ’ 58 niet massaal uitgeknikkerd.

Indonesiërs… Ik ken kolonialen en oud-militairen die het woord niet over hun lippen krijgen en hen, zelfs nu nog, ruim zesenzestig jaar later, al naar gelang hun eigen herkomst steevast aanduiden als ‘inlanders’ of ‘ploppers’. Het zijn dezelfde mensen die nog steeds praten over ‘ons Indië’ terwijl er geen grasspriet meer van ons is in dat enorme eilandenrijk. Er zijn veel verhalen uit die turbulente tijd tussen juli 1947 en augustus 1949 toen wij met honderdtwintigduizend man probeerden de kolonie vast te houden en de nationalisten onder de duim te krijgen. Goede verhalen, heldenverhalen en absolute bullshit die je het schaamrood op de kaken brengen als je weet hoe het er echt aan is toegegaan. Sindsdien heb ik op hoog bevel een pensioenleeftijd lang mijn mond gehouden, maar nu ik op mijn laatste benen loop en leef in geleende tijd wordt het tijd dat ik verslag doe van de werkelijkheid, althans van dat deel van die werkelijkheid dat ik heb meegemaakt. Ik weet dat je herinnering met de ouderdom achteruitgaat, maar dat geldt vooral voor het kortetermijngeheugen. Ik sta soms met het lipje van mijn broekrits in de hand en vergeet hem omhoog te halen zodat ik letterlijk voor lul loop als ik de straat opga: ‘Hé, ouwe, je gulp staat open!’ Maar wat er destijds is gebeurd staat me helder voor de geest. Dag en nacht. Afgrijselijke dromen. Zoals over die drie vermiste collega’s die we naakt terugvonden in de rimboe, met hun hoofd op een staak en hun pik in hun mond.

Excessen, ik zei het al. Excessen, heldendaden, opofferingsgezindheid, lafheid, verraad, buitensporig geweld van beide kanten en verder alle gewone en ongewone dingen van een oorlog tussen twee partijen die meer dan vierhonderd jaar in hetzelfde gebied hadden geleefd, met elkaar, naast elkaar en met tussenpauzen tegen elkaar, maar nog nooit zo massaal als nu gebeurde in de koloniale oorlog die we met dat even slimme als belachelijke eufemisme ‘politionele actie’ noemen. Politie, actie, me hoela. Moord was het, van weerskanten, brute, niets ontziende moord, waarin beide partijen wedijverden in wreedheid, alsof de strijd op de sneeuwvlakten voor Stalingrad werd uitgevochten in plaats van op de dijkjes rond de sawah’s. Achteraf bezien is het onbegrijpelijk dat wij Nederlanders, na vijf jaar Duitse bezetting, zo tegen de bevolking van onze overzeese gebiedsdelen tekeer zijn gegaan. Als iemand moest weten hoe het was om onderdrukt te worden dan waren wij het wel. Het was net alsof die bezetting uit het collectieve geheugen van alle beroepsmilitairen en dienstplichtigen was gewist toen we eenmaal zelf met het geweer in de hand onze autoriteit moesten bevechten. Alles wat we de bezetters verweten hebben we zelf toegepast en op sommige plaatsen nog een graadje erger. Waren wij daarom een schoftenbende, een zootje losgeslagen tuig zoals sommige landgenoten tientallen jaren later in woord en geschrift betoogden? Nee, ook dat is onzin. De gelegenheid maakt de dief en het wapen maakt de moordenaar, zo simpel is het. Mensen die doodsangsten uitstaan, zoals soldaten onder vuur, willen maar één ding: de oorzaak van die doodsangst uitschakelen. Laat ik het weten. Ik heb ook om mijn moeder gebruld terwijl de kogels om mijn oren floten en een onzichtbare vijand gilde dat mijn laatste uur geslagen had. Het is een wonder dat ik het overleefde, terwijl anderen om me heen sneuvelden of zo gruwelijk verwond raakten dat hun leven feitelijk ophield te bestaan.

Soms was er sprake van een natuurlijke dood. Beter gezegd: van een dood met een onnaspeurlijke oorzaak. Zoals bij generaal Spoor, de opperbevelhebber die overleed op zijn zevenenveertigste, vierenveertig jaar jonger dan ik nu ben. Ik was in de buurt, zelfs in zijn directe nabijheid, hoewel de afstand tussen een dienstplichtige en de legerchef, meer nog dan nu, onmetelijk groot was. Maar niet groot genoeg om de geruchten over de raadselachtige dood van onze hoogste baas te negeren. Geruchten over moord door vergif, terwijl de officiële lezing was dat het hier ging om een natuurlijke dood als gevolg van een hartaanval. Als ik zijn weduwe was geweest had ik een autopsie geëist. Dat is niet gebeurd en Spoor is zonder formeel onderzoek naar de doodsoorzaak met militaire eer begraven. Wij, zijn volgelingen, waren door de voorafgaande moordpartijen al zo murw dat we het allemaal best vonden, want zonder Spoor zou de oorlog spoediger afgelopen zijn. Dat was ook zo, maar bij mij en bij talloze anderen die het hebben meegemaakt speelden die jaren in Indië een onuitwisbare rol in ons voortbestaan.

Het verstandigste en het beste voor mijn gemoedsrust was natuurlijk geweest als ik het allemaal zou vergeten en mijn burgerleven hier had opgepakt alsof er niets gebeurd was. Vergeet alle rottigheid, de lijken en de wanhoop en angst van de slachtoffers van beide kanten, net voor het moment waarop ze een lijk zouden worden. Vergeet de brandende kampongs en de smart van de vrouwen die eerst zagen hoe hun mannen om zeep werden geholpen en vervolgens hoe hun bezit in vlammen opging. Vergeet de kinderen die toekeken hoe hun vaders werden doodgeschoten en hun huis in de fik ging, vaak niet eens jankend, maar roerloos starend met grote ogen alsof het glazen knikkers waren die we voor de gelegenheid tijdelijk in hun hoofdjes hadden geplant. Al die beelden overheersen de dingen die wél goed waren: hartelijkheid, gastvrijheid, zelfs vriendschap met vertegenwoordigers van de vijand die uit het feit dat ik hun taal sprak en belangstelling toonde voor hun welzijn afleidden dat ik zo kwaad nog niet was en zelfs in vertrouwen kon worden genomen. Beide kanten van de oorlog zijn mij vertrouwd en hebben toen en later mijn doen en denken beïnvloed en op cruciale momenten zelfs beheerst. Hoog tijd om schoon schip te maken.

Laat ik mij om te beginnen aan u voorstellen: Jan Bax is de naam. Ik ben geboren op 25 november 1924 op een suikeronderneming in het buitengebied van Bandung, dat in mijn paspoort als geboorteplaats staat aangegeven. Mijn vader was administrateur op de onderneming, mijn moeder onderwijzeres. Mijn vier jaar oudere broer Kees en ik groeiden op in koloniale welstand, in tegenstelling tot onze ouders die uit een Amsterdamse middenklassenwijk kwamen waar een dubbeltje zelden een kwartje werd. Zij hebben zich in alle opzichten opgewerkt en op een bewonderenswaardige manier aangepast aan hun hogere status. Ik was niet zo ambitieus, integendeel. Ik heb de pest aan autoriteit, wat in het leger en in mijn burgerloopbaan een handicap was, vooral toen ik zelf leiding moest geven en met mezelf in conflict kwam als ik iemand op zijn lazer of de zak moest geven. In het burgerleven kan het leiden tot frustraties die je gemoedsrust verzieken. Een van de weinige goede dingen in een leger in oorlogstijd is dat je die autoriteitskwestie simpel kunt oplossen: je geeft een bevel en als de ondergeschikte weigert of de zaak saboteert heb je een scala aan mogelijkheden om je zin door te drijven. Als die uitgeput zijn zet je hem achter de wacht en in het uiterste geval voor het vuurpeloton. Dat laatste is voor zover ik weet in Indië niet gebeurd. Het was misschien het meest kenmerkende verschil met de Wehrmacht waar je voor ernstige vergrijpen tegen de krijgstucht voor het vuurpeloton of onder de guillotine kwam, en bij iets minder ernstige overtredingen naar een Himmelfahrtskommando werd overgeplaatst en zo alsnog ten dode was opgeschreven. Voor de rest was er verdomd weinig verschil tussen de wandaden van de Wehrmacht in bezet gebied en die van het Nederlandse leger in Oost-Indië.

De eerste vijftien jaar van mijn leven had ik in Nederlands-Indië geleefd. Het was een jeugd in het Paradijs, ik heb er geen ander woord voor. Ik zal er later in dit verhaal nog meer over vertellen, als de gruwelijke gebeurtenissen van mijn tweede termijn in Indië die uit de eerste periode in dat prachtland niet te veel gaan overschaduwen.

Twee dagen na mijn vijftiende verjaardag gingen we terug naar Nederland. Mijn vader, nog geen vijftig jaar oud, was na tweeëntwintig tropenjaren gepensioneerd door de Suikerunie. Mijn ouders hebben nog even overwogen in het land te blijven waar we zulke goede jaren hadden meegemaakt, maar het nationalisme wierp zijn schaduwen vooruit en ze voorzagen allebei dat het onbezorgde leven in de kolonie niet lang meer zou duren. Dat Nederland een jaar later door de Duitsers bezet zou worden konden ze evenmin voorzien. Wie kon dat wel, in die dagen? Teruggaan was ook geen optie, want weer een jaar later liepen de Jappen het KNIL onder de voet en werden alle Nederlanders geïnterneerd in kampen die weliswaar minder gruwelijk waren dan de Duitse vernietigingskampen en waarin je, als je je gedeisd hield, niet dagelijks met de dood werd bedreigd, maar waarin het leven uiterst onaangenaam was. En of je nu door de hond of door de kat gebeten werd, zoals mijn pa na de oorlog zei: in beide gevallen deed het verdomd pijn.

Mijn vader had als administrateur naast zijn riante salaris ook een fors jaarlijks tantième gekregen zodat we met een bom duiten naar het moederland terugkeerden. Genoeg geld om ongeschonden door de oorlog te komen. Broer Kees had geluk dat de dienstplicht was afgeschaft toen hij de leeftijd had in dienst te gaan. Hij zou met zijn brilsterkte van min 6 waarschijnlijk toch afgekeurd worden, maar toen die dienstplicht in 1946 weer werd ingevoerd was ik de klos. Eenentwintig, kandidaats economie en voorbestemd voor de officiersopleiding waaraan ik me met veel moeite kon onttrekken. Ik werd ingedeeld bij de Huzaren van Bredero en opgeleid als radiotelegrafist: een koelie in uniform die met een veldradio van tien kilo achter de pelotonscommandant aansjouwt om diens communicatie met het hoofdkwartier te onderhouden. We gingen op 30 oktober 1946 aan boord van het troepenschip en op 28 november debarkeerden we op de rede van Batavia. Over die overtocht is weinig te melden. Ik had hem zeven jaar eerder gemaakt in omgekeerde richting en nu ik terugging was ik vervuld van tegenstrijdige gevoelens. Enerzijds afkeer van het leger waar ik met mijn hekel aan autoriteit van incident naar conflict zou hobbelen en anderzijds verlangen naar het land van herkomst waar ik, zo naïef was ik nog, misschien de rest van mijn leven zou kunnen blijven.

Hoewel de legerleiding onderweg een soort krijgstucht in stand hield waren die vier weken op zee vooral vier weken van collectieve verveling. Ik zat tussen een paar duizend lotgenoten van wie de meesten nooit verder van hun geboortedorp waren geweest dan vanwaar ze de kerktoren nog konden zien. Voor bijna iedereen was de subtropische hitte vanaf Suez en de tropenzon in de Indische Oceaan een onaangename verrassing. Ja, het zou heet worden, dat hadden we wel gehoord, maar zó heet dat de lucht zinderde en het zweet uit je poriën geperst werd ook als je geen vin verroerde? Hoe moest het straks worden als we met volle bepakking door het oerwoud zouden patrouilleren, vroeg menigeen zich af. Hoe moest een Hollander, gewend aan vier duidelijk verschillende seizoenen en een portie verfrissende kou in de winter, die onontkoombare hitte doorstaan? Mijn maten keken jaloers naar huzaar Bax die er totaal geen last van had. Integendeel, voor mij was de warmte een zegen. In mijn jeugd in Indië had ik nooit last gehad van hoofdpijn, of van welke zeurende pijn dan ook, maar in Nederland leed ik drie of vier keer per jaar aan migraine waardoor ik dagenlang roerloos in een verduisterde kamer moest liggen tot de pijn even abrupt als hij was opgekomen uit zichzelf weer verdween. Ook daarna lag de hoofdpijn op de loer. De artsen stonden voor een raadsel. De huisarts dacht dat ik me aanstelde, een smoes om niet naar school te hoeven. De neuroloog die mijn ouders om raad vroegen nam het wel serieus, maar ook hij kon geen oplossing bieden. Terwijl de remedie achteraf bezien heel eenvoudig was: tropische warmte. Zodra de temperatuur in het Suezkanaal boven de dertig graden kwam verdween dat latente rotgevoel uit mijn kop en in de vier Indische legerjaren die volgden heb ik, ondanks de stress in levensgevaar nooit meer last van migraine gehad.

Onderweg had ik elke dag Maleise woordjes gerepeteerd met het onvolprezen woordenboek van Van Ronkel en in gesprekken met onze Ambonese kok die er lol in had dat een totok Maleis wilde spreken, had ik de taal van mijn geboorteland opgehaald. Mijn Hollandse maten keken er vreemd van op dat ik die onbegrijpelijke taal vloeiend sprak, maar voor mij was het de taal van mijn jeugd en in die vier weken op zee kwam het weer allemaal terug. Ik droomde zelfs weer in het Maleis, net als in mijn kindertijd, als de baboe op de rand van mijn baleh-baleh een verhaaltje verteld had. Verhalen die in mijn geheugen zijn verankerd en die ik, op mijn beurt, weer aan mijn kinderen en kleinkinderen heb verteld.

Bij de ontscheping stond ik als eerste op de kade van Batavia. Terwijl de anderen met roodverbrande koppen, waarvan bij sommigen de vellen erbij hingen, met hun wapen aan de schouder en hun plunjebaal op hun nek vol bravoure om hun onzekerheid te maskeren de loopplank afstommelden, keek ik verrukt om me heen. Zo voelt thuiskomen, dacht ik. Euforisch. Ik rook de ondefinieerbare en eerlijk gezegd tamelijk smerige geuren van de haven, luisterde naar al die overbekende klanken om me heen, keek naar de chaotische drukte en zei hardop in de taal van mijn jongensjaren: ‘Bax, je gaat een klotetijd tegemoet en misschien leg je zelfs het loodje, maar je bent weer thuis.’ De Javaanse havenarbeider die de woorden opving keek me grijnzend aan. Ik grijnsde terug en zei in het Nederlands: ‘Lach niet, kerel. Dit is godverdomme ook mijn land.’

2

Ik was in het derde eskadron van het regiment Huzaren van Bredero duidelijk een buitenbeentje. In sommige situaties is dat een pre, maar in een leger in oorlogstijd kun je beter niet teveel opvallen. Dat wilde ik ook niet, maar toch viel ik in menig opzicht uit de toon. Ik was een jaar ouder en veel beter opgeleid dan de meeste dienstplichtige huzaren. Ik sprak algemeen beschaafd Nederlands, terwijl je bij alle anderen kon horen uit welk deel van het land ze kwamen zodra ze hun mond opendeden. Ik vloekte zelden en als de gesprekken over seks gingen – en ze gingen bijna altijd over seks – gebruikte ik niet de platte synoniemen voor het geslachtsverkeer die bij de anderen in de mond bestorven lagen. Ik hield van het debat, een van de aardige dingen op de universiteit, maar hier, in het basiskamp van de huzaren, stuitte elke discussie over maatschappelijke kwesties af op onwrikbare meningen die er kennelijk van kindsbeen af ingepompt waren. Wij, blanken, waren de top van de wereld en alle gekleurde volken moesten zich goedschiks of kwaadschiks aan onze heerschappij onderwerpen. Het maakte niet uit als ik zei dat ik in mijn Indische jeugd inlanders had ontmoet met een innerlijke beschaving waaraan menigeen in het vaderland nog een puntje kon zuigen. Zo’n opmerking werd afgedaan als gevaarlijke nonsens: inlanders waren dom, lui en achterbaks en wie anders beweerde was geen haar beter. Het gevolg was dat ik zorgvuldig mijn woorden wikte als ze mijn mening vroegen: ‘Wat vindt professor Bax hiervan?’

Het was dus aanpassen geblazen. Wat ik in mijn eerste Indische periode als vanzelfsprekend had aangenomen, dat alles bespreekbaar was en dat je, van welk ras je ook was, een mening mocht hebben die afweek van de standaard zonder dat je erop afgerekend werd, was nu totaal anders. Weeg je woorden, Bax, zeg niet meer dan nodig is en houd je in heikele kwesties op de vlakte. Hoe houd ik dit vier jaar vol, vroeg ik me soms wanhopig af, wat moet je als ex-student in gezelschap van laaggeletterden die elk vertoon van eruditie met argwaan bekeken?

Waarom had ik me dit niet gerealiseerd toen ik in dienst ging? Ik had wel een vaag vermoeden dat het in het leger anders toe zou gaan dan in alle andere groepen van de samenleving die ik tot dan toe had meegemaakt. Ik wist ook dat ‘ze in dienst een kerel van me zouden maken’, maar dat dit kereldom betekende dat ik monddood werd gemaakt, had ik niet kunnen bevroeden. Natuurlijk: als ik het wel had geweten had ik dienst kunnen weigeren, want ik had, wat de psychologen nu zouden noemen: een autoriteitsprobleem. Bovendien wilde ik niet op mijn voormalige landgenoten schieten. Er waren meer dienstplichtigen die op morele gronden weigerden naar Indië te gaan: pacifisten en communisten die de moed hadden voor hun overtuiging uit te komen en vier jaar strafkamp slikten als boete voor hun weigering voor het vaderland te vechten. Dat waren de uitzonderingen. De meeste dienstweigeraars hadden sociale redenen, b.v. kostwinnerschap voor een gezin of een andere goede reden waardoor ze thuis niet gemist konden worden. Anderen hadden een al dan niet gefingeerde psychische stoornis of een lichamelijke afwijking die hen ongeschikt maakten voor het dragen van ’s konings rok. Je maakte je er in die dagen niet populair mee. In een land dat net was bevrijd door de Canadezen die zelf de oceaan waren overgestoken en hun leven voor onze vrijheid hadden gewaagd stond dienstweigeren gelijk aan landverraad en na die vijf bezettingsjaren wilde niemand daarvan beschuldigd worden. Ik ging dus gewoon in dienst en na een halfjaar voorbereiding trok ik met de andere dienstplichtigen van de lichting 46/2, naar mijn land van herkomst als ‘bevrijder’. De meeste lotgenoten zagen zichzelf in dezelfde rol als de Canadezen bij ons: helden die de bevolking vrij zouden maken van de nationalisten. Ik zag het anders, want ik kende het land en de mensen en wist dat hun drang naar vrijheid net zo sterk was als bij ons tijdens de bezetting. Ik vroeg me af hoe ik zou kunnen schieten op mensen met wie ik had gespeeld, op school gezeten, gevoetbald en kattenkwaad uitgehaald. Mijn klasgenoten en de mensen van de onderneming stonden me helder voor de geest en de gedachte dat ik met het geweer tegenover hen zou komen te staan was onverteerbaar. Ik nam me voor geen schot te lossen, wat er ook gebeurde. Ik had inmiddels geleerd dat ik dit voornemen voor mezelf moest houden, Mijn baantje als radiotelegrafist bood daar alle gelegenheid voor, want ik moest het apparaat met twee handen bedienen en kon dus geen stengun leegschieten.

Voorlopig kwam er niets van schieten. Vanuit het basiskamp patrouilleerden we met onze pantservoertuigen in West-Java, het gebied van mijn jeugd, dat er nog net zo vredig uitzag als toen. Er waren wat schermutselingen met ongeregelde groepjes nationalisten, maar er was geen sprake van goed georganiseerde tegenstand. Dat kwam allemaal later toen we tijdens patrouilles op fel verzet stuitten en zelf een spoor van dood en vernieling achterlieten.

In die eerste maanden was de situatie nog zo kalm dat iedereen ruimschoots de tijd kreeg om te wennen aan het moordende klimaat, het scherpe eten en het volk dat we moesten bevrijden. Ik was de enige in het eskadron die vloeiend Maleis en Javaans sprak, dus werd ik te pas en te onpas gebruikt als tolk. De enige die mijn vertalingen kon controleren was de Ambonese chef-kok met wie ik aan boord al vriendschap had gesloten en die net deed of hij niets hoorde wanneer ik onze oud-landgenoten met fantasierijke vertalingen uit de wind hield tegenover mijn kameraden. Niet iedereen trapte erin en vooral pelotonswachtmeester Dobbe, een beroepsijzervreter, bekeek me met argwaan. ‘Je lult uit je nek, Bax,’ was zijn favoriete antwoord als ik hem meldde wat de krijgsgevangenen hadden verteld. ‘Bij jou doet godverdomme geen van die halfapen iets fout. Waarom denk jij dat wij hier zitten?’

‘Om vrede te brengen, wachtmeester,’ zei ik braaf.

‘Vrede!’ hoonde hij. ‘Vrede, gelul! Wij zijn hier om dat blauwe gespuis onder de duim te houden en als dat niet goedschiks kan, dan moet het kwaadschiks, begrepen?’

‘Begrepen, wachtmeester.’

Hij keek me door zijn oogspleetjes broedend aan. ‘Als jij zo braaf bent, vertrouw ik je nog minder dan anders. Sodemieter op en als je het weer waagt lulpraatjes te verkopen in plaats van de waarheid over die apenbende dan zet ik je achter de wacht, gesnopen?’

‘Jawel, wachtmeester.’

Ik maakte dat ik wegkwam. De anderen in mijn pelotonsbarak keken me met leedvermaak aan. ‘Op je flikker gehad, Bax?’ vroeg huzaar der eerste klasse Jansma, een Groninger met een permanent roodverbrand hoofd, die nog meer dan de anderen had moeten wennen aan de tropische hitte.

‘Wat heet,’ gromde ik. ‘Wie heeft er nou weer met zijn tengels aan de radio gezeten?’

‘Ik,’ zei Jansma. ‘Niet goed?’ Hij keek me uitdagend aan.

‘Nee, dat is niet goed, Jansma. Elke keer dat jij met je boerenpoten aan die knoppen draait gaat er iets fout en ben ik uren bezig het ding opnieuw in te stellen. Wat zoek jij toch in die radio?’

‘Gewoon een moppie muziek.’

‘Dit is geen gewone radio, Jansma. Dit is een veldradio, alleen bedoeld om berichten door te geven. Als je een moppie muziek wilt horen kan ik wel een liedje voor je zingen, maar doe me een lol en blijf voortaan van dat ding af.’

Hij keek me ongelovig aan. ‘Jij? Zingen? Man, jij hebt een stem om cokes te kloppen.’

‘Ze noemden mij de Frank Sinatra van het Rode Plein.’

‘Het Rode Plein ligt in Moskou,’ zei Jan Tiggelaar, met mij de enige in de barak die in het buitenland was geweest en meer onderwijs had genoten dan lagere school. En net als ik had hij geweigerd zich op te geven voor een officiersopleiding. Dat waren, met onze voornaam, de enige dingen die we gemeen hadden, verder waren we zo verschillend als hond en kat.

‘We hebben het ook in Amsterdam,’ zei ik. ‘Maar je hebt gelijk, er is er ook een in Moskou. Ben jij er wel eens geweest?’

Hij knikte. ‘Een keer. Saaie hap, maar het Kremlin is mooi. En de Russische wijven ook.’

‘Hoe kwam jij daar zo verzeild?’ vroeg ik nieuwsgierig.

‘Uitje van mijn pa. Hij is bestuurslid van de CPN en was uitgenodigd voor een reisje naar Rusland. Hij werd ziek en toen mocht ik mee in zijn plaats.’

‘En je vond het saai, zei je?’

‘Dat plein was saai, maar de rest niet. Om de dooie sodemieter niet. Die Russische wijven zijn fantastisch.’ Hij gaf met een welvend gebaar de omvang van de Sovjetborsten aan. ‘Zulke tieten.’

‘Vertel op,’ zei Jansma gretig.

‘Ja, ja, vertellen,’ zeiden de anderen in koor.

Tiggelaar grijnsde. ‘Ik dacht dat Frank Sinatra zou gaan zingen.’

Jansma maakte een wegwerpgebaar. ‘Die horen we wel als ie onder vuur ligt.’ Hij keek me grijnzend aan en kweelde met een afgrijselijke stem: ‘Mammie, mammie, ik ga dood. Ik zit verdomd vol plopperslood.’ Iedereen grinnikte, ik ook. Bert Jansma was niet het slimste jongetje van de klas, maar soms waren zijn grappen te pruimen.

Tiggelaar vertelde met smaak over zijn erotische avonturen in Moskou. Het zal allemaal wel gelogen zijn, maar wat geeft het: een mooi verhaal is een mooi verhaal en als het goed verteld wordt – en dat deed ie – wilde je het graag geloven.

’s Middags bietste ik bij de foerier een rol koperdraad en bij de schrijver een handvol paperclips en met een scheermesje, een plankje en het karton van een wc-rol knutselde ik een fox hallradio in elkaar waarmee we radio Bandung konden ontvangen. Het kraakte af en toe verschrikkelijk en soms viel hij weg, midden in een liedje, dat dan luid vloekend door de toehoorders werd aangevuld, maar het was een succes en Jansma bleef voortaan van de veldradio af.

Op patrouille zat ik achterin de jeep van de pelotonscommandant, luitenant Hansen, een zevenentwintigjarige bioloog die ruim een jaar in Indië zat en nu aan zijn tweede peloton bezig was. Hij was het tegendeel van zijn pelotonswachtmeester Dobbe: een kalme, redelijke kerel die in dat ruime jaar velddienst in Indië niet was verruwd, zoals de meeste dienstplichtige- en beroepsofficieren. Hansen bleef heer, onder alle omstandigheden. Hij was de enige wiens bevelen ik zonder aarzelen of tegenstribbelen opvolgde. Het waren ook geen echte bevelen, maar als verzoek verpakte orders waaraan je graag wilde voldoen. ‘Ach Bax, die motorkap is zo heet, wil jij even voor standaard spelen?’ en dan stond ik, diep voorovergebogen met mijn handen op mijn knieën, terwijl hij de kaartenmap op mijn rug uitvouwde en op zijn gemak de route bestudeerde. ‘Ja, dank je wel,’ zei hij steevast als hij klaar was en ook dat waren woorden die ik nadien zelden meer in het leger heb gehoord.

Het was me nooit helemaal duidelijk wat het doel van die tochten was. De vijand imponeren? Maar de vijand was er helemaal niet. De enige Javanen die we tijdens patrouille tegenkwamen waren boeren die op hun sawah’s werkten en vrouwen en kinderen in de desa’s. Vooral kinderen die met vrolijke gezichten naar ons zwaaiden en om snoepjes bedelden, die we soms met handenvol uit de pantserauto’s strooiden.

‘Wat doen we hier eigenlijk, luit?’ vroeg ik halverwege zo’n patrouille toen we stopten voor de lunch bij een idyllisch meertje. ‘Kijken,’ zei hij droog. ‘Goed rondkijken en onszelf laten zien. En hier en daar een praatje maken. Jij vooral, want ik kan ze inmiddels wel verstaan, maar spreken wil nog niet erg. Hoe komt het dat jij zo goed Maleis spreekt?’

‘Ik ben hier geboren, dat wist u toch? Dertig kilometer hiervandaan. Ik heb er tot mijn vijftiende gewoond. Op de lagere school en later op de HBS in Bandung zaten blank en bruin naast elkaar. We kregen les in het Nederlands en onderling spraken we Maleis, ook de totoks.’

‘En bij jullie thuis?’

‘Op de onderneming was de voertaal Maleis. In huis spraken we Nederlands. Ma was er strikt in. Ze is onderwijzeres en zij heeft mijn broer en mij goed Nederlands geleerd.’

‘En waar heb jij dan Maleis geleerd?’

‘Verder sprak iedereen het op de onderneming en in huis. De baboe die me als kind verzorgde, alle bediendes en het Javaanse personeel op de onderneming. De Chinezen spraken hun eigen taal, maar hun tandils konden zich goed redden met Maleis. Op school en op straat was het de voertaal. Ik droomde in het Maleis, ook toen we in Nederland woonden.’

‘Waarom gingen jullie terug? Je pa had toch een prachtbaan als administrateur?’

‘Hij had zijn tijd erop zitten. En hoewel hij een riant pensioen had en zijn tantièmes had gespaard wilde hij in Nederland weer een baan zoeken.’

‘Is dat gelukt?’

‘Nee luit, de oorlog kwam ertussen.’

‘Ja, die heeft iedereen parten gespeeld die een baan zocht,’ zei hij peinzend. ‘Ik heb me ook suf gesolliciteerd. Ik kon een onderzoekbaantje krijgen op de universiteit, maar mijn hoogleraar zei: ga eerst in dienst en als je terugkomt houd ik hier een plekje voor je vrij.’ Hij keek me onderzoekend aan. ‘Waarom ben jij niet doorgegaan met je studie? Kandidaats economie met prima cijfers, hoor ik. Als je het afgemaakt had zou je hier helemaal niet hoeven te zijn.’

‘Achteraf vond ik economie niet interessant genoeg. En daarna moest ik toch in dienst en dat wilde ik liever eerst doen. Als afgestudeerde word je officier en daar had ik geen zin in.’

‘Waarom niet? Zo beroerd is het officiersleven niet, hoor.’

‘Ik houd niet van bevelen geven.’

‘En krijgen,’ zei hij droog.

‘Dat ook,’ gaf ik toe. ‘En van u kan ik het prima hebben. Niet om te slijmen, maar als u zegt: spring, dan spring ik. Als wachtmeester Dobbe het zegt dan denk ik: spring zelf, man.’

‘En wat doe je als ik zeg: schiet die vent dood?’

Ik grijnsde. ‘Niks, want dat zegt u niet.’

Hij grinnikte. ‘Jij hebt je bazen aardig in de smiezen, Bax. Op de officiersopleiding werden wij gewaarschuwd voor slimme kerels als jij. Geef ze geen kans, zei de commandant. Elke discussie direct afkappen en als zo’n vent lastig blijft dan zet je hem in de vuurlinie.’ Hij lachte voluit. ‘Dus je weet: als ik jou als eerste op de vijand afstuur dan heb je het te bont gemaakt.’

Ik lachte terug. ‘U bent het type officier dat zelf als eerste op de vijand afgaat en reken erop dat ik dan naast u sta.’

Hij knikte, plotseling ernstig. ‘Daar reken ik inderdaad op. En ook dat je ons gesprekje als vertrouwelijk beschouwt.’

‘Vanzelfsprekend, luit.’

Hij knikte en wandelde naar een groepje huzaren om daar een praatje te maken. Ik keek hem glimlachend na en liep naar de voertuigen waar wachtmeester Dobbe opdook die me met een bevelend gebaar tegenhield. ‘Wat stond jij met de luit te smoezen?’ vroeg hij met zijn gebruikelijke argwaan als hij tegen mij praatte.

‘Niets bijzonders, wachtmeester. Luitenant Hansen wilde iets weten over dit gebied. Het ligt vlak naast mijn geboortestreek. Hij vroeg of ik deze streek ken.’

‘En? Ken je het hier?’

‘We zijn er wel eens doorheen gekomen, maar kennen, nee, dat is te veel gezegd.’

Hij keek me een poosje zwijgend aan. ‘Te veel zeggen is kenmerkend voor jou, Bax. En wat jij met die ploppers af lult vertrouw ik voor geen dubbeltje. Maar ik houd je in de smiezen, vriend. En wee je gebeente als je me besodemietert.’

‘Ik zou niet durven, wachtmeester.’

Hij lachte. Een smalend, onaangenaam lachje. ‘Wat jij niet durft in eigen kamp mag geen naam hebben. Maar ik wil zien of je die grote bek ook opentrekt in het zicht van de vijand.’

‘Er komt vast een moment waarop u dat met eigen ogen kunt zien, wachtmeester.’

‘We zullen zien, Bax, we zullen zien.’ Hij maakte een bruusk gebaar naar de colonne. ‘Terug naar je plek. Mars!’

Ik sprong in de houding, salueerde model, draaide me in één beweging op mijn hakken om en marcheerde naar de jeep. Daar zag ik in de zijspiegel dat hij me nakeek. Ik grijnsde in het spiegeltje. Hij zag het helaas niet. Jammer dat je niet met je achterhoofd kunt grijnzen.

3

Toen Soekarno en Hatta eind ’45 de republiek Indonesia hadden uitgeroepen ontstak mijn vader in ongekende woede. Toch begon hij niet te tieren zoals de meeste oudkolonialen zouden doen, maar zei in afgemeten zinnen en op snijdende toon die meer indruk maakte dan het gevloek van zijn oud-collega’s hoe het land naar de knoppen zou gaan en binnen de kortste keren zou vervallen in anarchie. ‘De inlanders kunnen het niet,’ zei hij met volle overtuiging. ‘Ze leven in het nu en de dag van morgen kan ze gestolen worden. De schurken, de gewetenlozen en de slimme jongens komen boven drijven en binnen de kortste keren zit de rest weer onder de knoet, zoals ze al eeuwenlang onder de duim gehouden worden door hun eigen regenten. Sukkels! Ze weten niet wat ze weggooien als ze ons eruit knikkeren! Wij hebben daar orde gebracht en een rechtsorde die veel verder gaat dan hun eigen adat, scholen en medische zorg ingevoerd en de betere inlanders op een hoger plan gebracht. Nu gaat dat allemaal verloren. Vierhonderd jaar Westerse beschaving verdwijnt en wat er overblijft is anarchie: ieder voor zich en God, of voor mijn part Allah, voor allen.’

Het had geen zin hem erop te wijzen dat wij in die vierhonderd jaar vooral onze eigen belangen hadden nagejaagd. De verheffing van de inlanders, zoals dat in mijn jeugd nog heette, was niet meer dan een middel om het thuisfront tevreden te stellen. Inderdaad, de brute machtsverhoudingen uit het begin van de eeuw waren veranderd. Op de ondernemingen van de Suikerunie op Java waren de lijfstraffen afgeschaft en bij ons was er veel meer zorg voor het welzijn van de koelies dan ooit daarvoor. Als een van de koelies naar het ziekenhuis moest werd hij door mijn moeder in de auto met chauffeur afgeleverd. Ik herinner me hoe een oud-planter uit Deli die dat hoorde in hoongelach was uitgebarsten. ‘Zo’n vent hou je op je onderneming met je eigen obat en als dat niet werkt gooi je hem in de kali als krokodillenvoer,’ smaalde hij. Ik vraag me af hoe hij had gereageerd op het uitroepen van de republiek. Vermoedelijk met een hartverlamming. In Deli, het wingewest aan Sumatra’s Oostkust, stierven de koelies rond de eeuwwisseling op de tabak- en rubberondernemingen als ratten en de blanke bazen heersten met volstrekte willekeur over hun Javaanse en Chinese arbeiders. Later, in de jaren twintig veranderde dat ten goede, vooral op Java, maar het verschil in beloning bleef schrijnend. Mijn vader ging als een rijk man terug naar Nederland. Zijn Javaanse mandoer Sidharta Kelong, een man voor wie hij oprecht respect had, hield genoeg aan zijn twintig arbeidsjaren over om een winkeltje te beginnen waarmee hij zijn pensioen aan kon vullen. Pa had hem van zijn eigen pensioen een naar inlandse begrippen riante bonus meegegeven. Dat geld ging op aan de middelbare school voor de tweeling Karim en Toetie, intelligente kinderen die vastbesloten waren om het beter te doen dan hun vader. Ik had met hen op school gezeten: eerst op de lagere school, later op de HBS in Bandung. Met Karim was ik zelfs dik bevriend, wat buiten de onderneming met gemengde gevoelens werd bekeken. ‘Hoe zit het met Karim en Toetie?’ vroeg ik toen pa uitgeraasd was. ‘Heb je daar dan geen vertrouwen in?’

Hij zuchtte. ‘Natuurlijk, het zijn slimme kinderen en ze zijn goed opgevoed. Zij zullen, als wij het gezag weer hersteld hebben, een rol in het lokale bestuur kunnen spelen. Er zijn meer inlandse kinderen met hersens en een ingeboren beschaving die het beste met de bevolking voor hebben. Wat die Jappenvriend Soekarno voorstaat, gaat gegarandeerd fout. Het is een ophitser die appelleert aan de laagste instincten van het volk.’

‘Hatta is anders,’ zei ik.

‘Hij is slimmer, maar net zo meedogenloos als Soekarno: het zijn de inlandse Hitler en Goebbels met een fez op hun kop. Zodra die lui de macht in handen krijgen volgt bijltjesdag.’

Pa kreeg gelijk. Na de bevrijding ontstond een machtsvacuüm, toen de Engelse bevrijders met tegenzin de orde moesten handhaven. Ze bewapenden zelfs Japanse krijgsgevangenen om Nederlanders te beschermen die nog in de kampen bleven in afwachting van hun repatriëring. Inmiddels schoten de pemoeda’s als paddenstoelen uit de grond: benden met kapmessen en bamboesperen gewapende nationalistische jongeren die in de steden en op het platteland Nederlanders, Indo’s en Chinezen vermoordden. Die bersiap-periode eindigde toen wij in ’ 46 met honderdtwintigduizend man arriveerden om de orde te herstellen. Er kwam een eind aan de moordpartijen op burgers en nu richtten de groepjes nationalisten hun agressie rechtsreeks tegen ons, de bezettingsmacht.

Het verzet stelde in het begin niet veel voor. De nationalisten waren slecht bewapend en nog slechter geoefend, maar ze kenden het terrein en wisten hoe ze een hinderlaag moesten leggen. Wij patrouilleerden met gevechtswagens en lichte tanks en in ons eerste halfjaar hadden we nog weinig last van aanvallen. De vijand had geen antitankwapens en hun oude Lee-Enfields waren geen partij tegen onze zware mitrailleurs en tankkanonnen. Maar de infanterie werd geregeld vanuit een hinderlaag beschoten en de eerste doden aan onze kant vielen vooral bij het voetvolk.

Toch hielden de nationalisten hun kruit droog tot ze wel over die wapens beschikten en in hun geheime kampen zo getraind waren dat ze de confrontatie met ons aandurfden. Het leek of we in twee landen woonden: het oude Nederlands-Indië waarin de verhoudingen hersteld waren en het dagelijks leven schijnbaar normaal doorging en het nieuwe Indonesië dat zich in het geheim opmaakte voor de finale afrekening en in het eerste halfjaar van 1947 wat speldenprikken uitdeelde om ons scherp te houden.

Maar zo scherp waren we niet in het begin. De inlandse vrouwen die in ons basiskamp werkten als kokkin, schoonmaakster of wasvrouw konden vrij in en uit lopen. Niemand legde hun een strobreed in de weg. Het waren zonder uitzondering oudere vrouwen die onze moeders konden zijn en zelden de begeerte opwekten die de jonge Javaanse en Chinese meisjes in de kampong wél bij ons teweegbrachten. De legerleiding had ons verboden om contact te zoeken met de inlanders – de vijand luistert mee! – maar zeg maar eens tegen een stel hitsige vrijgezellen dat ze van de meisjes af moesten blijven die in geraffineerde poses door of net buiten de kampong paradeerden. En zolang er geen gevaar school in die nauwelijks te vermijden contacten kneep de legerleiding een oogje toe als we in groepjes naar het dorp togen. Ik was er meestal bij als een groepje huzaren bij de buren op bezoek ging, want ik was nog steeds de enige die kon vertalen en het aantal dorpsbewoners dat Nederlands sprak was letterlijk op de vingers van één hand te tellen. Een van die vijf was de eige naar van de Chinese toko, een soort Winkel van Sinkel waar je de meest uiteenlopende dingen kon kopen. Hij deed ook andere zaken, welke wist ik niet, maar hij verdiende er goed aan want hij woonde in een huis met zwembad dat niet voor dat van een geslaagde koloniaal onderdeed. De winkel werd gedreven door zijn vrouw en zijn knappe dochter Mi Lei. Ze spraken allebei een mondje Nederlands en gebrekkig Maleis en, uiteraard, vloeiend Mandarijn zodat de transacties met ons verliepen met veel glimlachjes en handen en voeten. Ik vroeg me af hoe ze dat deden met hun Javaanse dorpsgenoten, tot ik bij toeval ontdekte dat de oude dame zich heel aardig kon redden in het Maleis en Mi Lei het zelfs vloeiend sprak. Zij hadden geen van beiden in de gaten dat ik hen door had, dus speelde ik het spelletje mee en wachtte mijn kans af om met het Chinese meisje een afspraakje te maken. Die kans deed zich voor bij een wajangvoorstelling, een gebeurtenis waarvoor de hele kampong uitliep. Ik was bekend als tolk en als iemand die van een grap hield, wat mijn populariteit sterk had vergroot. ‘Toean Bax!’ gilden de kinderen als ze me zagen. Ze dromden om me heen en bedelden om shag en snoep waarvan ik altijd een voorraadje meenam als ik naar de kampong ging. Ik had nog een truc die me populair maakte: ik kon buikspreken. Van een oude sok had ik een buiksprekerspop in elkaar geknutseld en daarmee maakte ik furore bij de jeugd. Ik zong liedjes in het Hollands die de sok in het Maleis vertaalde. Hij zong afschuwelijk schel en hard, maar de kinderen vonden het prachtig. Tijdens een van die spontane voorstellingen keek Mi Lei van een afstandje toe en dus deed ik extra mijn best en kweelde met mijn eigen stem, die werkelijk welluidend was in mijn jonge jaren, Amsterdamse smartlappen en liedjes van Sinatra. Toen de pop ze nazong deed ik voor het eerst mijn best hem als mijn eigen stem te laten klinken. Mi Lei glimlachte zowaar en dat aanminnige lachje gaf me de moed terug te lachen en een praatje te maken. Tijdens de wajangvoorstelling in het Javaans, zorgde ik dat ik naast haar stond en vertaalde de Javaanse tekst in het Maleis. Het ging zo snel dat ik soms de draad van het verhaal kwijtraakte, maar het gaf niet. Het publiek vermaakte zich kostelijk. Dat kinderlijke plezier van een Javaans publiek bij een wajangvoorstelling is een van de goede herinneringen aan mijn geboorteland.

Mi Lei reageerde op mijn vertaling zoals een welopgevoed Chinees meisje hóórt te reageren als een man avances maakt: ingetogen en gereserveerd. Maar haar glimlachje na afloop beloofde meer en toen ik voorstelde iets te gaan drinken, trippelde ze, weliswaar met een meter tussenruimte, naast me naar het stalletje waar ze stroopjes verkochten, het mierzoete Javaanse alternatief voor onze godendrank: bier. Daar, onder een krakkemikkige parasol en de jaloerse blikken van mijn maten zette ik al mijn charmes in om de mooie Chinese te versieren. Ze vond me leuk, dat was duidelijk, maar ze bleef gereserveerd en na een halfuurtje stond ze op, bedankte me voor de vertaling en de versnapering en spoedde zich naar de overkant, waar een fors gebouwde Chinees haar in een riksja duwde, naast haar ging zitten en zijn graatmagere landgenoot die het karretje voort moest trappen met een korte snauw opdracht gaf te vertrekken. Ik keek haar na en verdomd, ze keek om en zwaaide naar me. Ik zwaaide terug en wandelde naar het kamp, vervuld van zoete gedachten over de Chinese hemel waarvan zij de sleutel bezat. De kunst was haar over te halen die sleutel om te draaien.

‘Heb jij dat Chinese mokkel versierd?’ vroeg Tiggelaar toen ik onze barak binnenkwam.

‘Bijna,’ zei ik.

‘Genaaid?’ Jansma likte zijn vlezige lippen en keek me begerig en jaloers aan.

‘Nog niet, jongens. Als het zover is, zal ik jullie waarschuwen.’

‘Chinezen hebben een blauwe kut,’ zei Jansma verlekkerd. ‘Een blauwe, nauwe kut. Ha!’

‘Hoe weet jij dat?’ vroeg Tiggelaar.

‘Gehoord,’ zei Jansma. ‘En gevoeld. Bij een Chinese hoer in Batavia.’

‘Eerlijk?’ Tiggelaar keek hem vol ongeloof aan. De gedachte dat Jansma, de onhandigste sukkel van het eskadron eerder de liefde in Nederlands-Indië had bedreven dan hijzelf, kenner van de Russische vrouw, was onverdraaglijk. Hij keek Jansma leep aan. ‘En, was ie blauw?’

‘Weet ik niet,’ zei Jansma. ‘Want het was donker. Maar nauw was-ie.’

‘Met zo’n tamp als die van jou is een koeienkut nog te nauw,’ zei Tiggelaar.

Jansma grijnsde. Hij had, zoals we op de eerste avond al hadden vastgesteld, veruit de grootste pik van ons allemaal, een paardenlul die in rust over de helft van zijn massieve dijen kwam en in actieve dienst ongetwijfeld ver boven zijn navel uit zou steken.

‘Het vrouwelijk geslachtsdeel is geen ‘ie’,’ zei ik. ‘Ook taalkundig is een vagina, waarvoor wij hier dat grove synoniem van drie letters gebruiken, het meest vrouwelijke zelfstandig naamwoord dat je kunt bedenken.’

‘Professor Bax geeft college,’ sneerde Tiggelaar.

‘Hij of zij, kut is lekker,’ zei Jansma dromerig. ‘Ontzettend lekker!’ Hij stond met een ruk op en liep naar buiten.

‘Wat gaat ie doen?’ vroeg Lucas de Bruin, de benjamin van de groep.

Tiggelaar grijnsde. ‘Rukken in de bosjes. Heeft ie twee handen bij nodig.’

We grinnikten besmuikt mee. Masturberen was het eerste dat we deden zodra we op onze veldbedden lagen en hoewel iedereen het zo geluidloos mogelijk probeerde te doen kreeg je, als je terugkwam van een avondje stappen soms het idee dat de barak stond te schudden van die collectieve activiteit. Ik dacht aan Mi Lei toen ik in bed lag, maar bleef van mijn pik af. Op een of andere manier zou het de gedachte aan haar ontheiligen als ik toe zou geven aan mijn instinct, dus kruiste ik mijn armen boven het laken, alsof ik op een slaapzaal van een seminarie lag waar frater Benedictus met een Spaans rietje tussen de bedden doorsloop om overtreders op hun kwetsbaarste plek te raken.

Bij ons volgende afspraakje mocht ik haar een kuis kusje geven op haar wang. Ze wees de plek met een spits vingertje aan. Ik kuste haar op de aangeven plaats en daarna nog een keer, iets dichter bij het centrum. Ze loosde een diepe zucht. Toen trok ze mijn hoofd naar zich toe en kuste me vol op mijn mond. Voor ik haar kon omhelzen duwde ze me weg en verdween als een schim in het maanlicht. Ik keek haar na, een hand tegen mijn mond gedrukt. Ik ga Chinees leren, dacht ik. Na de oorlog ga ik met haar trouwen en op termijn neem ik de zaak van haar pa over.

Ik liep terug, nog steeds met mijn hand tegen mijn mond en zo kwam ik de barak binnen. Tiggelaar keek me onderzoekend aan. ‘Wat heb jij nou? Klap op je bek gehad?’

‘Integendeel,’ zei ik. ‘Ik probeer iets vast te houden.’

Hij schudde zijn hoofd. ‘Lukt niet, kerel. Ik heb het in Rusland ook geprobeerd. Lauw loene. Er is maar één manier: je moet ze vastnagelen, als een zwijnskop of een hertengewei op een plankje en zorgen dat iedereen er met zijn poten vanaf blijft.’

‘Het klinkt of je ervaring hebt.’

‘Alleen in Moskou. Als jij het nou hier doet dan kunnen we die ervaringen uitwisselen en er een leerzaam hoofdstukje van maken voor het handboek soldaat: seks in den vreemde.’

Ik gaf geen antwoord. Die obsessie met seks was zo alomtegenwoordig dat ik zelden iemand hoorde over het fenomeen dat er aan ten grondslag ligt: liefde. Seks is voor kerels, liefde voor watjes. En verliefd worden was het stomste wat je hier kon doen.

4

Inderdaad, het was oliedom om in oorlogstijd verliefd te worden, vooral op iemand uit het kamp van de vijand. Iedereen die het zelf had meegemaakt had het me kunnen vertellen, maar dat waren er blijkbaar niet veel, of ze hielden hun mond en dachten: laat die klojo dat zelf maar uitvinden. En misschien vonden ze het niet van belang: een Hollandse soldaat die verliefd werd op een inlands meisje, het gebeurde zo vaak en het liep lang niet altijd verkeerd af. Vroeger, in vredestijd, was het bijna normaal. Er waren talloze voorbeelden van KNIL-militairen die met een inlandse samenwoonden, vaak op het kazerneterrein. Meestal ging het om inheemse soldaten, maar ook blanke officieren en onderofficieren vielen voor de charmes van een Javaanse. Ook in de burgermaatschappij kwam het voor. Mijn vader had een affaire met zijn Soendanese huishoudster, twee jaar voor hij met mijn moeder trouwde. Het is een zorgvuldig toegedekt geheim in onze familie. Niemand heeft er later ooit een toespeling over gemaakt en mijn ouders keken mijn broer en mij glazig aan als wij samen of ieder voor zich de njai van pa ter sprake brachten. Ik weet dat hij haar met een flinke afkoopsom naar haar geboortedorp in West-Java heeft teruggestuurd, goddank zonder kinderen. Het schijnt dat ze later met een dorpsgenoot is getrouwd. Eind goed, al goed, zou je denken, maar ik vraag me af wat pa heeft overgehouden aan die relatie. Hij had in een album een foto van zijn ex-geliefde bewaard: een sepiakleurig por tretje waarop ze in sarong en kebaja in de salon van het plantershuis staat: een knappe jonge vrouw die met een mysterieus glimlachje naar de fotograaf kijkt, ongetwijfeld pa zelf. Ik heb in Nederland vaak naar die foto gekeken en me afgevraagd hoe ik eruit gezien zou hebben als zij mijn moeder was geworden. Dom, Bax: als pa met haar was getrouwd en kinderen had gekregen dan was jij daar niet bij geweest. Sterker nog: dan had je helemaal niet bestaan.

Toch dacht ik tijdens mijn eigen verliefdheid geregeld aan de affaire tussen mijn vader en de voorgangster van mijn moeder. Was hij net zo verliefd op haar als ik op Mi Lei? Waarom heeft hij er nooit over gepraat? Ik kan me voorstellen dat hij ma niet voor het hoofd wilde stoten, maar ik vraag me af waarom hij het Kees en mij niet heeft verteld, toen we eenmaal volwassen waren. Hoort een vader zijn zoons niet voor te lichten over zijn zonden? Leren we niet meer van zijn fouten dan van zijn goede daden? Ach, je vervalt alweer in dat moraliserende gelul, Bax, waarmee je niets anders bereikt dan dat mensen de pest aan je krijgen. Natuurlijk hield pa zijn mond. Wat had hij kunnen zeggen? Jongens, ik heb het dienstmeisje geneukt, maar dat is ver voor ik jullie moeder kende. Ja pa, dat weten we al, en hoe was het eigenlijk met zo’n inlandse? Tja, wat moet ik daar nou over zeggen? Gewoon: de waarheid, pa. Ja, jongens, de waarheid is dat ik gek was op die meid, zo gek, dat ik met haar had willen trouwen, maar de suikermaatschappij was niet dol op gemengde huwelijken van haar employees, dus deed ik het niet. Gelukkig maar, anders hadden jullie niet bestaan. En jullie weten dat ma en ik het samen goed hebben.

Zoiets had hij kunnen zeggen en daarmee was voor mij de kous af geweest en voor Kees vermoedelijk ook, maar nogmaals: hij zei er niets over. Ma evenmin, want het zou voor haar nog pijnlijker zijn geweest toe te moeten geven dat pa verkikkerd was op haar voorgangster.

Nu ik zelf een verhouding had met een vrouw uit het vijandelijke kamp besefte ik dagelijks hoe lastig het is zoiets geheim te houden. Dat lukte dan ook niet: iedereen in het peloton wist ervan, maar tot hun eer moet ik zeggen dat geen van hen, leiding, noch collega’s, me een strobreed in de weg hebben gelegd. En dus kon ik elke avond wegglippen naar de kampong om mijn geliefde te ontmoeten. We maakten hand in hand lange wandelingen langs de oever van de kali, waarin volgens overlevering krokodillen zouden leven die ’s nachts langs de kant op prooi zouden loeren. Ik had voor die gelegenheid altijd mijn stengun bij me, die een volkomen nutteloos wapen is tegen een volwassen krokodil, tenzij je het beest met een gelukschot in zijn oog raakt, maar op die taaie huid ketsen de 9 mm kogels af, alsof je ze op een stalen plaat zou richten. Goddank hebben we geen krokodil gezien op die nachtelijke tochten. Ik had me geen raad geweten als zo’n monster zijn tanden in de mollige beentjes van Mi Lei had gezet. Jezus, ik krijg het er nog warm van als ik eraan terugdenk. Later heb ik met andere vrouwen het bed gedeeld en steeds was het een aangename gebeurtenis, maar de mengeling van wellust en schroom die Mi Lei bij me opriep heb ik nooit meer zo meegemaakt. Zij was niet het eerste meisje met wie ik vrijde: op de HBS in Bandung had een Javaans vriendinnetje me ingewijd in de liefde en in Holland brachten een zestienjarige Friezin, gevolgd door de zeventienjarige dochter van een Amsterdamse banketbakker, kort na elkaar mijn initiatie op een hoger plan. Mi Lei was anders dan alle meisjes die ik voordien had meegemaakt. Ze had me gesmeekt haar niet te verleiden tot seks – mijn vader vermoordt me! – en ik hield me met ijzeren zelfbeheersing aan die belofte. Ik leerde wat een Tantaluskwelling was. Nee, dit was erger. Tantalus hoefde alleen eeuwige honger en dorst te weerstaan. Ook vervelend natuurlijk, maar het was niets vergeleken bij de zoete kwelling om een verrukkelijk meisje met de zachtste lippen ter wereld veilig verpakt in haar zijden jurkje te laten zitten en die gekmakende vormen alleen over het textiel heen te mogen aaien.

Op een avond in april vertelde ze dat haar vader had besloten haar naar Hong Kong te sturen voor het vervolmaken van haar opvoeding. Ze zou bij een tante in huis komen en na de middelbare school, waaraan ze nog moest beginnen! naar de universiteit gaan om arts te worden: de droom van haar vader. Waarom hij haar niet veel eerder naar school had gestuurd, in Indië of in China, was me een raadsel, maar ik zweeg over die school en vroeg of ik haar na de oorlog op mocht zoeken om onze vriendschap voort te zetten. Toen kwam het hoge woord eruit. Ze keek me met een wijs, triest glimlachje aan en zei dat het onmogelijk was. Haar vader was een aanhanger van Confucius en in de leer van die tweeduizend jaar geleden overleden wijsgeer was rassenmenging verboden. Hij had Hitler tot voorbeeld kunnen dienen.

‘Dus dat betekent dat wij van hem nooit mogen trouwen,’ zei ik.

‘Ja,’ zei ze zachtjes.

‘Waarom doen we dit dan?’ riep ik. ‘Ik bedoel... we zijn gek op elkaar. Ik wil niets liever dan met jou trouwen en kinderen met je krijgen en ik dacht en hoopte dat jij hetzelfde wilde.’

‘Ik wil het wel, maar mijn vader niet.’

‘Fuck je vader!’ zei ik woest. ‘Ik trouw niet met hèm, of met die dooie wijsgeer, ik trouw met jou! Als we morgenvroeg naar de aalmoezenier gaan is het zo gepiept. Ik trommel twee getuigen op en een halfuurtje later zijn we getrouwd en kan je pa ons niets meer maken.’

Weer dat wijze glimlachje, veel te wijs voor een meisje van achttien. ‘Het kan niet, Jan. We moeten afscheid nemen. Morgenvroeg brengen ze me naar de boot.’

‘Morgen?’ Ik schrok me kapot. ‘Dan zie ik je dus nooit meer,’ zei ik bijna onhoorbaar.

Ze knikte, onmachtig om nog iets te zeggen. Opeens klemde ze zich aan me vast en begon onstuitbaar te huilen. Ik jankte mee en terwijl de tranen over mijn wangen biggelden, mompelde ik troostende woordjes zonder enige betekenis waarom ze alleen nog maar harder begon te huilen. Even abrupt als de huilbui was begonnen hield ze op. Ze keek me strak aan, liet zich voor me op haar knieën zakken en begon nog nasnikkend, met onhandige rukjes mijn gulp los te knopen. Ze haalde mijn pik eruit en stopte hem in haar mond. Ik ben welgeschapen, maar hij verdween helemaal naar binnen. Ze begon erop te zuigen alsof het een lolly was die in een paar minuten op moest: gekmakende, goddelijke minuten, de mooiste van mijn leven. Ik kom in haar mond klaar, dacht ik, dat kan ik verdomme niet maken! Ik probeerde me terug te trekken, maar ze hield mijn ballen vast en zoog fanatiek door, dus gaf ik me over en liet de verrukkelijkste minuten van mijn leven eindigen met de bronstkreet van een roofkat.

Ze keek op, glimlachend in het maanlicht. Toen likte ze mijn pik schoon en borg hem weer op. Ik liet haar begaan, met mijn handen losjes tegen haar hoofd.

‘Laat mij het nu bij jou doen,’ zei ik.

Ze aarzelde, heel even. Toen rees ze soepel overeind en trok haar jurkje omhoog. Nu knielde ik neer en begon haar ronde, mollige knieën te kussen en de zijdezachte binnenkant van haar dijen. Ik trok met mijn tong een nat spoor omhoog, terwijl zij haar broekje omlaag frommelde en me toegang verschafte tot het Grote Chinese Geheim. Ik legde mijn ziel en zaligheid in mijn tong, ik wérd een en al tong en na verrassend korte tijd begon ze te sidderen. Ze slaakte een jammerende kreet die uit het diepst van haar binnenste kwam, drukte haar benen tegen elkaar en duwde mijn hoofd tegen haar buik tot het sidderen voorbij was.

Ik stond op, moeizaam als een oude man.

We liepen innig omstrengeld terug naar het dorp. Op het plekje waar we elkaar altijd ontmoetten en weer afscheid namen nam ik haar gezicht tussen mijn handen en kuste haar, inniger dan ik ooit had gedaan. ‘Er is niemand die zoveel van je houdt als ik,’ zei ik met een stem die van buiten mezelf leek te komen. ‘Niemand. Je vader niet, je moeder niet, je tante niet, Confucius niet, niemand! En niemand zal je ooit zoveel gaan missen als ik.’

Ze kuste me terug. ‘Ik zal jou ook missen,’ zei ze. ‘En ik zal heel vaak aan je denken.’ Ze kuste me weer, keek me op een eigenaardige manier aan, alsof ze in een ander universum stond en door een glazen wand naar de aardse wereld staarde en naar de man die ze zo meteen voor altijd zou verlaten. Toen trok ze haar jurkje recht, gaf me nog een laatste, innige kus en verdween. Ik keek haar na tot haar schim vervaagde in het duister. Zwaai dan, dacht ik, maar dat deed ze niet. Ze keek niet eenmaal om en toen ze volledig uit het zicht was verdwenen draaide ik me om en liep langzaam terug naar het kamp. De wacht hield me tegen met de bajonet op het geweer, maar liet me door toen ik het wachtwoord zei en hem een goede wacht toewenste. Iedereen in de barak sliep al toen ik binnenkwam. Ik kleedde me geruisloos uit en kroop in bed. Als ik mijn lippen spitste kon ik haar geur ruiken en dat bleef ik doen tot ik kramp kreeg in mijn mondspieren. Ten slotte viel ik in een onrustige slaap. De volgende morgen was de smaak weg, maar de herinnering was zo vers alsof het net was gebeurd.

Mijn slapies keken me grijnzend aan, maar niemand vroeg iets en ze lieten me rustig betijen tot ik uit mezelf iets zou vertellen van de afgelopen nacht.

‘Ze is weg,’ zei ik toonloos.

‘Weg? Waarheen?’ vroeg Tiggelaar.

‘Hong Kong.’

‘Voor altijd?’

‘Ja.’

‘Ga je haar achterna?’

Ik knikte. ‘Zo gauw we deze klotezooi achter de rug hebben ga ik naar China.’

‘Hong Kong is een Engelse kolonie.’

‘Weet ik.’

We zwegen een poosje. ‘Heb je d’r geneukt?’ vroeg hij.

‘Gebeft en gepijpt.’

Hij knikte. ‘Nog mooier. Alleen oppassen dat je geen sief aan je bek krijgt.’

‘Ze is schoon als een baby.’

‘Ja, daar staan die Chinese meisjes om bekend. Javaanse grietjes zijn slordiger. Als je niet uitkijkt loop je zo wat bij ze op, of je schopt ze met jong. Ik weet niet wat erger is.’

‘Je moet het allebei voorkomen.’

‘Ja.’ Weer zweeg hij een poosje. ‘Wat ga je nu doen met de meiden?’

‘Niks natuurlijk. Wachten tot ik naar Hong Kong kan.’

Hij maakte een wegwerpgebaar. ‘Dat kan nog jaren duren. Minstens vier jaar en als de peloppers het volhouden heb je zomaar kans dat er twee jaar bijkomen. In die tijd is zij al lang met een Chinees getrouwd. Heeft ze zelf kinderen en als je dan nog een paar jaar wacht is ze waarschijnlijk al oma.’

‘Hou toch op, man! Ze is net achttien.’

‘Nou en? Die spleetogen fokken als konijnen. Waarom denk je dat er zoveel zijn?’

‘Ze wacht op me,’ zei ik nors.

Hij lachte. Een goedmoedig, spottend lachje. ‘Over zes jaar zijn jullie elkaar vergeten. Het is zelfs de vraag of je haar zou herkennen. Is ze zo’n vadsige Chinese matrone geworden met een sloot kindertjes aan haar rokken. Dan ben je blij dat het nu niets is geworden.’

Het was goed bedoeld, maar dodelijk voor mijn illusies. Ik zette haar foto overdag op de veldradio-installatie die ik in de commandobarak had ingericht en zei dat ik van iedereen zijn poten zou breken als hij er een vinger naar uit zou steken. Mi Lei had me dat fotootje een paar weken daarvoor gegeven. Ik droeg het buiten de barak in mijn borstzak, in een cellofaanpapiertje tegen het zweet, maar het werd al snel groezelig en toen iemand er met een sigaret een gaatje in brandde, precies boven haar mond, was het helemaal geen gezicht, letterlijk. Niemand wilde natuurlijk vertellen wie de onverlaat was die het gaatje had gebrand toen ik even wegliep om te pissen en omdat het een komen en gaan was in die barak kon het iedereen zijn geweest. Een kundige Chinese! fotograaf in Buitenzorg heeft het later schoongemaakt, het gaatje gedicht en de brandplek onzichtbaar weggewerkt. Daarna heeft hij het met een geheimzinnig spul zo gefixeerd dat het niet verder kon slijten. ‘Dit gaat uw leven lang mee, toean.’ Hij kreeg gelijk, want ik heb het nog steeds. Soms kijk ik naar het gezicht van de vrouw van wie ik nooit meer iets heb vernomen. Vermoedelijk is ze allang dood. Maar ze blijft een herinnering aan de tijd dat we van weerskanten vrij met elkaar om mochten gaan. Kortom, toen het nog een goede oorlog was.

5

Half mei kregen de speldenprikken van het TNI, het officiële republikeinse leger Tentara Nasional Indonesia, opeens een serieus karakter. Voordien waren het vooral de pemoeda’s en andere ongeregelde terroristengroepen en – groepjes die aanslagen pleegden, maar nu voelde het leger van Soekarno zich kennelijk sterk genoeg om tot actie over te gaan. Ze legden hinderlagen voor de infanterie in de rijstvelden, waarbij op West-Java dertig infanteristen het leven lieten. De generale staf liet een oekaze uitgaan waarin we tot extra waakzaamheid werden opgeroepen. In ons geval betekende het dat we binnenboord van onze voertuigen moesten blijven en niet meer zoals voordien zwaaiend en snoepjes strooiend naar de voorbijgangers langs de wegen mochten karren. Meestal zwaaiden de boeren vanaf hun sawah’s terug en de kinderen holden vaak mee zolang ze het volhielden om zoveel mogelijk snoep op te pikken. Het gevaar kwam van een onverwachte kant. Twee boeren keken vanaf hun sawah hoe Lucas de Bruin, onze benjamin die net negentien was geworden, tijdens een sanitaire stop langs de weg van Buitenzorg naar Tjibadak op een trekbom stapte. Hij werd meters hoog de lucht in geslingerd en landde midden op de weg. Zijn pik hing nog uit zijn broek. We staarden verbijsterd naar onze dode kameraad. De bom had een krater in de berm geslagen en de kluiten aarde kleefden aan de voorruit van de carrier die De Bruin had bestuurd. Hij was apentrots op dat voertuig geweest en had het beter onderhouden dan een moeder het met haar dure Engelse kinderwagen had kunnen doen. Nu lag hij naast zijn troetelkind, dood als een pier en met een uitdrukking van stomme verbazing op zijn gezicht.

‘Godverdomme!’ De vloek van wachtmeester Dobbe schalde over de weg. Iedereen kwam in beweging. Luitenant Hansen bulderde bevelen die voor het eerst als echte bevelen klonken. Dobbe was hem en alle anderen te snel af. Hij tilde het lijk op, droeg het naar de carrier, legde het op de voorbank en sloot de blauwe ogen die wijd opengesperd naar de lucht staarden. Toen wees hij met een woest gebaar naar de twee boeren en grauwde: ‘Grijp ze!’

De boeren die als versteend waren blijven staan draaiden zich om en vluchtten het rijstveld in. We gingen hen met acht man achterna, maar ze waren sneller dan wij en bovendien gewend aan de glibberige modder van een sawah.

‘Dekken!’ brulde Dobbe.

We lieten ons voorover in het rijstveld vallen. Achter ons klonken twee schoten, vlak na elkaar. De boeren slaakten een gil en smakten op het talud van het dijkje waarop ze wilden vluchten. Wij krabbelden overeind en waadden naar het tweetal toe. Ze keken ons grauw van angst aan. Ze waren allebei in hun rechterbovenbeen geraakt, dus droegen we hen terug naar het peloton. Later vertelde Tiggelaar (die volgens voorschrift als chauffeur van de grootste gevechtswagen in zijn voertuig moest blijven zitten tot iedereen er weer veilig inzat) dat Dobbe, de enige scherpschutter van het peloton, met zijn perfect geprepareerde FN-geweer de twee boeren had neergeschoten. Luitenant Hansen liet hem begaan, want Dobbe’s meesterschoten waren de beste kans om de vluchters te pakken. Het lag voor de hand dat zij de moordenaars waren. Een trekbom was een primitief projectiel dat in de berm werd ingegraven en van afstand met een lang touw tot ontploffing werd gebracht zodra het beoogde slachtoffer erbij stond. De twee boeren waren de enigen die eraan getrokken konden hebben.

‘Bax!’ brulde Dobbe.

‘Present wachtmeester.’

‘Verhoor die lui.’

‘Wat moet ik ze vragen, wachtmeester?’

‘Hoe ze die arme jongen vermoord hebben, klootzak.’

‘Ze vergaan van de pijn, vrees ik.’

Dobbe keek me aan met de blik van een adder die een konijn fixeert. Lucas de Bruin was zijn favoriet geweest. Of het kwam omdat hij de jongste was, of omdat ze allebei uit Schermerhorn kwamen, of omdat de jongen op zo’n aandoenlijke manier zijn best deed, nooit de lijn trok en zich evenmin aan impopulaire karweitjes onttrok en alle orders van onze ijzervreter blijmoedig uitvoerde, of gewoon omdat het een aardige gozer was waarin geen cent kwaad stak: bij wachtmeester Dobbe, nooit te beroerd iemand onder uit de zak te geven, kon Lucas geen kwaad doen. Bij niemand eigenlijk en dus gaf luitenant Hansen de touwtjes in handen van zijn plaatsvervanger die op zijn beurt het verhoor aan mij moest overlaten omdat zijn Maleis ontoereikend was om de toedracht naar boven te halen. Ik deed mijn best, geschokt als ik was door de moord op onze jonge collega, maar wat ik ook zei en hoe indringend ik op het tweetal inpraatte: ze bleven volhouden dat ze daar toevallig aanwezig waren omdat het nu eenmaal hun sawah was, waarnaast de nationalisten de bom hadden ingegraven. Zij hadden er niets mee te maken. ‘Niets, toean! We moesten van het TNI alleen aan het touw trekken als een belanda daar zou staan.’ De twee kerels verrekten van pijn en de doodsangst stond op hun gezicht, maar ze hielden stug vol dat ze onschuldig waren.

‘Zij hebben het niet zelf gedaan, zeggen ze,’ zei ik. ‘Ze werden gedwongen door het TNI om aan het touw te trekken als een soldaat naast de sawah zou staan.’

‘Zo, zeggen ze dat,’ zei Dobbe langzaam. ‘En jij gelooft ze?’

‘Jawel wachtmeester.’

‘Je bent een lul, Bax. Was jij het maar geweest in plaats van die arme jongen.’

‘Wachtmeester!’ zei luitenant Hansen scherp. ‘Let op uw woorden, alstublieft.’

‘Dat doe ik, luit, dat doe ik. Het is alleen jammer dat we een lul als Bax nodig hebben om de waarheid boven tafel te krijgen, dus zal ik hem een handje helpen.’

Hij greep de voorste boer bij zijn haren, rukte zijn hoofd omhoog en bulderde in een mengeling van Westfries en slecht Maleis wie godverdomme aan dat verdomde touw had getrokken. De boer, die op een knie voor ons zat en zijn gewonde been op een ongetwijfeld uiterst pijnlijke manier met beide armen ondersteunde, liet enkele onverstaanbare kreten los. ‘Nog eens,’ snauwde Dobbe. Hij gaf een trap tegen het gewonde been waardoor de boer een gil slaakte die mijlenver hoorbaar moest zijn geweest. Toen begon hij in razende vaart te praten. ‘Vertalen!’ gromde Dobbe, zonder de boer los te laten.

‘Hij zegt weer dat ze door het TNI gedwongen waren om aan het touw te trekken,’ zei ik. ‘Als ze het niet zouden doen dan zou het TNI hun families afmaken.’

‘Gelul,’ zei Dobbe kortaf. ‘Het TNI werkt alleen met vrijwilligers.’ Hij rukte de boer aan zijn haren omhoog, zette zijn rechtervoet op het gekwetste been en snauwde: ‘Nog één keer. Als je dan niet de waarheid vertelt schiet ik je kapot.’

Ik weet niet of de boer hem letterlijk had verstaan, maar de boodschap was duidelijk. Hij begon weer snel te praten, steeds sneller terwijl Dobbe met zijn volle kracht op het gewonde been ging staan. Opeens verstarde de Javaan. Zijn ogen draaiden weg en zijn lijf verslapte. Dobbe liet de man los die als een leeggelopen ballon in elkaar zakte. Hij trok zijn pistool en richtte het op het voorhoofd van de man op de grond.

‘Stop!’ zei luitenant Hansen op snijdende toon, scherper dan we ooit gehoord hadden. Dobbe liet het pistool zakken en keek zijn baas woedend aan. ‘Die kerel heeft Lucas vermoord,’ snauwde hij. ‘Hij verdient de doodstraf.’ Weer richtte hij het pistool, maar nu ging Hansen recht voor hem staan. ‘Waag het niet!’ zei hij zacht en dreigend.

Dobbe keek hem strak aan. Een clash der giganten terwijl wij ademloos toekeken.

‘We nemen ze mee en laten het verhoor over aan de inlichtingendienst,’ zei Hansen op kalme, verzoenende toon. ‘Wij zijn er allemaal te nauw bij betrokken om objectief te blijven.’

‘Objectief!’ smaalde Dobbe. ‘Onze jongste is dood, vermoord door die schoften daar en u lult over objectiviteit! Ha! Het is godverdomme om te brullen, als het niet zo’n drama was.’

‘Het is een drama,’ gaf Hansen toe. ‘En dat gaan we niet nog groter maken met een standrechtelijke executie.’ Hij draaide zich om en riep Wouters, de hospik. ‘Geef die twee een shot morfine.’ Toen keek hij Dobbe weer aan en zei: ‘Laat ze achter in de gevechtswagen zetten, wachtmeester. Twee man bewaking met bajonet op het geweer.’ Hij keek om zich heen en riep met een stentorstem: ‘Iedereen in de voertuigen. We gaan terug naar het kamp.’

Dobbe liep naar de krater die de bom in de berm had geslagen. Hij wroette met een voet in het gras en viste het touw op waarmee hij tot ontploffing was gebracht. Hij bekeek het aandachtig, rolde het op, klom in de auto waarin de arrestanten zaten en bond hen aan elkaar met het touw. Het was zo lang dat hij het drie keer om hun magere lijven kon winden. Hij zette zijn voet in de zij van de voorste arrestant en trok het touw zo strak aan dat de twee boeren naar adem snakten. ‘De luit heeft gelijk,’ gromde hij. ‘Zonde om jullie dood te schieten. Zonde van de kogels welteverstaan.’

‘Wat wilt u dan, wachtmeester?’ vroeg Tiggelaar toen Dobbe naast hem zat.

‘Ophangen met hetzelfde touw waarmee ze Lucas vermoord hebben.’

Tiggelaar hapte naar adem, maar had niet het lef ertegen in te gaan. Op de terugreis die meer dan een uur duurde, zei niemand eerst een woord. Ik had de plek waar De Bruin was gesneuveld goed in mijn geheugen geprent en een aantekening op de stafkaart gemaakt. Op ongeveer vijfhonderd meter afstand lag een kleine desa. Volgens de kaart waren het niet meer dan twintig huizen, dus vijftig tot honderd inwoners, jong en oud. Het was natuurlijk de vraag of de TNI’ers die de bom hadden geplaatst er ook woonden. Ik weet uit de verhalen van de bersiap dat de nationalisten keihard optraden tegen landgenoten die niet mee wilden werken aan hun moordpartijen op blanken en indo’s. Het verhaal van de boer kon dus kloppen, net als zijn bewering dat hij niet wist wat de uitwerking van een trekbom was.

De radio kraakte: het gebruikelijke sein dat er een bericht van het hoofdkwartier kwam.

Ik meldde me achter in de jeep en kreeg mijn collega van de stafgroep aan de lijn.

‘Waar zitten jullie?’ vroeg hij.

‘Op de terugweg naar Buitenzorg. We zijn er over een halfuur.’

‘Majoor Groot wil dat iedereen terugkomt. Het derde peloton heeft een aanval gehad en ze hebben een gesneuvelde.’

‘Wij ook.’

‘Jullie ook! Verdomme, waarom weten wij dat niet?’

‘Het is net gebeurd, man, wind je niet op.’

‘Wat is er gebeurd?’ Zelfs bij de slechte verbinding hoorde ik de sensatie in zijn stem.

‘Trekbom.’

‘Vuile klerelijers... Hebben jullie ze te pakken?’

‘Ja.’

‘Levend?’

‘Ja.’

‘Mooi. Zal de majoor blij mee zijn.’

‘Hoezo?’

‘Bij het derde hebben ze de daders ook gepakt en ter plekke doodgeschoten. De majoor was razend. Had hij godverdomme niemand om te verhoren.’

‘Nu wel, dus.’

‘Ja, mooi,’ herhaalde hij. ‘Ik zorg dat die lui van de inlichtingendienst klaar staan.’

‘Doe dat.’ Ik wilde op de uitknop drukken, maar hij zei: ‘Houd ze heel, Bax.’ Hij grinnikte wat op een rare manier vervormd klonk. ‘Kan je baas een bruine arm halen.’

Ik zette het ding abrupt uit. Klootzak. Het kon hem kennelijk geen moer schelen dat er twee mensen gesneuveld waren. Als dit nu al zo was, bij onze eerste twee doden, hoe zou het dan zijn als er veel meer doden zouden vallen? En voor het eerst vroeg ik me serieus af of ik deze oorlog wel zou overleven. Was jij het maar geweest, had Dobbe gezegd. Goed, hij was gesteld op die jongen, wij allemaal trouwens, maar hij liet zich nu wel in de kaart kijken. Hoe had hij gereageerd als ik op die bom was gestapt? Opgelucht waarschijnlijk. Een lastpost minder. Vriendje van de luit, vijand van hemzelf. Je moet oppassen, Bax. Het is een bruut en je kunt hem beter mee dan tegen je hebben. Luitenant Hansen die tijdens mijn gesprekje met het hoofdkwartier strak voor zich uit had gekeken, kennelijk verdiept in zijn eigen gedachten, draaide zich om en zei: ‘Heb je gezegd dat we er over een halfuur zijn?’

‘Ja luit. Ze waarschuwen de inlichtingendienst dat wij twee arrestanten meebrengen.’

‘En wat hoor ik verder? Heeft het derde peloton ook een aanval gehad?’

‘Ja luit. Zij hebben een dode.’

Hij keek me scherp aan. ‘Maar geen arrestanten, begrijp ik.’

‘Nee,’ zei ik. ‘De majoor was er niet blij mee.’

‘Ik hoor het.’

Ik wachtte even. Toen zei ik: ‘Wachtmeester Dobbe was niet tevreden over mijn verhoormethode. Wat zou er gebeurd zijn als hij zijn zin had gekregen?’

‘Dat weet ik niet. Misschien krijgt hij alsnog zijn zin als die twee schuldig worden bevonden. Hoe dan ook, Bax: hoed je voor wachtmeester Dobbe. Jij speciaal.’

Kalkoven, de chauffeur keek me in het spiegeltje aan. Hij was net zo lang als de luitenant, ruim één meter negentig: een kalme kerel die geen woord meer zei dan nodig was. Een paar uur later stonden we naast elkaar bij de begrafenis van De Bruin en van de man uit het derde peloton. Ze werden naast elkaar begraven op het veldje achter de commandobarak dat majoor Groot, toen er nog geen sprake was van oorlogsgeweld, al had bestemd als begraafplaats. De aalmoezenier hield een korte dienst en luitenant Hansen en zijn collega van het derde peloton hielden een grafrede waarin ze de lof van de gesneuvelden bezongen. Wij stonden onder de brandende middagzon in carré om de twee graven. Iedereen besefte dat hij daar had kunnen liggen, in zo’n onbewerkte teakhouten kist en zonder twijfel was ik niet de enige die dacht: wie volgt?

6

De sergeants Pelupessy en Van Pijkeren van de inlichtingendienst pasten bij het verhoor van de twee boeren methoden toe waarbij de aanpak van wachtmeester Dobbe kinderspel leek. Ze droegen beiden de groene baret van de commando’s, wat hun een prestige opleverde dat aan heldenverering grensde. Toch kregen ze er niet meer uit dan ik. Stiekem gaf het me voldoening dat het verhaal dat zij uit hun slachtoffers wrongen nog steeds hetzelfde was: ze waren gedwongen door het TNI aan het touw te trekken zodra een Nederlandse soldaat naast hun sawah opdook. Het verhoor vond plaats in de barak van de inlichtingendienst die was voorzien van geluidwerend materiaal waardoor je geen gesprekken kon afluisteren, maar het gegil van de boeren ging er dwars doorheen. Dobbe luisterde met grimmige voldoening naar de kreten van de Javanen, maar ook hij was verbaasd over het resultaat. Ik zei niets, want mijn gelijk zou niet bijdragen aan een betere verstandhouding, maar tot mijn verbazing kwam hij er zelf op terug. ‘Je had godverdomme gelijk, Bax.’ Hij draaide zich om naar sergeant Van Pijkeren, wees op mij en zei: ‘Deze kerel heeft ze als eerste verhoord en hij kwam met hetzelfde verhaal.’

‘Dan zal het dus wel kloppen,’ zei Van Pijkeren, een roodblonde reus die een kop groter was dan zijn Ambonese collega. Hij keek mij aan en vroeg: ‘Spreek jij Maleis?’

‘Ja sergeant.’

‘Waar heb je dat geleerd?’

‘Ik ben hier geboren.’

Weer die onderzoekende blik. ‘Maar je hebt zo te zien geen Indisch bloed.’

‘Nee sergeant. Mijn ouders zijn Hollands.’

‘Totok dus. Spreek je ook Javaans?’

‘Ja.’

‘Goed?’

‘Net zo goed als Maleis.’

‘Laat horen, huzaar,’ zei Pelupessy in het Javaans met een zwaar Moluks accent.

Ik vertelde in Hoog-Javaans wat we op de plaats delict hadden ontdekt. Het klinkt in Indische oren geaffecteerd, op de grens van bekakt, alleen bedoeld voor de hogere klasse. De twee inlichtingenmannen wisselden een blik toen ik uitgesproken was.

‘Jij gaat mee,’ zei Van Pijkeren.

‘Mee waarheen?’ vroeg ik.

‘Naar de kampong van die twee ratten.’ Hij keek wachtmeester Dobbe aan. ‘Collega, kun jij zorgen voor tien vrijwilligers en vervoer? Plus passende bewapening, uiteraard.’

‘Met alle genoegen,’ zei Dobbe grimmig. Bax, je hoort het. Tien man, het voertuig van Tiggelaar en extra munitie voor de punt vijftig.’

‘Moet ik dat regelen?’ vroeg ik verbaasd.

Hij grijnsde. ‘Namens mij, kerel, namens mij. Je wijst de vrijwilligers zelf aan, als je maar zorgt dat de mitrailleurploeg erbij zit. Over een halfuur hier melden met je troep.’

Ik salueerde en maakte me uit de voeten. ‘Dobbe wil dat wij naar die kampong gaan om verhaal te halen voor Lucas, zei ik toen ik onze barak binnenkwam. Wie gaat er mee?’

‘Wij allemaal,’ zei Tiggelaar. Hij keek uitdagend om zich heen, maar niemand protesteerde. Integendeel: iedereen popelde om wraak te nemen. Ik ook, moet ik toegeven. Waar blijf je nou met je principes, dacht ik. Eén dode collega, gemold door domme pech terwijl hij stond te pissen, niets heroïsch aan en jij staat klaar met negen vrijwilligers die net als jij niets liever willen dan die boeren een lesje leren.

Een halfuur later waren we onderweg. Ik zat met de radio achter in de jeep van de twee inlichtingenmannen die tien meter voor de pantserwagen reed, waarin de negen anderen zaten met wachtmeester Dobbe, alle tien tot de tanden bewapend. De twee boeren zaten, gebonden als worsten, in de laadruimte op de grond. De dokter had de kogel uit hun been gepeuterd en de wond net zo zorgvuldig behandeld als hij het bij een van ons gedaan zou hebben. Die onbevooroordeelde zorg gaf me, naast de wraaklust, ook een grimmige voldoening.

‘Stop!’ zei ik toen we bij de plek des onheils kwamen.

Van Pijkeren stopte en keek me in de achteruitkijkspiegel aan. ‘Wat is er aan de hand, knul? Moet je kotsen?’

‘Nee, hier was het.’ Ik wees naar de krater in de berm. ‘En die boeren stonden dáár.’

‘Heb je gezien dat ze aan het touw trokken?’ vroeg Pelupessy.

‘Nee sergeant, het ging allemaal zo snel… Lucas was dood voor we goed en wel beseften dat hij gesneuveld was.’

Van Pijkeren keek me vorsend aan. ‘Dit is jullie eerste dode, nietwaar?’

‘Ja sergeant.’

‘Houwen zo.’

Dat hebben we niet in de hand, dacht ik, maar ik hield mijn waffel. Van Pijkeren en Pelupessy waren uitgestapt en bekeken de plek waar De Bruin het leven had gelaten. De bomkrater lag er nog net zo bij als de vorige dag. Natuurlijk: wie gaat zo’n gat repareren? In vredestijd was het de taak van de wegbeheerder. Nu was er niemand die zich om de wegen bekommerde en dus werden ook de gaten die de slagregens veroorzaakten steeds groter.

‘Waar ligt de kampong van die twee?’ vroeg Van Pijkeren.

Ik wees naar het oosten. ‘Een halve kilometer verderop.’

‘Zijn jullie er al geweest?’

‘Nee sergeant.’

‘Waarom niet?’

‘Omdat we een dode hadden en daarmee zo snel mogelijk terug wilden naar het kamp. Bovendien hadden we de daders al te pakken.’

‘De uitvoerders. Niet de daders.’

‘Inderdaad. Wat gaan we dan nu in die kampong doen?’

‘Een voorbeeld stellen,’ zei Van Pijkeren.

We hobbelden naar het dorpje over de weg die steeds slechter werd. Het was een gehuchtje zoals er tientallen in West-Java zijn: een stuk of twintig houten huisjes, gebouwd rond een pleintje met een oude tamarinde. Ik had verwacht dat de kampong uitgestorven zou zijn en het was inderdaad opvallend stil. Rond de huizen scharrelden kippen en een paar honden, maar er was geen mens te zien.

‘Wat doen we?’ vroeg ik.

‘Wachten,’ zei Van Pijkeren. ‘Ze komen vanzelf opdagen om hun dorpsgenoten te zien.’

Dat betwijfel ik, dacht ik, volgens mij blijven ze weg tot wij weg zijn. Hij zag de scepsis op mijn gezicht. ‘Wat denk jij? Blijven ze weg?’

‘Ja,’ zei ik.

‘Ik denk het ook,’ zei Pelupessy.

‘We geven ze een halfuur,’ zei Van Pijkeren. ‘Als ze niet opdraven gaat de zaak in hens.’

‘Wat doen we met die twee?’ vroeg Dobbe. Hij had, ongetwijfeld op instigatie van luitenant Hansen, de regie van de actie aan de twee groene baretten overgelaten, maar de wraak op de moordenaars van zijn jongste huzaar liet hij zich niet ontnemen.

Van Pijkeren wees met een knikje naar de tamarinde. ‘Ik stel voor dat we ze daar achterlaten.’

Dobbe grijnsde. ‘Uitstekend voorstel, collega.’

Mijn collega’s werden ook ongeduldig. ‘Gebeurt er nog wat, heren?’ vroeg Tiggelaar die nog steeds achter het stuur van zijn pantervoertuig zat.

‘Geduld, kereltje,’ zei Pelupessy. ‘Jullie kaaskoppen hebben altijd haast. In dit land moet je leren wachten.’

‘We wachten al zo lang, sergeant,’ zei Tiggelaar brutaal.

Pelupessy grijnsde vilein. ‘Minstens twintig minuten. En ik heb slecht nieuws voor je. Er komen nog eens tien minuten bij.’

Ik vroeg me af of de twee boeren iets van onze gesprekken hadden verstaan. Waarschijnlijk niet, maar het gebaar van Van Pijkeren naar de boom was hen niet ontgaan. Zo ze nog enige hoop koesterden op een goede afloop dan was dat na dat knikje vervlogen en hoewel ze stoïcijns bleven zoals Javanen dat onder alle omstandigheden doen zag ik dat hun adem stokte. Pelupessy had het ook gezien. Vergiste ik me of had hij, net als ik, opeens compassie met het tweetal?

De tien minuten kropen voorbij.

‘Actie,’ zei Van Pijkeren. ‘Collega Dobbe, de arrestanten hebben hun verhaal verteld. Meer krijgen we er niet uit en meer zit er vermoedelijk ook niet in. En dus moeten we het TNI laten zien dat ze niet ongestraft hun burgers kunnen misbruiken voor hun laffe aanslagen.’

‘En dus?’ zei Dobbe gespannen.

Van Pijkeren grijnsde. ‘Ze zijn tot je beschikking.’

‘Mooi.’ Dobbe pakte het touw van de bom en slingerde het over de laagste tak van de tamarinde. Hij had de vorige avond al een dubbele strop gevlochten en toen het touw hing controleerde hij de twee stroppen met de ernst van een professionele beul.

‘Haal ze op,’ zei hij tegen niemand in het bijzonder.

Jansma, Tiggelaar en Wouters, de hospik die de twee boeren voor we wegreden nog een morfinespuit had gegeven, trokken de twee boeren overeind, tilden ze uit de laadbak en duwden ze naar de boom. De boeren zagen grijs van angst. Ik had verwacht dat ze op het laatste moment om hun leven zouden smeken, maar ze zeiden niets en keken met grote angstogen naar de twee stroppen die zachtjes wiegelden in de wind.

‘Bax, vertel die twee moordenaars dat het Nederlandse leger moord op een Nederlandse soldaat met de dood bestraft.’

‘Moet ik dat doen?’ vroeg ik.

‘Jij ja. Jij bent hier de enige die dat apentaaltje spreekt. Schiet op.’

Ik vertaalde het zinnetje van wachtmeester Dobbe in het Javaans, maar ik had net zo goed tegen de boom kunnen praten, want de boeren keken langs me heen of ik lucht was.

‘Vraag of ze nog een laatste wens hebben,’ zei Dobbe.

Ook dat vroeg ik. Nu keek de oudste boer me recht aan en zei in plat boeren-Javaans dat ik onder normale omstandigheden nauwelijks kon verstaan, maar nu donders goed begreep: ‘Ik kom terug als karbouw en ik zal je verpletteren.’ De jongste keek me ook met zo’n felle blik aan en zei: ‘Ik kom terug als tijger en ik zal je verscheuren.’

Ik werd net zo bleek als de veroordeelden. Dobbe zag mijn ontreddering en zei kalm: ‘Neem ze mee naar de boom. Straks horen we wel wat ze gezegd hebben.’

Mijn drie collega’s duwden de boeren naar de tamarinde. Dobbe bond ze rug aan rug aan elkaar en legde de stroppen om hun nek. Hij schoof de lussen zo stevig aan dat hun hoofd er ook bij de wildste doodsstrijd niet uit zou kunnen schieten, knikte goedkeurend en zei: ‘Bax, jij speelt voor bok.’

‘Bok?’ mompelde ik.

‘Ja, bok, Bax. Niet als lul, zoals gewoonlijk, maar nu als bok, op handen en knieën onder die tak. We zetten die twee op jouw rug en als ik het commando geef laat jij je plat op de grond vallen en rol je onder hen weg. Gesnopen?’

‘Ja, maar ik doe het niet.’

Hij keek me met een vreselijke blik aan. ‘Jij doet wát niet, Bax? Heb jij de gore moed om een bevel van mij te negeren?’

‘Ja wachtmeester. Ik speel niet voor bok. Ik vind het mensonterend.’

‘Ik zou jou er godverdomme naast moeten hangen,’ gromde Dobbe. Hij keek mijn collega’s een voor een aan en snauwde: ‘Vrijwilligers voor.’

Even bleef het stil. Toen zei Jansma: ‘Ik doe het wel.’

Dobbe klaarde op. ‘Goed Jansma. Heb je begrepen wat de bedoeling is?’

‘Jawel wachtmeester.’ Jansma knielde op handen en knieën voor de boeren neer.

‘Til ze erop,’ zei Dobbe.

Tiggelaar en Wouters tilden de veroordeelden op en zetten hen op Jansma’s brede rug.

‘Hou ze nog even vast, jongens,’ zei Dobbe bijna gemoedelijk. Toen draaide hij zich naar mij om en snauwde: ‘Opflikkeren, jij. In de laadbak!’

Ik droop af. Door een spleet in de wand van de laadbak zag ik hoe Jansma zich op bevel van Dobbe plat liet vallen, maar zelfs plat op de grond was hij nog zo dik dat de tenen van de bungelende Javanen zijn rug kietelden. Tiggelaar en Wouters trokken hem onder hun slachtoffers weg, precies op tijd, want een van de Javanen liet in zijn doodsstrijd zijn ontlasting gaan en zijn woest spartelende benen slingerden spetters stront in het rond. Maak er in godsnaam een eind aan, smeekte ik hardop, maar dat hoorde natuurlijk niemand of het moest sergeant Pelupessy zijn geweest. Ook hij kon het tafereel kennelijk niet meer aanzien, want hij liep met opvallend grote passen voor zo’n kleine man naar de twee wild spartelende gehangenen, trok zijn revolver en doodde hen met een nekschot.

We staken de kampong in brand. ‘We’ gold niet voor mij, want ik moest op last van Dobbe de voertuigen bewaken, zodat ik van afstand zag welke ravage ze daar hadden aangericht. De houten huisjes brandden als fakkels die in teer waren gedoopt. Binnen een halfuur was er niets meer over dan rokende ruïnes. Mijn collega’s kwamen terug, lachend en met grimmige voldoening, maar die voldoening verdween toen ze naar de lijken keken die met gruwelijk vertrokken gezichten en een dikke, paarsblauwe tong uit hun mond zachtjes heen en weer schommelden in de wind.

‘Leg je wapen in de jeep en geef de radio aan Wouters,’ zei Dobbe kortaf tegen mij.

‘Hij weet niet hoe het werkt,’ zei ik op dezelfde stroeve toon.

‘Leg hem dat uit. Zo moeilijk kan het niet zijn.’

Ik vertelde Wouters hoe de radio werkte en daarna klom ik in de laadbak van de carrier. ‘Je staat onder arrest,’ zei Dobbe. ‘Als je probeert te ontsnappen gaan we schieten.’

Dat zou je wel willen, dacht ik en aan zijn kop te zien had hij die gedachte gelezen. Hij bond mijn polsen onder mijn knieën door en in die uiterst oncomfortabele houding zat ik de hele terugreis over die hobbelige weg. Toen we bij het kamp kwamen was ik gebroken. Ik strompelde tussen twee man naar de barak die als nor diende en waar de twee Javanen hun laatste dagen hadden doorgebracht. Onderweg kwamen we luitenant Hansen tegen die me geschokt aankeek. ‘Wat is hier gebeurd?’ vroeg hij. ‘Waarom is huzaar Bax geboeid?’

‘Insubordinatie,’ zei Dobbe kortaf. ‘Ik leg het u straks allemaal uit. Hij gaat nu de bak in, in afwachting van het vonnis van de majoor.’ Hansen keek hem strak aan, maar dit was niet het moment om in het bijzijn van minderen ruzie te gaan maken met zijn naaste medewerker. Hij knikte en zei alleen: ‘Bax, ik spreek je later.’

‘Goed luit.’ Mijn keel was droog alsof ik meel had gegeten. Ik snakte naar een slok water. ‘Geef me wat te drinken,’ zei ik schor toen ze me in de nor hadden neergezet en me, net als de Javanen een paar dagen daarvoor in de voetboeien hadden geslagen.

‘Mag niet van Dobbe,’ zei Jansma.

‘Dobbe kan aan het gas,’ zei Tichelaar. Hij ging de barak uit en kwam even later terug met een volle veldfles. ‘Roep me als hij leeg is, dan breng ik je een nieuwe.’

‘Bedankt.’ Ik schroefde de dop eraf, wat moeizaam ging met handboeien om, zette de fles aan mijn mond en dronk hem achter elkaar leeg.

‘Godverdomme, jij had dorst, man,’ zei Jansma verbaasd. Ik stak Tichelaar de fles toe en vroeg: ‘Nog een, alsjeblieft.’ Hij verdween en kwam met een volle terug, tegelijk met Dobbe. ‘Wie heeft jou toestemming gegeven die man water te geven?’ vroeg Dobbe op hoge toon.

‘Niemand,’ zei Tiggelaar kalm. ‘Dat heb ik helemaal zelf bedacht.’

‘Geef hier.’ Dobbe stak met een bevelend gebaar zijn hand uit. Even leek het of Tiggelaar de fles in zijn gezicht zou smijten. Toen gaf hij hem de fles. Dobbe draaide de dop los en liet hem leeglopen op de vloer. ‘Ik bepaal wanneer hier gedronken wordt en dat is niet nu.’ Hij draaide zich om toen majoor Groot, de eskadronscommandant, gevolgd door luitenant Hansen de strafbarak binnenkwam en brulde: ‘Geef acht!’ Tiggelaar en Jansma gingen in de houding staan, op de achteloze manier van geroutineerde soldaten die deze vertoning poppenkast vinden. Majoor Groot vond dat kennelijk ook. ‘Plaats rust, heren. Wat is hier aan de hand? Waarom zit die vent vast?’

‘Hij heeft een dienstbevel geweigerd in het zicht van de vijand,’ zei Dobbe. Tiggelaar en Jansma wisselden een snelle blik, wat majoor Groot niet was ontgaan. Hij keek mij aan en vroeg: ‘Wat heb jij daarop te zeggen, huzaar?’ ‘Het bevel was mensonterend,’ zei ik.

Groot knikte bedachtzaam. ‘Ik hoorde van de inlichtingendienst dat die executie niet volgens de regels verliep. Wat hebt u daarop te zeggen, wachtmeester?’

Dobbe haalde diep adem. Hij vertelde het hele verhaal, vanaf de dood van De Bruin tot en met de strafexpeditie en de terechtstelling van de twee daders. ‘Ik gaf hem opdracht voor bok te dienen en dat heeft hij botweg geweigerd,’ besloot hij. ‘En dus zit hij nu hier.’

‘U had die twee Javanen toch op kunnen hijsen?’ zei Groot.

‘Ik wilde het netjes doen, zodat het geen lange doodstrijd zou worden,’ zei Dobbe.

‘Is dat gelukt?’

‘Niet helemaal,’ gaf Dobbe toe.

‘Ik hoor dat sergeant Pelupessy van de veiligheidsdienst in moest grijpen om die twee kerels aan hun eindje te helpen,’ zei Groot scherp.

Dobbe werd bleek, wat zelfs in de halfduistere barak te zien was. ‘Ze waren op sterven na dood, majoor. Als die klootviool daar gedaan had wat ik hem had opgedragen dan waren ze in een keer dood geweest. Het is zijn schuld dat die kerels onnodig moesten lijden.’

‘Gelul!’ snauwde ik. ‘Het was een smerige executie en daaraan wil ik niet meewerken.’

Het leek of Dobbe me een doodschop zou geven, maar Groot hield hem met een kort gebaar in bedwang en vroeg me: ‘Wat had jij gedaan als ik je die opdracht had gegeven?’

‘Hetzelfde majoor. Wie het bevel ook zou geven, het blijft een oorlogsmisdaad.’

‘Grote woorden, huzaar, daar moet je mee oppassen.’ Hij keek me strak aan. ‘Tien dagen provoost. En die boeien gaan af. Nu!’

Tiggelaar knielde naast me neer om ze los te maken, maar Groot hield hem tegen. ‘Wachtmeester, dit is uw taak. En dat geldt ook voor het welzijn van de arrestant.’

Dobbe maakte me los. We vermeden het elkaar aan te kijken, maar de wederzijdse haat was voelbaar. Ik wreef mijn polsen en enkels en kwam moeizaam overeind, als een oude man na een lang ziekbed. Luitenant Hansen die geen woord had gezegd draaide zich om voor hij de barak verliet en zei: ‘Ik spreek jou nog, Bax.’ Ik hoorde dat hij buiten tegen Dobbe zei: ‘Majoor Groot en ik willen even met u praten, wachtmeester.’

Geef hem op zijn flikker, dacht ik razend. Opeens was ik zo moe dat ik niet meer op mijn benen kon staan. Ik zakte op de grond. Hier, in dit smerige kale hok zou ik tien dagen moeten zitten. Hoe houd ik dat vol, dacht ik. In beweging blijven, rondjes lopen in je cel en elke avond een krijtstreep op de muur zetten. Kom op, het zijn er maar tien. Echte gevangenen zitten jarenlang. Maar de wanhoop was sterker dan de rede. Zou ik hier mataglap worden en dan met een klewang de kop van Dobbe afslaan? Op het moment waarop de wanhoop leek te winnen van de wraaklust kwam Tiggelaar binnen met een nieuwe fles water. Ik dronk hem gulzig leeg en zei dankbaar: ‘De goden zullen je belonen, Tiggelaar.’

Hij grijnsde en vroeg: ‘Wat zeiden die Javanen nou tegen jou op het laatste moment.’

Ik vertelde het.

‘Geloof jij dat?’ vroeg hij.

‘Nee,’ zei ik. ‘Ik geloof niet in het hiernamaals en evenmin in reïncarnatie.’

We keken elkaar aan. ‘Zijn hier nog veel tijgers?’ vroeg hij.

‘Nee, maar buffels des te meer.’

‘Het lijken zulke brave beesten,’ mompelde hij.

‘Ik heb eens een buffel gezien die een volwassen tijger had gedood,’ zei ik. ‘Als je ze kwaad maakt zijn ze levensgevaarlijk.’

‘Verdomd, jij weet hoe je iemand gerust kunt stellen.’

‘Ik geloof niet in wedergeboorte,’ herhaalde ik. ‘Maar als we elk risico willen uitsluiten dan moeten we niet sneuvelen en na een lang en gelukkig leven gewoon in bed sterven.’

Hij grijnsde. ‘Ik ben dol op sprookjes. En als het onverhoopt toch waar is van dat hiernamaals dan zijn die boeren het tegen die tijd wel vergeten. Of het is gewoon verjaard.’

7

De tijger draaide om de buffel heen die met zijn kop omlaag op de aanval wachtte. De dieren waren mij volkomen vergeten en hadden alleen oog voor elkaar. Ik zat vastgebonden aan een boom op een kussen van mijn eigen stront waarvan de stank zich mengde met die van het angstzweet. De tijger viel aan met een ongelofelijke snelheid: een geel-bruine streep die op de zwarte buffel afvloog en zijn vreselijke klauwen in zijn nek sloeg. De buffel stootte een hees gebrul uit en bewoog zijn kop met zo’n kracht dat het achterlijf van de tijger omhoog zwiepte terwijl zijn voorklauwen nog in de nek van de buffel zaten. In de seconde waarin het achterlijf omlaag zwaaide stootte de buffel zijn rechterhoorn diep in de buik van zijn belager en scheurde hem met een woeste zwaai van voor naar achteren open. De tijger stierf met een afgrijselijk geluid. De buffel scheurde, half op zijn voorknieën liggend het lijk met zijn hoorns aan flarden. Hij richtte zich op, stootte weer dat angstwekkende gebrul uit, boog zijn kop met de verschrikkelijke hoorns en stormde op mij af. Ik krijste in doodsnood.

‘Rustig!’ zei iemand die zijn hand op mijn mond legde. ‘Ik ben het maar.’

Ik opende mijn ogen en keek van dichtbij in het gelaat van luitenant Hansen die met een kleine zaklantaarn op mij en zichzelf scheen. Het licht weerkaatste op het schildje van de piketofficier om zijn hals. ‘Word wakker,’ zei hij zacht. ‘En maak niet zo’n herrie, alsjeblieft.’

‘Ik droomde,’ mompelde ik. ‘Er was een tijger die een buffel aanviel en toen die buffel hem gedood had kwam hij op mij af. Jezus Christus, luit, wat doet u hier midden in de nacht?’

‘Met jou praten. En houd je gedeisd, alsjeblieft. Niemand hoeft te horen dat ik hier ben.’

‘Waarom bent u niet eerder gekomen?’ zei ik. ‘Ik zit hier verdomme al vijf dagen.’

‘Orders van de majoor,’ zei hij. ‘Hij wil dat je in eenzame opsluiting blijft.’

‘Collega Tiggelaar heeft goddank schijt aan die orders,’ zei ik. ‘Als hij me niet elke dag water had gebracht dan was ik hier levend gekookt.’

‘Ja, het is hier geen pretje,’ gaf hij toe. ‘En je stinkt trouwens als een beerput.’

‘Vindt u het gek?’ snauwde ik. ‘Het is tegen de vijftig graden in dit hok als de zon erop staat. Ik denk dat die majoor en die klootzak van een Dobbe al na vijf minuten gillend naar buiten zouden rennen. En ik zit hier vijf dagen en ik moet er nog vijf. Ga weg! Laat me alstublieft slapen. ’s Nachts is het enige moment dat het hier uit te houden is.’

‘Ik zorg ervoor dat je morgen in de kali een bad kunt nemen en schone kleren krijgt en een fatsoenlijk ontbijt. En ik zal er bij de majoor op aandringen om je straf te verkorten.’

‘Het is geen straf,’ gromde ik. ‘Het is een welbewuste marteling van die Dobbe. Maar ik zal hem krijgen. Niemand kan mij beletten een brief naar de minister van oorlog te sturen waarin ik vertel wat hij heeft uitgevreten. Het was een zuivere oorlogsmisdaad.’

‘Ik heb het verhaal van verschillende kanten gehoord,’ zei hij. ‘Nu wil ik jouw versie horen. Als er inderdaad sprake is van een oorlogsmisdaad dan moet dat bestraft worden.’

‘Het is verdomme midden in de nacht, luit! Waarom kan dit niet gewoon overdag waar iedereen bij is? Ik heb geen geheimen. Dobbe heeft ze en ik zal er met alle soorten van genoegen aan bijdragen dat hij hier mijn plek kan overnemen.’

‘Vertel me nou eerst maar eens jouw verhaal.’

Dat deed ik, in sobere bewoordingen, precies zoals het was gegaan en toen ik uitgesproken was knikte hij en zei: ‘Bedankt. Ik zal het straks noteren en in je dossier doen.’

‘Dossier? Ben ik zo belangrijk?’

‘Dit is de eerste keer dat iemand hier streng arrest krijgt. Me dunkt, dat moeten we toch vastleggen.’

‘Als ik u was zou ik die moord op die twee Javanen vastleggen, precies zoals ik hem beschreven heb. Ik zal dat ook doen, dan hebt u een ooggetuigenverslag. En daarna stuur ik het door naar het Ministerie van Oorlog.’

‘Wacht daar nog even mee, alsjeblieft. Ik kan me voorstellen dat je kwaad bent en je gram wilt halen, maar je kunt de zaak ook nodeloos op de spits drijven. Om iets een oorlogsmisdaad te noemen heb je zwaar geschut nodig.’

‘Dat ga ik ook niet doen. Dat mogen de lezers van mijn brief zelf bedenken. Ik geef weer wat ik gezien heb en ik laat de conclusie graag over aan de geleerden in Den Haag.’

‘Doe wat je niet laten kunt, maar ik vraag me af wat je ermee bereikt. Denk je nou echt dat er iemand van de generale staf komt om die kwestie te onderzoeken?’

‘Het zou me niet verbazen. Sterker nog: het zou me verbazen als ze het niet doen. Den Haag en Batavia hebben de mond vol van humanitair optreden en beloven streng op te treden tegen excessen. Welnu, die ophanging was het tegendeel van humaan en een schoolvoorbeeld van een exces. Als u mij niet gelooft moet u het de collega’s maar vragen.’

‘Dat heb ik al gedaan,’ zei hij kalm. ‘En ze vertellen allemaal hetzelfde verhaal als jij.’

‘En Dobbe?’

‘Wachtmeester Dobbe conformeert zich aan de lezing van de inlichtingendienst. Het was een standrechtelijke executie van twee nationalisten die een paar dagen daarvoor een soldaat van het Nederlandse leger met een trekbom hebben vermoord.’

‘Oog om oog, tand om tand.’

Hij knikte. ‘Het is oorlog, Bax. Net als bij ons, nog geen anderhalf jaar geleden. Jij weet ook wat er toen gebeurde met verzetsmensen die in handen van de Duitsers vielen.’

‘Precies, en we hebben de Moffen erom vervloekt. Nu doen wij exact hetzelfde.’

‘Wachtmeester Dobbe is geschokt door de dood van De Bruin. Net als wij allemaal, alleen is het bij hem, om redenen waarnaar we slechts kunnen gissen, nog een graadje erger. Hij is er echt kapot van. Ik geef direct toe dat het geen reden mag zijn om de vermoedelijke daders op zo’n gruwelijke manier terecht te stellen, maar het is gebeurd en we kunnen de doden niet meer tot leven wekken.’

Ik zweeg. Hij ook. Nadat we een paar minuten stommetje hadden gespeeld, draaide hij zich om, maakte de deur open en zei: ‘Morgen ga je in bad. Welterusten.’

Verrek toch, kerel, dacht ik, maar ik zei braaf: ‘Goeie wacht, luit.’

Ik ging weer liggen, maar ik kon niet meer in slaap komen. Ik rook mezelf: een lucht als een net geopende beerput. Morgen in bad: een koningsgeschenk. En daarna zou ik de brief gaan schrijven. Ze zouden er in Den Haag waarschijnlijk niets mee doen. Een klaagzang van een soldaat tegen een meerdere, het was al zo vaak gehoord, maar zelden in officiële geschriften vermeld. Ik wist veel te weinig van de Nederlandse krijgsgeschiedenis om voorbeelden op te kunnen hoesten. Misschien moest ik de zaak toch maar laten rusten. Dreigen met die brief kon altijd nog en bij het volgende akkefietje met Dobbe zou ik het hem onder zijn neus wrijven. Hij keek me kwaad aan toen ik de volgende morgen bij het krieken van de dag langsliep, op weg naar de rivier. ‘Wat doet die vent hier?’ snauwde hij tegen Tiggelaar die het eind van een lang touw losjes in zijn hand hield waarvan het andere eind om mijn middel was geknoopt. Het leek of hij de hond uitliet.

‘Hij gaat baden, wachtmeester,’ zei Tiggelaar. ‘Na vijf dagen in die hitte meurt ie zo dat hij omkomt in zijn eigen stank.’

‘Niets daarvan. Breng die vent terug.’

‘Straks breng ik hem terug. Hij moet eerst in bad. Orders van luitenant Hansen.’

‘En ik beveel je hem terug te brengen. Nu!’

Tiggelaar bleef bewonderenswaardig kalm. ‘Mijn orders zijn anders, wachtmeester. En als ik me goed herinner is luitenant Hansen hoger in rang dan u.’

Dobbe keek hem perplex aan. ‘Wel godverdomme,’ zei hij langzaam. ‘Wat let me om jou naast die klojo in de strafbarak te zetten?’

‘Dan kan ik ook beter nu meteen een bad nemen,’ zei Tiggelaar. ‘En als u nu even opzij gaat dan kunnen wij er langs.’

Dobbe gaat slaan, dacht ik, maar het ongelofelijke gebeurde: hij stapte opzij en liet ons door. Toen ik langs hem liep wendde hij ostentatief zijn hoofd af en zei: ‘Je stinkt inderdaad als een dagen oud lijk. Met die lucht vergiftig je het hele kamp.’

‘Vandaar dat bad,’ zei ik droog.

Hij gromde iets dat niemand verstond. Toen we bij de rivier stonden en ik me begon uit te kleden riep hij: ‘Tiggelaar, als die klootzak ervandoor gaat schiet je hem overhoop!’

‘Jawel wachtmeester,’ brulde Tiggelaar terug. ‘Moet ik zijn lijk uit het water halen of kan het in de rivier blijven liggen?’

Dobbe brulde iets terug dat leek op ‘krokodillenvoer.’

Tiggelaar grinnikte. ‘Je hoort het, Bax. Als je hem smeert moet ik je doodschieten en aan de krokodillen voeren.’

‘Volgens mij zitten hier geen krokodillen.’ Ik schoof mijn stinkende plunje met een voet bij elkaar en stapte naakt de kali in. Het water was bruin van de modder en als je je hand tien centimeter onder water hield kon je hem al niet meer zien, maar het was een genot om me in dat modderwater te laten zakken en de golfjes langs me heen te laten spoelen. ‘Je hebt zeker geen zeep meegenomen?’ riep Tiggelaar.

‘Ik heb daar niks,’ riep ik terug. ‘Nog geen tandenborstel.’

‘Het most niet maggen. Hier: vang!’ Hij gooide me een stukje zeep toe dat ik met beide handen opving. Nu was mijn geluk volmaakt. Ik maakte het stukje zeep helemaal op, dook na elke keer inzepen kopje-onder, kwam proestend boven en begon me opnieuw in te zepen. Na een keer of vijf dook ik helemaal onder en zwom onder water een eind de rivier op. ‘Hé!’ schreeuwde Tiggelaar. ‘Kom terug, man! Je gaat te ver!’

Nog lang niet ver genoeg, dacht ik. Wat zou er gebeuren als ik door zou zwemmen naar de overkant en zou verdwijnen? Met mijn kennis van land en taal moest het niet moeilijk zijn om onder te duiken. Wat zou er gebeuren met een deserteur in oorlogstijd? Het vuurpeloton? Ach nee, zo’n vaart zou het niet lopen en bovendien moesten ze me eerst nog te pakken krijgen. Ik dook op, zwaaide naar mijn bewaker en zwom terug naar de kant. Net op tijd, want achter me, nog geen twintig meter verderop dook een krokodil op die met angstwekkende snelheid naderde. Tiggelaar zette zijn karabijn aan de schouder, mikte zorgvuldig en schoot. De kogel ketste op de taaie huid van het beest, maar het was genoeg om hem af te schrikken, want hij dook onder en verdween uit het zicht.

‘Geen krokodillen, huh?’ hoonde Tiggelaar. ‘Meneer de kenner van het land weet het weer beter. Kom, kleed je aan, dan gaan we terug, anders krijgt je vriend Dobbe een hartverlamming.’

‘Als dat zou kunnen.’

We keken elkaar grijnzend aan.

‘Heeft de luit nog iets tegen jou gezegd over schone kleren?’

‘Ja, en je krijgt ook een ontbijt. Wil je gevoerd worden of kun je dat zelf wegwerken?’

‘Ik heb wel eens gedacht dat ik kinds zou worden in dat verdomde hok, maar na dit heerlijke bad voel ik me weer een normaal mens. En dat ontbijt kan ik helemaal zelf opeten.’

‘Grote jongen.’

Een bad, schone kleren en een goed maal, wat heeft een gemarteld mens nog meer nodig om zich weer mens te voelen? Tiggelaar keek glimlachend toe hoe ik me tegoed deed aan de nasi goreng van onze Soendanese kokki. ‘Hier, neem nog wat mee voor straks,’ zei hij terwijl hij de halflege schaal rijst naar me toeschoof.

‘Man, ik klap zowat uit elkaar,’ zei ik, terwijl ik met beide handen mijn buik masseerde.

‘Straks heb je weer honger. Hier, neem mee.’ Hij schoof het restje in een pisangblad, vouwde het handig dicht en stak het me toe.

Een paar uur later at ik het op, net als een Javaan, met een schone rechterhand en het pisangblad als een schoteltje onder mijn kin. Nog ruim vier dagen. Dat was te overzien en bovendien begon ik aan de verpletterende hitte te wennen. Als ik twee loszittende planken van de wanden tegenover elkaar oplichtte kwam er zelfs een beetje frisse lucht dat de ergste hitte verdreef. Nochtans vroeg ik me af hoe een Nederlander die niet aan dit klimaat is gewend zo’n marteling kon doorstaan. Dat hadden de hoge heren vast niet zelf proefondervindelijk vastgesteld. Maar ik zou ze godverdomme leren. Er ging een gepeperde brief naar Den Haag, ten eerste over het ophangen van de twee boeren en ten tweede over de marteling die hier streng arrest heet. Ik had in de opleidingstijd in Nederland ook tien dagen streng arrest gekregen wegens belediging van een meerdere, maar dat was niet te vergelijken met dit. Het enige punt van overeenkomst was de verveling. Je kunt in je eentje verhalen verzinnen of brieven componeren, maar bij vijftig graden hitte suddert je brein zachtjes gaar zodat het pas tegen de avond, als het wat koeler wordt, weer normaal functioneert.

Halverwege de middag ontstond commotie in het kamp. Ik gluurde door een spleet, maar het zicht was te klein om de oorzaak te achterhalen. Iemand rukte de deur open.

‘Kom d’r uit,’ zei Dobbe. ‘Je moet vertalen.’

Ik stond op, wankelend op mijn benen. Te onvast om de man een doodschop te geven, maar de gedachte was zelfs in de halfduistere strafbarak kennelijk van mijn gezicht te lezen. Hij deed een stap achteruit en maakte een spottend gebaar naar de uitgang. ‘Mag ik u verzoeken?’

‘Wat is er loos?’ vroeg ik.

‘Dat zie je zo wel. Meekomen. Nu!’

Ik liep achter hem aan en bij elke pas voelde ik me weer een beetje steviger op mijn benen staan. In het centrum van het kamp was een plein met een oude boom in het midden waar omheen de officiers- en onderofficiersbarakken stonden. Nu stond er een haag van een paar honderd huzaren die het voorwerp van hun nieuwsgierigheid aan het oog onttrokken.

‘Uit de weg!’ snauwde Dobbe.

Midden op het plein hurkten ongeveer vijftig inlanders: mannen, vrouwen en kinderen. De jongste was misschien een jaar of drie, de oudste ongeveer vijftig. Zelfs ik, geboren en getogen in dit land had vaak moeite om de juiste leeftijd van de Javanen te schatten. Majoor Groot stond tussen de groep officieren en onderofficieren. Dobbe liep, met mij achter zich aan op hem af, salueerde en zei: ‘Hier is de vertaler, majoor.’

‘Is dat niet de vent die we vorige week in de bak hebben gezet?’ vroeg Groot.

‘Jawel majoor.’

‘Hij ziet er belazerd uit.’ Majoor Groot bekeek me als een slavenhandelaar die de conditie van zijn koopwaar monstert. ‘Kun jij wel fatsoenlijk op je poten staan, huzaar?’

‘U ziet het,’ zei ik.

Dobbe liet sissend zijn adem tussen zijn tanden gaan, maar Groot vertrok zijn gezicht in iets dat op een grijns leek en zei: ‘Jij spreekt de taal van die apen, begrijp ik.’

‘Ja.’

‘Jawel majoor,’ grauwde Dobbe.

Ik draaide me om. ‘U ook, wachtmeester? Dat heb ik nog nooit mogen waarnemen.’

‘Nee klootzak, je hoort met twee woorden tegen je meerderen te spreken.’

‘Net zoals u, begrijp ik. Nee klootzak, ja klootzak.’

Dobbe ontplofte. ‘Wat let me of ik breng jou nu terug en laat je daar verder rotten.’

‘Nog even wachten, wachtmeester,’ zei de majoor. ‘Bax, zo heet je toch? Goed, Bax, vraag jij eens aan deze mensen waarom ze hier zijn.’

Ik hurkte op inlandse wijze voor de twee oudste Javanen, een man en een vrouw en vroeg kalm en vriendelijk waarom ze hier waren. ‘We zijn ons huis kwijt, toean,’ zei de man. ‘Verbrand door de belanda’s,’ vulde de vrouw aan.

Er ging bij mij een lichtje op. ‘Komen jullie uit de kampong Tjitjabari?’

‘Ja toean.’

Ik stond op. ‘Ze komen uit de kampong die wij een week geleden in brand hebben gestoken,’ zei ik in het Nederlands. ‘Nadat we twee van de inwoners hebben geëxecuteerd.’

‘En wat doen ze nu hier?’ vroeg Groot. Hij was een tintje bleker geworden, maar dat kon ook aan het felle zonlicht gelegen hebben. Ik vroeg het en het antwoord kwam prompt.

‘Wonen,’ vertaalde ik.

‘Wonen?’ De stem van de majoor sloeg over. Luid geroezemoes in de rijen van de huzaren. ‘Wonen?’ herhaalde Groot. ‘Zijn die lui helemaal van de pot gerukt?’

Ik hurkte weer neer en legde uit dat hun plan op bezwaren stuitte. Maar de twee woordvoerders bleven even vriendelijk als vastbesloten en herhaalden: ‘De belanda’s hebben onze huizen vernield en nu moeten zij voor ons onderdak zorgen.’

‘Ze zijn vastbesloten, majoor. En volgens de adat staan ze in hun recht.’

‘Ik heb met die adat geen flikker te maken,’ gromde Groot. ‘Zeg ze dat ze moeten verdwijnen. Laat ze maar nieuwe huizen bouwen op dezelfde plek. Mijn zegen hebben ze.’

Ik schudde mijn hoofd. ‘Zo eenvoudig komen wij er niet vanaf, majoor. Als ze bij de regent hun beklag doen zullen we hen op zijn minst genoegdoening moeten geven.’

‘Wat houdt dat in?’

‘Een passende schadeloosstelling.’

‘Christus!’ Majoor Groot draaide zich om naar zijn officieren die zwijgend achter hem stonden. ‘Heren, advies, alstublieft. En laat de rest opdonderen. Wie hier niets te maken heeft, gaat weg! Weg! Weg!’ Hij maakte een gebaar of hij een toom ganzen opjoeg. Dobbe, meesterslavendrijver, hielp een handje en na een paar minuten was het plein leeg. Alleen de officieren en onderofficieren stonden er nog. En ik, natuurlijk. De vijftig Javanen bleven roerloos zitten. ‘Waarom gaan die lui niet staan als ik met ze praat?’ vroeg Groot geïrriteerd.

‘Ook dat is gewoonte, majoor,’ zei ik. ‘Dat ze blijven zitten is juist een teken van respect. Als een mindere met een meerdere praat zorgt hij of zij altijd dat de ander er bovenuit steekt.’

‘Hm.’ Hij keek mij aan en streek over zijn kin. ‘Vraag wat ze precies willen.’

Ik hurkte weer neer en vroeg de twee oude mensen naar hun wensen.

‘Wij willen wonen, toean, in onze eigen kampong, op de plek waar hij gestaan heeft.’

‘Heeft de tamarinde de brand overleefd?’

‘Ja toean.’

‘En de twee mannen die eraan hingen hebben jullie natuurlijk begraven.’

‘Natuurlijk toean.’

‘Is hier familie van hen bij?’

De man knikte. ‘De jongste was onze kleinzoon. Wij zijn afstammelingen van een familie van pioniers die honderd jaar geleden het dorp stichtten.’

Ik keek verbaasd om me heen. ‘Alle vijftig? Allemaal broers, zusters, neven en nichten?’

‘En achterneven en nichten, ouders, grootouders, overgrootouders,’ zei de vrouw.

‘Allemachtig. Dus er is helemaal geen vreemd bloed bij gekomen?’

‘Nee toean.’

Ik keek hen een poosje zwijgend aan. ‘Als wij jullie nou eens helpen om de huizen weer op te bouwen en daar morgen mee beginnen, zou dat een oplossing zijn?’

Ze keken elkaar aan. De vrouw knikte, bijna onmerkbaar.

‘Ja toean, dat zou helpen,’ zei de man.

‘Goed, dan stel ik dat voor aan de toean majoor.’

Ik stond op en zei: ‘Ik denk dat we de oplossing gevonden hebben, majoor.’

‘Laat horen.’

Ik vertelde van het wederopbouwplan.

‘Ben je gek geworden?’ zei Groot. ‘Wij die apenhuizen bouwen! An me nooit niet!’

‘Het is niet zo gek, majoor,’ zei luitenant Hansen. ‘Eerlijk gezegd denk ik dat het een alleszins redelijke oplossing is die ons vrijwaart van een hele hoop soesa.’

‘Wij maken hier de dienst uit, Hansen. Niet zij!’

‘Natuurlijk,’ zei Hansen met de kalmte die hem zelden verliet. ‘Ik vraag me alleen af wat de generale staf van dit voorstel zou vinden, tegenover een rechtszaak waarin wij de gedaagde partij zijn en in het normale civiele recht de schijn tegen zullen krijgen.’

‘Het is oorlog, Hansen. Jij vergeet dat nogal eens. Terwijl je al een vent verloren hebt.’

Maar Hansens collega van het derde peloton viel hem bij. ‘Ik heb ook een man verloren, majoor. Ik ben in het burgerleven jurist en ik ben het met Hansen en huzaar Bax eens dat we er verstandig aan doen deze kwestie niet op een rechtszaak uit te laten draaien.’

Majoor Groot keek mij aan. ‘Hoelang heb je nodig om dat dorp uit de grond te stampen?’

‘Drie weken, majoor. Misschien vier. Hangt er ook vanaf hoe hard ze zelf meewerken.’

‘En hoeveel van onze eigen mensen heb je daarvoor nodig?’

‘Tien man. Dezelfde die er ook bij waren toen we het dorp hebben afgebrand.’

‘En hoeveel geld?’

‘Dat is moeilijk te zeggen, majoor. Ik zou een timmerman en een dakdekker uit onze kampong willen huren en het materiaal ook hier kopen. Al met al misschien duizend gulden.’

‘Duizend gulden! Dat wordt een dure grap, vriend.’

‘Een rechtszaak kan nog veel hoger uitvallen als we hem verliezen. En daarna krijgen we alsnog opdracht om dat dorp te herbouwen.’

Hij keek naar zijn officieren. ‘Heren, alweer jullie mening.’

‘Doen,’ zeiden Hansen en zijn collega van het derde peloton tegelijk. De twee andere officieren knikten met aanmerkelijk minder enthousiasme.

‘Wat vinden de heren onderofficieren ervan?’ vroeg Groot.

‘Belachelijk!’ barstte Dobbe uit. ‘Ronduit schandalig! Wij hebben een stel terroristen die een van onze mensen vermoord hebben terechtgesteld en hun bezittingen vernield. Conform het oorlogsrecht. Ik zie geen enkele reden om die moordenaarsbende te helpen.’

‘Duidelijk standpunt,’ zei Groot. ‘Ik neig daar ook naar, maar ik geef toe dat er ook wel iets in de argumenten van deze kerel hier zit.’ Hij haalde een zilveren gulden uit zijn beurs en vervolgde: ‘We laten het lot beslissen. Bax, jij mag kiezen: kop of munt?’

‘Kop,’ zei ik zonder aarzelen.

Groot gooide de gulden omhoog, ving hem op de rug van zijn linkerhand op en sloot er bliksemsnel zijn andere hand overheen. Hij spiekte onder zijn hand en zei: ‘Kop. Jij wint.’

Ik haalde diep adem. Dobbe keek me vernietigend aan, maar durfde niet te protesteren.

‘Goed Bax, regel het. Morgen ga je beginnen.’

‘Ik heb nog vier dagen streng arrest, majoor.’

Hij haalde zijn schouders op. ‘Die scheld ik je kwijt. Het zal geen lolletje zijn geweest in die strafbarak bij deze hitte. We zullen maar zeggen dat die dagen dubbel telden.’

‘Majoor!’ Ik sprong in de houding en salueerde model.

Hij grijnsde. ‘En denk erom: ik wil elke avond rechtstreeks rapport van jou, met een overzicht van de kosten.’ Hij keek peinzend naar de inlanders. ‘Wat doen we nu met hen?’

‘Als ik nog een suggestie mag doen, majoor, stel ik voor hen te eten te geven en in een leegstaande barak te laten overnachten. Als we er morgenvroeg heenrijden, nemen we ze in de voertuigen mee en als het niet in een keer lukt dan rijden we nog eens op en neer.’

Hij keek me een poosje zwijgend aan. ‘Het lijkt wel of je dit allemaal al hebt uitgeknobbeld, huzaar Bax. Heb je dat soms in dat strafhok bedacht?’

‘Daar heb ik er inderdaad wel eens over gefantaseerd, majoor, wat we moesten doen als de dorpelingen verhaal zouden komen halen, maar nooit gedacht dat het werkelijkheid zou worden.’ Ik glimlachte. ‘U ziet: de wonderen zijn de wereld nog niet uit.’

8

Het eerste huis dat we bouwden was bestemd voor het enige gezin met drie kleine kinderen. Het kostte ons drie dagen om het neer te zetten en daarna kon de vader van het gezin het zelf afwerken. Mijn schatting van die drie weken was een wilde gok geweest. Toen we eenmaal begonnen waren vroeg ik de vaklui vertwijfeld hoe we dit waar moesten maken. ‘Zeur niet,’ zei Tiggelaar. ‘We zijn net drie dagen bezig. Het eerste huis is bijna klaar en daarmee is al tien procent van het volk onderdak. De rest komt ook wel voor elkaar.’

Hij kreeg gelijk. We bouwden het dorp in ruim drie weken op: vierentwintig dagen waarin we onwaarschijnlijk hard gewerkt hebben. Wij waren met tien man en ik had van majoor Groot carte blanche gekregen om lokale vakmensen in te huren. In de kampong naast ons basiskamp had ik twee ervaren timmerlieden en een dakdekker gecharterd en samen met hen en Tiggelaar en Jansma het timmerhout en de andere spullen voor de bouw gekocht. Tiggelaar werkte in het burgerleven bij zijn oom in het aannemersbedrijf. Hij was allround en inventief: typerend voor een kleine aannemer die alles zelf moet kunnen. Jansma was dakdekker en in zijn vak al even bekwaam. De daken van inlandse huizen bestaan uit atap: gevlochten palmbladeren die dakpansgewijs op de slieten worden gelegd. Atap is gratis en heeft de mooie eigenschap zich te sluiten als het regent en een eindje open te gaan als het weer droog is, zodat de vochtige lucht die bij zo’n tropische regenbui in alles doordringt weer naar buiten kan. Jansma kende die techniek niet, dus keek hij bij Ahmed, de Javaanse dakdekker, de kunst af. Hoewel ze elkaars taal niet spraken verstonden ze elkaar vanaf het begin, zoals echte vakmensen aan een half woord of gebaar genoeg hebben om elkaar te begrijpen. Als je ze samen op het dak bezig zag leek het na een paar dagen al of ze jaren hadden samengewerkt.

Het begin van elk huis was het lastigste. Het frame van acht zware ijzerhouten palen moest rechtop staan en de palen moesten op de centimeter nauwkeurig op gelijke afstand van elkaar staan. Tiggelaar had op de poelie van een van onze twee carriers een mechanisch aangedreven grondboor in elkaar geknutseld waarmee we de gaten konden maken om die palen muurvast in de grond te zetten. De Javanen, die zo’n klus met de hand moeten doen, keken gespannen toe hoe de ene na de andere paal in de grond werd verankerd en toen het frame van het eerste huis in een perfecte achthoek stond ging er een gejuich op.

‘Vast als een huis,’ zei Tiggelaar trots.

Ik sloeg hem op zijn schouder. ‘We maken jou hofarchitect.’

‘Morgen gaat het dak erop,’ zei Jansma, ‘En dan pannenbier! Jouw klus, Bax!’

‘Daar zorg ik voor,’ zei ik. ‘En een stroopje voor onze Javanen.’

‘Die van mij lust ook bier,’ zei Jansma.

‘Dat zien we morgen wel,’ zei ik. ‘Verdomme jongens, we gaan die klus klaren.’

Tiggelaar grinnikte. ‘Toen ik jou tegen majoor Groot hoorde oreren dacht ik: waar haalt die klojo de moed vandaan, maar verdomd, als het zo doorgaat dan gaat het lukken. Mooi toch?’

‘Verdomd mooi,’ beaamden we en ik duwde mijn twijfel naar de achtergrond.

We hadden tenten neergezet voor de dorpsbewoners, wat een hele verbetering was vergeleken bij de hutjes van palmbladeren die ze zelf hadden gebouwd, maar het bleef behelpen. Toen het eerste huis klaar was kwamen alle vijftig dorpsbewoners een kijkje nemen, terwijl wij, de Nederlandse en Javaanse makers er trots naast stonden. Het bouwen gebeurde onder leiding van Tiggelaar en Jansma met de twee Javaanse timmerlieden en Ahmed, de dakdekker. Wij, de andere acht Nederlanders en de mannen uit het dorp hielpen ijverig mee. Ik heb in die drie weken meer geleerd over huizen bouwen dan ik ooit had kunnen denken. Bovendien had ik het druk als intermediair. Ach, de triomf van Jansma en zijn Javaanse kompaan Ahmed toen ze op de nok van hun eerste dak het eerste pannenbiertje dronken! ‘Je moet mij Maleis leren, Bax,’ zei hij op de avond van de tweede dag toen we terug waren in het kamp. ‘Ik wil toch een praatje met mijn maat kunnen maken.’

‘Doen we elke dag een uurtje,’ zei ik. ‘En ik zal je mijn Maleise woordenboek lenen. Kun je in bed nog wat studeren.’

‘In bed slaap ik.’

‘Oké, dan beginnen we nu.’ Ik haalde het woordenboek uit mijn plunjezak en sloeg het op de eerste bladzijde open. ‘We beginnen vooraan.’

Aap, noot, mies in het Maleis. Voor iemand die hier geboren en getogen was, zoals ik, was het niet moeilijk, maar voor een Groninger die na de lagere school direct aan het werk was gegaan was het een heidense toer. ‘Ik leer het nooit,’ foeterde hij op de derde dag.

‘Je bent pas twee dagen bezig,’ zei ik.

‘Jij hebt makkelijk lullen. Jij spreekt het als een inlander. Waarom kan ik dat niet?’

‘Jij kunt weer een perfect dak maken.’

‘Nou, dat heb ik hier ook moeten leren. En nog steekt Ahmed me vierkant de loef af. Maar ik voorspel je: volgende week houd ik hem bij. Die gozer is trouwens goed, hoor. Als mijn baas hem bezig zag, zou hij hem zo een contract geven.’

‘Je moet een motief hebben om het te leren,’ zei Tiggelaar. ‘Of een grietje die het je in bed kan leren. De beste plaats om die taal onder de knie te krijgen is onder een klamboe.’

‘In bed leer je alleen vieze praatjes,’ zei Jansma. ‘Ook leuk, maar op het werk heb je er niets aan. Kom op Bax, we gaan verder met de taalles.’

‘ Saja toean.’

‘Wat betekent dat nou weer?’

‘Ja meneer.’

Hij keek me wantrouwend aan. ‘Zit je me nou te bedonderen?’

‘Welnee, kerel. Saja is ja en toean is meneer. Je weet toch dat ze jou toean Bert noemen?’

‘Verdomd ja… Ze noemen me toean… Net als een echte meneer.’

‘Dat zijn we ook in hun ogen,’ zei ik.

‘Terwijl we twee van hun mensen vermoord hebben,’ zei Tiggelaar peinzend. ‘Hebben ze het daar wel eens met jou over?’

‘Tot nu toe niet, maar het zal ongetwijfeld eens ter sprake komen.’

‘Wat zeg je dan?’

‘Dat weet ik nog niet. De waarheid, denk ik.’

‘Als je maar nooit vertelt dat ik voor bokkie heb gespeeld,’ zei Jansma. ‘Beloof je dat?’

‘Beloofd,’ zei ik.

‘Ik schaam me dood dat ik zoiets stoms heb gedaan. Jij hebt het beter bekeken.’

‘Dat is de vraag. Als zij niet waren gekomen had ik nu nog in die strafbarak gezeten.’

Tiggelaar haalde zijn schouders op. ‘Principes vergen offers.’

‘Zou je het weer doen?’ vroeg Jansma terwijl hij me vorsend aankeek.

Ik aarzelde geen moment. ‘Ja.’ Ik deed het boek dicht en vroeg: ‘En jij?’

‘Nooit meer,’ zei hij met evenveel overtuiging als ik.

‘Goed zo, Bert,’ zei Tiggelaar.

Jansma kreeg er een kleur van. Complimentjes waren zeldzaam bij ons en dat terwijl we onszelf een dikke veer in de reet mochten steken nu we zo mooi op schema lagen.

Op de vierde dag kreeg hij een echt motief voor de taalles: Sarina, de zestienjarige achterkleindochter van de twee dorpsoudsten. Zij was na de dood van haar vader en de vernietiging van het dorp naar een naburige kampong gevlucht waar ze bij een tante onderdak vond. Nu was ze teruggekomen om weer bij haar overgrootouders te wonen. Wij zagen haar voor het eerst bij de lunch en ze maakte indruk. Jansma, die naast me zat keek haar met open mond aan toen ze hem met een glimlachje een pisangblad met rijst en kip gaf. ‘Wat een schatje,’ zei hij zachtjes. ‘Waarom hebben we haar niet eerder gezien, Bax?’

‘Omdat ze ergens anders logeerde, nadat wij de zaak hier in de fik hadden gestoken.’

‘Zeg dat toch niet steeds, man! We zijn toch bezig om het weer op te bouwen!’

‘Tuurlijk, kerel.’

Hij keek met zwemmende ogen naar het meisje dat heen en weer draafde tussen de kookpot van haar overgrootmoeder en de hongerige bouwers die er in een grote kring erom heen zaten. ‘Kun je vragen hoe ze heet?’

‘Toevallig weet ik dat, want haar oma had me al verteld dat ze terug zou komen. Ze heet Sarina en ze is de dochter van de jongste van de broers die wij opgehangen hebben.’

‘Jezus Christus!’ Hij keek me geschokt aan. ‘Dus ik heb haar pa de dood ingejaagd!’

‘Wij allemaal,’ zei ik nadrukkelijk.

Hij keek broedend voor zich uit, maar de uitdrukking op zijn gezicht veranderde op slag toen ze met een nieuw bananenblad voor hem stond. ‘Wat zegt ze?’ hakkelde hij.

‘Of je nog een bordje wil,’ zei ik.

‘Graag, graag... Verdomd graag. Hoe zeg je dat nou verdomme in het Maleis?’

Ik deed het voor, langzaam en duidelijk. Sarina glimlachte toen Jansma het onbeholpen, maar foutloos nazei. Ze gaf hem het blad met een gracieus gebaar en zei dat ze blij was dat het hem smaakte wat ze met haar oma gemaakt had. Ik vertaalde het simultaan.

‘Ik eet alles wat zij maakt,’ zei Jansma. ‘Alles!’

Toen ik aan het eind van die middag terugkwam in onze barak nadat ik majoor Groot en luitenant Hansen mijn dagelijks verslag van de vorderingen had gegeven, keek Jansma me triomfantelijk aan. Hij legde het Maleise woordenboek met een klap voor me neer en begon de zinnetjes op te dreunen die ik hem de vorige dagen had geleerd.

‘Keurig,’ prees ik. ‘Als je zo doorgaat spreek je het volgend jaar vloeiend.’

‘Volgend jaar! Volgende week, verdomme. Over twee weken zijn we daar klaar en dan zie ik haar misschien nooit meer!’

Ik glimlachte. ‘Heb je het zo van dat meisje te pakken, kerel?’

‘Jij had het toch ook met dat Chinese grietje?’

‘Inderdaad,’ gaf ik toe. ‘En je weet hoe het afliep.’

‘Met een gaatje in haar snor... Ik moet iets bekennen…’ Hij keek me schuldbewust aan.

‘Jij hebt het gedaan.’

‘Ja… Sorry… Ik was jaloers. Ik zal je de kosten van die fotograaf terugbetalen.’

‘Laat maar zitten,’ zei ik stroef. ‘Ik ben in elk geval blij dat ik nu weet wie het was.’

‘En nou leer je me ook nog Maleis. Je mag me op mijn bek slaan als je wilt.’

‘Het is al verjaard,’ gromde ik.

‘Hoor je nog wel eens iets van haar?’ vroeg Tiggelaar.

‘Nooit.’

‘Lullig voor je.’

‘Ach… het was een mooie tijd.’ Ik schudde mijn hoofd. ‘Niet meer aan denken. Kom op, Jansma, nog een keer herhalen.’

‘Ik wil iets nieuws leren.’ Hij schreef een paar zinnetjes op. Ik las ze en mijn boosheid verdween. Ik zei alles woord voor woord voor en liet het hem herhalen tot het er geheid inzat. ‘Kan ik dat morgen allemaal tegen haar zeggen?’ vroeg hij.

‘Nee, man, niet allemaal tegelijk. Het kind schrikt zich dood. Zoiets moet je doseren, net als bij een Hollands meisje. Ga ze eerst maar eens goed oefenen.’

‘Waar?’

Tiggelaar, die meegeluisterd had, wees naar buiten. ‘Daar, bij de wasvrouw.’

De wasvrouw was een gezette matrone die de zinnetjes van Jansma vermoedelijk heel lang geleden voor het laatst had gehoord. Ze keek hem stomverbaasd aan en begon te lachen, niet al te hard, gelukkig, maar het was duidelijk dat ze het dolkomisch vond. Ze ging op het bankje bij haar wastobbe zitten, klopte op de lege plek naast haar en begon met beeldende gebaren uit te leggen hoe je een Javaans meisje het hof maakt. Jansma luisterde als een kind naar een sprookje en toen ze uitgesproken was stond hij op, maakte een buiging en kuste haar hand als een echte heer. ‘Morgen in het echt,’ zei hij tevreden. Hij begon te herhalen: je hebt lieve ogen… Je lach is als de zon in de ochtend… Als ik jou zie, maakt mijn hart een sprongetje… Je hebt een lekker kontje… ‘Kun je dat wel zeggen tegen zo’n meisje?’ vroeg hij opeens. ‘Heb je daar nog iets anders voor, Bax?’

‘Wat denk je van lustopwekkend achterwerk?’

‘Jeech! Dat klinkt nog veel viezer dan dat kontje.’

Nieuws reist snel op het platteland van Java. Bijna net zo snel als in de Javaanse steden waar de mensen dicht op elkaar wonen en een strenge, soms verstikkende sociale controle heerst. In het buitengebied is dat minder erg, maar in een kampong blijft niets geheim. Ik was er van overtuigd dat iedereen wist wie Sarina’s vader en zijn broer opdracht hadden gegeven de trekbom te laten exploderen, maar de dorpsbewoners hielden het heikele onderwerp zorgvuldig buiten onze gesprekken. Ik sprak met alle bewoners, vooral met de twee dorpsoudsten en hoewel ze de leeftijd van mijn ouders hadden en de generatiekloof ook op Java bestaat stonden we in korte tijd op vertrouwelijke voet. Niets forceren, dacht ik, vroeg of laat komt het er wel uit. Ze weten dat we alles in het werk stellen om te herstellen wat we vernield hebben.

Halverwege de tweede week zei de dorpsoudste: ‘Ze zijn gisteravond weer geweest.’

Ik begreep direct wie hij bedoelde. ‘U bedoelt het TNI.’

‘Ja toean.’ Ik moest er nog steeds aan wennen dat iemand die mijn vader kon zijn me met ‘meneer’ aansprak. ‘Wat wilden ze?’ vroeg ik gespannen.

‘Alleen kijken, zeiden ze. Ze hadden gehoord wat hier gebeurt en wilden het zelf zien.’

‘Wat vonden ze ervan?’

‘Mooi,’ zei de oude baas na een ultrakorte aarzeling die me nochtans niet was ontgaan.

‘Maar?’

Hij zuchtte. ‘Ze weten er niet goed raad mee.’

‘Hebben ze gezegd wanneer ze terugkomen?’

‘Binnenkort.’

‘Komen ze dan weer alleen kijken of gebeurt er nog iets anders?’

‘Hoe kan ik dat weten, toean? U vraagt maar en vraagt maar, net als het TNI. Ze zijn verbaasd. Het is nooit eerder gebeurd dat het leger van de belanda’s een dorp herbouwt.’

‘Waren het dezelfde TNI’ers die uw zoon opdracht gaven de trekbom te laten afgaan?’

‘Ja,’ zei de oude dame, zonder de aarzeling waarmee haar man me had aangekeken. ‘Ze waren met zijn drieën. Twee hebben we eerder gezien en die hadden de opdracht gegeven. De andere, die de baas speelde, was nieuw.’ Haar man knikte, blij dat hij het niet hoefde te vertellen.

‘U weet dat u ons kunt vertrouwen,’ zei ik. ‘Waarom geeft u geen opening van zaken?’

‘Omdat ze ons bedreigen, toean,’ zei hij. ‘Alleen al het feit dat we met u gepraat hebben kan onze dood betekenen. En het is voor ons niet erg, want wij zijn oud, maar we moeten ook voor Sarina zorgen. En voor de anderen in het dorp.’

‘Ik blijf hier overnachten en als ze weer terugkomen zal ik ze te woord staan,’ zei ik.

De oude man keek me ontsteld aan. ‘Dat is gevaarlijk, toean! Ze kunnen u wel vermoorden! En wat moeten we dan? Hoe moeten we dat aan uw superieuren vertellen?’

‘Die zal ik zelf inlichten,’ zei ik kalm. ‘En ik heb mijn wapen bij me. Zo gemakkelijk krijgen ze mij niet klein.’

De oude dame keek me met glanzende ogen aan. ‘U bent een dapper man, toean Bax. Een wijs en dapper man. Daar heeft het TNI respect voor.’

Ik glimlachte. ‘Dus u bent het er wel mee eens?’

‘Ja,’ zei ze. ‘En wij zullen u verdedigen, nietwaar Kromo?’

Haar man knikte. ‘Natuurlijk. Dat is wel het minste dat we kunnen doen.’

‘Goed, dat is geregeld. Ik slaap in de tent waarin het jonge gezin heeft gebivakkeerd.’

‘Wij zorgen voor een baleh-baleh,’ zei de oude dame. ‘En natuurlijk voor goed eten.’

‘Ik blijf hier pitten,’ zei ik toen het werk voor die dag erop zat. ‘Er is een kans dat het TNI vannacht op bezoek komt en ik wil met de heren een praatje maken.’

Tiggelaar en Jansma keken me geschrokken aan. ‘Linke soep,’ zei Tiggelaar. ‘Je begint in je eentje niks tegen die lui.’

‘Dat gok ik dan. Je weet: ik gok graag en goed. Ik zou willen dat jullie samen naar de majoor gaan om verslag uit te brengen en te melden waarom ik hier blijf.’

‘Waarom wij hier blijven,’ zei Jansma. ‘Ik laat je hier niet alleen in de rimboe.’

‘Vind je dat ik ook moet blijven?’ vroeg Tiggelaar.

‘Niet nodig,’ zei ik. ‘Bert en ik zijn samen mans genoeg. Zorg jij maar dat de bazen goed geïnformeerd worden. En dat je morgen alle spullen voor de laatste huizen meebrengt.’

‘Moet ik nog een brief voor jullie nabestaanden meenemen?’

‘Die schrijf je zelf maar als het nodig is,’ zei Jansma. ‘En anders zien we je morgen.’

9

Midden in de nacht maakte Sarina me wakker. ‘Ze zijn er weer, toean,’ fluisterde ze. ‘Oma vraagt of u komt. Ongewapend..’

Ik was meteen klaarwakker. ‘Met hoeveel man zijn ze?’

‘Drie. Twee jonge en een oudere.’

‘Hoe oud?’

‘Net zoals u.’

Ik grijnsde in het donker, ondanks mijn plotseling opkomende angst. ‘Weet je zeker dat ze alleen met mij willen praten?’

‘Ze kùnnen toch alleen met u praten, toean. Die andere snapt er niks van.’

Laat hij het niet horen, dacht ik, maar Jansma was diep in slaap. Hij snurkte, een diep, reutelend geronk dat me goddank niet uit mijn slaap had gehouden, zo moe was ik toen ik mijn bed in tolde en dat, te oordelen naar het gezicht van Sarina, bepaald niet het geluid was dat tedere gevoelens in haar opriep. Ik schudde hem wakker: ‘Luister Bert: het TNI is er. Ik ga met ze praten. Ongewapend. Jij komt achter me aan, met je wapen. Laat je niet zien. Je komt pas in actie als ik het vraag, oké?’

Hij wreef de slaap uit zijn ogen, blies zijn nachtadem in mijn gezicht, keek me nors aan, maar veerde overeind toen hij Sarina zag. ‘Wat doet zij nou hier?’

‘Ons wekken,’ zei ik. ‘Ik ga eerst en zij komt terug om jou op te halen.’

Hij knikte. In het donker zag ik zijn massieve kop bewegen, maar ik vroeg voor de zekerheid: ‘Heb je het begrepen?’

‘Ja, man, ik ben niet gek. Met haar achter jou aankomen, me niet laten zien en ze voor hun raap schieten als jij het zegt. Wat zeg je dan: vuur?’

‘Zoiets. Maar ik denk niet dat het nodig is.’

Het was een heldere nacht. De maan scheen en de sterren flonkerden met de overweldigende pracht zoals je die op zulke heldere nachten alleen in de tropen ziet. En aan de polen, heb ik gehoord. Sarina trippelde voor me uit, haar kontje wiegend in het maanlicht. Ik schudde mijn hoofd. Houd je kop erbij, Bax, straks ben je hem kwijt.

Ze zaten met zijn vijven rondom een kampvuurtje voor de ingang van het half afgebouwde huis: de twee dorpsoudsten en drie TNI’ers. In het flakkerende licht van het kampvuur zag ik dat twee van hen piepjong waren, even oud of zelfs nog jonger dan Sarina. In weerwil van hun jeugd waren ze zwaarbewapend. De derde man, ouder en groter, was ongewapend. Hij zat met zijn rug naar me toe, maar ik herkende hem meteen aan zijn stem.

‘Hallo Karim.’

Hij stond in één soepele beweging op. ‘Jan, je hebt de boodschap gekregen,’ zei hij in het Nederlands. We bleven even tegenover elkaar staan. Toen stak ik mijn hand uit. Hij pakte hem stevig beet en zei op de mild spottende toon van onze schooljaren: ‘Je hebt een ouwe kop gekregen.’

‘Zorgen,’ zei ik op dezelfde toon.

‘Ik hoor het.’ Hij maakte een uitnodigend gebaar. ‘Zullen we erbij gaan zitten?’

De twee jonge nationalisten keken me scherp aan toen Karim me voorstelde als een oude schoolvriend die hier de leiding had van de wederopbouw. Nu we in de kring zaten spraken we Maleis. ‘Ik hoor van Ma en Pa Kromo dat jullie hier goed werk doen,’ zei Karim.

‘Inderdaad,’ zei ik. ‘Dat wisten jullie toch al?’

‘We horen het graag van de bron.’

‘Nou ja, het is heel simpel: er is over en weer iets voorgevallen en dat heeft ertoe geleid dat het dorp in de hens ging en nu zijn we bezig het weer op te bouwen.’

‘Dat is nooit eerder gebeurd.’

‘Eens moet de eerste keer zijn.’

Hij knikte. ‘Het zou een stuk eenvoudiger zijn als je zo’n dorp niet in brand steekt, dan hoef je het ook niet weer op te bouwen.’

‘Tja, soms gaan de dingen zo.’

‘Die moord op hun kleinzoon en neef, was dat ook nodig?’ vroeg hij in het Nederlands.

‘Ze hadden een van onze mensen vermoord met een trekbom,’ zei ik. ‘En wat wij deden was geen moord, maar een standrechtelijke executie.’

‘Wat is het verschil?’

‘Het een is een misdaad, het ander is een vergelding.’

‘Waar hebben jullie het over?’ vroeg een van de jongens terwijl hij me giftig aankeek.

Karim zuchtte. ‘Dat leg ik jullie straks wel uit. Nu moeten wij even Nederlands praten want ik wil precies weten wat er aan de hand is.’ Hij wendde zich weer naar mij en vervolgde: ‘Laten we er niet om kiften, Jan. Het was van beide kanten fout. En ik moet zeggen, jullie maken het op een onverwachte manier weer goed.’

‘Dus we kunnen de klus afmaken zonder dat jullie ons aanvallen?’

‘Ja.’

‘Zijn je maten het daar ook mee eens?’

‘Nee, maar ze hebben gewoon te gehoorzamen.’

‘Wat willen zij dan?’

‘Niets liever dan jullie overhoop schieten. En als ik er niet tussen had gezeten dan was dat allang gebeurd. Ik snap ook niet hoe jullie zo zorgeloos kunnen zijn.’

‘Ik eigenlijk ook niet,’ gaf ik toe. ‘Maar op één of andere manier ben ik ervan uitgegaan dat jullie ons gebaar op waarde zouden schatten. Dat geldt kennelijk dus niet voor iedereen.’

‘Nee.’ Hij haalde zijn schouders op. ‘Pa en Ma Kromo zijn jullie in elk geval diep dankbaar,’ vervolgde hij in het Maleis. ‘Wat hen betreft is de rekening vereffend.’

‘Dat hoopte ik al.’

Sarina’s oma legde een vederlicht vogelpootje op mijn arm. ‘Toean Bax is onze held.’

Ik glimlachte. ‘We doen dit graag voor u.’

Karim stond op. ‘Ga weer slapen, Jan en neem je maatje die ginds meeluistert mee.’

Hij moest kattenogen hebben om Jansma in de schaduw te zien staan. Misschien had hij hem wel geroken. Als kind stond hij al bekend om zijn scherpe neus. ‘ Anak nica,’ zei ik.

Hij grinnikte. ‘Als hij iets met dat meisje wil moet hij zich vaak wassen.’

Dat had hij dus door. ‘Ik zal het hem op tactvolle manier zeggen.’ Ik schudde Karim weer de hand en verdween. De twee pemoeda’s keken langs me heen of ik niet bestond.

‘Die vent spreekt Hollands,’ zei Jansma toen we terugliepen naar onze tent.

‘Vloeiend,’ zei ik.

‘En jij kent hem dus.’

‘We waren schoolkameraden.’

‘Was hij betrokken bij de dood van Lucas de Bruin?’

‘Nee.’

Hij keek me van opzij aan. ‘Weet je het zeker?’

‘Ja.’

‘En die twee anderen dan?’

‘Geen idee. Ze hebben vrijwel geen mond opengedaan.’

‘Jouw schoolvriend had het toch kunnen zeggen?’

‘Heeft ie niet gedaan.’

Hij liep zwijgend naast me tot we bij de tent kwamen. Hij haalde een heupflesje jenever uit zijn ransel en zei: ‘Ik neem er een. Jij ook?’

‘Graag. Slapen we goed op.’

We namen om de beurt een ferme slok. Na vier rondjes was het flesje leeg. Jansma liet een boer en zei: ‘Kom, we gaan maffen. Morgen praten we verder.’

‘Nee,’ zei ik.

‘Ga jij niet slapen?’

‘Jawel, maar we gaan er niet meer over lullen. Met niemand. Het is niet gebeurd, Bert. Morgenavond gaan we terug naar het kamp en we zeggen niets. Àls ze er al naar vragen.’

‘En waarom doen we dat niet? Het is toch prima afgelopen?’

‘Omdat er een geweldige rotzooi komt als we hierover gaan kleppen. De inlichtingendienst gaat ons verhoren tot we er gek van worden, de mensen hier worden op de pijnbank gelegd en we kunnen het afbouwen van het dorp op onze buik schrijven.’

‘Denk je dat echt?’

‘Ik denk het niet, ik weet het zeker.’

‘Godverdomme... Dan zie ik haar dus nooit meer.’

‘Inderdaad.’

‘En dat wil ik niet!’

‘Des te meer reden om je mond te houden.’

‘Is dat geen landverraad?’

Ik begon honend te lachen. ‘Je lijkt Dobbe wel. Die zou ook zoiets stoms kunnen zeggen.’

‘Ik ben niet stom,’ gromde hij.

‘Nee, integendeel, je bent veel slimmer dan ik al dacht. En daarom hoef ik je eigenlijk niet uit te leggen waarom we er verstandig aan doen dat bezoekje van vannacht te verzwijgen. Je maakt slapende honden wakker die wild om zich heen gaan bijten en het eind van het liedje zal zijn dat we hier weg moeten en dat jij je Sarina verder kunt vergeten.’

‘Je zult wel gelijk hebben,’ mompelde hij.

‘Ik hèb gelijk, Bert! En nog iets: als het TNI kwaad wilde dan waren wij allang omgelegd. Ze hadden jou zo van het dak kunnen schieten en ons allemaal een kopje kleiner kunnen maken.’

‘Godverdomme..’

‘Zeg dat wel en zeg het alleen nu. Morgen houden we ons stil.’

‘Mag Tiggelaar het ook niet weten?’

‘Beter van niet. Ik ga morgen naar de majoor en vertel hem dat er vannacht niets is gebeurd. Als jij dus je mond opentrekt zet je mij voor lul. Dan kunnen ze me echt beschuldigen van landverraad.’

‘Nou zeg je het zelf!’

‘Ik zèg dat ze me ervan zullen beschuldigen, Dobbe voorop! En voor de laatste keer: ik heb met het TNI afgesproken dat we elkaar hier met rust laten. Voor onze veiligheid en die van hen, snap dat dan toch, verdomme!’

‘Nog niet helemaal, maar je zult wel gelijk hebben. Jij bent slimmer dan ik. En ik moet er niet aan denken dat ik mijn schatje niet meer zal zien. Morgen vraag ik haar ten huwelijk.’

‘Is dat niet een beetje snel?’

‘Welnee, man! Jij leert me nog een paar zinnen Maleis en dan gaan we trouwen.’

‘Als ze dat wil. Misschien is ze wel verloofd.’

‘Dat meen je niet!’

‘Vreet me niet op. Ik weet het natuurlijk niet. Weet je wat: ik zal morgen eerst met haar praten. Horen of ze vrij is en ook horen of ze iets in jou ziet.’

‘Ik dacht dat je dat allang had gedaan.’

‘Nog niet. Op Java moet je voor die dingen de tijd nemen.’

‘Het leven is kort, Bax.’

‘Lang genoeg om een huwelijksaanzoek aan een zestienjarig meisje dat je nog nauwelijks kent en niet kunt verstaan zorgvuldig voor te bereiden.’

‘Ga jij me daarbij helpen?’

‘Uiteraard.’

‘Dan moet het lukken.’ Hij hield het flesje boven zijn mond en liet de laatste druppels naar binnen glijden. ‘Jammer dat hij leeg is.’

‘Morgen kun je hem weer vullen. Welterusten.’

‘Teruste.’ Hij viel vrijwel direct in slaap. Ik bleef klaarwakker en het geronk naast me was niet het slaapliedje dat ik nodig had. Wat kon ik doen als hij zijn mond voorbijpraatte? Alles glashard ontkennen? Zou het niet verstandig zijn om luitenant Hansen in vertrouwen te nemen? Ik lag te woelen op de harde bamboebrits terwijl duizend gedachten door mijn kop schoten. Tegen de ochtend viel ik in slaap en vijf minuten later, zo leek het, schoot ik weer overeind toen de geluiden buiten de nieuwe werkdag aankondigden. Ik stond op, stijf als een plank en werkte die dag op halve kracht, meer kon ik eenvoudig niet opbrengen.

‘Wat is er toch met je?’ vroeg Tiggelaar bij de lunch, het beste moment van de dag.

‘Slecht geslapen,’ mompelde ik. ‘Zal blij zijn als ik vannacht weer in mijn eigen bed lig.’

‘Geen bezoek gehad?’

‘Nee.’

‘Ook geen damesbezoek?’

Ik toonde een mat grijnsje. ‘Ook dat niet.’

‘Jammer. Ik dacht nog, zal ik ook blijven, zo dicht bij dat lekkertje..’

‘Bert heeft de eerste rechten.’

Hij grijnsde. ‘ Let the best man win.’

‘Als jij wint, slaat hij je hersens in.’

‘Nee toch!’ Hij keek me quasi geschrokken aan.

‘Eet nou maar je bordje leeg en zeur me niet aan mijn kop, alsjeblieft.’

‘Saja toean.’ Hij keek met welgevallen naar Sarina die soepel en bevallig tussen ons in liep en het ene na het andere pisangblad met rijst kwam brengen. ‘Bert heeft gelijk: het is echt een schatje. Verdomd jammer dat we niet met haar kunnen praten.’ Hij keek me van opzij aan. ‘Behalve jij dan. Waarom probeer jij het niet? Jij bent hier de toean besar.’

‘Ik wil geen ruzie met Bert.’

Hij keek me hoofdschuddend aan en zei zo zacht dat alleen ik het kon verstaan: ‘Bert maakt geen schijn van kans bij dat kind.’

‘Hoe weet jij dat?’ vroeg ik even zacht.

Een grijnsje. ‘Ervaring. Je ziet het meteen als een meid iets van een vent wil. Kijken, gebaartjes, een lonkje. Zie jij daar iets van voor onze Bert? Ik niet.’

‘Ik ook niet, maar wat niet is kan komen.’

‘Dan mag ie wel opschieten. Volgende week zijn we hier weg.’

Dat zei luitenant Hansen ook die de volgende dag een kijkje kwam nemen. Hij kwam alleen, zonder chauffeur en parkeerde zijn jeep naast onze eentonners. Ik leidde hem rond en hoewel hij, net als ik, geen bal verstand had van huizen bouwen, kon hij wel zien dat er veel was gebeurd in de afgelopen weken. ‘Indrukwekkend,’ zei hij toen ik hem alles had laten zien. ‘En dat met een handjevol mensen in zo’n korte tijd.’

‘We hebben vijf uitstekende vakmensen. Tiggelaar en Jansma hebben er samen met de twee timmerlieden en de dakdekker van het dorp voor gezorgd dat dit allemaal uit de grond is gestampt.’ Ik lachte. ‘Pardon, ìn de grond is gestampt. Het zetten van die palen was nog het lastigste werk.’

‘En wat doen jullie dan, die acht anderen, bedoel ik, zoals jij?’

‘Hand-en spandiensten, luit. En ik had het druk om alles aan elkaar te praten.’

‘En te organiseren,’ zei hij. ‘Zonder jou was het hier niet voor elkaar gekomen.’

Ik haalde mijn schouders op. ‘Het lag voor de hand dat ik het voortouw zou nemen. Ik spreek de taal en hoe goed de Javanen ook zonder veel te zeggen met ons samenwerken, toch moet je af en toe iets met elkaar bespreken.’

Hij keek me glimlachend aan. ‘Onderschat jouw rol niet, Bax. Ik heb al eens eerder gedacht en ook gezegd, meen ik, dat jij een uitstekende officier geweest zou zijn.’

‘Hier ging het prima,’ gaf ik toe.

‘Nog iets,’ zei hij toen we net voor de anderen, die ook zouden komen lunchen, bij het kookvuur zaten. ‘Ik kom ook met een boodschap van majoor Groot. Hij heeft de legervoorlichtingsdienst over jullie project verteld en dat vinden ze zo interessant dat ze hier volgende week een film willen maken.’

Ik grijnsde. ‘Goed nieuws voor het vaderland.’

‘Zoiets ja. Het Nederlandse leger in de bres voor de ontheemde inlanders. Enfin, ze geven er wel een draai aan. Denk je dat dat gaat lukken?’

‘Waarom niet, luit? We hoeven toch niets in scène te zetten? Ze kunnen ons filmen terwijl we aan het werk zijn. En misschien nog een praatje van u, of majoor Groot en de twee dorpsoudsten en verder geen poespas. Kortom: precies zoals het is.’

‘Ik heb majoor Groot voorgesteld dat jij namens ons de woordvoerder bent in de film.’

Ik keek hem verbaasd aan. ‘Vindt hij dat goed?’

Hij grinnikte. ‘Moest hij nog even over nadenken. Het kan eigenlijk ook niet: zo’n vlekkeloos project zonder de leiding van een officier.’

‘Tja.’

We keken elkaar aan. Toen barstten we tegelijk in lachen uit.

‘Wat is hier zo leuk?’ vroeg Tiggelaar die zich als eerste meldde voor de lunch.

‘Dit hier,’ zei Hansen. Hij giechelde als een schoolmeisje. ‘Het feit dat jullie dit zonder officier voor elkaar gekregen hebben, tja, daar wordt vreemd tegenaan gekeken in het kamp.’

Tiggelaar lachte. ‘In het burgerleven gaat het toch altijd zonder officieren? En daar loopt het prima. Deze klus is net als thuis: we nemen twintig woningen aan en die moeten we in een bepaalde tijd opleveren. Dat betekent strak plannen, scherp inkopen en hard werken. Net als in het gewone leven.’

‘Hoe dan ook: ik vind het knap. En de majoor ook.’ Hij wachtte even tot iedereen zat en vervolgde: ‘Ik heb Bax al verteld dat we hier volgende week een filmploeg heen sturen van de Legervoorlichtingsdienst om dit project vast te leggen.’

‘Goed nieuws voor het vaderland,’ zei Tiggelaar.

‘Ja, dat zei Bax ook al. Zijn jullie het daar allemaal mee eens?’

Instemmend gemompel. Jansma wees naar Sarina die met het eerste blad met rijst naar buiten kwam. ‘Mag zij ook in de film, luit?’

‘Natuurlijk.’ Hansen keek met welgevallen naar het knappe meisje dat met een glimlach op hem afliep en hem het blad gaf. ‘Selamat makan, toean.’

‘Terima kasih,’ zei hij met een hoffelijke hoofdknik.

Jansma luisterde met open mond. ‘Nooit geweten dat u Maleis spreekt, luit.’

‘Dat doe ik ook niet, maar ik ken een paar woordjes die van pas komen. Jullie toch ook?’

‘Een paar,’ zei Jansma. ‘Maar zonder Bax komen we nergens.’

‘Dat is niet onopgemerkt gebleven,’ zei Hansen. ‘Heren, laat het u smaken.’

De filmploeg kwam met vier man: regisseur, cameraman, geluidsman en een manusje-van-alles. Ze waren de hele dag bezig voor tien minuten film en hoewel ze niets in scène wilden zetten deden ze elke take minstens vijf keer over tot de baas van het spul tevreden was. Hij deed ook de interviews, met mij als projectleider, met Tiggelaar als constructeur en met Jansma als dakdekker. Dat laatste deden ze op het dak van een huis en het was vermakelijk om te zien hoe Jansma en Ahmed de rol van stuntman speelden en de gevaarlijkste capriolen uithaalden om te laten zien hoe link hun werk was. Laat ze er in godsnaam niet afdonderen, dacht ik. Het ging gelukkig goed, al was het soms op het nippertje.

De regisseur wilde ook Pa en Ma Kromo interviewen. Hij sprak weliswaar een mondje Maleis, maar zonder mij erbij wilden ze niet praten voor de camera, dus vertaalde ik blozend hun ongebreidelde lofzang op de Hollandse soldaten die de wederopbouw zo voortvarend hadden uitgevoerd. Terwijl hij met hen praatte zag ik dat de regisseur uit zijn ooghoeken naar Sarina keek.

‘Wil zij ook voor de camera?’ vroeg hij na zijn praatje met de dorpsoudsten.

Ik vroeg het en Sarina knikte. ‘Maar alleen als u erbij bent.’

‘Vanzelfsprekend.’

De regisseur keek me met een leep lachje aan. ‘Jij bent hier wel de spin in het web, merk ik. Wat denk je, wil ze ook uit de kleren?’

‘Geen denken aan.’

‘Jammer.’

‘Hou toch op, man! Dat kun je toch niet in het bioscoopjournaal brengen?’

‘Wie zegt dat ik het daar ga brengen?’

‘Als het voor je eigen genoegens is moet je naar de hoeren. Ze is verdomme nog maagd!’

‘Des te mooier,’ zei hij grijnzend. ‘Godverdomme, wat een lekker kontje heeft die meid. Daar kan ze goud mee verdienen.’

‘Voorlopig gebruikt ze het alleen om op te zitten,’ zei ik. ‘Nou, doen we dat interview met dat meisje nog of niet?’

‘Zeker.’ Hij likte aan zijn lippen. Sarina die natuurlijk geen woord van ons gesprek had verstaan had wel degelijk begrepen wat de man van haar wilde. Ze trok me aan mijn mouw. ‘We houden het toch netjes, toean?’ vroeg ze zachtjes.

‘Reken maar,’ zei ik grimmig. Toen keek ik in die prachtige bruine ogen en lachte. ‘Je maakt diepe indruk op de heren, Sarina. Op ons allemaal.’

Ze bloosde. ‘Wat de belanda’s van me vinden is niet belangrijk, toean Bax. Het enige dat telt is wat u van me vindt.’

‘Ik vind je een reuzenmeid,’ zei ik warm. ‘En dat vinden we allemaal. Ik ben trots op je.’

Ze bloosde nu tot in haar hals. ‘Dank u.’

Het interview ging beter dan ik gedacht had. Sarina had haar schroom overwonnen en gaf met on-Javaanse directheid antwoord op alle vragen, ook op de impertinente die ik weliswaar kuiste bij de vertaling, maar waarvan ze de strekking feilloos doorhad. Nee, ze had er geen enkel probleem mee dat tien Hollandse soldaten de hele dag met ontbloot bovenlijf om haar heen liepen en ja, ze voelde zich volkomen veilig in hun nabijheid en ze zou ze zeker missen als dit project klaar was. En nee, ze wist nog niet wat ze ging doen als het dorp weer helemaal klaar was, misschien terug naar school of misschien ging ze werk zoeken in de stad. Nee, nee, ze wist echt niet of ze ging trouwen met een belanda-soldaat, ze dacht nog helemaal niet aan trouwen, met wie dan ook. En ja, misschien zou ze het wel leuk vinden om in de film te spelen, als het maar netjes bleef, zei ze met een blik naar de regisseur die het schaamrood op zijn kaken toverde. Ik gnuifde. Hij kon er gelukkig ook om lachen. ‘Het is me het dametje wel,’ zei hij na afloop. ‘Als je haar voor het eerst ziet zou je haar een cent geven, maar als je met haar getrouwd bent krijg je er je handen aan vol.’

Twee weken later was de film klaar en met gepaste trots liet de regisseur het resultaat zien. Het hele eskadron keek mee. De capriolen van Jansma en Ahmed op het dak en het interview met Sarina oogstten het meeste succes. Gefluit, schreeuwende en lachende commentaren, terwijl wij, de tien hoofdrolspelers op de eerste rij zaten. We voelden ons trots en opgelaten tegelijk.

‘Wat denk je, Bax, maak ik een kans?’ vroeg Jansma ’s avonds in de barak.

‘Geduld, Bert. Je hebt gehoord wat ze zei: voorlopig denkt ze nog niet aan trouwen. Met niemand, dus zelfs niet met jou, de koene ridder van het dak.’ Het bleef een poosje stil. Toen zei hij: ‘Ik moet die verdomde taal leren. Jij ligt mijlen op me voor. Als jij haar zou vragen dan zou ze ja zeggen.’ Weer een korte stilte. ‘En als ze dat doet, vermoord ik jullie allebei.’

10

Op 21 juli 1947 barstte het geweld overal op Java en Sumatra los. Alsof beide partijen bij stilzwijgende afspraak hadden besloten dat het vanaf die dag een echte oorlog zou worden, met doden en gewonden, wederzijdse vernietiging van eigendommen en oplaaiende haat die de gemoedelijke verstandhouding tussen ons en de inlandse bevolking in één klap tenietdeden. Opeens sneuvelden talloze dienstplichtigen wanneer hun groep in een hinderlaag van het TNI liep of als iemand in een van de primitieve, geniepige boobytraps van de lokale pemoeda’s trapte. En aan de andere kant werd iemand die met een vuurwapen werd betrapt, of zelfs maar van wapenbezit werd verdacht zonder vorm van proces doodgeschoten. Ik kan niet verklaren waar die plotselinge uitbarsting van geweld vandaan kwam. Er was geen directe aanleiding voor, geen Gavrilo Princip die een Nederlands kroonprinselijk echtpaar doodschoot of een lokale nationalist die zo’n openlijke, provocerende moord op een hoogwaardigheidsbekleder pleegde. De enige verklaring was dat het vrijheidsleger zich in het geheim had bewapend en op die dag had besloten dat hun eenheden sterk genoeg waren om rechtstreekse confrontaties met ons aan te gaan. Met succes, want in die hectische julidagen sneuvelden honderden Nederlandse militairen. Hoeveel doden en gewonden er in die periode bij de nationalisten vielen is niet bekend, maar het moeten er duizenden zijn geweest, waaronder talloze burgers die op het verkeerde moment op de verkeerde plaats waren.

Wij kregen de opdracht dagelijks langs de wegen rondom Buitenzorg te patrouilleren. Elk peloton kreeg een sectie toegewezen waarin we rond moesten rijden en waar mogelijk vuurcontact met de vijand moesten uitlokken, behalve als we een konvooi infanterie begeleidden, dan moesten we juist confrontaties vermijden. Wachtmeester Dobbe, die we in de weken van de wederopbouw van Tjitjabari niet hadden gezien – een heerlijk rustige periode – was nu weer in vol ornaat aanwezig. ‘Ik word soms gek van die vent,’ bekende luitenant Hansen op de terugweg na een lange, vermoeiende dag toen iedereen snakte naar een biertje en geen gezeur aan zijn kop. We hadden die dag niets van het TNI gemerkt en toch kwam er een stroom aanwijzingen en bevelen uit de pantserwagen van Tiggelaar waar Dobbe als een vorst op de bijrijdersstoel zat, mitrailleur in de aanslag, alsof het hele leger van Soekarno in een hinderlaag wachtte.

Jansma, Tiggelaar en ik waren na ons werk in Tjitjabari bevorderd tot korporaal. Dobbe vond het belachelijk dat soldaten werden bevorderd zonder dat daar krijgshandelingen aan vooraf gingen en vooral het feit dat ik een van die drie was deed pijn. Door ons bouwavontuur had ik in het eskadron een status gekregen die ver boven mijn nieuwe rang uitging, maar voor Dobbe bleef ik de lastpak die hij altijd in me had gezien. Hij noemde me korporaal klootzak, of korporaal kuttekop, of met een andere schimpscheut uit zijn voorraad scheldwoorden die met een K begonnen en waarvan korporaal klojo nog de mildste was.

‘Ik verzoek u onze mensen bij hun rang en naam te noemen,’ zei luitenant Hansen toen Dobbe me weer met achteloze vanzelfsprekendheid en zonder aanleiding klootzak noemde tijdens een sanitaire stop. Sinds de dood van Lucas de Bruin werden die stops met de nodige voorzichtigheid uitgevoerd. Je mocht niet pissen voor de berm grondig was onderzocht. ‘Ik gebruik een variant, luit,’ zei Dobbe. ‘Rang en hoedanigheid. Hebt u daar bezwaar tegen?’

‘Wel als het scheldwoorden zijn. Gebruik zijn naam. Zo moeilijk is het niet, hoop ik.’

‘Ik krijg die naam niet uit mijn strot. Goed: ik noem hem korporaal K. akkoord?’

Hansen gromde iets dat op instemming leek. Vanaf dat moment heette ik korporaal K. Alles beter dan het gebrul waarvan sommigen zich gegeneerd afwendden en waarover anderen stiekem gniffelden: de professor wordt weer voor lul gezet. Bij alles wat je van hem kon zeggen was Dobbe, zonder hem een gespleten persoonlijkheid te noemen, iemand met twee gezichten. Voor de meeste van mijn collega’s was het een hond van een vent en voor iedereen die hem kende een onvervalste racist die alle inlanders tuig van de richel noemde en er geen enkel probleem mee had om ze neer te knallen bij het geringste vermoeden van deelname aan de guerrilla. Hij had uitgesproken voorkeuren voor sommigen in ons peloton die geen kwaad bij hem konden doen, zoals wijlen Lucas de Bruin en hij toonde een even uitgesproken antipathie tegen lieden zoals ik die hij niet kon luchten of zien omdat ze zich slimmer of meer ontwikkeld voordeden dan hijzelf was. Maar hij was niet het type onderofficier dat naar beneden trapte en naar boven likte. Hij trad zijn superieuren soms tegemoet met een minachting op de grens van insubordinatie. Zijn verstandhouding met luitenant Hansen was er een van gewapende vrede, hoewel ook merkbaar was dat ze elkaar waardeerden. Terecht, want Dobbe was, hoezeer ik ook de schurft aan hem had – en vice versa – een voorbeeldig beroepsmilitair en een formidabele scherpschutter die in een vuurgevecht van doorslaggevende betekenis kon zijn en een onverschrokkenheid toonde die hem het odium van onkwetsbaarheid gaf en ons het gevoel dat ons niets kon gebeuren zolang hij er bij was. Hij was degene die het boordkanon van de pantserwagen – ons belangrijkste voertuig – verving door een punt vijftig, een zware mitrailleur met twaalf centimeter lange patronen die je met een snelheid van 500 schoten per minuut kon afvuren en waarmee je doelen kon raken op bijna twee kilometer afstand. Volgens Dobbe was die Browning M2, zoals het wapen officieel heette, veel effectiever in een guerrillaoorlog dan het boordkanon van de Humber pantserwagen waarmee je weliswaar een huis kon opblazen en een vijandelijk voertuig van de weg kon schieten, maar waarmee je in een gevecht met het voetvolk van het TNI ‘geen deuk in een pakje boter kon slaan’, zoals Dobbe zei en luitenant Hansen was het met hem eens. Dobbe had Jansma opgeleid als schutter van de Browning. Bert was de sterkste man van het peloton en de enige van ons die het wapen in bedwang kon houden. Dobbe zelf kon toveren met de mitrailleur, maar hij was nu eenmaal pelotonswachtmeester en daarom zat hij tijdens de patrouilles met een brengun, de lichte mitrailleur van de infanterie, op het smalle bankje naast Tiggelaar voorin de pantserauto en speurde met arendsogen naar mogelijk onraad. Ik heb Jan Tiggelaar in al die tijd voorafgaand aan die fatale zomermaanden van 1947 buiten de schietbaan nooit een schot zien lossen. Hij mij ook niet en we hadden er allebei een prima excuus voor. Hij had beide handen nodig om de zware pantserwagen te besturen en ik moest met twee handen de veldradio bedienen.

Op vrijdag 25 juli reden we als begeleiders van een konvooi Amerikaanse GMC-legertrucks met een peloton infanterie op de hoofdweg van Buitenzorg naar Tjibadak, veertig kilometer naar het zuiden, een rit die we tientallen keren hadden gemaakt en waar we zelden moeilijkheden hadden ondervonden. Hansen, Kalkoven en ik reden voorop in de jeep, gevolgd door de pantserwagen van Tiggelaar, Dobbe en Jansma met zijn helper Karelse. Daarna volgden drie trucks, elk met vijftien infanteristen in de bak, en tussen elke twee trucks reed een van onze beide eentonners met acht man van ons peloton in elke wagen. De stoet werd besloten met onze tweede pantserwagen. Twee voltallige pelotons met pantservoertuigen: het leek genoeg beveiliging om een aanval bij voorbaat kansloos te maken. Toch hing er een onverklaarbare spanning in de lucht en de geintjes die we gewoonlijk onderweg maakten om de lange patrouilles een beetje dragelijk te maken bleven nu achterwege. De inlanders op de rijstakkers en in de kampongs die voor de 21e juli nog vrolijk naar ons zwaaiden gaven geen reactie als we langsreden. Zelfs de kinderen schoten weg zodra we in zicht kwamen en het gebedel om snoep bleef achterwege.

Halverwege de reis lag de theefabriek Sojadi die een paar dagen daarvoor door de nationalisten was vernield. Het gebied eromheen was na de aanslag verlaten en in het niemandsland waren bosjes aan weerszijden van de weg, korte, steile heuvels, brede bermsloten en daarachter weer bosjes en losstaande bomen. Ideaal terrein voor een hinderlaag. Er was geen mens te zien, behalve een jonge vrouw die met de rood-witte vlag van de nationalisten in de rechterberm stond. Zodra wij binnen gehoorsafstand kwamen begon ze met die vlag te zwaaien en ‘ Merdeka!’ te schreeuwen, de strijdkreet van de pamoeda’s.

‘Kijk uit, luit!’ zei ik, een overbodige waarschuwing, want hij en Kalkoven keken, net als ik, met volle concentratie naar de jonge vrijheidstrijdster en daardoor misten we alle drie de dunne staaldraad die op hoofdhoogte dwars over de weg was gespannen.

De radio die naast me op de achterbank lag, kraakte. Ik legde mijn oor op de luidspreker om onder dat gekraak de stem aan de andere kant op te vangen. De jeep maakte een woeste slinger. Ik stootte mijn kop keihard tegen de zijkant waardoor ik even het bewustzijn verloor. Het kan niet meer dan een paar seconden zijn geweest. Toen ik bijkwam lag de jeep schuin in de sloot. Ik was doorweekt met bloed en de onthoofde lichamen van luitenant Hansen en chauffeur Kalkoven lagen over elkaar heen op de voorbank. Het bloed dat mijn uniform had doorweekt was niet van mij, maar van hen: een dubbele fontein toen ze door de staaldraad waren onthoofd. Ik mankeerde niets, maar ik kreeg nauwelijks de tijd om te beseffen dat ik door een wonder was gered, want de nationalisten vielen aan met een spervuur van geweer- en mitrailleurschoten. Dobbe brulde bevelen en schoot zijn bren leeg. Jansma bracht razendsnel zijn punt vijftig in stelling en begon terug te schieten. Ik liet me achter de jeep vallen, griste mijn stengun van de achterbank en begon in het wilde weg te schieten. In een mum van tijd was het magazijn leeg. De reservemagazijnen lagen onder in de jeep, onbereikbaar, dus gooide ik het nutteloze wapen weg, griste het pistool van Hansen mee en sprintte naar de pantserwagen die schudde onder het geweld van de inslaande kogels. Het was een godswonder dat ik niet geraakt werd. Het leek of ze overal waren, schietend als bezetenen en schreeuwend boven de herrie uit: ‘ Merdeka! Merdeka!’ De infanteristen waren uit de trucks gesprongen en lagen achter hun voertuigen te schieten.

Ik brulde om mijn moeder terwijl overal de kogels om me heen insloegen. En tegelijk wist ik precies wat ik moest doen toen Jansma en zijn helper werden getroffen en met een kreet die boven het helse lawaai uitging achterover vielen. Ik klom naar boven en trok Jansma weg achter de mitrailleur. Dobbe klom als een kat naar ons toe, greep de dubbele handgreep en begon te schieten. Ik schoof de munitiekisten naar hem toe en voerde de patroonbanden in. We werkten samen alsof we nooit anders gedaan hadden. Ik weet niet wat de doorslag gaf, maar het moet de geweldige vuurkracht van de zware mitrailleur in handen van een meesterschutter zijn geweest. ‘Kijk uit!’ schreeuwde Jansma boven het lawaai uit. Naast de pantserwagen doken twee piepjonge nationalisten op, waarvan er een op het punt stond een handgranaat naar ons toe te gooien. Ik pakte, sneller dan ik kon denken, Hansens pistool en schoot de jongen in de borst. De granaat viel uit zijn hand, ontplofte en scheurde de twee jongens aan flarden. In de seconden voor ik schoot had ik het tweetal herkend: het waren de twee jonge TNI’ers die ik bij Karim in Tjitjabari had gezien.

Na misschien tien minuten – de langste van mijn leven – was het pleit beslist. De nationalisten, naar schatting tachtig man, vluchtten, met achterlating van hun doden en gewonden. ‘Kom op, Bax, we geven er nog een strot vuur achteraan,’ schreeuwde Dobbe. We schoten een volle patroonband op de vluchters leeg, raakten nog een paar man en daarna was het of de pemoeda’s als mollen in de grond verdwenen. Tiggelaar die plat op de voorbank lag met zijn handen om zijn hoofd kwam overeind en vroeg met bevende stem: ‘Zijn ze weg?’

‘Ja, klootzak, ze zijn weg,’ snauwde Dobbe. ‘Kom met je laffe reet uit die bak en haal de hospik. We hebben twee zwaargewonden.’

Het toneel van de strijd bood een afgrijselijke aanblik. Er lagen minstens twintig dode nationalisten op en naast de weg en bijna hetzelfde aantal lag gewond tussen de doden in. Ik scheurde mijn hemd aan flarden en verbond de wonden van Jansma en Karelse, zo goed en zo kwaad als het ging. Karelse was op sterven na dood en reageerde nergens meer op. Jansma was bij kennis. Hij bloedde als een rund uit een gapende wond in zijn borst. Hij wilde iets zeggen, maar Dobbe legde zijn hand op zijn mond en zei, rustiger dan ik ooit van hem had gehoord: ‘Niks zeggen, jongen. We gaan je helpen.’ Hij wees naar een luikje in het voorcompartiment. ‘Daar zit de verbanddoos, Bax. Pak jij hem daar even uit.’ Ik deed wat hij gezegd had en daarna drukte ik op zijn aanwijzingen de wond in de borst van Bert Jansma dicht. Hospik Wouters die door Tiggelaar was opgehaald verbond de wond met rollen verbandgaas en zei tegen Tiggelaar: ‘Blijf bij hem en als de wond weer begint te bloeden dan druk je hem dicht, gesnopen?’ ‘Wat doen we met hem?’ vroeg Dobbe die met het hoofd van Karelse op zijn schoot zat. Wouters gaf de zwaargewonde een shot morfine. ‘Meer kan ik niet voor hem doen, wachtmeester. Hij moet zo snel mogelijk naar het hospitaal.’

‘Maakt hij een kans?’

Wouters keek bedenkelijk. ‘Ik hoop het.’

‘Zijn er nog meer gewonden?’

‘Nee. Ik weet niet hoe het bij de infanterie is, maar bij ons is er verder niemand gewond.’

‘Goed. Blijf hier bij ze.

‘Jawel, wachtmeester.’

‘Bax, jij gaat met mij mee,’ zei Dobbe. ‘Kijken hoe de situatie bij de collega’s is.’

Er waren drie infanteristen gesneuveld en vier zwaargewond, waarvan één zo ernstig dat het de vraag was of hij Tjibadak zou halen. De pelotonscommandant, een jonge vaandrig die Van Kesteren heette kwam ons met een lijk wit gezicht tegemoet. Hij was ongedeerd en op een vol komen onredelijke manier was ik kwaad dat hij leefde en onze luit dood was.

‘Is luitenant Hansen dood?’ vroeg hij met een stem die hij nauwelijks onder controle had.

‘Morsdood,’ beaamde Dobbe.

Van Kesteren keek hem onzeker aan. ‘Wat doen we nu?’

‘We gaan als de donder naar Tjibadak,’ zei Dobbe.

‘Korporaal Bax en ik voeren het commando. U maakt een truck vrij voor onze doden en gewonden.’

‘En wat doen we met die van de vijand?’

‘De lijken blijven liggen. Bax en ik kijken hoe het met hun gewonden staat. Degenen die heel zijn nemen we mee voor verhoor. Daar maakt u ook een truck voor vrij.’

‘Waar laat ik dan mijn eigen mensen?’

‘Die kruipen maar bij elkaar op schoot. Zo ver is het niet meer naar Tjibadak. Ik heb vier man van u nodig om de gewonden van de vijand in te laden. Kom vaandrig, opschieten. Elke minuut dat wij hier staan te lullen gaat van de levenskans van onze gewonden af.’

‘Ja, sergeant.’

‘Wachtmeester,’ zei Dobbe effen. Hij schudde zijn hoofd toen de vaandrig op een holletje naar zijn eigen mensen terugliep. ‘Amateur,’ mompelde hij.

Samen droegen we de lijken van Hansen en Kalkoven naar de voorste truck en legden hen in de laadbak. ‘De hoofden,’ zei ik. ‘Natuurlijk,’ zei Dobbe. ‘Die moeten daar ook ergens liggen.’ We vonden ze in de sloot, onder de jeep. De afgrijselijke vondst was meer dan een schok. Het was zo ontluisterend dat het bijna beschamend werd. Ik legde het hoofd van de man die ik had bewonderd voorzichtig naast zijn lijk en moest me tot het uiterste bedwingen niet in een huilbui uit te barsten. Dobbe zag mijn ontreddering. ‘Kom mee,’ zei hij op die ongekend vaderlijke toon. ‘We gaan kijken hoe het met de vijand staat.’

De vier infanteristen die vaandrig Van Kesteren had aangewezen om ons te helpen stonden klaar naast de pantserwagen. Er gingen ook vier van onze eigen mensen mee. Niemand zei iets. Dobbe liep voor ons uit met zijn revolver in de hand. Met zijn voet draaide hij de lichamen om die voorover op de weg lagen. De meesten waren dood. De paar die nog leefden en zo zwaar gewond waren dat ze de tocht naar Tjibadak niet zouden overleven schoot hij meedogenloos door het hoofd. Achttien gewonden hadden nog een kans. Een van hen was de jonge vrouw die met de vlag had staan zwaaien. Haar linkerbeen lag in een vreemde hoek onder haar lichaam, alsof het door iemand er naast was gelegd. Ze was bij kennis en ondanks de gruwelijke pijn keek ze ons met onverbloemde haat aan.

‘Meenemen,’ zei Dobbe. Twee infanteristen tilden haar op. Het gewonde been sleepte over de grond en het meisje gilde van pijn. ‘Hoger!’ snauwde Dobbe. Ze tilden haar zo hoog op dat het been vrij hing, maar ze was van haar stokje gegaan en zou voorlopig niets meer voelen. Zij en de andere gewonden werden in de tweede truck gelegd. We legden de lijken in de berm en daarna klommen de vier infanteristen die ons geholpen hadden ook in de laadbak. ‘Bajonet op,’ beval Dobbe. ‘Als er een probeert te vluchten steek je hem dood.’

‘Ja sergeant,’ zei de soldaat die naast de ingang zat.

‘Zandhazen hebben sergeants,’ gromde Dobbe. ‘Huzaren hebben een wachtmeester.’

‘Jawel wachtmeester,’ zei de man braaf.

‘Kun jij in de jeep van de luit rijden?’ vroeg Dobbe aan mij.

‘Ik heb geen militair-, wel een burgerrijbewijs,’ zei ik.

‘Daar maken we nu een militair rijbewijs van. Jij rijdt als de donder voor ons uit naar Tjibadak en zorgt dat alles klaar staat als wij met de gewonden komen, begrepen?’

‘Begrepen wachtmeester.’

We keken elkaar voor het eerst sinds de kennismaking grijnzend aan. ‘Wegwezen, jij,’ zei hij. Ik salueerde. ‘Aye, aye, Sir.’ We trokken de jeep met de pantserwagen uit de sloot. Ik klom op de bebloede voorbank, klapte de voorruit op en reed als een speer naar Tjibadak.

11

Karelse stierf op de operatietafel. Jansma haalde het wel, op het nippertje. Toen Tiggelaar en ik wilden kijken hoe het met hem ging, stuurde de chirurg, dokter De Goede, een kortaangebonden man met een geweldige reputatie als frontarts, ons zonder pardon de hospitaalbarak uit. ‘Opgeflikkerd, jullie. Kom aan het eind van de middag maar terug. Als hij dan nog leeft kunnen jullie hem zien en zo niet dan kunnen jullie hem nog voor de avond begraven.’

‘Lekkere kerel,’ mopperde Tiggelaar. ‘Zou Bert bij hem wel in goede handen zijn?’

‘Volgens de lui hier is hij de beste,’ zei ik. ‘Grote bek, klein hartje. Zal ook niet meevallen al die kapotgeschoten kerels weer op te lappen.’ Ik keek hem van opzij aan, een blik waaronder hij zich zichtbaar ongemakkelijk voelde. ‘Waarom deed jij niet mee?’

‘Ik scheet in mijn broek,’ bekende hij. ‘En met een stengun begin je niks op die afstand. Mijn pa zei altijd: beter blô Jan dan dô Jan en daar houd ik me aan. Bovendien ben ik revolutionair, net als mijn oude heer. Als de Russen komen staat hij vooraan met de rode vlag te zwaaien, net als dat grietje vanmorgen. Hoe zou het met haar zijn?’

‘Dat weten we pas als ze haar behandeld hebben. En dat zal nog wel even duren.’

‘Eigen volk eerst.’ Hij zei het op effen toon, maar de ondertoon beviel me niet.

‘Het klinkt alsof jij het er niet mee eens bent dat onze gewonden voor gaan,’ zei ik scherp.

‘Is dat zo? Nou ja, misschien ben ik het er ook niet mee eens. Zo’n grietje met haar pootje eraf kun je niet zomaar laten creperen, vind ik.’

‘Zij zijn begonnen,’ gromde ik. ‘En als je begint te schieten moet je er rekening mee houden dat er teruggeschoten wordt.’

‘Natuurlijk, kerel, wind je niet op. Bovendien hebben jij en Dobbe ons gered, dus heb je alle recht van spreken.’

‘Dobbe vooral,’ zei ik.

Hij wees naar de wachtmeester die op ons afliep. ‘Als je over de duivel spreekt..’

‘Bax, de majoor wil ons spreken,’ zei Dobbe. Hij keek langs Tiggelaar heen of hij lucht was.

‘Ik ga mee,’ zei ik. ‘Jan, ik zie je straks.’

Majoor Groot stond in de barak die als lijkenhuisje diende en staarde zwijgend in de open kist van luitenant Hansen. Bij de ingang draaide een ventilator die de middaghitte enigszins temperde, maar de zeven doden begonnen toch al te ruiken. De majoor keek even op toen we binnenkwamen en staarde toen weer zonder iets te zeggen in de kist. ‘Arme kerel,’ mompelde hij ten slotte.

‘Kerels,’ zei Dobbe. ‘Meervoud. We hebben drie doden en een zwaargewonde. Bij de infanterie zijn vier man gesneuveld en drie man zwaar gewond.’

‘Ja, ja, natuurlijk,’ zei Groot op dezelfde mompelende manier. ‘En het was zo’n aardige jongen, die Hansen. Beschaafd, erudiet. Je kon met hem lachen. Goeie bridger ook. Het was een genoegen met hem samen te spelen..’

De Goede had de rafelranden van de wonden bijgesneden en de hoofden van Hansen en Kalkoven tegen de lichamen aangelegd. Desondanks boden de lijken een gruwelijke aanblik. De legerfotograaf had ze gekiekt volgens standaardprocedure, maar het was te hopen dat hun nabestaanden die foto’s nooit onder ogen zouden krijgen. ‘Wat moet ik in godsnaam tegen zijn familie zeggen?’ vroeg Groot terwijl hij Dobbe en mij hulpzoekend aankeek.

‘Dat het een prima pelotonscommandant was,’ zei Dobbe.

‘En een fijne vent,’ vulde ik aan. ‘We waren allemaal erg op hem gesteld.’

Groot keek mij aan alsof hij me nu pas voor het eerst zag. ‘Jij, korporaal, jij zat toch bij hem in de wagen? Hoe komt het dat jij..’

‘De dans bent ontsprongen, bedoelt u? Ik kreeg net een bericht op de radio en omdat het slecht te verstaan was moest ik mijn oor op de luidspreker leggen.’

‘Je had toch godverdomme wel even kunnen wachten!’

‘Dan had ik hier naast mijn luitenant gelegen,’ zei ik kalmer dan ik me voelde.

‘Je had hem kunnen waarschuwen!’

‘Zo’n draad zie je niet, majoor. Bovendien was er iemand die de aandacht opeiste.’

‘En wie was dat dan wel?’

Zijn toon bleef agressief, beschuldigend. ‘Een jonge pemoeda met een rood-witte vlag waarmee ze begon te zwaaien toen we er aankwamen,’ zei ik.

‘Ze?’

‘Een jonge vrouw, een meisje eigenlijk nog. Ze ligt nu met een half afgeschoten linkerbeen bij de andere krijgsgevangenen.’

‘Direct doodschieten. Jullie hadden al dat bruine tuig direct dood moeten schieten.’

‘We hebben de gewonden meegenomen voor verhoor,’ zei Dobbe kalm. ‘Doodschieten kan altijd nog.’

Groot gromde iets onverstaanbaars. ‘Wat gebeurt er nu?’ vroeg hij na een poosje.

‘De inlichtingendienst gaat de gevangenen verhoren. En wij gaan zo de doden begraven,’ zei Dobbe. ‘Daarom is het mooi dat u er bent om de lijkrede uit te spreken.’

‘Dat doet de dominee toch? Of de aalmoezenier, wat hebben ze hier?’

‘Allebei, majoor. We kunnen kiezen.’

‘Bidden! Moeten we godverdomme met uitgestreken smoelen staan bidden bij dat graf! Terwijl we die moordenaarsbende af moeten slachten!’ Hij keek ons kwaad aan, priemde zijn vinger naar ons toe en snauwde: ‘Ik wil een volledig rapport. Volledig, horen jullie!’

‘Ik hoor u,’ zei Dobbe. ‘Vindt u het goed dat we nu eerst de begrafenis regelen?’

‘Ga je gang.’ Groot zag opeens dat zijn agressie volkomen ongefundeerd was. Maar pas na de begrafenis kwam hij tot zichzelf. Hij ontbood Dobbe en mij in het kantoortje van het hospitaal, de enige plek waar het niet naar ontsmettingsmiddelen rook. Hij zat achter het bureau van de chef-arts, schonk zich een biertje in en zei: ‘Plaats rust, mannen. Vertel me nu eens precies wat er gebeurd is. Zonder omwegen, alsjeblieft.’

Dobbe en ik keken elkaar aan. We stonden in modelhouding voor het bureau: lichte spreidstand, handen stram op de rug, terwijl Groot aan zijn bier lurkte en over het glas naar ons loerde. ‘Vertel jij het maar, Bax,’ zei Dobbe. ‘Jij bent beter van de tongriem gesneden dan ik.’ Hoewel hij in de voorgeschreven houding bleef staan had hij een autoriteit die ver uitging boven die van zijn superieur achter het bureau. Groot had het zelf ook in de gaten. Hij trok het kastje open dat naast het bureau stond, haalde er met een besmuikt lachje twee beugelflesjes bier uit en zette ze met een klap op het bureau. ‘Noodvoorraad van de medische staf. Heren, help uzelf.’

Dobbe maakte de flesjes open, gaf er een aan mij en zei: ‘Brand los.’

Ik dronk het flesje met een paar gulzige slokken leeg, veegde mijn mond met de rug van mijn hand af en begon te vertellen. Terwijl ik praatte zag ik alles weer voor me en hoewel ik mijn best deed zakelijk te zijn, stokte mijn stem en viel er soms een pijnlijke stilte. Dobbe zei niets. Af en toe nam hij een slok bier. Toen ik uitgesproken was, zette hij het lege flesje neer en vroeg: ‘Is die noodvoorraad op, majoor?’

‘We zullen eens kijken.’

Groot diepte nog een paar flesjes op en zette ze op het bureaublad. ‘Was dit het hele verhaal, korporaal?’

‘Jawel majoor. Er is alleen nog één ding..’

‘Ja?’ Groot keek me aan met een blik alsof nu de aap uit de mouw zou komen.

‘Wachtmeester Dobbe heeft een lintje verdiend. Zonder hem waren we door een overweldigende meerderheid in de pan gehakt.’

Dobbe keek me verrast aan. ‘Vlak jezelf niet uit, Bax. Als jij die ploppers met hun handgranaat niet voor hun raap had geschoten dan waren wij er allemaal geweest.’

‘Dat zijn details,’ zei de majoor. ‘Niet onbelangrijk overigens en ik zal jullie wederzijdse aanbeveling zeker in overweging nemen, maar nu moeten wij eerst uitvogelen hoe die terroristen wisten dat jullie eraan kwamen.’ Hij keek ons vorsend aan. ‘En ik wil weten waarom onze eigen veiligheidsdienst niets van deze hinderlaag wist. Overweldigende meerderheid, zei jij, Bax. Hoeveel van die kerels waren er dan?’

‘Naar schatting tachtig man en een vrouw, majoor.’

‘Dus tweeëntachtig man, totaal.’

‘Eenentachtig,’ zei ik.

‘Wijven tellen dubbel,’ zei Dobbe. Hij stond op. ‘Als u verder geen vragen meer hebt, majoor, dan gaan wij horen wat de inlichtingendienst uit de krijgsgevangenen heeft gewrongen.’

‘Dat hoor ik graag, wachtmeester. Wie had het commando van de infanteristen?

‘Vaandrig Van Kesteren.’

Groot keek zuinig. ‘Dienstplichtige dus.’

Dobbe grijnsde. ‘Het zijn niet allemaal klootzakken, majoor. We hebben net een hele goeie begraven.’

‘Ga jij vast vooruit,’ zei hij toen we buiten stonden. ‘Ik ga eerst een praatje maken met de collega’s van de infanterie.’

Sergeant Van Pijkeren en zijn Ambonese collega Pelupessy hadden de krijgsgevangenen in een aparte barak laten zetten. Het was halfdonker en stikbenauwd in die barak. Sommige gevangenen lagen languit op de grond en staarden apathisch omhoog, anderen zaten op hun hurken met hun handen op hun hoofd. De enige die rechtop zat en haar gewonde been uitdagend voor zich uit hield was de jonge vrouw die met de vlag had gezwaaid. Pelupessy hurkte naast haar en vroeg op verraderlijk vriendelijke toon: ‘Vertel eens, meissie, wie heeft jullie opdracht gegeven voor die aanval?’

Ze haalde haar schouders op en keek hem uitdagend aan. ‘Weet ik niet.’

Hij gaf een tikje op het gewonde been. ‘Denk eens goed na.’

Het deed pijn. Ze beet op haar lip en herhaalde: ‘Ik weet het niet.’

‘Dus jij stond zomaar voor de gezelligheid met die vlag te zwaaien?’

‘Ja.’

Weer een tikje op het been, nu iets harder. Ze probeerde zich te beheersen, maar kreunde van pijn. ‘Gek hè, wij dachten zomaar dat het een teken was om aan te vallen,’ zei hij op keuveltoon. ‘Zo van: hier komen de belanda’s, schieten maar, jongens.’

‘Nee.’

‘Nee?’

‘Nee,’ herhaalde ze. ‘Ik moest…’ Opeens hield ze zich in.

Pelupessy maakte een komisch dreigende beweging met zijn hand, alsof hij een karateslag ging uitdelen. ‘Je moest wat?’

‘Niks. Niks! Ik moest helemaal niks!’

Pelupessy’s hand flitste omlaag. Ze gilde en toen hij weer keihard op haar been sloeg krijste ze zo hard dat het pijn deed aan de oren. ‘Niet lullen, meid,’ gromde hij. ‘En niet krijsen, want dan hoor ik niet wat je wilt zeggen.’

Ze keek hem met krankzinnige haat aan. ‘Vuile landverrader!’

Pelupessy grijnsde. Hij rolde een ronde steen, zo groot als een voetbal naar haar toe, legde het gewonde been er voorzichtig op en zei: ‘Dat been moet eraf, schat, anders krijg je koudvuur. Waar moet ik hem amputeren? Net onder of net boven de knie?’

Ze keek hem nu voor het eerst met grote angstogen aan. ‘Waag het niet,’ zei ze zachtjes. Pelupessy had zijn klewang getrokken en beproefde de scherpte van het lemmet met zijn duim. ‘Houd haar vast, jongens,’ zei hij. Van Pijkeren pakte het meisje in een houdgreep. Ze probeerde hem te bijten, maar hij drukte met zijn onderarm haar hoofd omhoog en zei in het Nederlands: ‘Net onder de knie, Sjors.’

Pelupessy rolde de steen een stukje omhoog tot hij goed onder haar knie lag, pakte met zijn linkerhand haar vermorzelde enkel en hief de klewang omhoog. ‘Nee!’ gilde ze. ‘Nee! Nee! Ik zal praten. Alsjeblieft..’ De tranen stroomden over haar wangen.

‘Grote meid,’ zei Van Pijkeren in het Maleis. ‘Vertel het ons allemaal.’

Ze brak en terwijl ze met tussenpauzen huilde, op zo’n hartverscheurende toon dat ik zin kreeg een potje mee te janken, vertelde ze met horten en stoten en gierende uithalen waarbij het snot uit haar neus liep dat een officier van het TNI in hun kampong vrijwilligers had gevraagd om het leger te helpen bij een overval op een konvooi. Het doel was zoveel mogelijk wapens en voertuigen buit te maken en zoveel mogelijk vijanden uit te schakelen.

‘Wie was die officier?’ vroeg Pelupessy.

‘Hij heeft zijn naam niet genoemd,’ zei ze zachtjes. ‘Hij was heel lang.’

‘Hoe wisten jullie dan dat het een officier van het TNI was?’

‘Het dorpshoofd kent hem wel.’

‘En waar is dat dorpshoofd nu?’

‘Dood,’ zei ze. Opeens kwam haar strijdlust terug. ‘Vermoord door de belanda’s!’

‘Wie van de heren hier weet wie die officier is?’ vroeg Pelupessy terwijl hij met een zwaai van zijn klewang op de andere gevangenen wees.

‘Weet ik niet.’

Hij tikte met het scherp van het lemmet op haar been. ‘Zeker weten?’

Ze slikte. ‘Ja,’ zei ze, weer heel zachtjes.

De twee sergeants keken elkaar aan. ‘Geloven we haar?’ vroeg Van Pijkeren in het Nederlands. Pelupessy grijnsde. ‘Weet je wat: we vragen een second opinion.’ Hij keek de andere gevangenen één voor één aan. De meeste sloegen hun blik neer, maar één man, eigenlijk nog een jongen keek hem met een felle, onverzoenlijke blik aan. Ook hij had een beenwond die hem het lopen belette, maar de rest van zijn lijf leek ongeschonden. De ondervragers pakten hem zonder iets te zeggen op, draaiden zijn armen op zijn rug en hingen hem aan zijn polsen aan de nokbalk van de barak. Het was een beproefde martelmethode van de SS. Ik had van een verzetsman die deze behandeling had ondergaan, gehoord dat het de ergste beproeving was die hij ooit had moeten doorstaan. Erger dan de Bogerschommel, waarbij je werd opgehangen met je blote kont in een bodemloze emmer waarna SS-ers met knuppels op het onder de emmer uitpuilende gedeelte ramden. Ook dat had hij overleefd en hij had zelfs zijn mond gehouden hoewel het vlees van zijn botten was geslagen. Maar nadat hij een kwartier met zijn armen op zijn rug aan zijn polsen was opgehangen dacht hij dat hij gek zou worden van de pijn en na een halfuur bekende hij alles wat de SS wilde weten. Hij had het nog lang volgehouden zei de SS-er later toen hij weer terug was in zijn cel, in afwachting van zijn executie, de meesten begonnen al na een paar minuten te praten. De verzetsman was als door een wonder aan zijn terechtstelling ontsnapt. En nu had de inlichtingendienst van het Nederlands-Indische leger deze eenvoudige en uiterst effectieve verhoormethode dus overgenomen. Een balk, een touw en een halfuurtje geduld, meer heb je niet nodig. Hoe zwaarder de veroordeelde, hoe eerder hij gaat praten. De jonge Javaan was licht en lenig en hoewel zijn gezicht vertrok van pijn hield hij het eerste kwartier zijn mond. Toen Pelupessy de ronde kei aan zijn voeten hing begon hij te kreunen en na nog een kwartier dat waarschijnlijk het langste was geweest in zijn leven smeekte hij om hem los te maken. Maar ook hij wist geen naam, alleen bevestigde hij dat de man van het TNI lang was. Karim, schoot het door me heen, de enige Javaan die ik kende die net zo lang was als ik. De twee jongens met de handgranaat waren bij hem in die nacht in Tjitjabari. Waarom? Was de aanslag die Hansen, Karelse en Kalkoven, plus vier infanteristen het leven had gekost toen al in voorbereiding? Waarom had ik mijn bek gehouden? Ik zweette als een paard na de Derby.

Van Pijkeren keek me onderzoekend aan. ‘Gaat het wel goed, jongen?’

‘Ik moet even frisse lucht happen,’ mompelde ik en ik schoot als een haas de barak uit, net op het moment waarop Dobbe naar binnen wilde gaan.

‘Wat is er met jou aan de hand?’ vroeg hij.

‘Ik moet u iets vertellen,’ zei ik met een gevoel of mijn tong met een elastiekje was vastgeknoopt. ‘Onder vier ogen.’

12

Bij het krieken van de dag reed ik in de jeep van luitenant Hansen naar Tjitjabari waar ik twee uur later aankwam en als de verloren zoon werd binnengehaald. Ik had het gevoel dat ik thuiskwam, zo vertrouwd was het dorp me in die vierentwintig dagen geworden. Tijd is hier een ander begrip dan in ons deel van de wereld. In Nederland verstrijkt hij volgens de klok, in Indië kunnen vier weken de impact van jaren krijgen.

‘Hoe gaat het hier?’ vroeg ik toen ik bij de dorpsoudsten in hun huisje zat.

‘Goed, toean,’ zei Pa Kromo en Ma vulde aan: ‘Het gaat zelfs heel goed. Dankzij u.’

‘Zijn alle huizen nog waterdicht?’

Ze glimlachten allebei. ‘Ze zijn vakkundig afgedekt,’ zei Pa. Hij maakte een klein ritueel van het slurpen aan zijn hete koffie en vroeg: ‘En hoe gaat het bij u?’

‘Slecht.’ Ik zette mijn kopje neer en vertelde over de aanval waarbij luitenant Hansen die zoveel belangstelling voor de wederopbouw had getoond en de collega’s Kalk oven en Karelse die hier zo hard hadden meegewerkt gesneuveld waren, met vier soldaten van de infanterie die wij hadden moeten beschermen. Bert Jansma, die samen met Ahmed alle daken op de huizen had gelegd, was ernstig gewond en zou nooit meer een dak kunnen maken. Hij lag in het militair hospitaal in Batavia in afwachting van zijn repatriëring naar Nederland. Het was de vraag of hij weer de oude zou worden en het was zeker dat hij hier niet terug zou komen. De Kromo’s keken me ontzet aan.

‘Kassian,’ zei Ma zachtjes. ‘Arme toean Bert. Het was zo’n vrolijke man.’

‘Nu niet meer,’ zei ik. ‘En over Bert gesproken: waar is Sarina? Hij vroeg me haar een boodschap te geven.’

‘Hier ben ik, toean.’ Ze stond in de deuropening met een bosje kruiden in haar handen.

‘Sarina!’ Ik stond op en liep naar haar toe. We keken elkaar aan en even was het of we alleen op de wereld waren. Toen glipte ze langs me heen en legde de kruiden bij de kookpot.

‘Kom erbij zitten,’ zei ik. Ze hurkte bij ons neer en luisterde net zo geschokt als haar grootouders naar mijn verhaal. ‘Drie toeans dood en toean Bert gewond…’ zei ze zacht. ‘Hoe kan dat?’

‘We liepen in een hinderlaag,’ zei ik. ‘Op een of andere manier wist het TNI dat wij op die dag een kolonne infanterie naar Tjibadak zouden escorteren en ze hadden een even smerige als effectieve val voor ons uitgezet.’ Ik keek hen alle drie aan. ‘Twee van de aanvallers zag ik hier in de nacht waarin ik met Karim heb gepraat. Ze zijn allebei dood.’

‘En Karim?’ vroeg Sarina gespannen.

‘Die hebben we niet gezien, noch bij de levenden, noch bij de doden.’ Weer keek ik ze alle drie aan. ‘Ik moet hem spreken. Ik ga niet weg voor ik weet waar ik hem kan vinden.’

‘Dat is gevaarlijk, toean,’ zei Ma Kromo. ‘Bij ons bent u veilig. Bij hen niet.’

‘Het moet, Ma. Ik móet weten wie ons verraden heeft.’

‘Zoveel doden,’ zei ze zacht. ‘Mijn kleinzoon, mijn neef... en nu uw vrienden.’

‘Het waren ook ùw vrienden,’ zei ik. ‘Ze hebben hier alles voor u opgebouwd!’

‘Daar zijn we geweldig dankbaar voor,’ zei ze. ‘En we zullen u helpen waar dat kan.’

‘Ik moet Karim spreken,’ herhaalde ik. ‘Help me hem te vinden.’

Sarina en haar grootouders keken elkaar aan. Het leek of ze een woordeloos gesprek voerden waar ik buiten gehouden moest worden, maar het kon ook door het gedempte licht in het kleine huisje komen of door mijn gespannen houding dat ik er meer in zag dan er was.

‘Ik ga hem halen,’ zei Sarina.

‘Zal ik met je meegaan?’ zei ik. ‘Met de jeep zijn we er sneller.’

Ze schudde haar hoofd. ‘Is niet veilig, toean. Een vrouw alleen valt niet op.’

‘Zo’n mooie meid ziet niemand over het hoofd,’ zei ik quasi luchtig, maar ze glimlachte en zei: ‘Hier wel, toean. Voor de zon daalt zijn we weer terug.’

Dat betekende een wandeling van vier uur heen en vier uur terug. ‘Weet je zeker dat ik je niet weg moet brengen?’ vroeg ik. ‘Je bent kapot als je terug bent.’

‘Heel zeker, toean. En ik ga niet kapot, zoals u zegt. Ik ben jong en sterk.’

‘Dat ben je zeker,’ beaamde ik. ‘Nou, doe het dan maar in je eentje. Ga met God.’

‘Allah zal mijn pad verlichten.’

Ik wilde haar omhelzen, of op zijn minst de hand schudden, maar ze glipte langs me heen, nam het pakje rijst mee dat Ma haar toestak en liep de kampong uit. Ik keek haar na. Ik kon me voorstellen dat Bert gek was op dit kind en niet alleen vanwege haar schoonheid. Ze verdween in de verte en ik keerde terug naar de realiteit. Ik had gereedschap meegenomen en een bloknoot waarop Jan Tiggelaar geschetst had wat hij en zijn oom deden als ze vier weken na de oplevering van een huis terugkwamen om nieuwe fouten op te sporen en te herstellen. Let vooral op lekkage, had hij erbij gezegd. Ik ging met Pa Kromo alle huizen langs en keek na wat op het lijstje stond. De bewoners hadden de kleine onvolkomenheden zelf hersteld en dus had ik alle tijd om met hen te kletsen. Ze waren diep onder de indruk van de gebeurtenissen die Hansen en de zijnen het leven hadden gekost en bezwoeren me om het hardst dat zij niets met die aanval te maken hadden. Hoe harder ze ontkennen, hoe harder ze liegen, zei mijn moeder toen ze de school op de onderneming runde. Zij had de leugentjes van haar leerlingen feilloos door. Ma was een geboren onderwijzeres en ik was dan wel haar zoon, maar die neus voor leugens had ik nog niet ontwikkeld. Een goede leugenaar kon mij alles wijsmaken. Aan de andere kant kon ik me toch niet voorstellen dat de dorpelingen die ons oprecht dankbaar waren voor hun nieuwe huisvesting vier weken later mee zouden doen aan een aanval waarbij wij reddeloos in de pan zouden zijn gehakt als we Dobbe niet hadden gehad. En oké, mij ook natuurlijk. Hij had me ongenadig op mijn flikker gegeven toen ik de nachtelijke ontmoeting met Karim had opgebiecht. Niet kwaadaardig zoals voorheen, maar oprecht kwaad over mijn verzwegen contact met de vijand. ‘Je bent een rund, Bax,’ had hij ten slotte gezegd. ‘Je zoekt die Karim op en je melkt hem uit. En je vertelt me woordelijk wat hij jou vertelt, begrepen?’ ‘Begrepen,’ had ik gezegd en ik was als een haas verdwenen. Ik had een groot deel van die nacht wakker gelegen en was blij dat ik bij het krieken van de dag kon vertrekken. En nu liep ik verloren rond, wachtend op de man uit mijn verleden wiens verblijfplaats ik niet mocht kennen en van wie ik nog maar af moest wachten wat hij me wilde vertellen. Hij kwam twee uur eerder dan ik verwacht had: te paard, vermomd als boer, met strohoed, baadje, halflange sarong en afgetrapte slippers aan zijn voeten die op het kleine paardje bijna over de grond sleepten. Sarina zat in ama zonezit achterop, een arm stevig om zijn middel geslagen, de andere losjes in haar schoot.

‘Jan, jij wilt me spreken,’ zei hij toen we elkaar de hand geschud hadden.

‘Dringend.’

‘Brand los.’

Ik vertelde het verhaal van de aanslag voor de derde keer, nu met alle gruwelijke details die ik bij de vorige twee keer had weggelaten. Karim luisterde met zichtbare tekenen van verveling. Hij plukte aan zijn tenen, deed de slippers aan en uit, krabde op zijn rug en soms gaapte hij verstolen. ‘Luister je wel?’ vroeg ik geërgerd.

‘Zeker, je vertelt heel boeiend. Ga vooral door. Het enige is dat ik dit al zo vaak heb gehoord.’ Hij keek me met een vilein lachje aan. ‘Maar, als dit je voor het eerst overkomt dan maakt het natuurlijk indruk.’

‘Voor de tiende keer ook,’ gromde ik. ‘En elke keer wordt de kans dat je het na kunt vertellen weer kleiner.’

‘Volgens de kansberekening zelfs volgens een meetkundige reeks.’

‘Het schijnt je nogal te amuseren,’ zei ik kwaad. ‘Vergeet niet dat er ook aan jullie kant tientallen doden en gewonden zijn gevallen.’

‘Dat vergeet ik zeker niet.’ Opeens was de luchtige toon verdwenen. ‘Wat gebeurt er met onze gewonden?’

‘Weet ik nog niet. Volgens mijn baas hangt het mede af van dit gesprek.’

‘Wat wil je nou eigenlijk weten, man?’

‘Wat jij ermee te maken hebt, wat we nog meer kunnen verwachten en waarom je me godverdomme niet hebt gewaarschuwd. Ik dacht dat we vrienden waren!’

‘Dat zijn we ook, Jan, relax. Hier althans en ik hoop dat we het blijven als dit allemaal voorbij is. Maar jouw en mijn leger zijn verbitterde vijanden en je moet toch ziende blind en horende doof zijn om dat niet in de gaten te hebben.’

‘Natuurlijk weet ik dat. Daarom zijn we hier, verdomme!’

‘Nou dan. En om op jouw vragen in te gaan: ja, ik wist dat die aanval plaats zou vinden. Ik wist alleen niet waar en wanneer, want ik heb met de planning van de operaties niets te maken. Om dus direct je laatste vraag te beantwoorden: ik kon je niet waarschuwen. En ook als ik het wel had geweten had ik het niet gedaan, want het verraden van een operatie is landverraad en je kent de sanctie.’ Hij streek met zijn hand langs zijn keel, een gebaar dat geen nadere toelichting nodig had. ‘De middelste vraag kun je zelf ook beantwoorden: ja, wij blijven aanvallen, waar en wanneer dat mogelijk en kansrijk is.’

‘Je weet dat die twee psychopaten die je vorige keer bij je had ook gesneuveld zijn?’

‘Dat weet ik, ja.’ Hij keek me scherp aan. ‘Waarom noem je ze psychopaten?’

‘Omdat ze het waren,’ gromde ik. ‘Snotneuzen die je zonder met hun ogen te knipperen om zeep helpen als ze de kans krijgen.’

‘Wat denk je van de kerel die de beestachtige moord op de vader van Sarina pleegde?’

‘Wachtmeester Dobbe is geen psychopaat. Ook geen oorlogsmisdadiger.’

‘Het lijkt er anders verdomd veel op.’

Ik haalde mijn schouders op. ‘Laten we niet kiften over de wandaden van de andere partij. We kunnen beter kijken wat wij kunnen doen om die te verminderen.’

‘Wij tweeën bedoel je?’

‘Voor zover ik kan zien zijn er geen anderen hier.’

‘Jan, je bent een naïeve idioot. Denk je nou echt dat jij en ik iets aan deze rotoorlog kunnen veranderen?’

‘Waar zijn we nu dan mee bezig?’

‘Met vrijblijvend ouwehoeren. Laat je me godverdomme daarvoor komen en dat arme kind een wandeling van vier uur maken om mij op te halen? Ik dacht dat je een constructief voorstel had. Nu moet ik zeggen: mijn contact had niets. Alleen slap geouwehoer.’

‘Wat breng jij dan mee?’

‘Mezelf.’

Ik keek hem verrast aan. ‘Bedoel je dat je met mij mee terug wilt gaan?’

Hij lachte. ‘Dat zou je wel willen, hè? Nee kerel, jou vertrouw ik wel, maar je bazen niet. Als ik met jou in die jeep klim teken ik mijn eigen doodvonnis.’

‘Als ik nou voor je insta?’

‘Wie ben jij, toean Bax? Een doodgewone korporaal. Een onderknuppel. Jij hebt niets te vertellen in dat leger van jullie. Waarom ben jij, met jouw opleiding, geen officier geworden?’

‘Wilde ik niet.’

‘Dom.’

‘Dat zei mijn pelotonscommandant ook. En nu ligt hij met zijn kop naast zijn lijf in een graf in Tjibadak en ik sta hier met jou te praten. Wat ben jij eigenlijk in dat leger van jullie?’

‘Ik heb de rang van kapitein, maar dat zegt niet zoveel. Wat meer zegt is dat ik via Toetie die bij het secretariaat van de generale staf zit toegang heb tot Hatta. Hij wil uit het veld geïnformeerd worden over de strijd en dan kom ik in beeld. Met anderen natuurlijk.’

‘Net zei je dat niet deelneemt aan operaties.’

‘Niet rechtstreeks nee. Wel in de voorbereiding. Hier, in West-Java werf ik mensen in de desa’s. Ik zorg ervoor dat de mensen met een natuurlijk gezag de kans krijgen om dat gezag in het veld uit te oefenen. En ik onderhoud contact met de vijand, zoals nu met jou.’

‘Een waardeloos contact, begrijp ik.’

Hij glimlachte. ‘Schat jezelf ook weer niet te laag in, kerel. Ik weet dat de opbouw van dit dorp uit jouw koker kwam en dat je daar ook alles voor geregeld hebt. Dat is geen klein bier voor een gewoon soldaat. Menig officier zou er zijn handen mee vol hebben. Ik denk, nee, ik weet wel zeker dat jouw bazen dat ook zien.’

‘Karim, wat is jouw motief voor dat persoonlijk contact met de vijand?’

‘De taal. Mijn opvoeding. De band met de Hollanders op de onderneming. Dankzij jouw pa kon ik studeren. Dat vergeet ik niet. Net zomin als de manier waarop jouw ouders met ons op de onderneming omgingen. Ik zag pas later hoe correct die was. De opvolger van je pa heeft het ook goed gedaan. Toean Engelbert ging op dezelfde manier met zijn mensen om.’

‘Hij is dood,’ zei ik somber. ‘Met zijn hele gezin uitgemoord tijdens de bersiap.’

‘Weet ik. Ik was erbij.’

‘Jij!’ zei ik verbijsterd.

‘Ik ja. Ik heb ze alle vijf het genadeschot gegeven.’

‘Godverdomme,’ zei ik zacht. Toen keek ik hem woedend aan. ‘Klootzak! Hoe kùn je!’

‘Rustig Jan, het was een daad van genade. Laat het me uitleggen alsjeblieft.’

De baboe van de familie Engelbert was vorig jaar op 26 november in paniek bij hem gekomen en vertelde dat de pemoeda’s die al dagenlang de buurt afstroopten op zoek naar slachtoffers het administrateurshuis waren binnengedrongen. Ze hadden de vier andere bediendes vermoord en mevrouw Engelbert en haar drie dochters overmeesterd en naar buiten gesleept. Meneer Engelbert was in de fabriek en rende naar huis toen hij het gegil van vrouw en kinderen hoorde. De pemoeda’s, waarvan de meeste niet ouder waren dan een jaar of veertien, overmeesterden hem ook en namen hem mee naar de achtertuin waar ze hem als levende schietschijf gebruikten. Drie van die knulletjes hadden een revolver die ze met beide handen nauwelijks baas konden. Engelbert schold ze verrot en hij had, zelfs in die uiterst benarde positie nog zoveel gezag dat ze in hun zenuwen eerst mis schoten. Pas nadat ze een hele revolver op hem leeggeschoten hadden kregen ze hem op de knieën, maar hij was nog steeds niet dood. Op dat moment kwam Karim die de revolver van de oudste pemoeda afpakte en de zwaargewonde fabrikant met een nekschot doodde. Inmiddels hadden de andere pemoeda’s de vier vrouwen meegenomen naar de voortuin waar ze hen, in het zicht van iedereen de kleren van het lijf scheurden en verkrachtten. Toen ze aan hun gerief waren gekomen duwden ze een bamboespeer in hun vagina en zetten hen rechtop. ‘Ik heb mensen nog nooit zo horen gillen,’ zei Karim. ‘Ik heb ze alle vier doodgeschoten en geloof me, het was een daad van genade.’

‘Jezus Christus!’ zei ik zachtjes.

‘Die was ver weg, Jan. Die hele Jezus van jullie liet het afweten toen die arme meiden werden gemarteld. Een speer in hun kut! En die meisjes waren nog maagd! Ze zaten op onze oude school. God bestaat niet, Jan. Als die klootzak een miljoenste van de macht had bezeten die jullie hem toedichten dan had hij dit voorkomen.’

‘Wat heb jij met de moordenaars gedaan?’

‘Ik heb ervoor gezorgd dat ze een militaire training kregen en aan het front kwamen. Zij waren bij de eerste groep die sneuvelde.’

‘Die macht heb jij dus wel,’ zei ik.

‘Ja, die macht heb ik. Die arme familie Engelbert heeft er niets meer aan, maar het is een raar soort troost dat ik hun lijden kon bekorten en hun moordenaars kon straffen.’ Hij keek me met een eigenaardige blik aan. Er was niets meer over van de luchtige, mildironische toon van het begin van ons gesprek. ‘Die moord was voor mij een keerpunt. Ik heb me voorgenomen te doen wat mogelijk is om deze beestachtigheden in mijn regio te voorkomen.’

‘Die aanval op ons liet je gewoon doorgaan.’

‘Een aanval op een gewapend konvooi is iets dat je kunt verwachten in een oorlog. Wij hebben het geprobeerd en jullie hebben hem met succes afgeslagen. Nogmaals: het normale oorlogsgeweld. Maar moord op ongewapende burgers die niemand iets misdaan hebben is iets waartegen ik met alle macht zal vechten. En ik weet van jou dat jij dat ook doet.’

‘Hoe weet jij dat?’

‘Omdat wij – niet ikzelf – maar onze mensen gezien hebben hoe jouw eenheid de vader van Sarina en zijn broer of neef, wat was het, heeft opgehangen. We weten wie er aan die smerige executie deelnamen en we weten wie dat als enige weigerde: jij.’

‘Mijn God, dat hebben jullie dus gezien. Sarina toch niet, hoop ik?’

‘Zij ook.’

‘Christus!’

‘Haal die goede man er toch niet steeds bij. Je weet dat Hij er niets aan kan veranderen.’

‘Wij ook niet,’ zei ik somber.

‘Nee, wij ook niet. Het enige dat wij kunnen doen is beestachtigheden proberen te voorkomen.’ Hij keek me scherp aan. ‘Bijvoorbeeld door krijgsgevangenen op een fatsoenlijke manier te behandelen.’

‘Dat ligt niet in mijn macht. Helaas. De vorige keer dat ik het probeerde, kreeg ik twee weken streng arrest. En het was nog tevergeefs ook.’

‘Hoeveel zijn er nu?’

‘Achttien.’

‘Allemaal gewond?’

‘Acht zwaar-, tien lichtgewond.’

‘Hebben jullie ze behandeld?’

‘Karim, we zijn geen beesten. Natuurlijk hebben die mensen verzorging gekregen.’

‘Was Arya daarbij?’ vroeg hij gespannen.

‘Je bedoelt dat meisje dat met de vlag stond te zwaaien?’

‘Die, ja.’

‘Die was er bij.’

‘En hoe is het met haar, man!’

‘Haar linkerbeen is geamputeerd. Koudvuur.’

‘Jezus!’ zei hij zachtjes.

‘Ik dacht dat je onze verlosser erbuiten wilde laten.’

Maar hij was absoluut niet in de stemming voor een grapje. ‘Overleeft ze het wel?’

‘Ja. Dat wil zeggen, als ze niet doodgeschoten wordt. Net als de andere gevangenen.’

Hij greep me zo stevig bij de arm dat ik een kreet van pijn slaakte en me met een ruk lostrok. ‘Jan, je moet me beloven dat je haar in leven houdt,’ zei hij dringend.

‘Waarom? Is ze jouw geliefde?’

‘Het zusje van mijn geliefde.’

‘Aha. Waarom heb je haar dan het krankzinnige risico laten lopen om met die stomme vlag te zwaaien? Je weet toch dat zoiets letterlijk werkt als een rode lap op een stier?’

‘Ze wilde het zelf,’ zei hij somber. ‘En Saïda was het met haar eens.’

‘Saïda?’

‘Haar zus. Mijn geliefde.’

‘Je hebt bij die zusters dus niet veel te vertellen, merk ik.’

Hij zuchtte. ‘Ben jij wel eens verliefd geweest?’

‘Ja.’

‘Hevig verliefd, bedoel ik. Zo dat je de grond wilt kussen waar zij gelopen heeft?’

‘Zover ben ik nooit gegaan, maar ik ken het gevoel, ja.’

‘Was dat hier?’

‘Ja.’

‘Heb je dat meisje nog?’

‘Nee, ze zit in Hongkong voor haar studie. En daar zal ze wel blijven.’

‘Is ze Chinees?’

‘Ja. Mi Lei is de dochter van de Chinees die de toko in de kampong naast ons kamp runt.’

Karim streek over zijn kin. ‘Dus je ziet haar nooit meer?’

‘Zeg nooit nooit, maar die kans is bijzonder klein.’

‘Geluksvogel.’

‘Hè?’ Ik keek hem stomverbaasd aan.

‘Je bent haar kwijt, maar je hebt ook geen zorgen meer. Ik daarentegen zit constant in angst over die twee lieve heethoofden. Saïda zeurt mijn kop gek: haal Arya daar weg! Hoe moet ik dat doen, mens, zeg ik steeds, maar zij denkt dat ik alles kan en dus ook wonderen verrichten.’

‘Was dat de reden van je komst?’

‘Onder andere,’ gaf hij toe. ‘Ik wilde natuurlijk ook weten wat jij te vertellen had.’

Ik grijnsde. ‘Mijn macht als onderknuppel is beperkt, maar ik zal zien wat ik kan doen.’

Hij grijnsde zwakjes terug. ‘Je bent toch niet op je pik getrapt, hoop ik?’

‘Nee hoor. Wij in de lagere rangen worden daar langzamerhand immuun voor.’

‘Zorg dat je officier wordt.’

‘Ik peins er niet over. Goed Karim, ik ga mijn uiterste best doen om het heethoofdige zusje van jouw geliefde niet dood te laten schieten.’

‘Zou je er ook voor kunnen zorgen dat ze bij ons terugkomt?’

‘Ik beloof niets.’

We zwegen een poosje. ‘Je snapt dat er iets tegenover moet staan,’ zei ik ten slotte.

‘Zoals?’

‘De namen van degenen die onze operatie aan het TNI hebben doorgespeeld.’

Hij haalde sissend adem. ‘Ik weet niet of ik dat kan beloven.’

‘Geen namen, geen zusje.’

‘Ik zou je eigenlijk op je bek moeten slaan,’ gromde hij.

‘Probeer het eens.’

Hij haalde zo snel uit dat ik de klap niet kon pareren en raakte me op mijn kin. Ik ging neer, misschien niet de volle tien tellen, maar in de boksring zou de scheidsrechter Karim als overwinnaar hebben uitgeroepen. Ik krabbelde overeind, deed een paar stappen vooruit waar hij me met gebalde vuisten stond op te wachten. Opeens draaide ik op de bal van mijn linkervoet en trapte met mijn rechter vol in zijn kruis. Hij slaakte een hoge kreet en boog dubbel met beide handen tegen zijn gekwetste delen gedrukt. Ik greep zijn oren, rukte zijn hoofd naar voren en gaf een kniestoot tegen zijn kin. Nu ging hij neer. Ik boog me over hem heen. ‘Genoeg?’

‘Genoeg,’ kreunde hij terwijl hij moeizaam overeind krabbelde. Ik stak mijn hand uit, maar hij spuugde erop en duwde zichzelf omhoog. ‘Vuile rotschoft! Wat een pokkenstreek!’

‘Jij begon.’

‘Oké.’ Hij keek me kwaad aan. ‘Ooit zet ik je dit betaald.’

‘Kun je nou wel terugrijden?’ vroeg ik bezorgd.

‘Lul toch niet, man.’

‘Zijn we uitgepraat?’

‘Volkomen.’

‘Jij doet jouw werk, ik het mijne. Ik beloof je dat ik mijn uiterste best zal doen om je dat meisje met haar ene been terug te bezorgen. Als het niet lukt weet je dat het niet aan mij ligt.’

‘Dek je maar in. Je bent een echte belanda geworden, Jan. Niettemin: ik reken op je.’

‘En ik op jou. Ik kan niet met lege handen terugkomen.’

‘Gelijk oversteken. Ik krijg Arya, jij krijgt de namen.’ Hij liep weg zonder me een hand te geven. Na een paar meter draaide hij zich om en zei: ‘Jullie gaan dit verliezen.’

13

De drie onderofficieren luisterden naar mijn verhaal zonder me te onderbreken, maar ik kon de scepsis van hun gezicht lepelen.

‘Je hebt dus nog niets,’ zei Van Pijkeren toen ik uitgepraat was.

‘Handel,’ zei ik. ‘In ruil voor dat meisje krijgen wij de namen van de verraders.’

‘Is ze dat waard?’ vroeg Dobbe. ‘Stel dat we dat kind teruggeven en Bax krijgt een paar namen dan kunnen het alleen inlanders zijn in onze directe omgeving.’

‘En de volgende vraag is: kunnen we dat zelf niet ontdekken?’ zei Van Pijkeren. ‘Dan hebben we die hele verdomde ruil niet nodig. Ik vind het een zwaktebod.’

‘Wie van het inlandse personeel verstaat Hollands?’ vroeg Pelupessy.

‘Niemand voor zover ik weet,’ zei ik. ‘U dan, wachtmeester?’

Dobbe haalde zijn schouders op. ‘Ik weet het ook niet.’

‘En in de kampong?’

‘De Chinese eigenaar van de toko,’ zei ik na een minieme aarzeling.

‘Verder niemand? Er zullen hier toch ook wel een paar lui naar school zijn gegaan?’

‘Niet dat ik weet. De handwerkslui die we meenamen naar Tjitjabari in elk geval niet.’

‘Daar hebben we dus niets aan,’ zei Van Pijkeren geërgerd. ‘Zijn jullie ziende blind en horende doof?’

‘Ik heb een poosje gescharreld met de dochter van de Chinees,’ zei ik. ‘Eerst dacht ik dat ze niet meer dan een mondje Maleis sprak, maar later bleek dat ze het vloeiend sprak.’

‘Geen Nederlands, zoals haar vader?’

‘Nee.’

‘Zeker weten?’

‘Zeker weten.’

‘Heb je die pa van dat meisje wel eens gesproken?’

‘Alleen als winkelier, nooit onder vier ogen. Hij mocht niet weten dat ik met zijn dochter vrijde.’

‘Waarom niet?’

‘Rassenvermenging past niet in zijn geloof.’

‘Waar heb ik dat meer gehoord?’ zei Pelupessy. ‘Welnu collega’s, we zitten dus met wat jullie in het kikkerland een patstelling noemen. Wie lost het op?’

‘Baas Smit,’ zei Van Pijkeren.

Pelupessy knikte. ‘Goed idee.’

‘Wie is baas Smit?’ vroeg Dobbe.

‘Onze chef: kapitein Smit. Hij is de hoogste operationele inlichtingenman in West- en Midden-Java.’

‘En de beste,’ vulde Pelupessy aan. ‘Hij zal, net als wij, verstomd staan van jullie onwetendheid. Jullie zitten hier al maanden. Dan ken je je pappenheimers ondertussen toch?’

‘Daar zijn jullie voor,’ zei Dobbe stroef. ‘Inlichtingen is jullie werk!’

Pelupessy lachte. Zijn brede Ambonese kop leek te splijten en zijn mond ging zover open dat je er een tennisbal in kon stoppen. Hij gaf Dobbe een klap op zijn schouder en zei: ‘Je hebt gelijk, collega. Inlichtingenwerk is een vak en daar moeten jullie amateurs je niet te veel mee bemoeien. Maar soms is oplettendheid van een informant nuttig.’

‘Bax heeft contact met een officier van het TNI,’ zei Dobbe. ‘Jullie niet.’

‘Meer geluk dan wijsheid,’ zei Van Pijkeren. ‘Maar ik geef toe: het is beter dan niets.’

Kapitein Smit droeg een Clark Gable-snorretje en een heus lorgnet en hij zag eruit om door een ringetje te halen. Geen spoor van de zadeltasvormige zweetplekken onder zijn oksels die het overhemd van de meeste blanken tot zo’n onsmakelijke vertoning maken, perfecte vouw in zijn broek, glanzend gepoetste schoenen, gemanicuurde nagels. Hij kon zo uit de filmset zijn weggelopen. Onder dat onberispelijke uiterlijk ging een scherpe geest schuil en al snel werd duidelijk waarom Pelupessy en Van Pijkeren hoog van hun baas opgaven. De waardering was wederzijds, want Smit luisterde net zo geconcentreerd naar zijn medewerkers als zij naar hem. Zo had hij ook naar mijn verhaal geluisterd. Toen ik klaar was zei hij: ‘Goed, korporaal, wat denk jij zelf van het verhaal van je contactman?’

‘Veelbelovend, kapitein,’ zei ik.

Hij knikte peinzend. ‘Dat zou kunnen. Al vraag ik me af, met Pelupessy en Van Pijkeren, wat een TNI-kapitein ertoe zou brengen hoogverraad te plegen.’

‘De liefde,’ zei ik.

Hij keek me met een glimlachje aan. ‘Geloof je dat echt?’

‘Ik ken hem al sinds mijn vroegste jeugd. Karim is een intelligente kerel en, hoe raar dat ook klinkt in de huidige tijd, toen waren we echte vrienden.’

‘En nu?’

Ik aarzelde. ‘Zoiets gaat nooit helemaal weg.’

‘Vertrouw je hem?’

Ik aarzelde weer, misschien een milliseconde te lang. ‘Volkomen.’

Hij had mijn aarzeling gezien. ‘Je kunt niemand van de tegenpartij volkomen vertrouwen, korporaal. Ook al heb je bij hem in de schoolbanken gezeten: hij is nu de vijand.’

‘Hij is verliefd,’ zei ik.

Smit glimlachte. ‘In die toestand verandert elke redelijke vent in een verblinde idioot.’

‘Zover zou ik niet durven gaan, maar hij heeft het hevig van de zus van dat meisje te pakken. Zij was de echte reden van ons tweede contact.’

‘Dat laat de vraag onbeantwoord wat hij te bieden heeft. En of we dat niet zelf kunnen ontdekken, zoals sergeant Van Pijkeren al zei.’

‘Als we nu eens een val uitzetten met achttien mannelijke krijgsgevangenen en het meisje achter de hand houden,’ zei ik.

Ze keken me alle vier aan. ‘Hoe wil je dat doen, korporaal?’ vroeg kapitein Smit.

‘Als volgt.’ Ik legde het uit. Daarna bleef het een poosje stil. ‘Het paard van Troje,’ zei Smit peinzend. ‘Alles valt en staat met de uitvoering. En je hebt een stel lefgozers nodig.’

Dobbe wees naar mij. ‘Daar staat er al een: de bedenker van het plan.’ Hij keek me grijnzend aan. ‘En ikzelf natuurlijk. Kom op, Bax, in de hoeven! Actie!’

Drie dagen later reden we in een gepantserde drietonner naar Tjibadak. Voorin zaten Tiggelaar en Wouters achter kogelwerend glas dat volgens Dobbe in Amerika werd gebruikt om kassiers van banken te beschermen tegen overvallers. Daarachter, van buiten onzichtbaar door een groen dekzeil zaten Dobbe en ik achter een dikke stalen plaat met een punt 30, een mitrailleur die een slag lichter was dan de zware Browning waarmee we de vorige aanslag hadden afgeslagen, maar nog steeds een wapen dat in handen van een meesterschutter meer waard was dan een peloton geweerschutters. In de laadbak stond een bamboekooi met achttien gevangenen die met hun handen om hun hoofd in een dubbele rij op de bodem zaten. Achterin zaten twee bewakers met de bajonet op het geweer die de instructie hadden zich onmiddellijk achter de met zandzakken versterkte laadklep te laten vallen zodra Dobbe en ik zouden gaan schieten. We hadden het gerucht verspreid dat de gevangenen, inclusief het meisje, naar het veldhospitaal zouden gaan waar de chirurg moest beslissen over hun levenskansen. Wie kon werken ging naar de tinmijnen in Zuid-Sumatra. De anderen zouden worden doodgeschoten. Ik had de gevangenen verteld dat we een ruil hadden afgesproken met het TNI: vier man van ons tegen achttien van hen. Het leek dat ze me geloofden, want ze stapten zonder tegenstribbelen in de kooi en toen ik bevel gaf dat ze op de bodem moesten gaan zitten met hun handen in hun nek en hun hoofd tussen hun knieën deden ze precies wat ik gezegd had. Ik keek naar die achttien diep gebogen hoofden en dacht: blijf in godsnaam zo zitten, wat er ook gebeurt.

Dobbe, Tiggelaar en ik hadden de route naar Tjibadak grondig bestudeerd en alle plekken op de kaart gemarkeerd waar we een hinderlaag konden verwachten. Tiggelaar zei dat hij zeven kleuren stront zou schijten, maar hij wilde toch niet afzien van deze missie die, als er zou gebeuren wat ik hoopte, een einde zou maken aan het verraad in het kamp. Of aan ons, natuurlijk, want je kunt het geluk in de strijd niet afdwingen. De enige die zich totaal geen zorgen maakte was wachtmeester Dobbe. Hij loerde door een spleet in het dekzeil over de hoofden van Tiggelaar en Wouters heen en telde de punten af die we op de kaart hadden aangetekend. Zes waren we er gepasseerd. Het stuk tot de theefabriek, het zevende en gevaarlijkste punt was recht en boomloos. Geen terrein voor een hinderlaag en daarom was het salvo dat opeens van weerskanten uit de bermsloten losbarstte een volslagen verrassing. De kogels maakten een ondoorzichtige klerezooi van de voorruit, maar drongen er niet doorheen. Tiggelaar en Wouters lieten zich plat op de voorbank vallen. De truck stopte met loeiende motor, dwars op de weg en opeens waren de TNI’ers overal.

‘Dekken!’ brulde Dobbe. De twee bewakers lieten zich achter de zandzakken vallen. Op het moment waarop de eerste aanvallers met een klewang in de vuist in de laadbak klommen begon Dobbe te schieten. De twee mannen met de klewangs vielen dood op de weg. De anderen doken bliksemsnel in de dekking van de berm en begonnen terug te schieten. De gevangenen lagen nu plat in de kooi terwijl de kogels over hun hoofden floten. Ze ketsten op de staalplaat waarachter we wegdoken, maar in het spervuur was het slechts een kwestie van tijd voor ze ons zouden raken. ‘Rijden!’ brulde Dobbe, maar Tiggelaar bleef liggen met zijn handen om zijn hoofd. ‘Jij!’ snauwde Dobbe. Hij gaf een lange stoot vuur terwijl ik op de voorbank klom. Ik duwde Tiggelaar opzij. Godzijdank liep de motor nog. Ik trapte de koppeling in, rukte aan de versnellingspook en zette de truck in beweging. De versplinterde voorruit benam me het zicht. Ik reed op goed geluk rechtdoor en door een wonder bleef de truck op de weg. We raasden door, achtervolgd door een regen van kogels die aan alle kanten insloeg. Dobbe zat opeens naast me en sloeg met de kolf van een stengun de voorruit er uit. Nu kon ik zien waar ik reed en dus trapte ik het gaspedaal zo diep mogelijk in. De truck slingerde door de vele kogelinslagen, maar ik kon hem met uiterste krachtsinspanning op koers houden. Dobbe sleurde Tiggelaar die een verpestende stank verspreidde overeind en grauwde: ‘Neem godverdomme het stuur over!’

Tiggelaar zat op een kussen van stront, maar loodste ons veilig naar Tjibadak. We haalden de gevangenen uit de kooi. Vier waren er gesneuveld door de kogels van het TNI die op de stalen plaat waren afgeketst en vier anderen waren zo zwaar gewond dat de chirurg geen cent meer gaf voor hun levenskansen. We zetten de tien anderen in het cachot achter het hospitaal. ‘Wat doen we nu met ze?’ vroeg ik. Dobbe keek met een duistere blik naar de tien halfnaakte, magere mannen die op hun hurken voor ons zaten en schuw naar ons opkeken. ‘Het beste zou zijn om ze ook dood te schieten,’ zei hij. ‘Het is verdomme precies gegaan zoals jij verwacht had, alleen gebeurde het op een andere plaats. Ben jij helderziend?’ Hij staarde broedend naar de gevangenen. ‘Nou ja, zij kunnen er ook niets aan doen dat die honden van het TNI zich niet aan de afspraken houden. We vragen versterking aan de majoor en dan rijden we met het hele zootje terug. De gewonden laten we hier.’

De wasvrouw hing naakt aan haar gestrekte armen in de nok van de inlichtingenbarak. Aan haar voeten hingen twee volle emmers water en uit haar vagina stak een bosje gekneusde lomboks. Sergeant Pelupessy zat tegenover haar in een rotanstoel. Hij rookte een strootje en las de Batavia-post van de vorige dag. Af en toe keek hij naar de wasvrouw die kwijlend en met uitpuilende ogen heen en weer schommelde, waarbij het water over de randen van de emmers klotste.

Van Pijkeren kwam binnen en vroeg: ‘Heeft ze al iets gezegd, George?’

‘Nog niet,’ zei Pelupessy.

‘Zal ik het een poosje van je overnemen?’ zei Van Pijkeren gedienstig. ‘Je zit hier nu al een uur. Je zult wel moe zijn.’

‘Ik heb trek.’

‘Nou, dan ga jij een hapje eten en ik pas op onze vriendin hier. Tot straks.’

Uren later bekende ze dat ze een gerucht over het gevangenentransport had opgevangen en doorgegeven aan de Chinese winkelier. Wat hij ermee gedaan had kon ze niet vertellen, ook niet toen Pelupessy aanstalten maakte haar weer op te hangen. Ze smeekte hem om haar een nieuwe marteling te besparen. Ja, ze had als kind een beetje Hollands geleerd en daardoor hoorde ze wel eens wat en daar praatte ze dan over in de winkel met andere vrouwen en soms met de winkelier die haar korting gaf, wat zij, als vrouw alleen, hard nodig had om rond te komen. Dat konden de toeans toch begrijpen?

‘Door dat gelul van jou zijn luitenant Hansen en huzaar Kalkoven onthoofd,’ snauwde Pelupessy. ‘En het had geen haar van een kikker gescheeld of gisteren waren er weer een paar van ons gesneuveld omdat jij zo nodig je korting moest halen. Nou meid, waar je nu heen gaat zal je die korting nooit meer nodig hebben. Alles is voortaan gratis.’

‘Wat gaat er dan met mij gebeuren?’ vroeg ze bijna onhoorbaar.

‘Jij gaat met de andere gevangenen naar de tinmijnen.’

‘Nee!’ Ze keek hem met een blik van wezenloze ontzetting aan.

‘Jazeker,’ zei Pelupessy. ‘En dan mag je nog van geluk spreken, want we kunnen je ook doodschieten. Of ophangen. De keus is aan jou: de mijnen, de strop of de kogel.’

‘Mijn leven is voorbij,’ zei ze toonloos. ‘Schiet me maar dood.’

‘Goed,’ zei Pelupessy. Hij trok zijn revolver. Ze sloot haar ogen en vouwde haar handen. Hij zette de loop op haar voorhoofd, wachtte tot ze haar gebed had gepreveld en haalde de trekker over. Een korte klik. De wasvrouw keek hem verbijsterd aan. Pelupessy glimlachte. ‘Cadeautje. Omdat je zo braaf verteld hebt hoe je onze mensen de dood hebt ingejaagd. Volgende keer is ie geladen.’

De Chinees was nog taaier dan zijn informante, maar ook hij ging door de knieën, ‘na enige aandrang’ zoals Van Pijkeren later tegen kapitein Smit zei. Ik was erbij toen hij in het kantoor van zijn eigen huis bekende dat hij het TNI had ingelicht over onze acties waarvan hij, na een tip van de wasvrouw, de informatie door onze onvoorstelbaar naïeve loslippigheid had losgepeuterd. Dat geleuter in die winkel was zo dom dat hij vaak had getwijfeld of die info geen valstrik was en elke keer als bleek dat het klopte en wij alleen door een wonder én wachtmeester Dobbe aan een verpletterende nederlaag ontsnapten, vroeg hij zich af of we niets geleerd hadden. De ontreddering maakte van zijn gladde gelaat een masker van wanhoop. Desondanks was gelijkenis met zijn dochter treffend. Ik dacht aan het moment, maanden geleden, toen ik op het punt had gestaan om hem om de hand van zijn dochter te vragen. Toen zou de hel boven haar en mijn hoofd zijn losgebroken. Nu zou hij waarschijnlijk over alle confuciaanse bezwaren heenstappen als hij daarmee zijn huid kon redden, maar nu wilde ik niet meer. Het verraad van haar vader had de herinnering aan Mi Lei bezoedeld en de gedachte dat ik ooit in deze familie getrouwd kon zijn wierp ik ver van me af. Van Pijkeren zag mijn emotie en zei kalm: ‘We moeten besluiten wat we met deze rat gaan doen: ophangen, doodschieten of aan de krokodillen voeren. Bax: jij mag het zeggen.’

Mijn keel was zo droog alsof ik met open mond in de wind had gestaan. Ik slikte moeizaam en zei: ‘Kan dat onder vier ogen?’

‘Welja. En jij hoeft je aanstaande schoonvader niet zelf dood te schieten, hoor. Dat zullen George Pelupessy en ik met plezier voor je doen.’

‘Ik stel voor hem in leven te laten en voor ons eigen doel te gebruiken,’ zei ik toen we buiten stonden.

‘Als dubbelspion,’ zei hij peinzend. ‘Tja, het is een idee.

Geen betere Chinees dan een dode Chinees, zou George zeggen, maar in dit geval is hij levend van meer nut dan dood. Wat zou die klootzak bewogen hebben zich te lenen voor die klus? Hij woont riant, hij heeft zijn schaapjes op het droge, zijn oogappel zit veilig in Hong Kong en als het hem hier te heet onder de voeten wordt kan hij ook naar spleetogenland terugkeren. Wat bezielt die vent?’

‘Hij dekt zich in.’

Hij keek me scherp aan. ‘Dat kan alleen als hij hier om één of andere reden niet weg kan en hij ervan overtuigd is dat het TNI de oorlog gaat winnen. Als wij aan het langste eind trekken dan hangt ie. Letterlijk.’

‘Chinezen hebben het moeilijk hier, sergeant. Dat was al zo toen ik kind was. Als hij het TNI helpt krijgt hij krediet als zij hier de dienst gaan uitmaken.’

‘Bax, we zijn hier met honderdtwintigduizend man! Dat zootje ongeregeld kan nooit tegen ons op.’

‘Zij zijn met honderdtwintig miljoen, sergeant. Daar leggen we het op den duur tegen af.’

‘Dat kun je tegen mij zeggen, maar zeg het nooit in het openbaar. Je wordt gelyncht!’

‘Bent u het niet met me eens?’ vroeg ik.

Hij zei een hele tijd niets. ‘Ja,’ gaf hij ten slotte toe. ‘Dit rottige oorlogje kunnen we een paar jaar volhouden en dan wordt het te duur, vooral als de Amerikanen de Marshallhulp intrekken. En het thuisfront gaat morren als er steeds meer lijkkisten uit dit kloteland terugkomen.’

‘Prachtland,’ zei ik. ‘Voor mij is dit het paradijs.’

‘Het wás een paradijs. Deze oorlog heeft het verkloot. En de inlanders zijn te stom en te lui om er een normaal land van te maken. Als wij hier weg zijn krijg je een chaos.’

‘Denkt u dat echt?’

‘Kijk om je heen, man! Jij bent hier geboren. Alles wat boven de palmen uitsteekt is gebouwd door de Hollanders. Wij zijn de ruggengraat van dit land en zolang wij de dienst uitmaken gaat het goed. Oké, nu even niet, maar als we die ratten van het TNI teruggejaagd hebben in hun holen wordt alles weer normaal. En als zij met die honderdtwintig miljoen op den duur toch de overhand krijgen en ons wegjagen dan stort het hele zootje ineen. Dan is het ieder voor zich en Allah voor allen. En je hoeft maar in de Arabische wereld te kijken om te zien wat die Allah bereikt. Zand, dadels, kerels in jurken, kinderen met oogziekten en gesluierde wijven. Wat de Moren ooit gepresteerd hebben was niet gering, begrijp me goed. In de oude Moorse steden zie je hoeveel moois ze gemaakt hebben. Maar het ligt eeuwen achter ons. Hier is het krek eender. Ken je de Boeroeboedoer? Indrukwekkend. Gemaakt in de tijd dat wij nog in strooien hutjes woonden en godsdienstoefeningen hielden in het vrije veld. Nu is de situatie omgekeerd. En zolang wij het voor het zeggen hebben, zullen ze naar ons luisteren.’ Hij sloeg met zijn rechtervuist in de palm van zijn linkerhand. Hij had er een noot mee kunnen kraken. ‘Kom, genoeg geluld. We leggen jouw voorstel voor aan baas Smit en als hij het er mee eens is dan doen we het. In het andere geval hangen we die Chinees en die wastrien naast elkaar aan de boom tegenover de officiersbarak. Tot lering en vermaak.’

Smit vond het geen slecht idee om het TNI in de waan te laten dat we de twee spionnen niet ontmaskerd hadden en de Chinees en de wasvrouw zwoeren bij al wat hun heilig was dat ze precies zouden doen wat wij van hen wilden. We namen de proef op de som en lieten hun het gerucht doorgeven dat we op 7 augustus een groot wapentransport verwachtten dat we naar de garnizoenen in het zuiden moesten begeleiden. Halfautomatische snelvuurgeweren en middelzware mitrailleurs met kisten munitie, het neusje van de zalm voor een guerrillaleger.

‘Als ze happen dan weten we dat we het lek gevonden hebben,’ zei Smit.

‘En als ze niet happen?’ vroegen Van Pijkeren en Pelupessy vrijwel tegelijk.

‘Dan moeten we verder zoeken,’ zei Smit kalm. ‘Maar net als Bax heb ik het gevoel dat we onze man te pakken hebben.’

We kregen ongelijk. Het transport dat we extreem beveiligd hadden kon ongehinderd naar het zuiden rijden. Het was natuurlijk mooi dat niemand ons een strobreed in de weg had gelegd, maar ik voelde me knap lullig dat er niets was gebeurd. ‘Trek het je niet aan, kerel,’ zei Van Pijkeren toen we ’s avonds terugkwamen. ‘Een rat die zijn snorharen heeft geschroeid ruikt zijn eigen scheten niet meer. Morgen gaan we een praatje met onze spleetoog maken.’

Maar de volgende morgen was de vogel gevlogen. Zijn vrouw, die in niets op haar dochter leek en opmerkelijk kalm bleef bij de verdwijning van haar echtgenoot, zei dat hij in het holst van de nacht door twee gemaskerde mannen was opgehaald. Hij kon haar nog net de sleutel van de kluis geven. De wasvrouw was nog wel in de kampong. Ze lag met doorgesneden keel naast een stapeltje wasgoed op haar vaste plekje bij de rivier.

De volgende morgen stond majoor Groot gewoontegetrouw als eerste in het kamp op. Hij stommelde met de slaap in zijn ogen naar buiten en bleef wankelend in de deuropening staan, op slag klaarwakker. Aan de onderste tak van de boom tegenover de officiersbarak hing de Chinees. Het was niet duidelijk of het zelfmoord of moord was, maar we vermoedden het laatste, want het verwrongen gelaat met de uitpuilende, blauwzwarte tong van onze dubbelspion bood zo’n gruwelijke aanblik dat majoor Groot de hele dag geen hap door zijn keel kreeg en pas tegen de avond zijn eerste borrel kon verdragen.

Van Pijkeren was razend. Pelupessy was minder kwaad, maar ook hij vroeg zich hardop af hoe het Godin-de-wereld mogelijk was dat een spion in het hart van ons basiskamp werd geliquideerd zonder dat de Huzaren van Bredero, toch een legeronderdeel met een behoorlijke reputatie, dat hadden gemerkt. ‘Sukkels zijn jullie!’ raasde Van Pijkeren. ‘Wezenloze sukkels. Wij kunnen toch godverdomme niet ook nog eens de bewaking van deze lekke wasmand die jullie een kamp noemen op ons nemen?’ Hij was oprecht geschokt. ‘Waar moet dat heen? Die lui van het TNI lachen zich kapot!’

‘Hij heeft gelijk,’ zei Dobbe. ‘Het kamp is een zeef. Dat gaan we veranderen, om te beginnen door uit te zoeken hoe dit kon gebeuren.’

14

Het was duidelijk dat het TNI de twee informanten had vermoord, maar de vraag bleef hoe het kon gebeuren zonder dat wij het merkten. Ik nam Ahmed, de dakdekker en de twee timmerlieden in vertrouwen en vroeg hen op te letten of ze onbekenden in hun dorp zagen.

De wasvrouw was verrast door haar moordenaar toen ze net was begonnen met haar dagtaak. Hij had haar waarschijnlijk van achteren beslopen en in één haal haar keel doorgesneden. Zij was onmiddellijk dood, maar de Chinees onderging een lange marteling, ongetwijfeld om eruit te wringen wat hij ons had verteld. Naast de wurgsporen in zijn hals waren er tekenen van een van de smerigste martelmethoden in het verre Oosten: bamboesplinters onder de vingernagels die bij elke onbeantwoorde vraag dieper in het vlees van de vingertoppen worden gedreven. Volgens degenen die het na konden vertellen veroorzaakte het een gekmakende pijn. Ook zonder die ervaring kon je je voorstellen dat het ondragelijk was.

Majoor Groot liet de wachten verdubbelen en de wachttijden verkorten zodat er minder kans was dat de wacht zijn aandacht zou verliezen. Het leek zinloos, want Pelupessy en Van Pijkeren toonden met een nachtelijke infiltratie aan dat ze nog steeds ongezien in het kamp konden komen. Zelfs als de maan scheen kon een ervaren infiltrant langs de verdubbelde wacht glippen. De enige manier om infiltratie te voorkomen leek om het hele kamp ’s nachts te verlichten. Ook dat was niet afdoende, zoals de twee beroepscommando’s aantoonden toen we de proef op de som namen. ‘Hoe flikken die kerels dat toch?’ vroeg Dobbe met ongeveinsde bewondering en toen hij het hun vroeg grijnsden ze allebei. ‘Hier is het simpel,’ zei Van Pijkeren. ‘Zoiets hoef je bij het TNI niet te proberen.’

‘Heb jij dat wel eens gedaan?’ vroeg Dobbe.

‘Ik niet. George wel.’

‘En ik heb het overleefd,’ zei Pelupessy droog. ‘ Belanda’s hoeven het niet te proberen.’

‘Ik zou het ook niet durven,’ gaf Van Pijkeren toe. ‘Zou een zelfmoordactie zijn.’

De weduwe van de Chinees stond de dag na de begrafenis alweer in de winkel en aan niets was te merken dat ze leed onder de gruwelijke dood van haar man. Ze werd bijgestaan door de boomlange Chinees die Mi Lei na ons eerste afspraakje in de riksja had geduwd. Ook daarna stond hij steeds te wachten als we van onze avondwandeling terugkwamen. Ik kreeg de kriebels van die vent. Mi Lei had een heilig ontzag voor hem, misschien nog meer dan voor haar pa. Hij zei niet meer dan het hoognodige nu hij in de winkel hielp, maar uit de blikken die hij op zijn klanten liet rusten bleek dat hij hen uitstekend kon verstaan. Hadden we de verkeerde spion te pakken genomen? Waarom zagen we bij de weduwe geen emotie? De zoons van de wasvrouw die in een andere kampong woonden, twintig kilometer verderop, toonden bij de begrafenis oprecht verdriet en ook uit de reactie van de dorpsgenoten bleek dat ze een geliefd mens was geweest. Het hele dorp liep uit bij haar begrafenis, terwijl bij die van de Chinees slechts een handjevol mensen aanwezig was. Mi Lei ontbrak, wat voor mij zowel een teleurstelling als een opluchting was. Hoe had ik haar onder ogen kunnen komen? Wat kon ik anders zeggen dan de waarheid? Je pa is door mijn toedoen ontmaskerd als spion en nadat wij hem – alweer op een voorstel van mij – gedwongen hadden voor ons te spioneren hebben de nationalisten hem doodgemarteld. Als ze dat hoort zal de kalverliefde die ze ooit voor me voelde omslaan in haat. Ahmed had me verteld dat de weduwe de tweede vrouw van de Chinees was. De moeder van Mi Lei was overleden. Volgens Ahmed hadden Mi Lei en haar stiefmoeder de pest aan elkaar, wat ze, als goede zakenvrouwen, knap voor de buitenwereld hadden verborgen. Dat leek de verklaring dat Mi Lei niet bij de begrafenis van haar vader was hoewel ze, als ze een telegram had gekregen, op tijd had kunnen zijn. Dat wil zeggen: áls ze dat telegram al gekregen had. Volgens Chinese gewoonte werd haar pa niet de volgende dag begraven, zoals bij alle andere culturen in Indië gebruikelijk was, maar pas na twee dagen. Ik kon er die twee nachten nauwelijks van slapen. Op de derde nacht, even na middernacht maakte Ahmed me wakker.

‘Het TNI is in het huis van de Chinees,’ fluisterde hij.

Ik schoot overeind. ‘Wie?’

‘Stil, toean! Twee mannen. Zij praten met haar en de lange Chinees.’

We slopen de barak uit waarin de anderen ongestoord doorsliepen. Ik wekte Pelupessy en Van Pijkeren en met zijn vieren liepen we naar het huis van de Chinees. Ondanks de dubbele wacht zag niemand ons uit het kamp vertrekken en ook in de kampong werden we niet gezien. De honden van de Chinees, twee geelzwarte monsters die onder de galerij lagen zagen ons wel en rezen grommend overeind. Pelupessy trok zijn revolver, een Russische Nagrant, de enige zesschieter waarop een geluiddemper paste en schoot de dieren dood. Plop, plop, twee zachte klappen. We slopen achter Ahmed aan, die ons op de hoek van de galerij met een kort gebaar tegenhield en naar de tijgerklem wees die wijd open voor de deurmat lag. We stapten om het ding heen, nu extra beducht op nieuwe klemmen en slopen het huis binnen. In het kantoor klonken de stemmen van drie mannen en een vrouw. We konden hen niet verstaan, maar uit de toon bleek dat ze een heftig debat voerden dat onmiddellijk stopte toen wij binnenkwamen. Het viertal keek ons verbijsterd aan. De weduwe was de eerste die bij haar positieven kwam. ‘Wat moet dat?’ vroeg ze op hoge toon. Haar kompaan, de lange Chinees maakte een beweging of hij op ons af wilde vliegen, maar de revolver van Pelupessy bracht hem op andere gedachten. De twee onbekende mannen, een Javaan en een Indochinees keken ons woedend aan. De Javaan draaide zich bliksemsnel om en sprintte naar de andere deur, maar Van Pijkeren sneed hem de pas af. ‘Even wachten, vader,’ gromde hij in het Maleis met een vet Hollands accent en hij sleurde de man met berenkracht terug.

‘Wie geeft jullie het recht mijn huis binnen te vallen?’ snauwde de weduwe.

‘De koningin,’ zei Van Pijkeren. ‘Bezoek na de avondklok is verboden, zoals je weet.’

‘De heren waren hier al voor de avondklok,’ zei ze, iets minder zelfverzekerd.

‘Ongetwijfeld.’ Pelupessy gebaarde met zijn revolver. ‘Tegen de muur! Alle vier!’

Het viertal draaide zich met oneindige tegenzin om en ging met het gezicht naar de muur staan. ‘Haal touw,’ zei ik zachtjes tegen Ahmed die zich achter mijn rug had verscholen. Hij verdween en kwam een paar minuten later terug met een lang touw waarmee Van Pijkeren en ik de handen van de arrestanten op hun rug bonden. Hij controleerde de knopen, knikte tevreden en beval: ‘Zitten! Alle vier.’ De weduwe en de bezoekers zakten door hun knieën. De lange Chinees bleef staan. ‘Zitten!’ snauwde Van Pijkeren. ‘Versta jij geen Maleis?’ De Chinees draaide zijn hoofd om en keek hem onheilspellend aan. ‘Ik blijf staan.’

Van Pijkeren trapte van achteren in zijn rechterknie: een smerige, onverhoedse trap. De Chinees ging met een kreet door de knieën. ‘Verdomde schoft!’ grauwde hij.

Van Pijkeren grijnsde. ‘Je moet doen wat we zeggen, net als je baasje.’

Het baasje keek hem zo vuil aan dat hij een stapje achteruit deed en vroeg: ‘Wat komen deze heren doen, dame? Plannen beramen voor nieuwe moordpartijen?’

‘Ze kwamen op condoleancebezoek,’ zei ze.

‘Heftig,’ zei Van Pijkeren. ‘Waar ging het allemaal over? En wie zijn de heren?’

‘Zakenvrienden van mijn man.’

‘Die net als je pleegdochter helaas geen tijd hadden naar de begrafenis te komen.’

Ze knikte. ‘Inderdaad.’

‘Wat vreselijk toevallig allemaal. Meneer Li is op een afschuwelijke manier aan zijn eind gekomen en er was niemand, behalve de knecht, om jou bij te staan aan het graf. Opeens komen er twee oude vrienden in het holst van de nacht op bezoek die geen slapende honden wakker maken en een tijgerklem achterlaten op de veranda voor nieuwe bezoekers.’

Ze haalde haar schouders op, wat een tikje moeizaam ging met haar gebonden handen. ‘We hebben insluipers gehad.’

‘Nee toch! Er is toch niets ontvreemd, hoop ik?’

‘Nee. Yan Kuy was er op tijd bij.’

‘Yan Kuy?’

Ze wees met een korte hoofdknik naar de lange Chinees die met een giftige blik naar de ondervrager keek. ‘Ach ja, natuurlijk. We hebben ons nog niet voorgesteld, neem me niet kwalijk. Van Pijkeren is de naam. MID. Dit is collega Pelupessy. Korporaal Bax kennen jullie al. Onze vierde man is inmiddels naar huis gegaan, zie ik. Nou ja, we kunnen het wel met zijn drietjes af.’ Hij tikte de twee TNI’ers onzacht op het hoofd. ‘Heren, de namen alsjeblieft. Naam, rang en legernummer, meer hoeven jullie voorlopig niet te zeggen.’

Maar de twee mannen hielden hun kaken op elkaar. Van Pijkeren glimlachte vilein. ‘Het is hier ook een beetje lastig praten. We gaan een ander plekje zoeken.’ Hij legde een strop om de halzen van de vier arrestanten, nam het losse eind in de hand en zei: ‘Opstaan!’

De vier bleven zitten. Van Pijkeren grijnsde. Hij gaf een ruk aan het touw waarbij hij de weduwe bijna smoorde en herhaalde: ‘Opstaan. Alle vier!’

Ze rezen op, met de grootst mogelijke tegenzin. Van Pijkeren maakte een spottend buiginkje. ‘Mevrouw, mijne heren, wilt u mij volgen?’

Voor we naar buiten stapten gaf Pelupessy een tik met een bezemsteel op de tijgerklem. De val klapte dicht en versplinterde de steel. ‘Gevaarlijk, zo’n ding bij de deur,’ zei hij bezorgd. ‘Daar moet je mee uitkijken. Voor je het weet ben je je poot kwijt.’

Ahmed en de twee timmerlieden stonden grijnzend bij de grens van de kampong toen we het viertal afvoerden. Hoe de andere dorpelingen over de arrestatie dachten zouden we misschien nog ontdekken, maar mijn informanten waren het volkomen met de arrestatie eens.

Kapitein Smit kwam anderhalf uur later en hoewel het midden in de nacht was zag hij er net zo onberispelijk uit als de vorige keer. Hij wierp een blik op de vier aan de nok bungelende lichamen en stelde de voor de hand liggende vraag: ‘Hebben ze al gepraat?’

‘Nog niet, kapitein,’ zei Pelupessy. ‘Maar het is slechts een kwestie van tijd.’ Hij wees naar de stoel waarin hij zelf had gezeten en zei: ‘Gaat u zitten, alstublieft.’

‘Dank je.’ Smit ging tegenover de weduwe zitten die naakt heen en weer schommelde. Hij stak een sigaret op en blies een lange rookwolk in haar gezicht. De weduwe begon te hoesten. Even later kotste ze haar maag leeg. Toen er niets meer uitkwam dan stinkende, groene draden wierp Smit zijn half opgerookte sigaret in de plas braaksel en zei: ‘Heren, ik stel voor dat wij onze gasten een uurtje alleen laten. Het begint hier onaangenaam te ruiken en voorlopig komt er niets zinnigs en alleen viezigheid uit. Straks zal het vast wel beter gaan.’

Maar het duurde tot de dageraad voor de Javaan als eerste begon te praten. We maakten hem los en moeizaam, met horten en stoten en halfgek van de pijn vertelde hij dat hij en zijn kompaan de twee dubbelspionnen hadden geliquideerd.

‘Hoe wisten jullie dat die twee dubbelspionnen waren?’ vroeg Smit in vloeiend Maleis.

‘Dat hebben ze ons zelf verteld,’ zei de Javaan.

‘Nadat jullie ze gemarteld hadden,’ zei Smit effen.

De Javaan grijnsde, ondanks de pijn. ‘Net zoals jullie doen.’

Smit glimlachte. ‘Wat is hun rol?’ vroeg hij terwijl hij naar de weduwe en haar knecht wees. De Javaan haalde zijn gemartelde schouders op, wat hem een kreet van pijn ontlokte. ‘Boodschappers.’

‘Zij heeft dus haar eigen man verraden.’

‘Hij was een verrader van onze zaak!’

Smit keek de Javaan die met bloeddoorlopen ogen terug staarde een poosje peinzend aan. ‘Waarom was de dochter niet op de begrafenis?’ vroeg hij.

De Javaan wees met een fel hoofdgebaar naar de vrouw. ‘Moet je haar vragen.’

‘Mevrouw?’ Smit keek naar de weduwe die nog steeds aan haar polsen hing.

‘Maak me los,’ zei ze schor.

Smit knikte naar Van Pijkeren die de arrestante met kleine schokjes liet zakken tot ze op haar benen stond, waar ze onmiddellijk doorheen zakte zodat ze in haar eigen braaksel landde en met een kreet van afschuw overeind krabbelde. Geen van ons stak een hand uit om haar te helpen. Het was weinig gentlemanlike, maar zo schijnt het te werken in spionnenland.

‘Zegt u het maar,’ zei Smit toen ze wankelend voor hem stond. Ze deed haar mond open, maar voor ze iets kon zeggen liet Yan Kuy, die naast de naamloze Indochinees nog steeds aan de nok bungelde, een stroom Chinees los wat haar zichtbaar van haar stuk bracht.

‘Neem haar mee, jongens,’ zei Smit. ‘Hier kunnen we niet rustig praten.’

Van Pijkeren en ik namen de vrouw tussen ons in en leidden haar naar de barak waarin ik mijn streng arrest had uitgezeten. In die weinig inspirerende omgeving waarin de herinnering aan die vijf zware dagen onstuitbaar terugkwam vertelde de weduwe dat zij opdracht had om de informatie die haar man verzamelde te checken en door te geven aan het TNI. Kennelijk wist hij niet dat zij ook was aangeworven als informante van het TNI.

‘Via wie moest u de informatie doorgeven?’ vroeg Smit.

‘Via Yan Kuy,’ zei ze, na een lange aarzeling.

‘Dus hij rende met jouw informatie naar het TNI en als blijkt dat het klopte met wat jouw man eerder had doorgegeven dan kwamen ze in actie,’ zei Van Pijkeren.

De weduwe knikte. ‘Zo ging het.’

Smit en Van Pijkeren keken elkaar aan. De weduwe ving die blik op en sloeg snel haar ogen neer. Van Pijkeren tilde haar kin op en keek haar van dichtbij met vlammende ogen aan.

‘Trut!’ gromde hij. ‘Door dat gelul van jou en je vriendjes zijn vier van onze mensen gesneuveld! Plus je eigen man en die arme wasvrouw die er ook ingeluisd is. Landverraad plus dubbele moord. Je weet wat daarop staat.’

Ze keek hem met een wasbleek gelaat aan. ‘Nee,’ zei ze bijna onhoorbaar.

‘De strop.’

‘Nee!’

‘Ja mens, en dat heb je helemaal aan jezelf te wijten. Tenzij..’

‘Tenzij wat?’ vroeg ze zachtjes.

‘Tenzij je het hele verhaal voor ons opschrijft, met alle namen van de TNI-klootzakken met wie je te maken kreeg, uiteraard te beginnen met het zootje dat daarginds hangt. En met alles bedoel ik ook alles! Vanaf het begin dat je aangeworven bent en vervolgens wat en wie je hebt verraden. En als dat allemaal klopt met het verhaal van de heren daarginds met wie we zo meteen een praatje gaan maken dan kunnen we proberen die strop om te zetten in levenslange dwangarbeid. Ook geen pretje, maar je houdt er het leven bij.’

Ze staarde wezenloos voor zich uit.

‘Hebt u begrepen wat sergeant Van Pijkeren u zojuist heeft verteld?’ vroeg Smit.

‘Ja toean.’

‘Mooi,’ zei Van Pijkeren. ‘Dan laten we je achter onder de hoede van korporaal Bax. Hij is een geletterd man en je kunt hem advies vragen als je er niet uitkomt hoe je het in goed Maleis op moet schrijven. In het Nederlands mag ook, maar dat is waarschijnlijk te hoog gegrepen. Over twee uur gaan we je epistel vergelijken met het verhaal van je vrienden. Doe het dus zonder leugens, anders ga je alsnog aan de galg. Je hebt al een voorproefje gehad.’

‘Ik heb niets om te schrijven,’ zei ze.

‘Ach ja, Bax, wil jij zorgen dat de dame pen, inkt en papier krijgt?’

Ik haalde schrijfgerei en een klembord waarop ze het papier kon vastzetten. Smit knikte goedkeurend. ‘Sergeant, wij gaan terug naar de andere arrestanten. Mevrouw, doe uw best.’

Maar toen ze weg waren deed ze eerst helemaal niets. Ze zat, nog steeds naakt, met het klembord op haar knieën, de pen in haar hand en de inktpot onder handbereik naast haar op de grond en staarde wezenloos voor zich uit. Toen keek ze me aan en maakte een machteloos gebaar met de hand die de pen vasthield. ‘Ik kan het niet.’

‘Waarom niet?’ vroeg ik. ‘Je hebt als winkelier toch schrijven geleerd.’

‘Ik kan het alleen in Chinese karakters.’

‘Geef je spullen aan mij. Ik schrijf het wel op. Je hoeft het alleen maar te vertellen.’

Ze gaf me pen, papier en klembord en ging tegenover me op haar hurken zitten met haar armen om haar knieën geslagen: de favoriete houding waarin Javanen met elkaar kletsen en die ze urenlang vol kunnen houden. Ik wist niet dat Chinezen dit ook konden. Ze was het kennelijk gewend en nu ze niet hoefde te schrijven kreeg ze iets van haar zelfvertrouwen terug.

‘Begin maar,’ zei ik. ‘Op dicteersnelheid graag.’

Ze knikte. Toen haalde ze diep adem en begon te vertellen.

15

Twee dagen later reed ik in de jeep van luitenant Hansen naar Tjitjabari. Ahmed, de dakdekker zat naast me. Achterin, op het smalle bankje waarop ik zelf had gezeten toen er nog geen doden waren gevallen zaten de twee timmerlieden met Arya, het zusje van Karims geliefde tussen hen in. Haar linkerbeen was onder de knie geamputeerd. Dokter De Goede, de chirurg in Tjibadak die de amputatie had uitgevoerd, had een houtsnijder een prothese laten maken waarmee ze in verrassend korte tijd opnieuw leerde lopen. Zo goed dat ik het nodig vond om dat kunstbeen los mee te nemen, veilig bij Ahmed op schoot. Ik had haar verteld dat ze terugging naar haar familie en er was dus niet veel kans dat ze onderweg zou willen ontsnappen, maar je moet de kat niet op het spek binden. Overtuigde nationalisten waren fanatici en dit met vlaggen zwaaiende kind was een schoolvoorbeeld. Ik had haar uitgehoord over de relatie van haar zus met Karim en daar was ik niet veel wijzer van geworden. Ze zag mij nog steeds als woordvoerder van de vijand en gaf met norse monosyllaben antwoord op zelfs de meest onschuldige vragen. Ook nu we onderweg waren naar haar familie hield ze bokkig haar mond, stijf rechtop gezeten tussen haar landgenoten die met Ahmed en mij babbelden en grapjes maakten alsof er helemaal geen dramatische gebeurtenissen in de afgelopen periode waren voorgevallen. Terwijl mijn drie reisgenoten opgewekt van het reisje door de Preanger genoten en de vierde ostentatief haar mond hield dacht ik aan de afloop van het verhoor van de vier spionnen. We hadden hen overgedragen aan de rechtbank. Nu de eerste politionele actie met een overwinning van het Nederlandse leger was afgelopen vond kapitein Smit dat hun veroordeling voor dubbele moord beter paste bij de burgerrechter dan bij de auditeur-generaal die voor hulp aan de vijand zonder twijfel de doodstraf zou eisen. Van Pijkeren en Pelupessy hadden het viertal het liefste meteen doodgeschoten, maar Smit probeerde hen ervan overtuigen dat ze nog van pas konden komen.

‘Waarom?’ had Van Pijkeren gevraagd. ‘We hebben ze volledig uitgemolken. Wat kunnen ze ons nog meer vertellen?’

‘Veel,’ had Smit kalm geantwoord.

Van Pijkeren keek sceptisch. ‘U weet meer dan ik, veel meer zelfs, maar hierin ben ik het toch niet met u eens.’

‘Hoeft ook niet, Martin,’ had Smit op dezelfde kalme toon gezegd. ‘Jullie hebben fantastisch werk geleverd met die arrestatie, maar ons werk is nog niet af.’

‘Wat vind jij ervan, Bax?’ had Van Pijkeren gevraagd, alsof hij mijn loyaliteit wilde testen.

‘Van de doden niets dan goeds,’ had ik gezegd. ‘Maar als ze dood zijn kunnen ze niets meer vertellen. Ik heb alleen die vrouw verhoord en ik vraag me af of ze echt het achterste van haar tong heeft laten zien.’

‘Je hebt verdomme vellen vol geschreven met haar verhaal,’ had Van Pijkeren gezegd. ‘En het klopt met wat die drie mannen ons verteld hebben. Wat kan er dan nog meer zijn?’

‘Dat weet ik niet,’ zei ik. ‘En we komen er ook nooit achter als we ze liquideren.’

Pelupessy die tijdens het hele gesprek vrijwel niets had gezegd, knikte en zei: ‘Daar zit iets in. Er is alleen een probleempje: als de nationalisten de volgende oorlog winnen dan komen die lui vrij en worden ze als helden onthaald.’

‘Ze winnen niet,’ had Van Pijkeren gezegd. ‘Ze winnen godverdomme nooit. Wij zijn in alle opzichten beter!’

‘Behalve in aantal,’ had Smit gezegd.

Van Pijkeren had zijn schouders opgehaald. ‘Tien van hun tegen een van ons en dan nog leggen ze het loodje. Het TNI heeft geen schijn van kans.’

Smit en ik hadden een blik gewisseld, maar geen van beiden antwoord gegeven. Wat moest je daar ook op zeggen? Als wij het gaan afleggen tegen een slecht bewapende, maar overweldigende meerderheid kun je je blazoen beter niet belasten met standrechtelijke executies van aanstaande verzetshelden. Laf of verstandig? Of allebei? Hoe was dat bij ons in de oorlog? Hadden de Duitsers zich daar zorgen om gemaakt? Ja, op het allerlaatst, toen ook de meest verstokte nazi begreep dat ze gingen verliezen. Daarvoor was er nooit sprake van dat het herrenvolk rekening hield met een finale afrekening. Die ongelofelijke zelfverzekerdheid, zelfs toen hun land al grotendeels in puin lag, was een van de verbazingwekkende fenomenen uit de Tweede Wereldoorlog. Sergeant van Pijkeren vertoonde hetzelfde onwrikbare geloof in eigen onfeilbaarheid. Misschien heb je dat wel nodig om je met een numerieke minderheid de meerdere te voelen.

‘We zijn er bijna, toean,’ zei Ahmed toen de nieuwe huisjes van Tjitjabari voor ons opdoemden. Mijn drie reisgenoten waren er even trots op als ik en net als de beide vorige keren kreeg ik het gevoel dat ik thuiskwam toen ik uit de jeep stapte en Pa en Ma Kromo begroette. ‘We hebben spullen meegenomen en Ahmed en zijn maten gaan vandaag alles na wat er nog gedaan moet worden,’ zei ik. ‘Dit is Arya,’ vervolgde ik terwijl ik op het meisje wees dat druk bezig was haar kunstbeen om te gespen. ‘Zij gaat vandaag terug naar huis.’

Het gezicht van het meisje was een studie waard. Hoe kon een aartsvijand van haar volk door datzelfde volk zo vol vertrouwen ontvangen worden? Was dit een valstrik? Het wantrouwen was van haar snuit te lepelen toen Ma Kromo haar vriendelijk op haar gemak wilde stellen en zei dat ik heus te vertrouwen was...

Ik glimlachte.

‘Het heeft geen zin, Ma. Deze jongedame blijft geloven dat belanda’s uitgeroeid moeten worden. Waar is Sarina?’

‘Hier ben ik, toean.’ Net als de vorige keer verscheen ze als een duveltje uit een doosje. Ik gaf haar een hand en zei hoe blij ik was haar en haar grootouders in goede gezondheid te zien. ‘Wederzijds toean,’ zei ze blozend. ‘U hebt mij nodig?’

‘Ik wil graag dat jij ons naar Karim brengt.’ Ik legde kort uit wie het meisje Arya was en wat ik Karim had beloofd. ‘Ze kan niet ver lopen en ook niet lang achterop een paard zitten. Je moet ons dus met de jeep vlak bij hun kamp brengen en vandaar Karim ophalen.’

Ze schrok. ‘Dat hebben ze ten strengste verboden, toean.’

‘Welke “ze”?’

‘Het TNI. Als ik u naar hun schuilplaats breng dan komen ze hier in de nacht en maken ons af.’

‘Klootzakken,’ gromde ik. Ik draaide me om en zei kortaf tegen het meisje Arya: ‘Instappen. We gaan terug.’

Ze keek me verbijsterd aan. ‘Terug? Waarom?’

‘Omdat jouw vrienden hier rotzooi gaan schoppen als we jou bij hun kamp afleveren en dat is het laatste wat ik wil. Kom op: instappen!’

‘Nee!’

‘Ik kan je dwingen, meid.’

‘Ik ga niet terug!’ gilde ze. Ze keek wanhopig om zich heen en klampte zich aan Ma Kromo vast. ‘Help me! Hij wil me ontvoeren!’

Sarina keek vertwijfeld naar het gillende meisje. Ik wenkte de timmerlieden en zei: ‘Zet haar achterin.’ Ze pakten het gillende kind onder haar armen en tilden haar in de jeep. Ze vocht als een kat, maar tegen de potige timmerlui had ze geen kans. Ahmed ging naast me zitten en maakte een berustend gebaar naar Pa en Ma Kromo. Ik keerde de jeep. Opeens stond Sarina naast me. ‘Ik breng u naar het kamp, toean.’

‘Weet je het zeker?’

Ze knikte.

‘Oké.’

Ahmed schoof een eindje achteruit. Sarina ging tussen zijn benen zitten en wees. ‘Die kant op, toean.’

Arya had haar gekrijs gestaakt. Ik draaide me om en snauwde: ‘Als jullie de mensen hier een haar krenken dan kom ik terug en maak je af.’

Ze sloeg voor het eerst haar ogen neer. ‘Het is goed,’ zei ze bijna onhoorbaar.

‘Ik hoor je niet!’

‘Het is goed!’ herhaalde ze, nu duidelijk verstaanbaar.

We reden drie kwartier over onmogelijk smalle, hobbelige weggetjes en over terreingedeelten waar helemaal geen weg was en die het uiterste van de zwaarbeladen jeep en mijn stuurmanskunst vergden. Hoe had Sarina die tocht te voet in vier uur afgelegd vroeg ik me meerdere keren onderweg af. Ze kende het tracé uitstekend en wees me, zonder een moment te aarzelen hoe ik moest rijden. Hoe vaak had zij deze tocht gemaakt?

‘Vier of vijf keer, toean,’ antwoordde ze toen ik het vroeg. Ik keek haar even aan en wijdde mijn aandacht weer aan het geitenpad. ‘Kun je niet bij ons in dienst komen als spoorzoekster?’

Ze glimlachte verstolen. ‘Dat hebben zij ook al gevraagd.’

Ik lachte terug. ‘Wij betalen beter.’

Aan de voet van een beboste heuvel zei ze: ‘Stop hier, toean. Ik ga verder lopen. Het is nu niet ver meer en het is echt beter dat ze u niet zien. Wacht hier.’ Zonder op antwoord te wachten glipte ze de wagen uit en in een oogwenk was ze in de bosjes verdwenen.

We wachtten. Ahmed en de twee timmerlui rookten een strootje. Arya zat tot het uiterste gespannen tussen de twee rokende mannen. Ze keek onafgebroken naar de plek waar Sarina in de bosjes was verdwenen. Er was geen mens te zien maar na een halfuur naderde aan de zuidkant van de heuvel een ruiter wiens lange benen bijna de grond raakten. Achterop het paard zat een meisje. Arya slaakte een kreet die de ruiter beantwoordde. Hij hield zijn paard naast de jeep in en keek me met een glimlachje aan. ‘Zo Jan, je hebt me dus gevonden.’

‘Sarina heeft je gevonden’ zei ik. ‘Wij hebben hier gewacht.’

‘Keurig.’ Toen pas keek hij naar zijn schoonzus en vroeg: ‘Hoe gaat het?’

Ze keek hem sprakeloos aan. ‘Kom je me echt halen?’ vroeg ze ten slotte.

‘Waarom denk je dat ik hier ben?’ vroeg hij. ‘Zullen we de meisjes ruilen?’ vervolgde hij in het Nederlands.

‘Laten we dat doen.’ Ik draaide me om en zei tegen de twee mannen: ‘Zet haar achterop het paard, jongens.’ Sarina sprong soepel op de grond. De mannen zetten Arya achterop het paard. Ze sloeg haar armen zo stevig om Karims middel dat hij en ik elkaar grijnzend aankeken. ‘Bedenk je je niet?’ zei ik plagend.

Ze schudde haar fraaie hoofd. ‘Nee toean.’ Even bleef het stil. ‘En bedankt.’

‘Het is goed,’ zei ik. Toen keek ik Karim aan en zei: ‘Jij hebt nog iets voor me.’

‘Je hebt ze al, hoor ik.’

‘Meer is er niet?’

‘Nee. De drie Chinezen en de twee mensen van ons,’ zei hij in het Nederlands. ‘Knap dat je het zelf ontdekt hebt. En wat ik nog veel knapper vind is dat je desondanks Arya terugbrengt.’

‘Had je anders verwacht?’

‘Nee,’ zei hij prompt. ‘Ik ken je en ik weet dat jij je altijd aan je beloften houdt.’ Hij gleed van zijn paard en omhelsde me. ‘Ik sta bij je in het krijt.’

‘Het is goed,’ herhaalde ik. ‘Probeer haar te weerhouden van nieuwe avonturen. En breng haar eens wat manieren bij. Ze heeft de chirurg niet eens fatsoenlijk bedankt.’

Hij klom op de treeplank van de jeep en vandaar op zijn paard. ‘Lastig met een passagier achterop.’ We schudden elkaar de hand. ‘Pas goed op jezelf, Jan. Deze ronde was voor jullie, maar de volgende gaan jullie verliezen. En ik wil dat jij het overleeft. Tabee!’

‘Tabee.’

Hij wendde zijn paardje en draafde weg. Arya keek om en zwaaide. We zwaaiden terug. Even later waren ze om de heuvel verdwenen.

Op de terugweg zat Sarina op de achterbank tussen de twee mannen. Weer had ik alle aandacht nodig bij de route, maar toen we Tjitjabari naderden en de weg beter werd vroeg Ahmed opeens: ‘Waarom hebt u dat meisje teruggegeven, toean? U hebt er niets voor teruggekregen.’

‘Ik had het beloofd, Ahmed.’

Sarina legde een hand op mijn schouder en zei: ‘Wat toean Bax belooft dat doet hij.’

‘Alleen met jullie hulp’ zei ik. ‘Als jij niet aangeboden had mee te gaan dan had ik haar weer meegenomen.’

We besteedden de rest van de dag aan kleine reparaties die, onder handen van de drie vaklui, oneindig veel beter werden uitgevoerd dan wat ik de vorige keer had gedaan. ‘Als ik jullie bezig zie besef ik dat ik twee linkerhanden heb,’ zei ik vol bewondering.

Ahmed lachte. ‘U kunt weer dingen die wij niet kunnen.’

‘Lullen,’ zei ik. ‘Kan ik heel goed: lullen!’

Hij grinnikte. ‘En nog veel meer, toean. U kent uw eigen krachten niet.’

Voor we weggingen gaf ik Sarina de brief die Bert Jansma haar geschreven had. Hij had hem in een grote envelop naar mij gestuurd met het dringende verzoek hem aan het meisje te geven. Had geen haast, schreef hij erbij, als je maar zorgt dat ik antwoord krijg. Ze bekeek het epistel, dat in het Nederlands was geschreven met een Maleise vertaling onder elke zin, kennelijk van een Javaanse verpleegster, want onder de hanenpoten van Bert stond de vertaling in een keurig, gelijkmatig handschrift. Sarina las de brief in mijn bijzijn en toen ze hem uit had las ze hem nog eens. Ze liet hem zakken en keek me triest aan.

‘Hebt u hem gelezen, toean?’

‘Nee. Hij is voor jou bestemd.’

Ze stak hem me toe. ‘Wilt u hem dan nu lezen?’

Ik las het aandoenlijke aanzoek van mijn gewonde collega. Hij schreef dat hij langzaam vooruitging, maar nooit meer in actieve dienst zou komen en met het volgende troepenschip terug naar Holland zou varen. En hij vroeg of ze meeging als zijn vrouw.

‘Wat moet ik daar nu mee?’ vroeg ze.

‘Antwoord geven,’ zei ik. ‘Het is heel simpel: ja of nee.’ Ze schudde haar fraaie hoofd. ‘Het is helemaal niet simpel, toean. Hoe kan ik trouwen met iemand die mijn vader heeft vermoord en die ik niet kan verstaan?’

‘Het antwoord is dus nee.’

‘Ja.’

‘Ja: het is nee, of ja: ik wil met hem trouwen?’

‘Het eerste natuurlijk. Hoe kunt u dat nu vragen?’

‘Ik wil dat je duidelijk antwoord geeft, Sarina. Wat je ook zegt: daar heeft hij recht op met zo’n welgemeende brief.’

‘Het antwoord is nee.’ Ze zweeg een poosje. ‘Bovendien houd ik van iemand anders.’

Ik hield mijn adem in. ‘Van wie?’ vroeg ik zachtjes.

‘Zeg ik niet,’ zei ze even zacht.

Ik vermande me. ‘Wie het ook is die jouw hart heeft veroverd: ik hoop dat hij wel ja zegt, want je bent, wat we in Holland zouden noemen, een lot uit de loterij.’

‘Wat is dat?’

‘Een prachtmeid.’

Ze bloosde tot diep in haar hals. ‘Wilt u me helpen om toean Bert terug te schrijven?’

‘Natuurlijk. Heb je hier schrijfgerei?’

‘Pa Kromo.’

‘Goed, schrijf jij maar op wat je wilt antwoorden en ik zal zorgen voor de vertaling.’

Het werd een kort briefje dat aan duidelijkheid niets te wensen overliet:

Lieve toean Bert,

Ik kan niet met u trouwen want ik houd van iemand anders. Ik hoop dat u helemaal herstelt en in Nederland met een lief Hollands meisje zult trouwen.

Uw toegenegen Sarina

Ik kreeg tranen in mijn ogen die ik met een bruusk gebaar wegwreef. ‘Je wordt godverdomme sentimenteel, Bax,’ zei ik hardop.

‘Wat zegt u nou?’ vroeg ze geschrokken. ‘Bent u boos?’

‘Nee, nee kind, integendeel. Ik vind het een hele mooie brief, ook al is het een afwijzing.’

‘U zei godverdomme. Dat doen belanda’s toch als ze boos zijn?’

‘Jij hoort ook alles!’ Ik tilde haar bij haar middel op en zwierde met haar door het kleine huisje. Toen zette ik haar weer neer en zei lachend: ‘De kerel die met jou trouwt mag godverdomme zijn handen dichtknijpen. Zo, nou hoor je het nog eens in een andere context.’

Weer bloosde ze. Het was maar goed dat Bert Jansma dit aanminnige blosje niet kon zien, want hij zou jankend door de knieën zijn gegaan. Ze vouwde haar brief zorgvuldig op en gaf hem aan mij. ‘Stuurt u hem voor me weg, toean?’

‘Vanzelfsprekend. Kom, we moeten ervandoor voor het donker wordt.’

Vier dagen later kreeg ik zelf een brief, keurig geadresseerd. Aan korporaal Jan Bax, 1e peloton, 3e eskadron van het 1e regiment Huzaren van Bredero, Kamp Buitenzorg. West-Java.

Ook dit was een kort briefje:

Beste Jan,

Als jullie nog steeds in zijn voor een gevangenenruil dan stel ik voor dat we dit doen op 18 augustus a.s. ’s morgens om acht uur op de weg van Bogor naar Tjibadak ter hoogte van hectometerpaal 25.3. Onzerzijds zullen we vier man overdragen van het derde peloton van jouw eskadron. Wij rekenen op de overdracht van de tien overlevenden van de laatste overdracht die om allerlei redenen helaas is mislukt. Graag voor de 17e je akkoord via het bekende kanaal.

Kapitein Karim Kelong,

TNI-regiment Midden West-Java.

Ik haastte me naar Dobbe die het in het Nederlands geschreven briefje aandachtig las en zei: ‘We gaan naar majoor Groot. Hij moet hierover beslissen.’

‘Wat doen we als hij het er niet mee eens is?’

Dobbe grijnsde sardonisch. ‘Hij wordt het er wel mee eens. Maak je geen zorgen.’

Groot sputterde in het begin flink tegen. ‘Wat doen we als die halfapen een val uitzetten bij die paal? Dan zijn we niet alleen die gevangenen kwijt, maar lopen we ook flinke kans op nog meer verliezen van onze kant.’

Dat ‘we’ was fantastisch. Dobbe noch ik had onze commandant ooit in een gevechtssituatie gezien en het was uiterst onwaarschijnlijk dat het zou gebeuren, maar het klonk natuurlijk erg mooi en solidair.

‘Bax heeft onlangs een vrouwelijke krijgsgevangene aan hen teruggegeven zonder er iets voor terug te krijgen,’ zei Dobbe. ‘Nu gaan ze dat alsnog doen.’

‘Dus jij vindt dat we dit moeten doen?’ vroeg Groot.

‘Ja majoor.’

Groot keek hem een poosje zwijgend aan. Wat hij zag beviel hem kennelijk wel, want hij zei: ‘Hoe komt het eigenlijk dat jij geen officier bent geworden, Dobbe? Je speelt nou toch ook voor pelotonscommandant en dat doe je verdomd goed, hoor ik.’

Dobbe was voor het eerst zolang ik hem kende in verlegenheid gebracht. ‘Ik had niet de vereiste vooropleiding, majoor.’

‘Gelul,’ zei Groot. Hij rommelde in zijn bureaula, haalde er een paar patjes met stippen uit en zei: ‘Doe die strepen eens van je schouder.’

Dobbe deed wat hem gevraagd was. Groot ging voor hem staan en schoof de stippen op de plaats waar de wachtmeesterstrepen hadden gezeten. Hij deed een stapje terug, salueerde voor de kersverse onderluitenant en stak zijn hand uit. ‘Luitenant Dobbe, gefeliciteerd met je bevordering. Ik had het eigenlijk voor de troep moeten doen, maar we hebben haast en bovendien hebben we korporaal Bax als getuige, de enige vent in het eskadron die post van de vijand krijgt.’

Dobbe had een kleur als vuur. Hij sprong, net als ik, in de houding, salueerde model en brulde: ‘Majoor!’

Groot grinnikte. ‘Je bent het ermee eens, hoor ik. Goed, plaats rust, heren. Nu wil ik graag jullie advies over die gevangenenruil.’

‘Doen,’ zei Dobbe prompt.

‘En jij Bax?” vroeg de majoor. ‘Tenslotte is die brief aan jou gericht.’

‘Ik ben het volkomen met luitenant Dobbe eens,’ zei ik. ‘Zo’n kans om onze mensen terug te krijgen en met ere van een stel lastige krijgsgevangenen af te komen krijgen we niet gauw weer.’

‘Goed, voer het uit. En zodra jullie die kerels onbeschadigd teruggekregen hebben wil ik ze als eerste zien, begrepen?’

‘Jawel majoor,’ zeiden we tegelijk.

‘Jij moet je grote mond houden als officieren praten,’ zei Dobbe grijnzend toen we buiten liepen.

‘Sorry luit.’ Ik stak mijn hand uit die hij krachtig drukte. ‘En van harte gefeliciteerd met uw bevordering. Dik verdiend.’

‘Daar zal niet iedereen zo over denken,’ meesmuilde hij. ‘Maar ik ben er blij mee. Goed, we moeten voor de zeventiende antwoord geven. Het is nu de zestiende.’

‘Als u het goed vindt schrijf ik direct het antwoord en als u daarmee akkoord gaat breng ik het naar Tjitjabari. Van daar brengt de koerier het antwoord naar hun kamp.’

‘Wie is die koerier ook alweer?’

‘Sarina. De achterkleindochter van de dorpsoudsten.’

‘Hoe link is het om dat aan zo’n grietje over te laten?’

‘Ik heb gemerkt dat ze door en door betrouwbaar is, luit.’

‘Hoe staat ze ertegenover dat we een paar van haar dorpsgenoten hebben opgehangen?’

Ik aarzelde. ‘Een van die twee was haar vader.’ Toen hij me geschokt aankeek vertelde ik hoe ze had gereageerd op het aanzoek van Bert Jansma. Dobbe zei een hele poos niets. ‘Dat moet godverdomme toch wat geweest zijn voor zo’n kind..’ zei hij tenslotte. ‘Je had gelijk, Bax. Jammer dat ik het toen niet gezien heb.’

‘Het is akkoord,’ zei ik toen ik laat in de middag uit Tjitjabari terugkwam.

‘Mooi,’ zei Dobbe. ‘Zorg dat die kerels er een beetje fatsoenlijk uitzien en laat ze een behoorlijk maal geven. Houden ze nog een goede herinnering aan ons over.’

‘Hoe doen we het met het transport?’

‘In de kooi. Net als de vorige keer. Als het dan toch onverhoopt misgaat hoeven we ze niet weer te vangen voor de terugreis. Tiggelaar rijdt, jij en ik bij de punt dertig en twee man bewaking. Zorg dat Wouters zijn arsenaal bij zich heeft. Kon wel eens nodig zijn voor onze eigen mensen.’

‘Komt voor elkaar, luit.’

Maar het kwam helemaal niet voor elkaar. Toen ik het plan voor mijn pelotonsgenoten ontvouwd had bleef het akelig stil. ‘We willen het ook van luitenant Dobbe horen,’ zei Tiggelaar toen de stilte ongemakkelijk begon te worden.

‘Geloven jullie me niet?’ vroeg ik.

‘Ga hem nou maar halen,’ zei Tiggelaar stroef.

Dat deed ik. ‘Wat is hier aan de hand?’ vroeg Dobbe, voor zijn doen opmerkelijk kalm.

‘We willen van u horen wat er moet gebeuren en ook of dat plan van die ruil van Bax komt,’ zei Tiggelaar.

‘Wat er moet gebeuren hebben jullie net gehoord: morgenvroeg brengen we de tien krijgsgevangenen naar paal 25.3 en daar ruilen we ze in voor vier van onze eigen mensen.’

‘En heeft Bax dat bedacht?’

‘Nee, het is een voorstel van zijn contactman bij het TNI. Wat heeft dat er verdomme mee te maken?’ Hij keek kwaad naar de dissidenten. Maar Tiggelaar gaf geen krimp. ‘Dat heeft er alles mee te maken, luit. Alles wat die gek – hij priemde met zijn vinger naar mij – heeft bedacht loopt uit op ellende. Eerst de dood van luitenant Hansen en Kalkoven en Karelse en de zware wond van Bert Jansma, daarna de vorige gevangenenruil waarbij het geen haar had gescheeld of we waren er allemaal aan gegaan en nu dit weer! Het is spelen met ons leven en daar hebben we genoeg van! En al zet u ons allemaal achter de wacht: wij doen niet meer mee met de spelletjes van die gek!’

‘Die gek’ stond met een lijkwit gezicht voor de troep. Ik had me zelden zo opgelaten gevoeld en – hoe onterecht de aantijgingen ook waren: ik had geen weerwoord. Op je lazer krijgen van je meerderen is normaal, maar niemand wil uitgekotst worden door zijn collega’s.

‘Onze verliezen hebben niets te maken met de ideeën van Bax,’ zei Dobbe. ‘Wat er hier ook gebeurt: wij beslissen. En met wij bedoel ik: officieren en kader. Elk goed idee dat jullie inbrengen is welkom en daar zullen we serieus naar kijken, maar wij beslissen wat er gebeurt en niemand anders, gesnopen?’

Niemand zei iets.

‘Iets anders is dat Bax de enige was die de vijand recht in de ogen keek toen het er op aankwam,’ vervolgde Dobbe. ‘En ik herinner me dat een zekere chauffeur die hier nu een grote scheur opentrekt in zijn broek scheet toen het spannend werd en er aan zijn haren bijgesleept moest worden om hem zijn plicht te laten doen.’

Nu was Tiggelaar bleek als een dode. ‘Ik ben nu eenmaal geen held,’ mompelde hij. ‘En waarschijnlijk moet je een gek zijn om held te worden.’

‘Jullie zijn een stel schijthuizen,’ gromde Dobbe. ‘En met schijthuizen kunnen we geen oorlog winnen. Bax, jij rijdt morgen. Zoek een stel vrijwilligers als bewakers uit het derde peloton – kerels met ballen – en laat ze je morgen helpen de gevangenen in te laden. Voor dit stel mietjes moeten we een paar huishoudelijke klusjes verzinnen. Tiggelaar, we hebben een wasvrouw nodig. Meld je bij de foerier.’

16

De gevangenenruil verliep volgens plan. Stipt om acht uur waren beide partijen bij hectometerpaal 25.3 langs de weg waarop van weerskanten al zoveel doden waren gevallen. Het TNI verscheen in een oude, kennelijk op het KNIL buitgemaakte eentonner waarin de gevangenen naast hun bewakers achterin zaten, zonder boeien en alle vier met een strootje in hun mond, alsof het een gezellig uitje was in plaats van het eind van een lange beproeving. Maar dat laatste zag je toch wel aan ze af. Ze waren graatmager met ver uitstekende ribben en stokjes van armen en benen alsof ze overlevenden waren van de Birmaspoorlijn. Onze gevangenen zagen er beter uit, maar die zaten weer in een kooi en ook dat zal aan de andere kant van de scheidslijn met gemengde gevoelens bekeken zijn. Niettemin hielden we ons van weerszijden keurig aan het protocol. Karim was in uniform waarin hij er indrukwekkend uitzag. Ook Dobbe droeg een net uniform zodat de heren elkaar op dat punt niets te verwijten hadden. Ik stelde hen aan elkaar voor – ‘mijn chef, luitenant Dobbe, mijn jeugdvriend, kapitein Kelong’ – en na een korte aarzeling gaven ze elkaar een hand. Gesproken werd er nauwelijks. Ik had een lijst opgesteld met de namen van de tien gevangenen en die van de acht gesneuvelden eronder gezet. Karim had alleen een lijstje van de bezittingen van de vier Nederlanders. Ze stapten uit de auto, geholpen door hun bewakers. Dat was nodig, want ze konden nauwelijks op hun benen staan en het weerzien met hun collega’s uit het derde peloton die we als bewakers hadden meegenomen was zo emotioneel dat het bijna gênant werd. De Javanen deden het beter en stapten lachend en grapjes makend in het buitgemaakte voertuig waarin ze als haringen in een ton zaten. Toen de vier Nederlanders veilig in onze drietonner zaten gaven Karim en Dobbe elkaar weer een hand en wensten elkaar het beste met de ‘herwonnen medestrijders’. Het enige informele was het knipoogje dat Karim en ik uitwisselden bij het afscheid, maar dat had, naar ik hoopte, niemand anders gezien.

We reden eerst naar het veldhospitaal in Tjibadak waar dokter De Goede de ex-gevangenen grondig onderzocht. ‘Nog twee weken langer en ze waren er niet meer geweest,’ zei hij toen de vier mannen, die stonken als moddervarkens, in het mandiehok stonden. ‘Ik wil ze hier houden tot ze weer normaal op hun benen kunnen staan.’

‘Hoelang gaat dat duren, dokter?’ vroeg Dobbe.

De Goede haalde zijn schouders op. ‘Een paar weken. Misschien een maand. Hoezo? Je hebt toch nog meer kanonnenvoer op de basis?’

‘Er is best kans dat ze naar huis gaan,’ zei Dobbe kalm, niet in het minst beledigd door de opmerking van de arts. ‘Het waren alle vier vrijwilligers en wat mij betreft mogen ze zelf bepalen of ze blijven of niet. Als mijn commandant het ermee eens is gaan ze terug naar huis.’

De Goede keek hem glimlachend aan. ‘Goed zo, luitenant. Kun jij die opvatting niet verspreiden onder je collega’s? Ze komen hier alleen om mijn kop gek te zeuren wanneer de gewonden weer in de vuurlinie kunnen. Jullie laten ze kapot schieten en ik mag ze oplappen. Weten jullie wat shellshock is? Nee? Wel van gehoord, nooit gezien? Kom eens mee.’

Hij nam ons mee naar een afgeschut gedeelte van zijn hospitaal waarvan de wanden met gewatteerde dekens waren behangen. Middenin zat een man in pyjama op een hoge, rechte stoel. Op het eerste gezicht zag hij er normaal uit, maar als je dichterbij kwam zag je dat er iets met zijn gezicht aan de hand was: een vreemde, onbeheersbare zenuwtrek rond zijn ogen en blaasjes spuug bij zijn mondhoeken die opwelden bij elke ademtocht. Hij keek ons aan met een blik die dwars door ons heen leek te gaan: alsof hij in de hel had gekeken en van de duivel opdracht had gekregen hier verslag uit te brengen van de gruwelen die hij daar had gezien.

‘Dit is sergeant Kuipers,’ zei de arts. ‘Eind ’ 44 vanuit bezet gebied naar Engeland gevlucht, opgeleid tot marinecommando en gedropt in Noord-Nederland. Na de bevrijding in dienst gebleven en met het korps mariniers naar Oost-Java gestuurd om een einde aan de bersiap te maken. Dat is gelukt, maar vraag niet hoe. Er worden de meest gruwelijke verhalen over verteld. Wat daar van waar is weten we niet, maar als hij de exponent is van de gebeurtenissen in het oosten dan ga ik die verhalen geloven. Hij is een van de vier mariniers die in handen vielen van de vijand nadat ze een dorp hadden uitgemoord en platgebrand en hij is de enige die het na kon vertellen. Hij kwam hier omdat ze in Malang geen kant met hem op konden en ik de volkomen onverdiende reputatie heb dat ik het wel zou kunnen. Welnu, ik kan het evenmin.’ De Goede keek met weerzin en medelijden naar de man die nog steeds roerloos op die stoel zat. ‘Je ziet bijna niets aan hem, maar ik hoef hem maar aan te raken en de hel breekt los. Dodelijk vermoeiend, in de eerste plaats voor hemzelf.’

Opeens begon de man te loeien: een diep, onderaards gebrul alsof een stervende stier hem zijn stem had geleend. We zagen alleen die mond wijd open en dicht gaan, verder bleef hij bewegingloos zitten terwijl hij dat afgrijselijke geluid voortbracht. Even plotseling als het was begonnen stopte het en verviel hij weer in lethargie. ‘De meisjes noemen dit het huiluurtje van sergeant Kuipers,’ zei De Goede toen we weer buiten stonden. ‘Ik weet bij God niet wat ik met die man aan moet. Batavia wil hem niet hebben, dus houden we hem maar hier en verzorgen hem zo goed en zo kwaad als het gaat, in de hoop dat het ooit slijt.’

‘En zo niet?’ vroeg Dobbe.

‘Dan zit hij hier tot zijn repatriëring. Of tot zijn dood.’

‘Blijft u daarop wachten?’

‘Een arts blijft bij zijn patiënten,’ zei De Goede kortaf. ‘Kom, ik moet jullie ook nog iets aardigs laten zien. Je moet niet denken dat het hier alleen maar een poel van ellende is.’ Hij nam ons mee naar zijn kantoortje, waarin we een maand eerder met majoor Groot een biertje hadden gedronken na de aanval waarbij luitenant Hansen en zes anderen het leven hadden gelaten. De Goede trok zijn bureaula open en haalde er een fraai bewerkt houten doosje uit. ‘Kijk.’ Hij maakte het open en haalde er een zilveren vosje uit: een verfijnd staaltje Javaanse edelsmeedkunst aan een witzilveren kettinkje. ‘Er staat iets in gegraveerd, maar wij kunnen het niet lezen. Bax, jij spreekt Javaans, kun jij het ontcijferen?’

Aan de onderkant stond een tekst in Javaanse lettertekens, zo klein dat ik een loep nodig had. ‘Moge de Goden u beschermen,’ las ik. ‘Getekend: Arya.’

‘Ach, wat aardig.’ De Goede was echt aangedaan. ‘Het was een wonderlijk meiske. Eerst wilde ze niets zeggen, maar toen ze in de gaten kreeg dat ik het beste met haar voor had praatte ze de oren van mijn hoofd. Ik kon haar alleen niet zo goed verstaan en als één van de meisjes er bij was klapte ze helaas dicht, want die zag ze als verraadsters van haar vaderland.’

‘Ik weet er alles van,’ zei ik. ‘Ik kon haar wel verstaan, maar ze zag mij als de vijand en pas op het laatst toen ze al bij haar zwager achter op het paard zat kon er een bedankje af.’

‘Jij hebt gezorgd dat ze terugkwam bij haar volk,’ zei de Goede peinzend. Hij pakte het vosje zorgvuldig in en gaf het aan mij. ‘Hier, het is voor jou. Jij hebt er meer recht op dan ik.’

Ik weerde hem af. ‘Nee dokter, absoluut niet. Zonder u was ze doodgegaan en u hebt ervoor gezorgd dat ze weer kan lopen. Bovendien is het volgens de adat een belediging voor de schenkster als u dit cadeau zonder haar toestemming doorgeeft.’ Ik lachte. ‘U zit eraan vast.’

‘Net als aan sergeant Kuipers,’ zei Dobbe.

De Goede keek hem van opzij aan. ‘Jij weet hoe je iemand een hart onder de riem steekt, Dobbe. Nou, donder op, jullie tweeën. Kom over een maand maar terug om die vier kerels op te halen.’

‘We hadden majoor Groot beloofd dat we ze eerst naar hem zouden brengen,’ zei Dobbe.

‘Dan komt ie maar op ziekenbezoek,’ zei De Goede kortaf. ‘En geen gezeur van terug naar het front. Ik bepaal wanneer ze weer inzetbaar zijn en niemand anders.’

Dobbe grijnsde. ‘Vanzelfsprekend, dokter. Daar zal mijn commandant zich languit bij neer moeten leggen.’

Op de terugweg dacht ik aan de uitval van Tiggelaar en mijn opgewekte stemming zakte in. ‘Wat moet ik daar nou mee, luit?’ vroeg ik. Hij begreep meteen wat ik bedoelde. ‘Gewoon negeren. Die kerels draaien wel bij. Je hebt net gezien wat doodsangst bij een mens kan bewerkstelligen. Iedereen is bang onder vuur, jij en ik ook, maar je moet je kop erbij houden. Als je je kop verliest dan gaat het mis. Tiggelaar heeft een eigen variant bedacht: die steekt als een struisvogel zijn kop in het zand. Dat gaat goed zolang jij en ik er zijn om de vijand af te slaan, maar als wij uitvallen is ie nergens. Dat zal ik hem in alle rust nog eens uitleggen. Maak jij je daar nou geen zorgen over.’

Dobbe als zielenherder... Maar het stelde me gerust en toen ik ’s avonds met mijn mess-tin met rijst uit de keuken kwam, schoven ze op om ruimte voor me te maken aan tafel en kletsten verder alsof er niets gebeurd was.

‘Hoe ging het met die ruil?’ vroeg Tiggelaar.

‘Goed,’ zei ik.

‘Geen rottigheid?’

‘Nee, niks.’

‘Hoe waren die vier kerels eraan toe?’

‘Slecht.’

‘Slechter dan die van ons?’

‘Veel slechter.’

‘Je moet dus niet in hun handen vallen.’

‘Nee, dat moet je zien te vermijden.’

Er viel een ongemakkelijke stilte. Tiggelaar stond met veel misbaar op en zei tegen niemand in het bijzonder: ‘Ik ga nog een pilsje pakken.’

‘Wij gaan mee,’ zeiden de anderen en ook zij stonden op, klapten hun mess-tins in en liepen achter Tiggelaar aan naar buiten.

‘Krijg allemaal de tering,’ gromde ik. Het was mijn eer te na om ze achterna te gaan, wat misschien het verstandigste was geweest om mezelf niet helemaal tot outcast te bestempelen. Ik keek in het spiegeltje bij mijn brits dat ik als scheerspiegel gebruikte. ‘Daar staat een gek,’ zei ik hardop. ‘Een gevaarlijke gek. Zorg dat je bij hem uit de buurt blijft.’

Tijdens de patrouilles die we nu vrijwel elke dag maakten reed ik als verkenner voorop in de jeep. De kaart en de radio lagen naast me en op een geïmproviseerde affuit stond een brengun die ik in stelling kon brengen door de voorruit neer te klappen. Onderweg hield ik die ruit angstvallig omhoog, beducht voor nieuwe staalkabels over de weg. Ik kwam ogen en oren tekort en door die gespannen alertheid was ik ’s avonds bekaf en rolde ik direct na het eten mijn bed in. De gesprekken aan tafel en tijdens de korte rustpauzes onderweg bleven beperkt tot monosyllaben en ook dat was niet bevorderlijk voor mijn gemoedsrust. Nu er een vredesakkoord was getekend bleven nieuwe aanvallen uit. Dat was weer een geruststelling, maar onderweg gedroeg ik me of het nog volop oorlog was en Dobbe was het geheel met me eens. We bespraken de route vooraf en aan het eind van de dag stelden we samen het patrouillerapport op, zoals hij dat voorheen met luitenant Hansen had gedaan. Ik weet niet of hij nog met mijn maten heeft gepraat. Vermoedelijk wel, maar het hielp niet. De sfeer aan tafel bleef geforceerd lollig en ik werd zelden in de gesprekken betrokken. Je hebt afgedaan, Bax en het kunnen nog zware jaren worden als dit niet slijt.

Maar de redding kwam uit onverwachte hoek. ‘Kapitein Smit heeft naar je gevraagd,’ zei Dobbe aan het begin van een dag waarin we geen patrouille zouden rijden.

‘Wat wil hij?’ vroeg ik.

Dobbe haalde zijn schouders op. ‘Praten. Ik weet niet waarover. Je hoort het wel.’

Kapitein Smit kwam in het begin van de middag. Van Pijkeren en Pelupessy zaten na de wapenstilstand weer in het hoofdkwartier van de MID en we hadden hen al een maand niet gezien. Smit kwam dus met een ander doel en hij viel met de deur in huis. ‘Bax, ik zoek iemand voor een speciale klus die vloeiend Maleis en Javaans spreekt, gevechtservaring heeft en bewezen heeft dat hij in het gevecht zijn mannetje staat. Iets voor jou?’

Mijn hart sprong op. Alles beter dan uitgekotst worden. ‘Ja kapitein,’ zei ik prompt.

Hij glimlachte. ‘Moet je niet eerst vragen wat voor klus het is? Ik kan je wel als lokaas in een tijgerval zetten.’

‘Alles beter dan het gezeik hier,’ gromde ik.

‘Je kunt toch prima met je baas overweg?’

‘Met hem wel, ja. Met de rest niet.’

‘Is er iets gebeurd?’

Ik haalde mijn schouders op. ‘Ze zien mij als het kwade genius achter de acties waarbij we verliezen geleden hebben,’ zei ik.

‘En? Was je dat ook?’

‘Welnee. Ik heb wel eens een idee gelanceerd, maar mijn pelotonscommandant beslist wat er gebeurt.’

Smit streek langs zijn kin. ‘Je weet hoe het met Cicero afgelopen is toen ze in de gaten kregen dat hij het brein was achter de acties van Julius Caesar.’

Ik lachte, ondanks mijn sombere stemming. ‘Ik ben geen Cicero, kapitein. Ik ben korporaal bij de Huzaren van Bredero en, bij God, ik moet mijn plaats kennen: onderaan de ladder.’

‘Het riekt naar gefrustreerde ambities.’

Ik schudde mijn hoofd. ‘Ik heb helemaal geen ambities hier. Die streep heb ik gekregen omdat ik het regiment een vervelende rechtszaak heb bespaard.’

‘Dat is niet gering, korporaal. Goed, wat zijn jouw ambities dan wel?’

‘Die liggen in het burgerleven, kapitein. Als ik hier onbeschadigd uitkom wil ik mijn studie economie afmaken en daarna nog een nieuwe studie oppakken, want economie heeft bij nader inzien niet echt mijn belangstelling.’

‘Wat dan wel?’

‘Mensen,’ zei ik prompt. ‘Ik zou graag het vermogen willen hebben om in de ziel van mensen te kunnen kijken.’

‘Als psychiater?’

‘Als psycholoog. Een psychiater behandelt geesteszieken, maar ik ben meer geïnteresseerd in de geest van gezonde mensen.’

Hij glimlachte. ‘Aan iedereen is wel een steekje los en in zo’n oorlog komt dat meer tot uitdrukking dan in vredestijd. Wat dat betreft moeten dit voor iemand met jouw belangstelling gouden tijden zijn.’

Ik glimlachte terug. ‘Weet u zeker dat u zelf geen psycholoog bent?’

‘Het was mijn keuzevak op de KMA en in de contraspionage heb je daar veel profijt van. Verder heb ik een normale militaire training gevolgd. En je ziet: daarmee kun je ook alleszins zinvol en bevredigend werk binnen de krijgsmacht doen.’

‘Ik zie het.’

‘Ter zake. Wij van de MID zoeken een vent die de gangen kan nagaan van het depot speciale troepen, met name van hun commandant, een zekere kapitein Westerling. Over die man en zijn paladijnen doen allerlei gruwel verhalen de ronde, maar hij is erin geslaagd het opstan dige Zuid-Celebes te pacificeren ten koste van honderden, misschien duizenden standrechtelijke executies. Dat heeft bij het TNI kwaad bloed gezet en in sommige kringen van onze eigen legerleiding wenkbrauwen doen fronsen. Anonieme brieven naar het parlement, Kamervragen over gruwelen begaan door ‘onze jongens’, je kent dat wel. Wij hebben in Zuid-Celebes een eigen afdeling onder leiding van luitenant Voormolen, een prima vent, maar hij heeft geen invloed bij die commando’s. Zij hebben hun eigen inlichtingendienst onder leiding van onderluitenant Vermeulen, aan wie ook smetjes kleven die een, laat ik het voorzichtig zeggen, objectieve waarneming in de weg staan. Kortom: er is iets niet pluis in dat gebied en wij willen weten hoe het zit. Ik kan er een ervaren MID-er heen sturen, maar dat zal de verwarring nog groter maken en de aversie van Westerling en zijn troep tegen de mannen van Voormolen alleen maar versterken. Ik zoek dus iemand die zonder op te vallen waarneemt wat daar gebeurt en daarover rechtstreeks aan ons rapporteert.’

‘Een kameleon.’

‘Precies. Je gaat erheen als sergeant van de MID, toegevoegd aan de club van Voormolen en met een speciale opdracht die je individueel uitvoert, met hulp van een tolk. Je reist terug in de tijd en noteert wat er in de afgelopen veertien maanden in Zuid-Celebes is gebeurd.’

‘Als sergeant?’

Weer een glimlachje. ‘Voor minder doen we het niet.’

Ik aarzelde geen seconde. ‘Ik doe mee, kapitein.’

‘Mooi.’ Hij stak zijn hand uit. ‘Welkom bij de club.’

‘Ik heb nog een vraag, kapitein: waarom stuurt u geen ervaren inlichtingenman naar dat gebied? Sergeant Van Pijkeren of sergeant Pelupessy bijvoorbeeld. Ik vind het een stel keien.’

‘Dat zijn ze ook, maar ze zijn té goed. Commando’s van het eerste uur. Van Pijkeren is opgeleid in Schotland bij de Engelse commando’s en in ’ 44 gedropt in Walcheren om Zuid-Nederland te helpen bevrijden. Hij kwam hier in juni ’ 45, leerde in een halfjaar Maleis en toen kaapte ik hem en Pelupessy weg voor de neus van de toenmalige commandant van de commandotroepen. George Pelupessy heeft eind ’ 45 deelgenomen aan de eerste commandoraid in dit land. Die raid is mislukt, maar hij was uitermate leerzaam. Met al die kennis en ervaring zouden ze een bedreiging worden voor onderluitenant Vermeulen, wat de missie verstoort. Jij bent een groentje in het vak en als het jou op een of andere manier lukt om daar binnen te komen zal hij je hooguit zien als een aanvulling van zijn team. In het begin krijg je allerlei rotklusjes. Die voer je gewoon uit en je houdt oren en ogen wijd open. Je rapporteert via Voormolen aan mij via een geheime code die ik je voor je vertrek naar Celebes zal geven.’

‘Klinkt spannend, kapitein.’

‘Dat is het ook, sergeant Bax. Het zal het uiterste van je oplettendheid en improvisatievermogen vergen om die missie tot een goed einde te brengen.’

‘Ik moet het nog wel met luitenant Dobbe bespreken.’

‘Luitenant Dobbe en majoor Groot hebben hun akkoord al gegeven.’

Ik hapte naar adem. Het was dus voorgekookt! Wat was ik voor een spion dat ik dat niet in de gaten had gekregen? ‘Wanneer gaat het in, kapitein?’

‘Nu.’ Hij haalde de korporaalpadjes van mijn epauletten en schoof er een paar oud uitziende sergeantstrepen voor in de plaats. Hij deed een stapje achteruit en knikte goedkeurend. ‘Prima zo. Ze moeten er niet te nieuw uitzien.’ Hij gaf me weer een hand, feliciteerde me met mijn bevordering en gaf me opdracht mijn spullen te pakken. ‘Over een halfuur gaan we weg. Vanaf nu blijf je op ons hoofdkwartier voor een interne opleiding en over een maand, misschien al eerder ga je naar Celebes.’

Toen ik mijn kastje leegruimde kwam Tiggelaar binnen. ‘Wat doe jij nou?’ vroeg hij.

‘Dat zie je toch: spullen pakken.’

‘Ga je weg?’

‘Ja.’

‘Waarheen? Of mag ik dat niet vragen?’

‘Jij mag alles vragen, Tiggelaar. Of je altijd antwoord krijgt is vers twee, maar in dit geval wil ik het wel vertellen: ik ga naar de MID.’

‘En je bent bevorderd, zie ik.’

‘Ook dat nog.’

Hij aarzelde even terwijl ik gestaag doorging met inpakken. ‘Kan ik je soms helpen?’

‘Houd die plunjebaal eens voor me open.’

Hij deed wat ik gevraagd had en dat maakte het inpakken een stuk eenvoudiger. ‘Zo, klaar.’ Ik maakte de plunjezak dicht en hing hem aan mijn schouder.

‘Het is toch niet vanwege wat ik toen gezegd heb?’ vroeg hij opeens.

‘Nee. Maar het maakt het weggaan wel gemakkelijker.’

Hij knikte. ‘Lullig. Verdomd lullig, Bax en het was niet zo bedoeld.’

‘Het kwam hard aan.’

‘Snap ik.’ Hij keek me recht aan en stak zijn hand uit. ‘No hard feelings?’

Ik nam zijn hand aan. ‘No hard feelings.’

Hij was zichtbaar opgelucht. ‘Waar ga je precies heen?’

‘Geheim,’ zei ik grijnzend.

Hij grijnsde terug. ‘Je lijkt verdomd al een echte spion. Pas maar op dat de vijand je niet in zijn klauwen krijgt. Je weet: echte spionnen gaan tegen de muur.’

Celebes 1947-’48

17

TOPGEHEIM

Aan kapitein R.H.Smit

Militaire Inlichtingendienst MID
Kamp Batavia

West-Java

Zuid-Celebes, 15 november 1947

Kapitein!

In de afgelopen twee maanden heb ik, conform uw opdracht, een onderzoek ingesteld naar de manier waarop het Depot Speciale Troepen (DST) de rust herstelde in het opstandige deel van Zuid-Celebes. Uw belangrijkste vraag was of er oorlogsmisdaden zijn gepleegd en zo ja, in welke mate dat is gebeurd. Onder oorlogsmisdaden vallen alle daden die in de tribunalen van Neurenberg en Tokio als zodanig zijn genoemd, zoals standrechtelijke executies van burgers en militairen, marteling van burgers en krijgsgevangenen met het doel hen informatie te ontlokken, verkrachting van vrouwen en meisjes, brandstichting van woningen en vernieling van eigendommen.

Dat alles heeft in Zuid-Celebes plaatsgevonden en het antwoord op de eerste vraag luidt dan ook volmondig: ja, het DST onder leiding van kapitein R. Westerling heeft zich schuldig gemaakt aan moord, verkrachting, marteling, mishandeling, plundering en brandstichting. Niet incidenteel, maar structureel en wel in zodanige mate dat het in een nieuw oorlogstribunaal vrijwel zeker zou kunnen leiden tot een veroordeling van de daders.

Toen ik op 15 september aankwam in Zuid-Celebes en me meldde bij de plaatselijke MID-commandant, 1e luitenant Voormolen, waren de zuiveringsacties van het DST al beëindigd. Ik heb dus niet uit eigen waarneming kunnen vaststellen wat er precies is gebeurd, maar uit getuigenissen van gedupeerden en uit onderzoek naar de z.g. stille getuigen heb ik een goed beeld gekregen wat zich hier heeft afgespeeld. Aanvankelijk wilde luitenant Voormolen mij inzetten bij het reguliere inlichtingenwerk in de regio, maar na uw brief van 20 september jl. besloot hij mij de vrije hand te geven om het onderzoek uit te voeren. Hij gaf mij een lijst van de kampongs die het DST naar eigen zeggen heeft gezuiverd en voegde er een nieuwe opdracht aan toe: ga na hoe de nabestaanden er aan toe zijn en vooral of de verzetshaarden nu definitief zijn opgeruimd. Dat laatste kon ik alleen door eigen waarneming vaststellen. Alle ondervraagden verzekerden mij dat het vuur van het nationalisme in Zuid-Celebes is gedoofd. Ik waag dat sterk te betwijfelen, hoewel dit evenzeer op eigen waarneming berust en dus – hoe objectief ik ook tracht te zijn – niet vrij is van subjectiviteit.

Nu eerst de feiten.

In de periode tussen begin december 1946 en begin augustus van dit jaar heeft het DST in het zuidelijk deel van Celebes 56 kampongs gezuiverd van al dan niet vermeende nationalisten. Daarbij zijn 2547 personen – uitsluitend volwassen mannen – standrechtelijk geëxecuteerd. In de bijlage van deze brief treft u de namen van de dorpen en de aantallen geëxecuteerden per dorp. Voor zover ik ze kon achterhalen heb ik de namen en leeftijden van de slachtoffers vermeld.

Twaalf kampongs zijn volledig platgebrand. Dit alles is – behalve de personalia – vermoedelijk ook vastgelegd in de dagrapporten van kapitein Westerling. Wat hij vrijwel zeker niet heeft vastgelegd zijn de verkrachtingen van jonge vrouwen en meisjes door leden van het DST en de uitzonderlijk brute verhoren van mensen die hij van terrorisme verdacht. Die verhalen hoorde ik in de kampongs die ik in verschillende vermommingen bezocht: als historicus, als antropoloog, als vertegenwoordiger van de Suikerunie en in twee gevallen waarin de bevolking overwegend christelijk was, als hulpkapelaan. Ik heb bij alle bezoeken gebruik gemaakt van de diensten van een beëdigd tolk, de Boeginees Ibrahim Nehe. De meeste inwoners van dit landsdeel spreken slecht Maleis en van het Javaans – mijn andere taal uit dit land – moeten ze helemaal niets hebben. De tolk was dus onmisbaar en gezien het vertrouwelijke karakter van mijn gesprekken moest ik hem in vertrouwen nemen. Dat vertrouwen heeft hij niet beschaamd. Integendeel: hij toonde tact en inlevingsvermogen en wist, nog eerder dan ik, het vertrouwen van de bewoners te winnen. Zonder hem had ik nog niet de helft gehoord van wat ik nu te weten ben gekomen.

Na de drama’s die zich hier afgespeeld hebben had ik verwacht dat ik de mensen heel moeilijk aan het praten zou krijgen, maar dat viel mee. Als het ijs eenmaal gebroken was vertelden ze met alle details het ene gruwelverhaal na het andere. Het bleef niet bij woorden alleen. In bijna alle kampongs toonden de bewoners me ongevraagd de verse graven van de slachtoffers. Ik kon natuurlijk niet nagaan of ze allen door militair geweld om het leven zijn gekomen. Als we dat willen weten zal nader forensisch onderzoek nodig zijn. Toen ik zei dat het wel erg lastig is om boven de grond na te gaan hoe de mensen die daaronder lagen waren gestorven boden twee dorpshoofden aan de graven te openen zodat ik zelf de schotwonden in de lijken zou kunnen zien. Ik heb in beide kampongs een steekproef genomen en twee willekeurig door mij gekozen verse graven laten openen. Een van de doden was door een nekschot en de drie anderen waren door een schot in het voorhoofd gedood. Hoewel het slechts vier gevallen betrof is het niet onmogelijk dat de lijken in de andere verse graven dezelfde doodsoorzaak vertonen.

De werkwijze van het DST was in bijna alle gevallen hetzelfde. ’s Nachts werd de kampong die gezuiverd moest worden geruisloos omsingeld waarna de bewoners met veel lawaai werden gewekt en op het dorpsplein bijeen gedreven, waar de mannen van vrouwen en kinderen werden gescheiden. De eigen inlichtingendienst van het korps had een plaatselijke spion die aanwees welke dorpelingen lid waren van de PKI en/of sympathie koesterden voor het gedachtengoed van de nationalisten. Kapitein Westerling zat achter een klaptafeltje met een naamlijst en riep de personen op die lijst een voor een naar voren. Als hij na minimaal verhoor de indruk had dat de ondervraagde terecht verdacht was van terrorisme dan schoot hij hem ter plekke neer. U zou verwachten dat de ondervraagden na de eerste dode elke betrokkenheid bij het TNI of de PKI zouden ontkennen, maar ze antwoordden naar waarheid, soms zelfs met nationalistische leuzen en moesten dat met de dood bekopen.

In de kampongs die ik in de bijlage met sterretje heb gemarkeerd zijn die openlijke nationalistische sympathieën niet geluwd. Integendeel, ze zijn overgenomen door vele nabestaanden van de vermoorde mannen. In alle kampongs heerste een felle haat tegen het Nederlandse leger en ik moest erg oppassen me niet te verspreken. Ook hierbij wil ik nog eens wijzen op de onmisbare rol van de tolk Ibrahim Nehe die elke argwaan jegens mij in elke vermomming met een zoet lijntje weg kon nemen.

Conclusie: de pacificatie van Zuid-Celebes is schijn. Op het eerste gezicht lijkt de rust hier weergekeerd en zolang het DST met zijn getrainde commando’s aanwezig is hoeven we wellicht geen grote aanval te verwachten, maar in de kampongs wacht iedereen op de kans voor de finale afrekening. De angst zit diep, net als de haat. Het gaat goed zolang die twee elkaar in evenwicht houden. Als het militaire machtsevenwicht wordt verstoord, bijvoorbeeld door terugtrekken van het DST, dan is geen Nederlander in dit gebied zijn leven meer zeker.

Tot zover mijn bevindingen. Ik hoor wel via mijn chef of u hiermee voldoende bent geïnformeerd. De enige doorslag van dit rapport heb ik ter hand gesteld aan luitenant Voormolen. De bijlagen liggen bij hem in de kluis. Alle aantekeningen en notities heb ik vernietigd.

Sgt. J. Bax

‘Goed werk,’ zei luitenant Voormolen toen hij het rapport aandachtig had gelezen.

‘Maar half werk,’ zei ik.

Hij keek me verbaasd aan. ‘Verklaar je nader.’

‘We hebben nu één kant van de zaak gehoord: die van de slachtoffers. De visie van de daders kennen we niet.’

Voormolen haalde zijn schouders op. ‘De visie van die lui interesseert me geen bal. Het gaat om de feiten en die heb jij opgesomd. Ze hebben ruim vijfentwintighonderd mannen standrechtelijk geëxecuteerd, twaalf kampongs in de as gelegd, een onbekend aantal vrouwen verkracht en krijgsgevangenen gemarteld. Kortom, ze hebben oorlogsmisdaden gepleegd waarvoor nazi’s in Neurenberg en Jappen in Tokio zijn veroordeeld en opgehangen.’ Hij gaf een felle tik op het rapport. ‘Oorlogsmisdaden! Hier staat het: in je eigen verhaal!’

‘Bent u niet nieuwsgierig naar hun motieven om zulke daden te plegen?’

Hij haalde weer zijn schouders op. ‘Het zijn gewoon monsters.’

‘Met permissie, luitenant, ik vind dat toch een wat gemakkelijke verklaring.’

Hij zuchtte. ‘Wat wil jij dan? Die kerels ter verantwoording roepen? Ze zien je aankomen in je kapelaanoutfit. Dikke kans dat ze je omgekeerd aan een boom hangen. En je tolk ernaast, net als Mussolini en zijn vriendin aan die benzinepomp.’

‘Hebben wij als MID dan helemaal geen ingang bij het DST?’

‘Nul. Ze hebben hun eigen inlichtingendienstje onder leiding van onderluitenant Vermeulen. Die kerel schijnt nog een graadje erger te zijn dan kapitein Westerling.’

‘En die doen dus het voorbereidende werk?’

‘Inderdaad. Het zijn vooral Molukkers die gemakkelijk opgaan in de lokale bevolking.’

Net als George Pelupessy, dacht ik. ‘Waarom gebeurt dat zonder uw medeweten? U bent hier in Zuid-Celebes toch de hoogste officier van de MID?’

Een smalend lachje. ‘Maar ik ben geen commando. Het gewone krijgsvolk is, wat zij noemen: de blancopetten. In hun ogen een minderwaardig soort militairen.’

‘Net zoals generaal Spoor.’

Hij lachte nu voluit. ‘Tja, dat zou hij eens moeten horen. Ik zal je een geheim vertellen, Bax: elke militair in het Nederlandse leger die geen groene baret draagt, of ie nou sergeant, luitenant of generaal is, is een absolute nitwit voor de leden van het depot speciale troepen. Dat geldt dus ook voor generaal Spoor. Vertel het hem nooit want hij zou er een minderwaardigheidsgevoel aan kunnen overhouden.’

De frustratie spatte eraf, maar ik paste wel op om er iets van te zeggen. Voormolen was een patente chef die meedacht en me alle ruimte gaf. ‘Hebben wij zelf wel eens een mannetje in het DST gehad?’ vroeg ik. ‘Iemand die rechtstreeks aan u rapporteert?’

‘Jouw voorganger, sergeant Van Driel. Prima vent. Topatleet. Liep de vijftienhonderd meter in vier minuten. Hij durfde het aan en dus heb ik hem met een oekaze van ons hoofdkwartier bij Vermeulen gedropt met de opdracht rechtstreeks aan mij te rapporteren, precies zoals jij zegt. Binnen twee maanden was hij terug, compleet kapot.’

‘Die training is loodzwaar, heb ik gehoord, maar die hebben ze toch allemaal ondergaan? Waarom zou een goed getrainde atleet als sergeant Van Driel het niet kunnen?’

‘Omdat het geen training was maar pesterij. Ze lusten ons niet en zolang de hogere legerleiding dat goed vindt kunnen die lui hun gang gaan. En ik geef toe: het resultaat is er naar. Maar zoals jij al schrijft: wat gaat er gebeuren als ze weg zijn? Breekt dan de hel los?’

‘Dikke kans, luit.’

‘Dat heb ik de legerleiding in Makassar ook al verteld, maar ze blijven Oost-Indisch doof. Daarom ben ik verdomd blij met jouw rapport. Hier kan niemand omheen.’

‘Wat vindt kapitein Smit ervan?’

‘Hij is de enige in de top die het volkomen met me eens is: dit moet stoppen. En ook hij zal blij zijn met jouw rapport. Maar hij zit op Java als chef operationele inlichtingen van de MID en heeft evenmin de macht om die groene baretten terug te trekken. Dat moet Spoor zelf doen en die heeft wel iets anders aan zijn hoofd dan een paar uit de hand gelopen commandoraids in Zuid-Celebes. Het is hier nu toch rustig, zeggen ze in Batavia. Oké, het is niet allemaal vlekkeloos verlopen, maar het is oorlog, al wil niemand het zo noemen, en dan gaan de dingen soms anders dan het volgens de Conventie van Genève mag gaan. Tant pis.’

We zwegen een poosje. Hij had een rolletje van het rapport gemaakt en tikte het met de ene hand ritmisch in de palm van de andere. ‘Kijk, dit wisten we natuurlijk allang,’ zei hij ten slotte. ‘Jij hebt het allemaal keurig opgeschreven, maar er staat niets nieuws in. De kracht van jouw verhaal is dat we het nu ook opgetekend hebben uit de monden van de nabestaanden. Wat dat bij de legerleiding waard is zal nog moeten blijken. Het blijven tenslotte getuigenissen van inlanders, nietwaar? Weliswaar van weduwen, ouders en kinderen van de mannen die door onze mensen vermoord zijn. Het zijn ook eensluidende verhalen van mensen die ze onafhankelijk van elkaar vertelden, wat voor mij een vrijwel zekere garantie is dat die verhalen authentiek zijn. Maar nogmaals: de legerleiding wil rust en ook als die rust slechts schijn is en onmiddellijk om kan slaan in het tegendeel als de krijgshaftige rustbewakers elders nodig zijn: tja, dat zien we wel hoe we die rust weer herstellen.’

‘U bent het dus eens met mijn voorspelling dat het gedaan is met de vrede in dit gebied zodra het depot speciale troepen ergens anders wordt ingezet?’

‘Ja.’

‘Somber vooruitzicht.’

‘Dat is het, Bax en godzijdank zitten wij te laag in de pikorde om de verantwoordelijkheid voor een dergelijke beslissing te dragen. Wij leveren informatie en wat de boven ons gestelden daarmee doen is hun zaak.’

‘Kapitein Smit zei woordelijk hetzelfde toen hij me hierheen stuurde.’

‘Kijk eens aan: tenminste één vent in de hogere regionen die de portée van het veldwerk begrijpt.’

‘Misschien ben ik hier toch niet zo geschikt voor, luit.’

Hij keek me met een besmuikt lachje aan. ‘Waarom niet?’

‘Nou, ik heb er toch geen vrede mee dat het rapport straks naar Java gaat en daar hoogstwaarschijnlijk in een bureaula verdwijnt.’

‘Wat wil je dan, kerel?’

‘Ik weet het niet,’ zei ik ongelukkig. ‘Ik zou willen dat er iets mee gedaan werd.’

‘Dat willen we allebei, maar nogmaals, als het niet gebeurt moeten we ons daar languit bij neerleggen en gewoon aan het werk gaan. Klussen genoeg en het is heus niet allemaal nutteloos en onbevredigend, hoor. Laat je niet van de wijs brengen. En ongeschikt, jij? Laat me niet lachen. Jij bent geknipt voor dit werk.’

‘Dus u vindt dat ik hier wel op mijn plaats ben?’

‘Zeer.’

Ik haalde diep adem. ‘Wat zou u ervan denken als ik eens een kijkje bij dat DST ging nemen? Intern bedoel ik, als inlichtingenman van u toegevoegd aan hun inlichtingendienst.’

Hij keek me recht aan. ‘Van Driel kwam na twee maanden jankend terug en hij is nog steeds niet de oude. Ik wil liever niet dat jij de volgende bent. Reken erop dat ze alles zullen doen om je kapot te maken. Geen pottenkijkers met een blancopet is het motto van die heren.’

‘En als ik het nou eens een maandje probeer?’

‘Jongen, het wordt de zwaarste maand van je leven. Ik hoor van Smit en je oude commandant Dobbe dat jij je mannetje staat in de strijd, maar dit wordt een gevecht met je eigen troepen.’ Hij keek me ongewoon ernstig aan. ‘Goed, probeer het een maand. We zien wel of het lukt en wat het oplevert. Zo niet, dan ben je bij voorbaat verontschuldigd.’ Hij stak zijn hand uit. ‘Succes.’

18

Zo Bax, dus jij dacht je even bij het korps commandotroepen, de door vriend en vijand erkende elite van de krijgsmacht, in te werken. Vergeet het maar! Zweten zal je tot de laatste druppel vocht in je lijf is uitgedroogd. Beulen tot je gemartelde spieren alleen nog op het instinct tot lijfsbehoud doen wat er van buitenaf ingehamerd wordt. Aan het eind van zo’n dag waarin ik de uiterste grens van mijn kunnen bereikte liet ik me op mijn brits vallen, te moe om me uit te kleden tot de andere onderofficieren me wakker maakten en me dwongen mijn schoenen en de rest van mijn plunje uit te doen. Voormolen had gelijk, dacht ik op die momenten van vertwijfeling, dit is onmenselijk. Maar ik hield vol, met de moed der wanhoop en geleidelijk kreeg ik de conditie om de moordende marsen en de nog verschrikkelijker speedmarsen te doorstaan: tien kilometer per uur met volle bepakking door ongebaand terrein. Als martelmethode zou één zo’n wandeling in de bloedhitte volstaan om krijgsgevangenen alles te laten vertellen wat je wilt horen als ze het maar zittend mochten doen. Natuurlijk waren die marsen ook zwaar voor de commando’s. Het waren geen supermensen, hoewel sommigen van hen zich wel zo voelden, maar ze hadden een fantastische conditie en met een speedmars zaaiden ze verwarring bij de vijand die nauwelijks kon geloven dat zwaarbewapende soldaten tien kilometer in een uur lopend konden overbruggen en daarna ook nog konden vechten: efficiënt, spijkerhard en meedogenloos.

Na de wapenstilstand ging de oorlog gewoon door. Nu was hij ontaard in een guerrillastrijd waarin de nationalisten beter waren dan onze infanterie. De commando’s waren meesters in de contraterreur en heroverden met snelle, keiharde acties het terrein dat de reguliere troepen prijs hadden gegeven. Het gaf hun het odium van onoverwinnelijkheid, terwijl het korps in die dagen uit net iets meer dan honderdtwintig man bestond. Ik was de enige zonder groene baret en dat heb ik geweten, want hoewel ik naast de organisatie stond als waarnemer van de MID ging ik met alle acties mee zonder er met wapens aan deel te nemen. ‘Deze blancopet kijkt hoe het hier toegaat,’ had kapitein Westerling gezegd toen hij me voor het front van de troep introduceerde. ‘Laat hem het snot voor zijn ogen zien!’

Jullie krijgen mij niet klein, dacht ik in mijn overmoed, maar na een paar dagen vervloekte ik mijn voorstel om met dit stel supersoldaten mee te doen. De eerste drie weken waren een hel. Daarna kon ik meekomen zonder uit te vallen, de grootste schande die je in dit machowereldje kon overkomen. En weer drie weken later deed ik voor niemand meer onder.

‘Je hebt het zes weken volgehouden,’ zei sergeant-majoor Moerman, een geblokte Werkendammer die me had ingewijd in de contraguerrilla. Hoewel ik tijdens die zes weken opleiding niet meevocht tijdens de acties had hij me leren schieten met hun standaardwapens: een halfautomatische junglekarabijn en een volautomatisch machinepistool, beide van Amerikaanse makelij. Hij was een meester op beide vuurwapens, zoals Dobbe dat was met de zware mitrailleur. Als hij me voordeed hoe je de tommygun gebruikt in gevechten op korte afstand leek het of dit ongelofelijk efficiënte, maar lastige wapen een verlengstuk was van hemzelf. De klewang, vanouds bij de standaarduitrusting van het KNIL, was het derde wapen waarop hij me trainde. Dat ging me beter af, omdat ik in de schoolvakanties suikerriet had gekapt op de onderneming van mijn vader. Pa vond handwerk een uitstekende leerschool voor zijn zoons. Als wij een paar weken per jaar aan den lijve ondervonden hoe de koelies hun loon verdienen, zouden we zowel de waarde van het geld als die van de handarbeider beter leren kennen. Ook in de suikerrietvelden had ik een mentor: Said, een oudere Javaan, bezig aan zijn laatste contractperiode, die met het kapmes kon toveren en me de beginselen van die kunst had bijgebracht. Een klewang is een ander wapen dan een rietkapmes, maar de techniek heeft veel overeenkomsten en Moerman moest toegeven dat ik hem daarmee naar de kroon kon steken. Zoals het soms gaat bij twee mannen met een totaal verschillende achtergrond – de één uit een milieu van baggeraars, de ander uit een gezin van koloniale welstand – konden we het prima met elkaar vinden. Hij waardeerde mijn verstand en doorzettingsvermogen en ik bewonderde zijn martiale kwaliteiten en autoriteit waarvoor iedereen in het kamp respect had, ook kapitein Westerling. Onderluitenant Vermeulen, de baas van de inlichtingendienst, was zelfs beducht voor hem. Westerling en Vermeulen hadden de pest aan elkaar en deden weinig om die wederzijdse aversie te verbergen. Vermeulen lag niet goed bij zijn mensen. Westerling daarentegen had een enorm prestige en wie hem als commandant bezig zag kon dat begrijpen. Het was een onverschrokken kerel die een onvoorwaardelijke loyaliteit aan zijn mannen betoonde en omgekeerd gingen zij voor hem door het vuur.

Bij onderluitenant Vermeulen lag het anders. Westerling kon geintjes maken en met zijn mannen een drinkgelag aanrichten waarbij iedereen begon zijn baret, gevuld met bier en jenever, leeg te drinken. Vermeulen zou nooit zoiets doen. Hij was stijf en formeel en bij hem kon er geen lachje af. Hij was in 1940 als KNIL-militair in Nederland op verlof toen de oorlog uitbrak, waardoor hij niet terug kon naar zijn legeronderdeel in Indië dat een jaar later, met de rest van het KNIL, door de Jappen in de pan werd gehakt. Vermeulen ging in Nederland in het verzet en pleegde daar heldendaden waarvoor hij na de oorlog de op een na hoogste militaire onderscheiding voor dapperheid te velde kreeg. Het leek dus of Westerling en hij voor elkaar bestemd waren, twee ijzervreters die met een troep uitmuntend getrainde getrouwen de opstand van een overmacht de kop in moesten drukken. Hoe ze dat in de eerste helft van 1947 deden had ik in mijn rapport aan kapitein Smit vermeld. Westerling had de standrechtelijke executies merendeels zelf uitgevoerd, man voor man. Vermeulen had iets geleerd van de Duitse bezetter en pakte het groter aan. In een van de eerste kampongs die hij als commandant van een zelfstandige eenheid moest zuiveren liet hij vijfentwintig dorpelingen op een rij zetten en met een mitrailleur neerschieten. De lijken bleven liggen als waarschuwing voor andere inlanders om de lokroep van de vrijheid te weerstaan. Zijn ‘meesterstuk’ was de zuivering van een kampong waarin hij meer dan driehonderd mannen, vrouwen en kinderen lukraak liet neerschieten en alweer bleven de lijken liggen als waarschuwing voor de overlevenden: Killroy was here. Ik had die kampongs in mijn vooronderzoek bezocht en gehoord hoe het er was toegegaan, zonder de namen van de daders en hun commandant te horen, maar nu wist ik wie verantwoordelijk was voor die twee massamoorden. Hoe haalt iemand het in zijn kop, dacht ik en tegelijk dacht ik terug aan de executie van de vader en de oom van Sarina waar op kleine schaal precies hetzelfde was gebeurd: een moord die me geschokt had en nu ver achter me lag, alsof het jaren in plaats van slechts een negen maanden geleden was gebeurd. Toch had ik nog geen maand later, tijdens de wederopbouw van Tjitjabari de onbezorgdheid van mijn Indische jeugd opnieuw beleefd. Nu, in het kamp van de commando’s leken die onbezorgde weken in Sarina’s dorp ver achter me te liggen. Via een postwissel kreeg ze elke maand een deel van mijn wedde waarvan ze naar de missieschool kon gaan die een halve dagreis verder naar het noorden lag. Door de week bleef ze op de missiepost en in het weekeinde keerde ze terug naar het huis van haar overgrootouders. Elke twee weken had ze in vloeiend handschrift haar wederwaardigheden op de missie en in het dorp verteld. Ik koesterde die brieven en in de eerste loodzware weken bij de commando’s hadden ze me overeind gehouden: voor haar mag je niet afgaan.

Zodra ik aan het moordende tempo gewend was en energie genoeg over had om naast de slopende dienst in de schaarse vrije tijd andere dingen te doen begon ik me te verdiepen in de lokale bevolking. We zaten midden in het woongebied van de Toradja’s, een volk van ongeveer honderdduizend mensen met een eigen cultuur en een eigen taal die sterk afweek van het Maleis. Dat maakte de communicatie met de bevolking uitermate lastig, zodat Westerling een stel inlandse tolken had geselecteerd die als intermediair tussen ons en hun stamgenoten moesten dienen. Ibrahim Nehe, de tolk van de MID die mij had geholpen bij het onderzoek, was een Boeginees en een talenwonder die ook de taal van de Toradja’s sprak. Hij had me tijdens onze tochten veel over de lokale talen geleerd. Nu ik weer in staat was om de uitputting te weerstaan gebruikte ik een nieuwe, al wat oudere tolk, die zich Pika noemde, wat misschien niet zijn ware naam was, om me te leren over de taal en de cultuur van zijn volk.

‘Wat moet je toch met die inlander?’ vroeg sergeant Scholten korzelig toen hij Pika en mij tijdens zo’n taalles onderbrak.

‘De taal leren,’ zei ik kalm. Scholten maakte een geluid van opperste walging. We mochten elkaar niet: een spontane wederzijdse antipathie die van zijn kant nog werd versterkt door het feit dat ik goed overweg kon met sergeant-majoor Moerman, een man die hij verafgoodde. Het enige wat we gemeen hadden was dat we allebei niet tegen drank konden. Ik had me daartegen gewapend door me voor te doen als lid van de Blauwe Knoop zodat ik me principieel kon onttrekken aan de drinkgelagen. Scholten vond dat belachelijk. Als hij drie borrels op had en daarmee de grens der betamelijkheid had bereikt begon hij te zeveren over mietjes als blanco Bax die nodig aan de zuigfles moeten. Hij was apentrots op zijn groene baret en het feit dat ik er geen had en dat het me ook niets kon schelen was in zijn ogen onbegrijpelijk. En nu ik mijn mannetje stond en in niets meer voor de commando’s onderdeed liet hij geen gelegenheid onbenut om mijn zwarte huzarenbaret belachelijk te maken.

‘Waarvoor moet jij die apentaal leren?’ smaalde hij. ‘Straks zijn we hier weg en doe je er niets meer mee. Je kunt je vrije tijd beter besteden.’ Scholten grijnsde. ‘Bijvoorbeeld door achter de wijven aan te gaan. Niks voor mietjes als jij, natuurlijk. Maar als je een kerel bent dan ga je op jacht. Verdomd lekkere wijven hebben die inlanders hier.’

‘Inderdaad, en als je daar iets mee wilt moet je de taal spreken.’

Hij maakte een wegwerpgebaar. ‘Welnee kereltje. Je zet ze een bajonet op hun strot en dan weten ze niet hoe snel ze zich uit moeten kleden en op hun rug gaan liggen.’

‘Het klinkt of je ervaring hebt.’

‘Dat heb ik.’ Hij keek me met onverhulde minachting aan. ‘Jullie blanco’s weten niet hoe je die inlandsen aan moet pakken. En het is zó simpel. In de kampong zet je de vrouwen en de mannen apart. De kerels schiet je dood, de vrouwen leg je op hun rug. Als ze hun best doen laat je hun huizen staan en als ze lastig worden steek je ze dood en gaat de zaak alsnog in de hens.’

‘Heb jij nooit gewetenswroeging?’

‘Wat is dat?’

‘Dat is een eigenaardig gevoel dat je soms bekruipt als je iemand iets hebt aangedaan waarvan je hoopt dat het nooit met jou zelf of met je naasten gebeurt. Het gevoel dat je een gore rotschoft bent en dingen doet die je moeder je absoluut niet geleerd heeft.’

Hij werd bleek. ‘Hou mijn moeder erbuiten, blanco.’

Ik haalde mijn schouders op. ‘Zoals je wilt.’

‘Verdomde blancopet,’ gromde hij. ‘Waarom doe jij verdomme nooit met acties mee?’

‘Omdat ik waarnemer ben.’

‘Waarnemer!’ Hij spuugde het woord uit. ‘Pottenkijker! Een laffe rothond die aan de zijkant toekijkt hoe wij de kastanjes uit het vuur halen.’

‘Zo is het niet helemaal,’ zei ik, zo kalm mogelijk.

‘Nee? Je ligt eruit, Bax. Je bent er nooit in gekomen en je ligt er vierkant uit.’

‘Goed, sergeant Scholten. Vind je het goed dat ik nu weer verder ga met de taalles?’

‘Stik erin.’ Hij draaide zich om, liet een knallende scheet en liep weg. Pika keek me geschokt aan. ‘Waarom was die man zo kwaad?’ vroeg hij timide.

‘Omdat hij het niet me eens is,’ zei ik.

Pika keek me aan, maar zei niets. ‘Kom, we gaan door,’ zei ik. ‘Waar zijn we gebleven?’

Hij ging schoorvoetend verder met zijn verhaal over de goden van de Toradja’s. Hoewel de meeste Toradja’s gedoopt zijn en zich in naam christen noemen, was het animisme nog steeds de leidende godsdienst. Hun goden, waarvan Puang Matua – de Schepper – de oppergod was die alle andere goden en de mensheid bestierde, bepaalden in alle opzichten het dagelijks leven. Die goden-verering kwam terug in hun uitgebreide dodencultus en het verhaal van Pika over de manier waarop zijn stamgenoten hun doden naar het hiernamaals stuurden prikkelde mijn nieuwsgierigheid. ‘Zou ik zo’n begrafenis eens mogen zien?’ vroeg ik.

Hij weifelde. ‘Dat zou ik moeten vragen, toean. U mag niet boos op me worden als de stamoudsten uw verzoek weigeren.’

Ik glimlachte. ‘Natuurlijk word ik niet boos op jou, Pika. Je bent een uitstekende leermeester voor me en ik zou niet willen dat je door mij in de moeilijkheden raakt. Vraag het maar en als het niet lukt: even goede vrienden.’ Het luchtte hem zichtbaar op. Ik had ijverig aantekeningen gemaakt van zijn lessen en toen ik die ’s avonds uit zat te werken kwam Moerman naast me zitten. ‘Wat zit je toch te schrijven, man? Moet jij al onze zonden vastleggen?’

‘Nee majoor, ik schrijf op wat Pika, de gids me vandaag geleerd heeft. Zo’n dag zonder actie is prima geschikt om nieuwe kennis op te doen.’

‘Scholten zei al zoiets: blanco papt met de inlanders aan.’

Ik haalde mijn schouders op. ‘Kennis is macht, majoor. Dat zal ik collega Scholten nog eens proberen uit te leggen. Ik heb op Java gemerkt dat kennis van taal en cultuur me een goede ingang geeft bij de bevolking.’

‘En bij de vijand.’

‘Ik heb gemerkt dat de vijand minder vijand wordt als je zijn taal spreekt.’

Hij keek me van opzij aan. ‘Het kan gemakkelijk verkeerd worden opgevat.’

‘Ook door u?’

‘Nee,’ zei hij, na een korte aarzeling. ‘Ik denk dat jij te goeder trouw bent. Maar je weet dat sommigen hier jouw positie als waarnemer zien als spionage in eigen kring.’

‘Wat kan ik daaraan doen?’

‘Meedoen. Iedereen ziet dat jij nu aardig mee kan komen. Zelfs Scholten geeft dat toe. Maar je critici zullen een andere kijk op je krijgen als ze je ook eens in actie zien.’

‘Dat kan,’ zei ik kalm. ‘Mits u me dat moment van actie zelf laat bepalen.’

Weer die onderzoekende blik. ‘Geen kampongraids, begrijp ik.’

‘Nee,’ zei ik. ‘Liever niet. Maar in een gevecht van man tegen man zal ik naast u staan.’

Die kans kwam een week later toen drie mannen, waaronder sergeant Scholten, vermist werden. Ze waren, zoals bij de commando’s gebruikelijk was, in een klein groepje op verkenning gegaan, met een gids die alleen terug was gekomen, volkomen over zijn toeren. Hij vertelde dat het drietal hem bij een kampong van de Toradja’s terug had gestuurd toen ze bij toeval op een groep badende meisjes waren gestuit. De gids had zich verscholen en van afstand toegekeken hoe Scholten en zijn beide kompanen de meisjes hadden gedwongen zich uit te kleden en zich aan hen hadden vergrepen. Daarbij hadden ze elke voorzichtigheid uit het oog verloren zodat ze een gemakkelijke prooi waren toen de mannen van de kampong op het gerucht afkwamen. Het drietal werd overmeesterd en meegenomen en wat er daarna met hen gebeurd was kon de gids niet vertellen, doodsbang als hij was dat hij hun lot zou moeten delen. Kapitein Westerling was door het oppercommando in Batavia ontboden en onderluitenant Vermeulen nam het bevel van het korps voor hem waar. Zijn eerste impuls was om met het hele korps op de kampong af te gaan en die tot de laatste man uit te moorden, maar Moerman, kennelijk op andere gedachten gebracht door mijn volkenstudie, zei dat we beter in een klein groepje konden uitzoeken wat er met de drie mannen was gebeurd. Misschien waren ze nog in leven en als we er met grof geweld op af zouden gaan zouden de drie als eerste gedood worden. Vermeulen stemde toe, wat me van hem meeviel en zei dat Moerman dan zelf maar een reddingspoging moest regelen.

Moerman haalde de troep bij elkaar en vertelde wat het doel van zijn missie was.

‘Wie gaat er mee?’ vroeg hij aan het eind van zijn praatje.

Doodse stilte.

Moerman grijnsde. ‘Niet allemaal tegelijk, mannen.’

‘Ik,’ zei ik.

‘Bax dus. Heel goed. Wie meer?’

Maar niemand meldde zich. Moerman spoog op de grond en zei luid: ‘Goed, we gaan samen. Bax, regel een goede gids met een stel pakpaarden en zorg voor mondvoorraad voor vier dagen en een voorraad extra munitie.’ Hij keek onderluitenant Vermeulen aan en zei: ‘Als we na vier dagen niet terug zijn, mag u wat mij betreft de troep op die kampong zetten.’ Hij draaide zich naar mij om en vervolgde: ‘Dat wil zeggen, als sergeant Bax het ermee eens is. Hij zet tenslotte ook zijn hachje op het spel. En dat voor die drie schuinsmarcheerders.’

‘Ik vind het best, majoor,’ zei ik kalmer dan ik me voelde. ‘Ik ga nu alles voorbereiden.’

19

We zaten naakt naast elkaar op de grond, allebei vastgebonden aan een paal. Moerman had een gapende wond aan zijn rechterdij waardoor hij af en toe leek weg te zakken, overmand door de pijn, maar ik was meer bij zinnen dan ooit en vastbesloten het uiterste te doen om mijn huid te redden. Die kans was inmiddels miniem. Tussen mijn benen hurkte een jonge vrouw in een rode jurk met een mes in haar rechterhand en mijn lul in haar linker. Bij Moerman gebeurde hetzelfde. Een vent met een houten masker, dezelfde die de aanval had geleid, stond wijdbeens achter de twee vrouwen en gaf een bevel dat gesmoord uit het masker kwam. De vrouw die voor me hurkte hief haar rechterarm op en keek me doordringend aan. Op het moment dat ze haar spieren spande om mijn pik af te snijden klonk uit mijn buik de donderende stem van de oppergod: ‘Aluk!’

De vrouw sprong op, als door een gifslang gebeten. Ze liet haar mes vallen en keek met doodsangst naar mijn buik waaruit de stem van Puang Matua beval ons los te maken en terug te laten gaan naar de plek waar we onze doden hadden begraven. De Toradja’s bleven roerloos staan. De vent met het masker sloop naderbij en bukte zich om de stem van de god van dichterbij te horen. ‘Weg jij!’ snauwde Puang Matua. Het masker bleef staan en deed een paar passen achteruit. Op dat moment schoof een zwarte wolk voor de zon. Terwijl de andere Toradja’s besluiteloos bleven staan trok de hemel dicht en even later barstte een stortbui los. In een paar minuten zaten Moerman en ik in een borrelende modderplas. De Toradja’s vluchtten hun huizen in en kwamen er pas uit toen de bui ophield, even plotseling als hij was begonnen.

‘Maak de belanda’s los!’ beval de alles doordringende stem van Puang Matua.

Dit lukt nooit, dacht ik wanhopig, ze trappen er niet in, kijk maar, daar komen die meiden weer met hun messen, maar het wonder gebeurde: ze hurkten achter ons en sneden onze boeien los. We stonden moeizaam op. Moerman leunde zwaar op mijn schouder.

‘Geef ze hun kleren terug!’ beval de god.

En weer gebeurde wat onmogelijk leek: ze brachten onze kleren en schoenen. We kleedden ons aan. Ik hielp Moerman zijn broek over het gewonde been aan te trekken en na een paar minuten stonden we gekleed voor onze ontvoerders. Ik maakte een bruusk gebaar: uit de weg. De Toradja’s stapten opzij en op drie benen strompelden we de kampong uit. Hoe krijg ik hem in jezusnaam thuis, dacht ik en alweer gebeurde een wonder.

‘Toean!’

Pika stond in de bosrand met de twee paarden. We hompelden zo snel als we konden naar hem toe. Ik kon hem wel omhelzen. ‘Pika, kerel, hoe heb je ons gevonden?’ stamelde ik.

‘Niets vragen, toean, we moeten hier onmiddellijk weg. Snel nu! Snel!’

Samen hesen we Moerman op een paard. Hij was lijk wit, maar verbeet de pijn en toen ik vroeg of hij in het zadel kon blijven gromde hij dat het prima ging. Ik klom op het andere paard, Pika sprong soepel achterop en wees naar het zuidwesten: ‘Daarheen, toean.’

Hij wist feilloos de weg in het oerwoud. De twee Batakkers waren al even betrouwbaar en droegen ons in hoog tempo door het bos. Moerman zat, zoals later bleek, voor het eerst op een paard. Hij verging van de pijn en klemde zich met beide handen aan de manen vast. Pika hield de teugels van Moermans paard stevig vast. De twee paarden liepen vlak achter elkaar, in stap waar het terrein slecht begaanbaar was en dravend waar het kon en aan het eind van de dag, kort voor de schemering doemde het kamp van de commando’s op.

‘Hoe heb je dat geflikt?’ vroeg kapitein Westerling.

‘Zo.’ Ik ging wijdbeens op de grond zitten, haalde diep adem en liet de stem van de oppergod uit mijn buik schallen. Westerling keek stomverbaasd toe. Toen begon hij te grinniken. ‘Een buikspreker! Een godverdomde buikspreker!’ Ik liet de stem van Puang Matua zijn opdracht aan de Toradja’s herhalen en vertaalde die met mijn eigen stem in het Nederlands. Westerling kon er niet over uit. ‘Hoe verzin je het, kerel? En dat terwijl die griet op het punt stond je pielemuis te amputeren.’ Hij begon weer te lachen en toen ik er nog een schepje bovenop deed sloeg hij zich schaterend op zijn dijen. De andere commando’s kwamen aanlopen om te horen wat zo hilarisch was dat hun baas er bijna in bleef. Ik gaf nog een demonstratie en werd het middelpunt van algehele hilariteit. Westerling wiste de tranen uit zijn ogen. ‘Bax,’ zei hij, nog na grinnikend. ‘Jij wordt ons geheime wapen.’

‘Pika heeft ons gered,’ zei ik toen Moerman en ik een uur later het verhaal van onze wonderbaarlijke ontsnapping nog eens met alle details aan onze bazen hadden verteld.

‘ Jij hebt ons gered,’ zei Moerman. ‘En de gids heeft ons keurig thuisgebracht.’ Hij zat met een borrel in zijn hand en een stevig ingezwachteld dijbeen naast me. Westerling en Vermeulen zaten tegenover ons, allebei met een waterglas jenever in de hand.

‘Doe jij nog steeds niet mee, Bax?’ vroeg Westerling.

Ik aarzelde. ‘Vooruit, eentje dan. Op de goede afloop.’

‘Geef me je pet.’

Ik gaf hem mijn huzarenbaret die hij achteloos in de struiken wierp. Hij nam zijn eigen baret af, vulde hem met bier en jenever en gaf hem aan mij. ‘In een keer! Proost! Ad fundum!’

Ik hield het ding met twee handen vast, maar het is lastig drinken uit een slap stuk textiel. De drank gutste over de rand. Er kwam meer van het mengsel naast me dan in me, maar Westerling en Moerman keken goedkeurend toe hoe ik de baret leegde. Vermeulen keek even stoïcijns als altijd, maar hij had dan ook vier volle glazen op en ik merkte dat je na een halve baret waarvan je de helft verspilt al aardig de hoogte kunt krijgen.

‘Leeg?’ vroeg Westerling

Ik knikte.

‘Grote jongen.’ Hij nam zijn baret terug en sloeg de druppels eruit. ‘Ga eens staan.’

Ik stond op, een tikje wankel. ‘Je gaat me godverdomme niet vertellen dat je nu al lazarus bent,’ gromde Westerling. ‘Elke commando drinkt vier van die petten leeg en loopt daarna tien kilometer in een uur.’ Ik had geen tien meter meer kunnen lopen, maar dat was ook niet nodig. Hij zette zijn baret op mijn hoofd, trok hem met een stevige ruk over mijn rechteroor en keek goedkeurend naar het resultaat. ‘Staat je goed. Ik neem wel een nieuwe. Dat zwarte vod wil ik niet meer zien.’ Hij gaf me een hand. ‘Commando Bax, welkom bij het korps.’

‘Eindelijk,’ zei Moerman terwijl hij me stevig de hand schudde. ‘Dit had al veel eerder moeten gebeuren. En verdomd jammer dat Scholten dit niet mee mag maken.’

‘Hebben jullie ze zo begraven dat er geen dieren meer bij kunnen?’ vroeg Westerling.

‘Takken,’ zei Moerman. ‘We hebben er een berg takken op gelegd, maar we konden het niet afmaken, want toen werden we aangevallen. Enfin, de rest weet u.’

‘Wat vinden jullie: moeten we ze terughalen?’ vroeg Westerling.

‘Ja, natuurlijk!’ zei Vermeulen. ‘Dan roeien we meteen die kampong uit.’

Westerling keek hem aan met een blik die dwars door de alcoholnevel liet zien hoe hij over zijn ondercommandant dacht. ‘Moerman en Bax zijn de eerlijke vinders.’

We keken elkaar aan. ‘Ik kan niets met die poot,’ zei Moerman. ‘Jij mag het zeggen.’

‘We moeten ze terughalen,’ zei ik. ‘Uitroeien hoeft niet. Wij hebben er al dertig gedood.’

‘Dan zijn er nog tweehonderd over,’ zei Vermeulen, maar Westerling legde hem met een handgebaar het zwijgen op en vroeg: ‘Hoe krijgen we ze hier?’

‘Net zoals wij zijn teruggekomen,’ zei ik. ‘Te paard.’

‘An me nooit niet,’ zei Moerman. ‘Ik heb mijn pik behouden, maar ik heb geen ballen meer over. Hoe komt het dat jij zo goed kunt paardrijden?’

‘Dat kunnen alle Indische jongens die op een onderneming zijn opgegroeid,’ zei ik.

Hij keek me hoofdschuddend aan. ‘Kerel, het is een godswonder dat jij je meldde voor deze actie. Goed, paarden. Hoe komen wij aan kerels die erop kunnen rijden?’

‘Is er hier niemand die dat kan?’ vroeg ik. ‘Ik dacht dat commando’s alles konden?’

‘We kunnen met alle wapens schieten, de meeste kunnen ook in alle voertuigen rijden, maar paarden, Jezus man, dat is een achterhaalde wijze van vervoer.’

‘Niet in het terrein, zoals u gezien hebt,’ zei ik. ‘We hebben er op de heenweg dik twee dagen over gedaan en we waren binnen een halve dag terug.’

‘Maar nu moeten we – herstel jullie, want ik kan niet mee met die kapotte poot – ook die drie jongens mee nemen. En je moet je die inlanders van het lijf houden, want reken erop dat ze loeren op een herkansing. Ze zijn er één keer ingetrapt, maar dat lukt geen tweede keer.’

‘Dat weet ik wel zeker,’ beaamde ik. ‘Dus moeten we met voldoende mensen zijn om een aanval af te slaan.’

‘Hoeveel man heb je nodig?’ vroeg Westerling.

‘Twintig.’

‘En hoeveel paarden?’

‘Vier.’

‘Zou het nou verdomme echt niet met brencarriers kunnen?’ vroeg hij. ‘We hebben hier chauffeurs die met zo’n ding in een boom kunnen klimmen.’

‘Maar niet eroverheen,’ zei ik. ‘Het is oerbos, kapitein. Op sommige plekken verrassend goed begaanbaar, alsof je in een Nederlands bos loopt met aangeharkte paadjes en even verderop is het een ondoordringbare chaos. Weet u wat het allerbeste vervoermiddel is?’

‘Een vliegend tapijt.’

‘Olifanten.’

Hij begon weer te grinniken. ‘Bax, je hebt een streepje voor nu je jezelf en de beste sergeant-majoor die ik ooit heb gehad weer heelhuids terug hebt gebracht, maar je moet geen onmogelijke dingen verlangen. Paarden, ja, olifanten nee.’

‘Oké,’ zei ik. ‘U bent de baas en wie baas is bakt koek, maar ik blijf erbij dat olifanten het beste vervoermiddel zouden zijn voor die drie dode jongens. En voor ons natuurlijk.’

Met die olifanten had ik mooi voor lul gestaan, want toen we bij het graf kwamen bleek dat de zwijnen de takken hadden weggeduwd en de lijken hadden opgegraven en opgevreten. Er lagen alleen afgekloven botten en schedels en de drie groene baretten en zelfs daar had een van de lijkrovers zijn tanden ingezet. Wat een ontluistering, dacht ik toen ik de resten bekeek.

‘Wat nu, sergeant?’ vroeg korporaal Wevers die als ondercommandant naast me stond.

‘We nemen ze mee,’ zei ik. ‘En bij volgende patrouilles nemen we een bulldozer mee.’

We wikkelden de resten in een deken, stopten die in een plunjezak en bonden hem op een van de pakzadels. Hoewel het vlees schoon op was, stonken de botten de zak uit. Het paard werd er nerveus van. Wevers bond er een stevig grondzeil overheen en dat hield de geur binnen de perken. ‘Moeten we niet een merkteken achterlaten?’ vroeg hij.

‘Wat denk je van drie kruisen?’ vroeg ik.

‘Ik heb een ander idee.’ Terwijl we toekeken kerfde hij de namen van de drie doden in de staken waarop hun hoofden hadden gezeten. We gingen er in een kring omheen staan, armen om elkaar schouders en brulden de strijdkreet van de commando’s: ‘ Nunc aut nunquam!’ (nu of nooit). Het klonk uit die twintig rauwe stemmen als ‘bloemkool, bloemkool!’ maar het was toch een indrukwekkend moment. Zelfs Pika, die ons gedoe met nauw verhulde scepsis bekeek was onder de indruk. Net als hij was ik er zeker van dat de Toradja’s alles vanuit de bosjes hadden gezien, maar twintig zwaar bewapende commando’s durfden ze toch niet aan te vallen. Ze hadden hun eigen doden meegenomen en ongetwijfeld volgens hun dodenritus begraven. Volgens hun geloof zouden verliezers en overwinnaars in het hiernamaals de strijd voortzetten tot één van beiden was vernietigd. Zou de interventie van Puang Matua hun een andere kijk op oorlog geven? Ik vroeg het aan Pika die zijn schouders ophaalde en zei dat hij hoopte dat hij in een ander deel van het universum zijn wedergeboorte beleefde. ‘Misschien kom ik terug als rots, toean. Dan kan me in mijn volgend leven niets meer gebeuren.’

‘Of als radja,’ zei ik. ‘Dan laat je iedereen voor je werken.’

Hij keek me met zijn gebruikelijke scepsis aan, maar zei niets. Pas toen we terugkwamen in het kamp en de resten van de drie doden hadden schoongemaakt en in teakhouten kisten hadden gelegd zei hij opeens: ‘Ik hoop dat wij elkaar dan weer tegenkomen, toean.’

‘Ik ook, Pika,’ zei ik warm. ‘Je hebt mij en iedereen hier een grote dienst bewezen.’

De begrafenis was sober en indrukwekkend. De aalmoezenier, die ook een groene baret droeg, hield een preek waarin hij Judas, de verrader van Jezus verdedigde. Hij wilde aannemelijk maken dat Judas niet anders kon, niet alleen om zijn eigen huid te redden, maar omdat zijn geweten hem opdroeg om Jezus, die alleen vrede predikte en de vurig gewenste revolutie negeerde, terug te laten keren naar zijn Vader, zodat een nieuwe Messias de rol als revolteleider kon waarmaken. Gelul, dacht ik. Als God dat had gewild had Hij wel gezorgd voor een hartaanval in plaats van die gruwelijke kruisdood. Ik vroeg me af wat erger was: sterven aan het kruis of onthoofd worden met je pik in je mond. Ik keek naar al die verbeten koppen onder de stoere baretten die we afnamen toen de aalmoezenier opriep tot het gebed. En ik dacht aan mijn laatste gesprek met Scholten waarin hij mijn taallessen belachelijk had gemaakt. Zonder dat hadden de botten van Moerman en mij naast die van hem gelegen. Ik ving Pika’s blik op die aan de overkant tussen de tolken stond en dacht: zoveel geluk heb je maar eens in je leven.

20

Moerman moest rust houden en dat zinde hem slecht. Voor een man die gewend was aan extreme lichamelijke inspanning en de opwinding van bijna permanent gevaar was die gedwongen rust een kwelling. Ik zou ervan genoten hebben en elke dag waarin ik gedwongen stil moest zitten met vreugde ondergaan, maar ik was dan ook geen echte militair en al helemaal geen commando, al droeg ik nu die groene baret. ‘Hoe gaat het?’ vroeg ik, toen ik hem drie dagen na onze ontsnapping somber voor de barak zag zitten.

‘Slecht,’ gromde hij. ‘Dat loopt maar en dat vraagt maar en ik moet hier op mijn reet zitten van die pil. Ik verveel me kapot.’

‘Hebt u niets te lezen?’

Een wrange grijns. ‘Het handboek soldaat.’

‘Is hier geen bibliotheek of zoiets?’

‘Nee.’

‘Vraag Pika om taallessen. Hij heeft het mij goed geleerd, zoals u gezien hebt.’

Hij klaarde op. ‘Goed idee.’ Toen zakte hij weer in. ‘Mijn Maleis is niet goed genoeg om met die kerel te praten.’

‘Ik kan toch vertalen.’

‘Jij hebt wel wat anders te doen dan kindermeisje voor mij te spelen.’

‘U hebt mij leren vechten. Laat mij u nu helpen met die taallessen.’

‘Oké. Alles beter dan duimen draaien.’ Hij keek me van opzij aan. ‘En Bax, laat dat ‘u’ maar varen. We zijn nu in alle opzichten collega’s.’

Ik keek hem verrast aan. ‘Graag.’

We schudden elkaar de hand. ‘Ga die vent halen,’ zei hij. ‘We beginnen meteen.’

Hoewel hij twintig jaar ouder was leerde hij net zo snel als ik en na een week sprak hij al een aardig mondje van die hels moeilijke taal van de Toradja’s. ‘Nu nog leren buikspreken en ik heb jou helemaal niet meer nodig in een noodgeval,’ zei hij toen we voor de barak een biertje dronken. ‘Is dat moeilijk?’

‘Het heeft mij een jaar gekost om het onder de knie te krijgen.’

‘Jij kunt in het circus optreden,’ zei hij. ‘Of op de kermis.’

‘Heb ik gedaan toen ik krap zat als student, maar het is geen vetpot. Het begon pas een beetje te lopen toen ik mijn buik vieze moppen liet vertellen.’

Hij lachte. ‘Die truc van jou komt met gouden letters in het grote commandoboek. Hoe kwám je erop?’

‘Ik wist van Pika hoe bijgelovig Toradja’s zijn en toen ik in opperste doodsnood zag dat die stortbui dreigde dacht ik: nu of nooit. Als de goden boos worden laten ze noodweer los.’

‘Ons devies is zelden méér van toepassing geweest.’ Opeens keek hij me vorsend aan en vroeg: ‘Ben jij wel eens verliefd geweest?’

‘Ja.’

‘Hier ook?’

‘Niet op Celebes, wel op Java.’

‘En is die verliefdheid beantwoord?’

‘De eerste wel. De tweede weet ik niet.’

‘Waarom is die eerste liefde afgestopt?’

‘Omdat ze naar Hongkong vertrok.’

‘Je kunt haar toch achterna reizen als je afzwaait?’

‘Kan niet. Haar pa was confucianist en wilde geen rasvermenging.’

Hij haalde zijn schouders op. ‘Je kunt met zo’n vent praten.’

Ik haalde diep adem. Toen vertelde ik hoe het met de vader van Mi Lei was afgelopen en welke rol ik daarbij had gespeeld. Moerman luisterde zonder me te onderbreken. Toen ik uitgesproken was, knikte hij peinzend en zei: ‘Dan heb je je portie wel gehad, lijkt me.’

‘Toen ik die man zag hangen voelde ik me zo schuldig alsof ik hem zelf vermoord had.’

‘Onzin. Maak je aandeel niet groter dan het is. Heb je ooit nog van dat meisje gehoord?’

‘Nooit. Ik heb haar geschreven, ook na haar vaders dood en geen bericht teruggekregen.’

‘En de tweede liefde?’

‘Die is, hoe noem je dat, niet geconsumeerd. Ik weet niet eens of ze mijn gevoelens beantwoordt. Ik stuur haar geld en zij stuurt mij brieven over haar dagelijkse leven.’

‘Doen onze Hollandse meiden ook. Vertel eens over dat meisje. Of praat je er liever niet over?’

‘Integendeel.’ Terwijl ik over haar praatte, voor het eerst sinds ik op Celebes was, leek het of Sarina naast ons zat en met haar lieftallige glimlach luisterde hoe ik haar de hemel in prees. ‘Hoe oud is dat meiske?’ vroeg Moerman toen ik mijn verhaal had afgerond.

‘Zestien toen ik haar leerde kennen. Nu is ze dus zeventien.’

Hij knikte peinzend. ‘Jong, maar die Javaansen zijn vroegrijp. De meesten zijn al getrouwd op hun vijftiende. Het feit dat dit meisje nog niet getrouwd is moet je hoop geven.’

‘Daar houd ik me maar aan vast.’

We zwegen een hele tijd. ‘Hoe zit het met jou?’ vroeg ik. ‘Of mag ik dat niet vragen?’

‘Jij mag alles vragen.’ Opeens keek hij me recht aan en zei: ‘Je hebt mijn leven gered, Bax, nu kun je ook mijn ziel redden. Luister goed, want ik heb dit behalve aan baas Westerling en degenen die het meegemaakt hebben nog nooit aan iemand anders verteld en dat zal ik hierna ook niet meer doen, maar ik wil het toch aan iemand kwijt voor ik sneuvel.’

‘Wie zegt dat jij sneuvelt?’

‘Ik,’ zei hij kalm. ‘Sneuvelen is bedrijfsrisico.’

Hij schonk ons allebei nog een biertje in en begon te vertellen. ‘In juli ’ 46 werd ik door baas Westerling hier in Zuid-Celebes neergezet als kwartiermaker om ons eerste hoofdkwartier in te richten, tachtig kilometer verder naar het zuiden. De bersiap was in volle gang en Westerling had een eigen methode ontwikkeld om die de kop in te drukken: hij hakte van elke leider de kop af. Sommigen vonden het wreed en zeiden dat wij dezelfde methoden hanteerden als de pemoeda’s, maar het werkte en toen we ons basiskamp betrokken hadden we de zaak aardig onder controle. De nationalisten scheten in hun broek en de kolonialen prezen ons de hemel in. Niet dat dat nou van die lekkere jongens waren, want als je hoorde hoe het op de plantages toeging kon je je voorstellen dat die koelies in opstand kwamen.’

‘Niet overal,’ zei ik. ‘Op onze onderneming werden de mensen behoorlijk behandeld.’

‘Vertel jij, of vertel ik?’

‘Sorry. Ga door, alsjeblieft.’

‘Vlak bij ons kamp, een kilometer of vijf naar het noorden was een missiepost van de Zusters van Liefde. Er was een pater, tevens arts en er waren vijf nonnen, vier jonge en een van mijn leeftijd. Zij was de hoofdnon, de baas van het hele spul, ook van pater Frans die het allemaal best vond zolang de patiënten niet te veel aan zijn kop zeurden. Hij zat in zijn laatste jaar in Indië en hij verlangde naar het klooster in Brabant waar hij ooit was opgeleid als priester. Fijne vent, ik kan niet anders zeggen. Menig man zou er moeite mee hebben dat een vrouw de baas was en dat er nog vier van die jonge nonnetjes om hem heen darden, maar hij niet. Hij zorgde voor zijn patiënten en hield spreekuur voor de inlanders in de buurt waar ze gretig gebruik van maakten want alles was gratis, betaald door de missie. De jonge nonnetjes hielpen de pater in de praktijk, verzorgden de zieken die daar verpleegd werden en ze gaven les aan de kinderen van de inlanders, die er naar school gingen. Iedereen was welkom, gedoopt of heiden. Ze hielden elke zondag een mis en ook daar kwamen veel inlanders op af, gedoopt of niet, want iedereen was onder de indruk van de geestige manier waarop die oude baas de dienst leidde. Humor, waar vind je dat nog in de kerk? Ik was sinds mijn jeugd niet meer in een kerk geweest, maar ik ging ook elke zondag naar de mis en na afloop zat ik op mijn knieën om een ouweltje en de zegen te krijgen.’

Hij zweeg een poosje en keek dromerig voor zich uit, een blik die ik daarvoor nog nooit en daarna nooit meer bij een commando had gezien. ‘Het was verdomd een soort paradijs, zo vredig dat je nauwelijks kon geloven in een land te leven waar de pemoeda’s dood en verderf hadden gezaaid. Geen enkele blanke was veilig voor die lui, maar van de missiepost bleven ze af. Ik denk dat ze gelazer met hun eigen volk hadden gekregen als ze daar ook rottigheid hadden uitgehaald. Bovendien behandelde pater Frans ook gewonde pemoeda’s. Hij maakte totaal geen onderscheid. Wie hulp en verzorging nodig had kreeg het: vriend of vijand. Het maakte hem en de nonnen mateloos populair in de streek.’

Weer een korte pauze waarin hij voor zich uitstaarde alsof hij het verhaal meer aan zichzelf dan aan mij vertelde. ‘Goed, je zou zeggen, wat heeft dat allemaal met de liefde te maken? Dat zal ik je vertellen. De hoofdnon heette zuster Margaretha, Margaretha van Tuyll, dochter uit een oude adellijke familie. Van mijn leeftijd, zelfs een paar jaar ouder en de mooiste vrouw die ik ooit heb gekend. De mooiste, de beste, de liefste, de nobelste: kortom een vrouw uit duizenden. Ook zij ging, net als pater Frans, met iedereen op gelijke voet om. De inlanders en hun kinderen waren stapelgek op haar. Volkomen terecht. Je snapt hem al: ik werd verliefd op dat mens. Niet een beetje verliefd, nee, stapeldol, ik kon de grond wel kussen waar ze liep. Maar goed, word nou eens verliefd op een non en vooral op zo’n goeie die al twintig jaar de bruid van Christus is. Tegen die vent is niet op te concurreren. Dat deed ik dan ook niet, althans niet openlijk. Ik speelde mijn rol van beschermende buurman en ik hielp ze waar ik kon. Toen de bersiap afgelopen was en de nationalisten in opkomst waren heb ik ze bezworen dat ze me onmiddellijk moesten waarschuwen als die lui rotzooi wilden schoppen. Ze hadden een slim weesjongetje van een jaar of tien, ene Mohammed, die nergens bij hoorde en die hielden ze op de post als manusje-van-alles. We hadden afgesproken dat ze Mohammed, die kon lopen als een hazewind, zouden sturen als er onraad dreigde.’

Weer een lange stilte, alleen onderbroken door het suizen van de wind.

‘Ze hadden allemaal door dat ik zuster Margaretha erg aardig vond en – nou komt het – zij mij ook. Of die bruidegom daarboven er iets van geweten heeft vermeldt de historie niet, maar pater Frans had het feilloos in de smiezen. Hij zei er niets van, noch tegen mij, noch tegen haar. Had ie het maar wel gedaan dan waren we misschien direct getrouwd of dan had ik nooit meer terug mogen komen, weet ik veel, maar hij hield zijn mond en de andere nonnetjes ook en zo dreven Margaretha en ik naar elkaar toe. We hielden urenlange gesprekken, over van alles en nog wat, onze jeugd, onze familie, alles. Ik heb nog nooit zoveel met iemand gepraat. Nou ja, nu dan met jou. Ik kom uit een geslacht van baggeraars, zij uit een adellijke familie met een kasteel en een landgoed en een hoop oud geld. Groter tegenstelling kun je niet bedenken, maar hoe zeg je dat ook alweer zo mooi in het Frans..’

‘ Les extrêmes se touchent. De uitersten trekken elkaar aan.’

‘Juist. Dat gebeurde dus, onafwendbaar en op een dag, toen we weer lang met elkaar hadden gepraat, pakte ze opeens mijn hand en zei: “Waarom hebben we elkaar niet eerder ontmoet?”’

‘Ik weet het niet, meid,’ zei ik. ‘Maar we hebben elkaar nu toch ontmoet?’

‘Nu is het te laat,’ zei ze met een stem die dwars door mijn ziel sneed. ‘Nu ben ik gehouden aan mijn gelofte aan Jezus.’

‘Fuck die Jezus, dacht ik, maar ik zei: “Jezus is toch liefde, nietwaar?” en toen ze knikte ging ik verder: “Wat wij voor elkaar voelen is Liefde met een hoofdletter. Ik houd zo onmetelijk veel van je dat er geen tien Jezussen tegen opgewassen zijn. Ik zal je koesteren als het kostbaarste wezen op aarde en als je aan het eind van een lang en gelukkig leven met mij bij je Schepper komt en hij vraagt wat je op Aarde hebt gedaan kun je naar waarheid zeggen: ik heb liefgehad.”’

‘Ze glimlachte – en Jezus Christus, Bax, de glimlach van die vrouw was echt de mooiste ter wereld, daar is die van de Mona Lisa een verkrampte grijns bij – en ze zei: “Geef me eens een kus, Berend.” En ik Berend Moerman, achtendertig jaar oud, sergeant-majoor bij de commandotroepen, kuste jonkvrouw Margaretha van Tuyll, eenenveertig jaar oud, overste bij de Zusters van Liefde en ik vroeg of ze mijn vrouw wilde worden. Dat wilde ze wel en daarmee maakte ze me de gelukkigste man in Nederlands-Indië, maar ze zei ook dat ze toestemming aan haar Orde moest vragen om uit te treden en haar hart te volgen. Zo zei ze het: mijn hart volgen.’

‘Dus gaf ik door haar jurk heen een kus op haar hart en zei: “Niet verdwalen, jongen. Ik wacht op je bazin.” Ze moest lachen en direct daarna werd ze weer ernstig en zei dat we het nieuws pas bekend mochten maken als ze die toestemming had. En tot die tijd moesten we ons, zoals ze het noemde, betamelijk gedragen.’

Hij lachte. ‘Betamelijk... Terwijl ik elk plekje van haar lijf wilde kussen moest ik haar in haar strenge jurkje laten zitten en beloven dat we geen aanstoot zouden geven. Natuurlijk heb ik dat beloofd, straks hebben we nog tijd genoeg, dacht ik en ik ging terug naar het kamp en liet me vollopen van pure vreugde. Ladderzat. Hoe ik op mijn bed ben gekomen weet ik niet meer, maar de volgende morgen werd ik wakker met een houten kop, al mijn kleren en mijn schoenen nog aan en met een onuitsprekelijk geluksgevoel. Jij kent dat, hè?’

Ik knikte. ‘Maar al te goed.’

‘Goed, ik loop dus rond met mijn kop in de wolken en ik kon het wel uitschreeuwen van geluk. Jonkvrouw Moerman-van Tuyll, het klonk verdomd goed. Zou ik nou ook jonkman of jonker worden, dacht ik of gebeurt dat alleen als je als vrouw in een adellijke familie trouwt? Nee dus, bleek achteraf. Enfin, volkomen irrelevante gedachten, maar jij weet wat verliefdheid is, dus snap je het wel. En als je het niet snapt, ook goed, maar zo was het.’

‘Ik snap het,’ zei ik. ‘Je hebt het gevoel dat je zweeft.’

‘Precies en als je landt kom je met een smak met beide poten terug op de grond. Terwijl ik daar vol verheven gedachten rondstruinde kwam Mohammed aanrennen. ‘Toean!’ Hij hoefde niks te zeggen, ik zag aan zijn koppie wel dat er iets grondig mis was. Hij zei dat het TNI de post had overvallen en nu bezig was met… het jochie kon van ellende niet uit zijn woorden komen. Ik stopte hem en drie van mijn eigen jongens in een jeep, wapens mee en we scheurden erheen. Vijfhonderd meter voor de post lieten we de jeep staan en renden er geluidloos heen. De pe loppers waren met een peloton, dertig man, de meesten piepjong, maar allemaal zwaar bewapend. Ze hadden pater Frans onthoofd en de vijf vrouwen uitgekleed en naakt op de grond gelegd. En daar stonden ze, in rotten van vijf, gewoon op hun beurt te wachten terwijl de kaderleden als eersten de vrouwen verkrachtten. Ik zeg het nu in veel woorden, maar we zagen alles in een flits en zo reageerden wij ook. Ze hadden een wachtpost uitgezet, maar die stond grijnzend toe te kijken hoe zijn maten tekeergingen. Ik sneed hem zijn strot af en onmiddellijk daarna schoten we het hele zootje neer. Ze waren volkomen verrast. De vijf ploppers die op de vrouwen lagen sprongen als hazen overeind. De vent die op Margaretha lag stak zijn bajonet in haar buik, net voor ik hem zelf bij zijn lurven pakte en zijn strot doorsneed. Al met al heeft het geen minuut geduurd, maar voor mijn lief was het te laat. Te laat! Godverdomme!’ Hij stond op, greep me met een vuist bij mijn overhemd en schudde me ruw door elkaar. ‘Te laat, Bax! Hoor je!’

‘Ik hoor je,’ zei ik terwijl ik hem met beide handen bij zijn reusachtige schouders pakte. ‘Ga zitten, man. Denk om je poot!’

‘Oké, jij kunt er godverdomme ook geen fuck aan doen. Kon je dat maar! Waarom kun je dat niet? Jij kunt toch de goden oproepen?’ Hij zakte weer op zijn rotan stoeltje dat kraakte onder zijn gewicht. ‘Ze stierf in mijn armen. Toen ze dood was droeg ik haar naar binnen, legde haar op bed en dekte haar toe. Mijn jongens hadden de vier nonnetjes ook naar binnen gebracht. Die kinderen waren zo kapot dat ze geen woord uit konden brengen. Ze konden niet eens huilen. Ze klampten zich aan ons vast en schokten, alsof er stroom op hun lijfjes stond. Enfin, we kregen ze in de kleren en terwijl twee jongens bij hen bleven ging ik met de derde naar buiten. Een paar van die ploppers waren nog niet dood. We sneden hen de keel door en toen het hele zootje kapot was brachten we pater Frans naar binnen en legden hem ook op zijn bed. Heb jij wel eens het hoofd van een kerel waar je zeer op gesteld was bij zijn lijf gelegd?’

‘Twee keer,’ zei ik.

‘Dan weet je wat het is. We hebben de doden afgelegd, zo goed en zo kwaad als het ging terwijl de nonnetjes eerst als zombies om ons heen liepen, maar later dapper meehielpen. Het was op het heetst van de dag en de ploppers buiten begonnen al te stinken. We verzamelden hun wapens, die ze deels hadden buitgemaakt op onze eigen troepen, dus kun je je afvragen wat ze nog meer hadden uitgevreten. We smeten de lijken op een hoop, bedekten ze met takken, goten er een jerrycan benzine over heen en staken ze in de fik. Gebraden plopper geeft een lucht die je nooit meer vergeet. Ik wilde niet met onze doden in die stank blijven, dus liet ik twee van de jongens eerst de nonnetjes en pater Frans met de jeep naar ons kamp brengen. Zelf droeg ik Margaretha naar het kamp, vijf kilometer met mijn dode geliefde in mijn armen, de zwaarste en dierbaarste mars die ik ooit heb gemaakt. Korporaal Wevers die ook met jou meegegaan is, bleef bij me als bodyguard.’

‘Wat een verhaal,’ zei ik zachtjes.

‘Ja, en het is nog niet uit. Ik bleef de hele nacht zitten met Margaretha in mijn armen. De volgende morgen hebben we haar en pater Frans in alle vroegte begraven. De nonnetjes en ik op onze knieën bij het graf, de aal met een prachtige preek. Baas Westerling gaf me een verlofpas voor twee weken en een extra maandloon en zei: ‘Ga jij de bloemetjes maar eens buiten zetten.’ Eerst wilde ik helemaal niet. Ik wilde alleen maar sippen en zuipen, maar hij pakte me bij mijn lurven, zette me in een jeep en reed me naar de hoerenbuurt van Makassar. Ben ik hem nog altijd dankbaar voor. De volgende morgen reed ie alleen terug en zei dat hij me de eerstkomende twee weken niet terug wilde zien.’ Hij glimlachte. ‘Wat er ook gebeurt en wat ze ook allemaal van hem zeggen: die man kan geen kwaad bij me doen.’ Het bleef even stil. Toen zei hij: ‘En jij ook niet.’

‘Wederzijds,’ zei ik.

‘Ik heb mezelf duizend verwijten gemaakt. Ik had bij haar moeten blijven toen ze haar jawoord had gegeven, haar geen seconde alleen moeten laten in plopperland. In mijn wanhoop heb ik zelfs gedacht dat het een straf van God was omdat ik de bruid van Zijn Zoon had weggekaapt. Gelul, natuurlijk, maar als er zoiets verschrikkelijks gebeurt ga je van alles denken. Ik heb in die twee weken als een bezetene rondgeneukt en gezopen en bij elke vrouw dacht ik dat ik bij haar was als ik mijn ogen dicht deed, snap je?’

‘Niet precies, maar ik heb ook niet zoveel ervaring.’

‘Komt nog wel. Jij bent jong.’ Hij bleef een poosje zwijgend zitten. De krekels tsjilpten in het gras. ‘Ik heb haar familie geschreven en hen verteld hoe geweldig ze was.’ Weer zei hij een hele tijd niets en staarde met een broedende blik voor zich uit. Opeens zei hij: ‘Als ik sneuvel wil ik dat jij naar haar ouders gaat en vertelt wat ik je net heb verteld. Ze moeten weten wie hun aanstaande schoonzoon was. Beloof je dat?’

‘Beloofd.’

‘Ik geef je het adres.’ Hij gaf me een stevig opgevouwen papiertje. ‘Zorg dat je het niet kwijtraakt.

Ik stopte het bij de foto van Mi Lei en zei: ‘Hier kan er niets mee gebeuren.’

‘Als je nu ook nog zorgt dat er met jou niets gebeurt is het inderdaad veilig.’

‘Aan mij zal het niet liggen.’

‘Sneuvelen ligt nooit aan jezelf. Het enige goede is dat het je maar één keer overkomt.’

‘Schrale troost.’

Hij keek me met een scheef lachje aan. ‘Ben je er bang voor?’

‘Bang, bang… Nee bang niet, maar ik heb wel een verrekte hekel aan sneuvelen.’

‘Houwen zo,’ zei hij kalm. ‘Zelfs hier, in het gevaarlijkste deel van het front heb je een redelijke kans te overleven als je geen overdreven risico’s neemt.’

‘Zoals met twee man naar een stel vermiste collega’s zoeken in vijandelijk gebied.’

‘We zijn er toch uitgekomen? Beetje mazzel gehad. Heeft een mens soms nodig. En ik beloof je: volgende keer gaan we met zijn vieren. En we houden iemand met een stel paarden achter de hand. Al was het maar om de lijken terug te brengen.’

21

Luitenant Voormolen luisterde met zijn kin op zijn vingertoppen naar mijn relaas over onze wonderbaarlijke ontsnapping. Terwijl ik mezelf hoorde praten leek het op een hoofdstuk uit een spannend jongensboek, net echt, maar net niet echt genoeg om de helden van het verhaal serieus te nemen. We zaten in zijn nieuwe kantoor op de bovenste verdieping van de Java-bank, vanwaar je uitkijkt op het centrum van Makassar. Het zag er fraai uit en er was niets dat herinnerde aan de oorlog. Als de bewoner geen uniform had gedragen had het de werkkamer van een bankdirecteur kunnen zijn. Het enige martiale was de Balinese kris die in een met zilver beslagen schede op zijn bureau lag. Toen hij zag hoe ik naar het wapen keek, liet hij het gegolfde lemmet zien waarop met een fijne etsnaald Balinese tekens waren gekalligrafeerd.

‘Jij spreekt Javaans, Bax. Kun jij het ontcijferen?’

‘Het is oud-Balinees,’ zei ik, turend naar de lettertekens. ‘Dat kan ik helaas niet lezen. Voor zover ik kan zien heeft het te maken met Shiva, de vierarmige godin van het Hindoeïsme. Mag ik eens vragen hoe u aan dit prachtstuk komt?’

‘Gejat.’

Ik keek hem kennelijk nogal onnozel aan, want hij glimlachte en zei: ‘Nou ja... afgedwongen. We hadden in ’ 46 een conflict op Bali met de drager van deze kris. Dat conflict escaleerde en dreigde zowel voor hem als voor ons slecht af te lopen. Uiteindelijk waren wij de bovenliggende partij en de krisdrager hing een jarenlange gevangenisstraf boven het hoofd. Maar ik mocht hem wel. Het was net zo’n type als jij: stronteigenwijs, maar een vent uit één stuk die stond voor zijn zaak. Doodzonde dat zo’n kerel de bak in zou draaien. Dus heb ik een halve nacht met hem gepraat en een akkoord bereikt waardoor wij de gewenste informatie kregen en hij de gevangenis ontliep. Als dank gaf hij me zijn kris. Ik heb hem dus niet gejat, maar gekregen, of eigenlijk geleend, want ik ben van plan hem terug te geven als ik met groot verlof ga. Maar iedereen die hem hier ziet liggen denkt dat ik hem heb buitgemaakt. Wat in zekere zin ook zo is, zij het dat de buit door de gever vrijwillig is afgestaan.’

‘U weet toch dat de Javanen en de Balinezen magische eigenschappen toedichten aan hun kris? Ik ken mensen die geloven dat hun ziel terug kan keren in een kris.’

‘Geloven ze dat echt?’

‘Ja.’

Hij bekeek het wapen aandachtig. ‘Hierin kan dus de ziel van een dode Balinees huizen?’

‘Dat kan.’

Hij keek me scherp aan. ‘Geloof jij dat ook?’

‘Nee luit, ik geloof het evenmin als u. Maar ik heb mijn leven te danken aan het feit dat de Toradja’s, een volk met een diep geloof in het bovennatuurlijke, er wel in geloven.’

‘Een levensreddende vondst. En wat een ongelofelijk risico van jou en die Moerman om samen naar die drie vermiste kerels te zoeken. Jullie hadden morsdood kunnen zijn.’

‘U weet toch dat de commando’s meestal in kleine groepjes opereren? Op verkenning gaan ze met drie, hooguit vier man.’

‘Jullie waren met zijn tweeën.’

‘Inderdaad. Het was riskant. Ik weet ook eigenlijk niet waarom ik me aanmeldde als vrijwilliger. Het ging ook niet om een vermiste vriend. Integendeel, Scholten en ik hadden de pest aan elkaar.’ Ik haalde mijn schouders op. ‘Het zal wel met korpseer te maken hebben. Of persoonlijke eer. Ik was dat gezeik over die blancopet langzamerhand spuugzat.’

‘Wat had ik tegen je ouders moeten zeggen, heb je daar wel eens aan gedacht? Uw zoon wilde zich bewijzen bij het elitekorps en helaas heeft hij daarbij zijn kop en zijn pik verloren. Het was net zo doldriest en onnozel als die drie vrouwenjagers die jullie op moesten snorren.’ Hij keek me hoofdschuddend aan. ‘De enige verstandige kerel was de gids die er op tijd tussenuit kneep. En wat een gouden greep met die paarden te komen op het juiste moment.’

‘Vermeulen had hem een douw willen geven omdat hij in het zicht van de vijand was gevlucht. Daar was Westerling het gelukkig niet mee eens. Net als u, zei hij dat Pika het enige verstandige had gedaan onder de gegeven omstandigheden. Zonder hem waren we waarschijnlijk niet eens thuisgekomen.’

‘Wat mij verbaast is dat jullie die verkenningen op zo’n hopeloos ouderwetse manier uitvoeren. Jullie hebben twee dagen rondgezworven om de vermisten te vinden in een gebied van twintig vierkante kilometer. Vanuit de lucht had je dat in een halfuurtje kunnen doen.’

‘U moet niet vergeten dat minstens de helft uit oerbos bestaat.’

‘Ook in het oerbos heb je gaten.’

‘Als je eroverheen vliegt, wat ik op Sumatra wel eens gedaan heb, lijkt het een reusachtig veld boerenkool. Daar zie je echt geen mannetjes op de grond.’

‘Nee? Kom eens mee.’

In de aangrenzende kamer zat een jonge vrouw in het uniform van het Vrouwenkorps van het KNIL door een stereoscoop naar luchtfoto’s te turen. ‘Dit is sergeant Staring van het Vrouwenkorps,’ zei Voormolen. ‘Expert in luchtfotografie en hier gedetacheerd om ons die kunst te leren. De resultaten zijn verbluffend.’ Hij wees met een korte armzwaai naar mij. ‘Dit is sergeant Bax. Onze man in het voorterrein. Hij is net teruggekomen uit de hel.’

‘De hel? Dat klinkt onheilspellend.’ Sergeant Staring gaf me een koele, stevige hand. ‘Anneke Staring.’

‘Jan Bax.’

We keken elkaar nieuwsgierig aan. Ze was van mijn leeftijd, een aantrekkelijke vrouw met kort blond haar. ‘Was u eerst commando en toen MID-er, of omgekeerd?’ vroeg ze.

‘Omgekeerd,’ zei ik. ‘En u? Hoe komt u hier zo verzeild?’

‘Ik heb luchtvaarttechniek gestudeerd en daarna wilde ik promoveren, maar daar kwam de oorlog tussen. En toen deze oorlog hier uitbrak dacht ik dat ik beter eerst iets nuttigs kon doen en dus heb ik me aangemeld bij het Vrouwenkorps.’

‘Geen spijt van dat onderbroken promotieonderzoek?’

‘Soms. Na deze oorlog kan ik het alsnog oppakken.’

‘Dit kan nog jaren duren.’

‘Denkt u?’

‘U niet?’

‘Nee,’ zei ze kalm. ‘Ik denk dat dit volgend jaar afgelopen is.’

‘Ik ook,’ zei Voormolen op dezelfde kalme toon.

‘En wie gaat winnen?’ vroeg ik quasi-luchtig.

‘Wij winnen de oorlog en verliezen de kolonie,’ zei Voormolen.

‘En wat denkt u?’ vroeg Anneke aan mij.

Ik dacht een poosje na voor ik antwoord gaf. ‘Er is te veel gebeurd om het paradijs van vroeger terug te halen. Ik ben hier opgegroeid, als zoon van de administrateur op een suikeronderneming op Java. Dat kleurt je gedachten over de paradijselijke toestand waarin mijn jeugd zich afspeelde. Pa liet ons in de schoolvakanties in het veld meewerken en daardoor kregen mijn broer en ik ook een ander beeld van het leven hier, maar verder was het de mooiste jeugd die ik me kan voorstellen.’

‘Hoe is het om tegen uw vroegere vrienden te vechten? Als commando nog wel?’

‘Dat valt niet mee,’ gaf ik toe. ‘Ik spreek Maleis als mijn moedertaal en ik voel me, zelfs in dit uniform zo ontzettend thuis in dit land dat de schrik me om het hart slaat als ik bedenk dat ik hier straks niet meer welkom ben. Paria in eigen land. Ik ben nu pas, als militair, gaan beseffen wat het betekent om de koloniale machthebber uit te hangen.’

‘Jongelui, dit is heel boeiend, maar ik stel voor om die discussie aan het eind van de dag bij een biertje voort te zetten,’ zei luitenant Voormolen. ‘Anneke, ik wil graag dat jij je collega laat zien wat je hebt ontdekt. Daarna mag hij je over zijn ijselijke avontuur vertellen.’

‘Oké.’ Zelfs in dit moment van de kennismaking was te zien dat ze verfrissend informeel met elkaar omgingen. Ze legde een stel luchtfoto’s onder de stereoscoop en keek door de dubbele lens terwijl ze geroutineerd de foto’s verschoof. ‘Zo liggen ze goed. Kijk maar.’

Ik ging zitten en tuurde door de lens. ‘Ik zie alleen grijze en zwarte vlekken.’

‘Je ogen moeten wennen. Zie je links boven die twee streepjes in elkaar overgaan?’

‘Nee, ze liggen naast elkaar.’

‘Blijf kijken.’ Ze verschoof de foto’s tot de streepjes in elkaar overvloeiden. ‘Nu beter?’

‘Ja. Nu is de vraag: wat zie ik?’

‘Linksonder ligt het kamp van de commando’s. Zie je dat?’

Ik knikte zonder mijn ogen van de lens te halen. ‘Ik zie iets dat op een kamp lijkt, maar ik zou dat beslist niet als ons kamp herkend hebben.’

‘Kijk nu omhoog en dan zie je weer een bebouwing. Zie je die?’

‘Ja.’

‘Dat is de kampong van de Toradja’s waar jij gevangen zat,’ zei Voormolen. ‘Kijk nu nog eens heel goed.’

‘Kleine grijze vlekjes, een eindje naast de huizen.’

‘Tenten van het TNI. Anneke heeft ze geteld: Het zijn er honderdvijftig, wat betekent dat ze daar met tweehonderdvijftig tot driehonderd man in die kampong zitten.’

Ik keek hen verbluft aan. ‘Waarom weten wij dat niet?’

‘Omdat Anneke het pas vanmorgen gezien heeft. Die foto’s zijn eergisteren gemaakt, gisteren ontwikkeld en wij hebben ze sinds vanmorgen.’

‘Dit is sensationeel! Weten jullie zeker dat het tenten van het TNI zijn?’

‘Nee. Dat moeten jullie op de grond uitzoeken.’

‘Driehonderd man... Wij zijn met honderdtwintig. Tien van hen tegen een van ons, zeggen de commando’s.’

‘Grootspraak,’ gromde Voormolen. ‘Les 1 in het handboek veldslagen winnen: zorg dat je een overweldigende meerderheid hebt. Dat hebben die lui van het TNI goed begrepen.’

‘Wat gebeurt er nu?’ vroeg Anneke.

‘We laten jouw vondst aan Westerling zien en daarna moeten we samen een strategie bepalen,’ zei Voormolen.

Ik keek hem aan en glimlachte. ‘U bent er allang uit.’

Hij lachte terug. ‘Inderdaad, maar wij zijn waarnemers.’

‘Wat houdt dat eigenlijk in?’ vroeg Anneke.

Voormolen toonde een wrange grijns. ‘Wij tellen de lijken. Aan weerszijden.’

Zodra Westerling ergens zijn intrede deed domineerde hij het gezelschap, alsof Djengis Khan was binnengekomen. Dat gebeurde nu weer. Anneke Staring had me bij de kennismaking met een snelle blik getaxeerd en vastgesteld dat ik geen man was die haar begeerte opriep. En ook na mijn verhaal uit de hel keek ze niet anders naar me. Maar bij kapitein Westerling, die de reputatie die hem vooraf ging met zijn martiale uiterlijk bevestigde, was dat wel degelijk het geval. Hij toonde ook meer belangstelling voor het uiterlijk van de knappe luchtfotodeskundige dan voor datgene wat zij hem liet zien. Toen Voormolen hem van de ernst van de bedreiging probeerde te overtuigen en ik er nog een schepje bovenop deed schoof hij met tegenzin achter haar tafel en tuurde hij door de stereoscoop. ‘Ik zie verdomme alleen grijze en zwarte vlakken.’

‘Witte puntjes,’ zei Anneke. Ze had geduldig uitgelegd hoe haar systeem werkte, de foto’s net zolang verschoven tot ze voor zijn ogen goed lagen en opeens kreeg Westerling het door. ‘Verdomd! Ik zie ze! Tenten vol ploppers! Goed werk, meid. Morgen gaan we erop af.’

‘Moeten we niet eerst kijken of het wel klopt?’ vroeg ik voorzichtig.

‘Natuurlijk klopt het,’ zei Westerling ongeduldig. ‘Wie anders dan het TNI gaat in bivak bij een stel inlanders die al drie van mijn mannen hebben vermoord?’

‘Kunnen het geen troepen van ons zijn?’ vroeg ik.

‘Zonder dat Voormolen of ik het zouden weten? Onmogelijk, Bax, ik had je godverdomme wijzer gedacht.’

Ik knikte. ‘Het is inderdaad niet waarschijnlijk.’

‘Jij gaat morgen met een stevige ploeg op verkenning en als je terugkomt wil ik precies weten hoe het zit. Of durf je niet meer?’

‘Zeker wel.’

‘Mag ik mee?’ vroeg Anneke opeens.

‘Jij?’ Westerling bekeek haar opeens met nieuwe belangstelling. ‘Heb jij wel eens een wandeling in de jungle gemaakt?’

‘Ze is alpiniste,’ zei Voormolen.

‘Bomen zijn geen bergen,’ zei Westerling. ‘En je weet wat er gebeurt als een vrouw in handen van de ploppers valt. Ik krijg geheid mot met Moerman als ik haar mee laat gaan.’ Hij keek haar een poosje peinzend aan. Anneke werd onrustig onder die blik. ‘Waarom wil je eigenlijk mee?’ vroeg hij.

‘Om te zien hoe de beelden die ik u net liet zien er in werkelijkheid uitzien,’ zei ze. ‘Alles wat ik nu doe is foto’s interpreteren op basis van de kennis van andere luchtfoto-experts, maar de link tussen het driedimensionale en tweedimensionale beeld ontbreekt.’

‘Je kunt toch ook diepte zien op die foto’s? Dat heb je me net laten zien.’

‘U begrijpt wat ik bedoel.’

‘Nee, dat mag je me uitleggen.’ Hij draaide zich om. ‘Laat ons even alleen, jongens.’

Voormolen en ik keken elkaar aan. Hij haalde zijn schouders op en liep voor me de kamer uit. We hoorden ze praten en lachen zonder hen te verstaan. Opeens klonken de stemmen anders, hoger en dieper. Weer keken we elkaar aan. Voormolen zette de intercom op zijn bureau aan en de geluiden die daaruit kwamen lieten niets aan de fantasie over. Voormolen liep op zijn tenen naar de muur, schoof de foto van een berglandschap opzij en loerde door het gaatje. ‘Godverdomme,’ zei hij gesmoord.

‘Wat is er?’ vroeg ik, tegen beter weten in.

Hij gebaarde woest naar de muur. ‘Kijk zelf.’

Anneke zat op de rand van haar tafel. Haar rok was tot haar middel opgeschort en tussen haar gespreide benen ging baas Westerling als een stier tekeer.

Luitenant Voormolen was razend. ‘Geile klootzak!’ gromde hij. ‘Ik flikker hem eruit!’ Ik zei niets, maar ik voelde me hoogst opgelaten.

Tien minuten later kwamen ze het kantoor van Voormolen binnen. Westerling zag er uit als altijd. Anneke had een hoogrode kleur dat het verse laagje rouge niet kon verbergen.

‘We zijn eruit,’ zei Westerling monter. ‘Als jij het ermee eens bent, Voormolen, dan gaat jouw foto-expert een weekje met ons op tournee om haar grijze vlakjes in het echt te bekijken.’

‘Dat is levensgevaarlijk,’ gromde Voormolen. ‘En ik ben verantwoordelijk voor haar veiligheid, dus lijkt het me geen goed idee als ze met jou meegaat.’

‘Je hebt Bax toch ook gestuurd?’

‘Bax is een man met gevechtservaring.’

Westerling haalde zijn schouders op. ‘Ik stuur haar niet in de gevechtslinie, maak je geen zorgen. Als ze het bos ingaat, is ze omringd door het puikje van het leger en je kunt er verzekerd van zijn dat we haar allemaal zullen beschermen.’

‘Mag ik zelf ook nog iets zeggen?’ vroeg Anneke.

Voormolen knikte stuurs. ‘Ga je gang.’

‘Ik heb het hier bij u geweldig naar mijn zin, luitenant, maar we zitten hier wel in een…,’ ze zocht naar de juiste woorden.

‘Ivoren toren,’ zei Voormolen effen.

‘Nou ja… in een veilige situatie. En ik zou heel graag willen zien hoe het er op de grond uitziet wat ik door de stereoscoop gezien heb. Het lijkt sterk op vijandelijke troepen, maar of dat ook waar is weten we alleen als we ze van dichtbij bekijken.’

‘Voor dat “we” kun je ook “ze” lezen. Jij bekijkt het vanuit de lucht en je interpreteert de beelden zo goed mogelijk en de verkenners gaan op de grond na of die interpretatie juist was. Ieder in zijn of haar eigen specialisme.’

‘Wat is jouw specialisme, Voormolen?’ vroeg Westerling. ‘De ivoren toren bewaken?’

‘Contraspionage met moderne technieken,’ zei Voormolen kalm, maar ik kon zien dat het hem moeite kostte om zijn kalmte te bewaren. ‘Iemand moet in de gaten houden wat alle legeronderdelen hier op Zuid-Celebes doen en ervoor zorgen dat ze elkaar niet in de wielen rijden. Met alle gevolgen van dien.’

‘Daar hebben we het oppercommando voor,’ zei Westerling. ‘Nou, gaat ze mee of niet?’

‘Sta jij in voor haar veiligheid?’

‘Persoonlijk.’

‘Goed.’ Voormolen keek Anneke aan die haar ogen neersloeg als een kind dat een standje verwacht. ‘Ik ga ervan uit dat je zelf in staat bent om het gevaar uit de weg te gaan.’

‘Daar kunt u op rekenen,’ zei ze terwijl ze haar ogen opsloeg en hem recht aankeek.

‘Kan ze meteen mee?’ vroeg Westerling.

Voormolen aarzelde. Toen knikte hij en zei: ‘Dat kan.’

‘Goed. Ga jij ook mee, Bax?’

‘Ik wil dat sergeant Bax hier blijft om een paar MIDzaken te bespreken,’ zei Voormolen

‘Hoe lang gaat dat duren?’

‘De rest van de ochtend.’

‘Daar ga ik niet op wachten,’ zei Westerling. ‘Kom op, meid, pak je spullen. We gaan.’

Wevers en ik lagen vijftig meter voor het tentenkamp van het TNI in dekking en keken gespannen naar de TNI’ers die zich onbegrijpelijk zorgeloos door hun kamp bewogen. Ze moesten zich volkomen veilig voelen, want zelfs de wachtposten deelden in die algehele zorgeloosheid en letten meer op wat er in het kamp gebeurde dan op de omgeving.

‘Tussen tweehonderdvijftig en driehonderd man,’ fluisterde ik, zacht als een ademtocht.

‘Ja, dat heb ik ook geteld,’ zei Wevers even zacht. ‘Gaan we nu terug?’

‘Als de sodemieter.’

We slopen door de ondergroei naar de zes anderen die tweehonderd meter achter ons in een stuk jong bos lagen. Her en der waren gaten in het oerbos ontstaan waar de Toradja’s de bomen hadden gekapt om hun gewassen te planten. Een of twee jaar later hadden ze die akkertjes verlaten waarna secundair bos in verassend korte tijd de kale grond weer had bedekt. Een houtvester had me eens uitgelegd dat die tweede generatie bos wel snel groeit, maar pas waardevol hout levert als de bomen volgroeid zijn, wat meer dan een eeuw kon duren. Maar voor een soldaat en een roofdier is dat jonge bos een zegen, want het is zo dicht dat je onzichtbaar kunt schuilen en je prooi tot een paar meter kunt benaderen.

Anneke schrok toen Wevers en ik bij de andere zes opdoken en onderdrukte een kreet van schrik. ‘Sorry, ik had jullie niet gehoord,’ zei ze verlegen.

‘Dat is ook de bedoeling,’ zei ik.

‘Hoeveel ploppers zitten er, sergeant?’ vroeg een van de commando’s.

‘Maximaal driehonderd,’ zei ik.

Hij floot zachtjes tussen zijn tanden. ‘Gaan we erop af?’

‘Ben je levensmoe?’

Hij grijnsde. ‘Natuurlijk niet. Wij zijn met zijn achten, maar morgen met de hele club.’

‘Dat moet baas Westerling uitmaken. Kom, wij gaan als de donder terug naar het kamp.’

Op de terugweg passeerden we de plek waar we de vermisten hadden gevonden. De drie staken met hun namen stonden er nog steeds. Wevers en ik keken elkaar aan en we dachten ongetwijfeld hetzelfde: deze plek is verdoemd.

‘Wat denkt u, sergeant, kunnen wij dit aan?’ vroeg Wevers toen we ons kamp naderden.

‘Ze hebben een forse meerderheid,’ zei ik. ‘Jullie zijn wel supersoldaten, maar het is nu drie tegen een. Ik heb geen verstand van strategie, maar het lijkt me een slecht uitgangspunt.’

‘Mij ook,’ zei hij somber. ‘Hoe zou u het doen als u baas was?’

‘Ik zou proberen luchtsteun te krijgen.’

‘Met een bombardement treft u ook de kampong.’

‘Daar hebben jullie toch geen bezwaren tegen? Als ik hoor hoe jullie de streek hier onder controle hebben gebracht dan is collateral damage wel het laatste waar jullie aan denken.’

‘Dat geldt niet voor iedereen,’ zei hij fel.

‘Heb jij wel eens burgers gedood?’

‘Nee! Dat doe ik ook niet, tenzij ik in levensgevaar ben, zoals u en majoor Moerman.’

‘Dat is een loffelijk streven, Wevers. Misschien zit jij wel bij het verkeerde onderdeel.’

‘Nee, ik voel me hier thuis. Ik heb er alleen een hekel aan ongewapende mensen dood te schieten. De kapitein weet dat en hij accepteert het.’

‘Wevers, waarom heb jij je niet aangemeld toen majoor Moerman om vrijwilligers vroeg voor de zoekactie? Het was echt een kolfje naar jouw hand geweest. Veel meer dan voor mij.’

Hij glimlachte. ‘Moerman hoopte dat u mee zou gaan. En ik kan niet buikspreken.’

We liepen het laatste stuk naast elkaar voort in een hoog tempo dat een gesprek onmogelijk maakte. Af en toe keek ik naar Anneke Staring die dapper volhield, maar later bekende dat ze met haar tong op haar schoenen had meegelopen en ons alleen bij had kunnen houden omdat ze als enige geen wapen en bepakking droeg. Toen we het kamp binnenkwamen zei Wevers opeens: ‘Ik had de pest aan Scholten en zijn maten die niets liever deden dan mensen executeren. Het is niet mooi van me, maar ik dacht: koekje van eigen deeg en toen u zich spontaan aanmeldde dacht ik: die vent heeft lef. Misschien heeft ie ook wel geluk. Het geluk van de ware held. En verdomd.’

Ik wist even niet wat ik zeggen moest. Toen schoot me een uitspraak van een instructeur tijdens onze basisopleiding bij de huzaren te binnen. Het was een beroepssergeant die bij de Engelse SAS als paracommando had meegedaan aan de landing in Normandië in juni ’ 44. Een man die de dood van nabij in de ogen had gezien. Ik herhaalde het aforisme waarmee hij onze opleiding afsloot: ‘Er zijn twee soorten militairen: de kerels die hopen dat jij naast ze in het schuttersputje zit als de vijand nadert en de kerels van wie jij hoopt dat ze dan naast je staan. De laatste zijn ver in de minderheid.’ En ik vulde aan: ‘Kerels zoals Moerman en jij.’

‘Vergeet uzelf niet,’ zei Wevers.

Westerling knikte toen ik de luchtsteun aanroerde met de bezwaren van korporaal Wevers. ‘Jullie hebben allebei gelijk. Met een bombardement blazen we het hele zootje TNI naar God, maar van die kampong blijft ook niets meer over. Ik heb de kwestie voorgelegd aan jouw baas Voormolen en die zal het met de generale staf bespreken.’

‘Wat doen we als die niet mee willen werken?’

‘Wat we altijd doen,’ zei hij kalm. ‘Een verrassingsaanval. Daar zijn we verdomd goed in.’ Hij keek me met een leep lachje aan. ‘Hoe heeft sergeant Staring zich gehouden?’

‘Uitstekend,’ zei ik. ‘Als ik terugdenk aan mijn eigen begintijd hier dan kan ik alleen maar bewondering voor haar opbrengen. Die meid is van ijzer en staal.’

‘Wat vond Voormolen ervan toen ik haar pakte op dat kantoor van jullie?’

‘Hij was geschokt. En ik ook, eerlijk gezegd.’

‘Het is oorlog, Bax, en in de oorlog moet je elke kans grijpen op een beetje vermaak. Anneke is tough, zoals je zelf vastgesteld hebt. Grote meiden weten wat ze doen.’

22

‘Luchtsteun is uitgesloten,’ zei luitenant Voormolen. Hij was op de dag na onze verkenning naar het commandokamp gekomen om de visie van het opperbevel op Celebes door te geven.

‘Ik heb helemaal niet om luchtsteun gevraagd,’ zei Westerling. ‘Hoe komen die klootzakken erbij?’

‘Iemand hier heeft een verzoek in Makassar neergelegd,’ zei Voormolen.

‘Ik niet,’ zei Westerling. ‘En de enige die met het oppercommando praat ben ik.’

Onderluitenant Vermeulen schraapte zijn keel. ‘Ik had, toen u even weg was, kolonel De Vries aan de lijn en toen kwam ter sprake dat een luchtaanval effectief kon zijn.’

Westerling keek hem met een koele blik aan. ‘Was dat jouw idee of van de kolonel?’

‘Van mij,’ gaf Vermeulen toe.

‘En vervolgens lult De Vries met zijn adjudanten, waaronder luitenant Voormolen van de MID en beslist dat het plannetje van mijn ondercommandant geen genade vindt in de ogen van de hogere legerleiding.’ Westerling keek Voormolen aan. ‘Waarom eigenlijk niet?’

Voormolen haalde diep adem. ‘Omdat we die luchtsteun moeten krijgen van de Engelsen die weer dikke vrienden zijn met de Amerikanen en die willen absoluut niet dat wij hier met Amerikaans wapentuig een massaslachting aanrichten onder de Indische bevolking.’

Westerling grijnsde. ‘Je bedoelt dat onze mensenvrienden het na Hiroshima en Nagasaki wel mooi vinden met die massaslachtingen onder de Aziatische bevolking.’

‘Ze hebben leergeld betaald.’

‘Nee, ze hebben de capitulatie van de Jappen afgedwongen zonder dat land binnen te vallen, wat op elke dode Jap minstens een dode Amerikaan gekost had. En toen Truman de keus moest maken tussen tweehonderdduizend dode spleetogen of dramatische verliezen van zijn eigen invasiemacht koos hij natuurlijk voor het eerste.’ Hij keek met een vilein lachje naar zijn ondercommandant. ‘En nu wil jij de president na-apen. Heb je politieke aspiraties?’

‘Ik vond het strategisch de beste methode,’ zei Vermeulen kalm. ‘En ik heb niets met de politiek. Integendeel: ik vind het een stel flapdrollen.’

Westerling knikte. ‘Zo ken ik je weer. En ik ben het verdomd met je eens dat het veruit de eenvoudigste manier zou zijn om het zootje plat te bombarderen. Maar het stel schijthuizen in Batavia en Makassar is bang dat wij de nikkertjes naar God blazen. En wie moet dan de plantages bemannen, nietwaar? Je kunt moeilijk een stel Drentse veenarbeiders naar Deli of de Vorstenlanden halen om tabak te plukken. Dus het credo is: geen koelies uitroeien. Zuinig zijn op de inheemse arbeidskrachten. Ze weten kennelijk niet dat het TNI grotendeels bestaat uit Javaanse pemoeda’s die van hun leven geen slag werk hebben uitgevoerd. En van de inlanders hier, de Toradja’s of de Boeginezen of hoe die lui allemaal heten hoeven we op het punt van arbeid niets te verwachten. Ze hebben in Deli honderdduizend Chinezen geronseld voor de plantages. Die Bataks hebben zich rot gelachen.’

‘Geen luchtsteun dus,’ zei Voormolen. ‘Mag ik vragen hoe jullie het dan aanpakken?’

‘Gewoon, een eerlijk gevecht: man tegen man.’

Voormolen keek sceptisch, maar zei niets. Ik deelde zijn scepsis, maar zei ook niets. Bovendien was ik sergeant en onderofficieren moeten hun mond houden als de officieren praten. Westerling grinnikte. ‘De MID kijkt of ze hun laatste oortje versnoept hebben. Wat vind jij van de gevechtsbereidheid van onze tegenstander, Bax? Jij hebt ze van dichtbij bekeken.’

‘Het leek een klas kinderen op schoolreisje,’ zei ik.

‘Kon je ze verstaan?’

‘Nee, we lagen op vijftig meter. Dan hoor je wel stemmen, maar je kunt ze niet verstaan.’

‘Hebben jullie geen patrouille gezien?’

‘Nee. Dat wil niet zeggen dat ze er niet zijn, maar op het moment dat wij er waren liep er niemand in het voorterrein.’

Westerling schudde zijn hoofd. ‘Onbegrijpelijk stom van die lui. Wat denk je: wordt het een makkie?’

‘Het lijkt me verstandig om daar niet van uit te gaan, kapitein. Ze maakten een zorgeloze indruk, maar die zorgeloosheid kan ook voortkomen uit geloof in hun eigen kracht.’

Hij grijnsde. ‘Tien van hen tegen een van ons.’

‘Misschien denken zij dat ook wel.’

‘We zullen zien,’ zei hij grimmig. Hij keek naar de twee andere officieren en Moerman die nog geen woord hadden gezegd. ‘Heren, zorg dat de Alfa- en de Bravo-compagnie zich klaarmaken. Ik voer zelf het commando. Luitenant Vermeulen is plaatsvervanger. Als ik sneuvel doen jullie wat hij zegt. Over een uur vertrekken we met de rupscarriers. We proberen tot vijf kilometer voor dat kamp te rijden. Daar gaan we in schuilbivak. Morgenvroeg bij dageraad vallen we aan. Bax, jij en Wevers kennen het terrein. Jullie gaan met acht man vooruit en kiezen de plek voor het bivak. Zorg dat ze jullie niet in de smiezen krijgen.’

‘Nemen we de Brownings mee?’ vroeg Moerman.

Westerling knikte. ‘Alle drie.’

‘Die dingen wegen veertig kilo en met munitie negentig kilo per stuk. Hoe krijgen we ze in dat laatste stuk op het doelgebied?’

‘De paarden van Pika,’ opperde ik.

‘Dat is een idee,’ zei Moerman. ‘Goed, Bax, regel het met die tolk.’

‘Paarden,’ zei Anneke verheugd. ‘Ik kan paardrijden. Mag ik dan ook mee?’

‘Nee!’ zei Voormolen. ‘Ik wil beslist niet dat sergeant Staring meedoet aan een gevecht.’

Westerling knikte. ‘Akkoord.’

‘Wat doe ik hier dan nog?’ vroeg ze.

‘Kijken hoe het afloopt,’ zei hij kalm. ‘Je baas heeft gelijk, Anneke. Als het om welke reden dan ook misloopt, en dat kan altijd gebeuren, wil ik niet dat jij in handen van de ploppers valt. We weten wat ze met onze mannen doen als ze die te pakken krijgen. Wat ze met een krijgsgevangen vrouw doen is nog een graadje erger.’

‘Dus ik moet hier blijven tot jullie uitgeknokt zijn?’

‘De staf blijft stand-by. Je mag met hen mee. Kun je heet van de naald de afloop zien.’

En de lijken tellen, dacht ik, maar ik hield mijn mond. Je leert het wel, Bax.

Het was een heidense klus geweest om de drie zware Brownings en de kisten munitie zonder gerucht te installeren: recht voor en links en rechts van het TNI-kamp. Toen het geweld losbarstte bleek hoe goed die plekken gekozen waren, want de enige vluchtweg lag in de kampong van de Toradja’s die door de Bravo-compagnie van Vermeulen was omsingeld. We vielen aan toen de zon aan de kim verscheen, het moment waarop soldaten in bivak met de slaap in hun ogen uit hun tent kruipen om hun ochtendritueel te beginnen. Op dat moment brak de hel los en scheurden drie mitrailleurs de net ontwaakte TNI’ers in de voorste tenten aan flarden. De anderen renden in blinde paniek naar de kampong, de enige plek waar het moordende vuur niet klonk. Daar liepen ze in de hinderlaag van de Bravo-compagnie die tientallen half geklede pemoeda’s neerschoot. Toch was niet iedereen in het kamp van de vijand in paniek. Twee Japanners doken plotseling naast de middelste mitrailleur op en schakelden de schutter en zijn helper met perfect gemikte handgranaten uit. Moerman schoot de twee aanvallers neer, maar het korte moment waarop de mitrailleur zweeg gaf de TNI’ers opeens vertrouwen en met de moed der wanhoop vielen ze op ons aan.

‘Bax!’ brulde Moerman. We trokken de lijken van de mitrailleurploeg opzij en namen hun plaats in: hij achter het wapen en ik ernaast om de munitie in te voeren. Ik was de doodsangst voorbij en voerde alle handelingen uit alsof ik mijn leven lang niets anders had gedaan en net als bij de aanval waarbij luitenant Hansen was gesneuveld en Dobbe en ik het wapen bemanden gaf ook nu de verschrikkelijke vuurkracht van de Brownings de doorslag. De bevelen van Westerling gingen in het kabaal verloren en ze waren ook niet nodig, want we wilden maar één ding: iedereen in dat kamp uitschakelen: het militaire eufemisme voor iedereen aan de andere kant doodschieten.

Pas toen er niemand meer bewoog in het tentenkamp hielden we op met schieten. De mannen van de Alfa-compagnie slopen met de machinepistolen in de hand naar het kamp. Af en toe klonk nog een korte reeks schoten, uitsluitend van onze eigen wapens. Na een kwartier kwamen ze terug. ‘We hebben de lijken niet geteld,’ meldde de compagniescommandant aan kapitein Westerling. ‘Maar dit is zeker: in dat kamp is geen levende ziel meer te zien.’

‘Hebben jullie nog meer Jappen gezien?’

‘Vijf. Plus de twee bij Moerman en Bax.’

‘Zeven Jappen,’ zei Westerling grimmig. ‘Waarvan twee spleetogen twee van onze jongens vermoord hebben. Heb jij verder geen verliezen?’

‘Drie gewonden, kapitein.’

‘Kunnen ze lopen?’

‘Een wel, twee niet.’

‘En jij?’ vroeg Westerling aan luitenant Vermeulen die met Wevers naar hem toeliep.

‘We hebben twee doden en vier zwaargewonden,’ zei Vermeulen. ‘En een stel gewonde krijgsgevangenen.’

‘ Pemoeda’s?’

‘Ja. De jongens zijn nu bezig om de mannen van de kampong bijeen te drijven. Wat doen we met ze? Ik wilde het hele spul direct doodschieten, maar Wevers heeft bezwaren tegen directe liquidatie. En hij heeft mij het leven gered toen zo’n verdomde Jap mijn kop met een samoeraizwaard wilde afhakken, dus wil ik hem op zijn minst de mond gunnen.’

‘Waar is die Jap nu?’

‘Dood.’

‘De krijgsgevangenen nemen we mee,’ zei Westerling. ‘Althans degenen die kunnen lopen. De rest schieten we dood.’ Hij keek Moerman en mij aan. ‘De inlanders hebben Scholten en zijn mannen afgemaakt en wilden jullie ook vermoorden. Wat doen we met ze?’

‘Afschieten,’ zei Moerman prompt. ‘En als we die vent met dat masker en de meiden te pakken krijgen die mijn pik en die van Bax wilden afsnijden dan gaan ze er ook aan.’

Wevers keek hem strak aan, maar zei geen woord.

‘Als we die Toradja’s nou eens gebruiken om onze doden en gewonden naar het kamp te dragen,’ zei ik. ‘En de gewonde krijgsgevangenen die niet meer kunnen lopen. We kunnen ze daarna verhoren en uitvissen wat ze met ons van plan waren. En we kunnen ze uithoren wie Scholten en zijn maten hebben gedood.’

Westerling keek me aan of ik hem een oneerbaar voorstel had gedaan. ‘Wil je de rest dan weer terugsturen?’

‘Als ze onschuldig zijn: ja,’ zei ik.

Wevers knikte. En Westerling knikte ten slotte ook, bedachtzaam en met een zuinig gezicht. ‘Nou ja, het is misschien geen gek idee. Hoe is het met jouw poot, Moerman? Kun jij terug lopen, of moeten we voor jou ook een draagkoets improviseren?’

‘Ik loop terug,’ zei Moerman. ‘Die lui komen niet meer met hun handen aan mijn lijf.’

‘We hebben nog een paard over,’ zei ik. Moerman trok een vies gezicht en wreef over zijn kruis. Westerling grinnikte. ‘Je moet meer neuken man, als je ballen geplet zijn. Ga op die knol zitten en laat je thuis door een van die zwarte wijven verwennen. Moet jij eens kijken hoe je libido staat te juichen in zo’n sappige, hoe noem jij dat ook alweer, Bax?’ ‘Vagina,’ zei ik blozend. Ik voelde me net zo opgelaten als toen mijn moeder me voor de eerste en enige keer seksuele voorlichting gaf.

Westerling schaterde. Hij boog voorover en fluisterde net iets te luid in Moermans oor: ‘Vagina, Moerman, heb je het gehoord? Het is een mooi woord voor het lekkere ding dat wij een blauwe kut noemen. Het is dat je het weet, anders steek je hem nog in het verkeerde gat.’

Ik was blij dat Anneke buiten gehoor was.

‘Goed, Moerman gaat te paard en daarna op de kut,’ zei Westerling. ‘Hoe is het Vermeulen? Heb je alleen kerels, of zijn er ook vrouwen bij?’

Vermeulen toonde een van zijn zeldzame glimlachjes. ‘Beide.’

‘Over wijven gesproken,’ zei Westerling. ‘Haal jouw MID-collega op, Bax. Zij wilde tenten zien. Er is niet veel meer van over, maar wat er nog is mag ze bezichtigen.’

‘Ze schrikt zich kapot,’ zei Wevers.

‘Des te beter,’ zei Westerling grimmig. ‘Het zou ook heel goed zijn als collega Voormolen dit tafereel met eigen ogen zou kunnen zien.’

‘We kunnen foto’s maken,’ zei ik.

‘Heb jij een camera bij je?’

‘Ik niet. Anneke wel. Een Leica. Schijnt een goed toestel te zijn.’

‘Heel goed,’ zei Westerling. ‘Laat haar zoveel mogelijk plaatjes maken. Die sturen we naar de generale staf om het alternatief van een bombardement te tonen. Als ze daar uitgekotst zijn en wij ze terugkrijgen kan Voormolen ze op de wanden van zijn ivoren toren plakken.’

Ik keek hem aan, maar zei niets. Wat had hij opeens tegen de vrouw met wie hij in diezelfde ivoren toren zo hartstochtelijk de liefde had bedreven? Anneke zei ook niets. Ze ging met een verbeten gezicht aan het werk en schoot zeven rolletjes vol. Ik liep met haar mee en bij elke stap op dat gruwelijke strijdtafereel dat ik zelf mede had aangericht groeide mijn hoop dat het hiernamaals een verzinsel was. Want als dat niet zo was, wat moest ik dan zeggen als de zielen van de jonge pemoeda’s wier kapot geschoten lijken in Anneke’s Leica werden vastgelegd me daar ter verantwoording zouden roepen? Het was oorlog, jongens, ik kon niet anders. Een paar dagen later hadden jullie ons ook aangevallen. Gelul, Bax, zouden ze zeggen: wij deden nog helemaal niets. We lagen te slapen toen jullie het moordtuig in stelling brachten en op het moment van ontwaken, als een mens op zijn kwetsbaarst is, schoten jullie ons kapot. Je baas noemde het een eerlijk gevecht. Ha! Er was geen greintje eerlijkheid bij. Het was gewoon moord. Als wij de twaalf Jappen niet hadden gehad die een paar belanda’s te grazen namen dan waren jullie er zelfs zonder verliezen van afgekomen. Wij waren met tweehonderdvijfentachtig man, de meesten niet ouder dan achttien jaar. Allemaal dood, op een handjevol gewonde krijgsgevangenen na, die jullie ook dood gaan schieten.

Zo liep ik in mezelf mompelend achter de fotografe aan. Ik lichtte stukken tentzeil voor haar op om de doden daaronder bloot te leggen, draaide voorovergevallen lijken om zodat ze gezichten kon vastleggen waarop de doodsangst was verstard en ik dacht: hoe kun je dit allemaal kieken alsof je in ’s Lands Plantentuin bloemen staat te fotograferen? Toen keek ik nog eens goed naar haar gezicht en zag dat ze al mijn emoties en ontreddering deelde, wat haar niet verhinderde haar onvrijwillige taak om dit inferno vast te leggen naar behoren uit te voeren. Toen we het hele strijdtoneel hadden gezien en ze het laatste rolletje uit de camera had gehaald en in haar fototas had opgeborgen keek ze me aan als iemand die de hel had gezien en zei zo zacht dat ik voorover moest buigen om haar te verstaan: ‘Ik wil naar huis.’

Ik wist lange tijd niet wat er met de foto’s van Anneke was gebeurd, maar Voormolen kennende waren ze zorgvuldig bewaard. En later was ik erbij toen de opperbevelhebber, generaal Spoor, ze onder ogen kreeg. Hij zei dat ze nooit verder mochten komen dan de collegezalen van de militaire academie waar ze, met de foto’s van de slachtingen die de pemoeda’s hadden aangericht, moesten dienen om de aankomende beroepsofficieren te leren hoe een oorlog eruitziet. De krijgshandelingen van het TNI en de pemoeda’s waren kleiner dan die van ons, maar niet minder gruwelijk en wie ze, zoals ik, allebei van nabij heeft gezien weet dat we in wreedheid en meedogenloosheid niet voor elkaar onderdeden. Dat zei ik ook tegen luitenant Voormolen toen ik werd teruggeroepen naar Java en we in zijn fraaie kantoor afscheid namen. ‘Ik hoop je nog eens te zien,’ zei hij terwijl hij me de hand schudde.

‘Wederzijds,’ zei ik. ‘À propos: waar is Anneke Staring gebleven?’

‘Naar huis,’ zei hij. ‘Sergeant Staring kwam hier met haar foto’s terug als een levende dode. Ze had een tijdelijk contract en dat is op haar verzoek en mijn voorspraak ontbonden.’

‘Wat gaat ze nu doen?’ vroeg ik. ‘Alsnog promoveren?’

‘Ik hoop het.’ Hij keek even somber voor zich uit. ‘Ik had haar nooit naar jullie toe mogen laten gaan. Die meid is voor haar leven beschadigd.’

‘Zij heeft die beelden alleen vastgelegd en net als haar foto’s zullen ze op den duur wel in haar herinnering vervagen. Maar ik heb ze mede veroorzaakt en die beelden zijn in mijn ziel geëtst.’

Hij knikte. ‘Het trauma van de soldaat te velde. Wees blij dat je het hebt overleefd.’

Java & Sumatra 1948-49

Luchtlandingsacties Oost-Sumatra bij Djambi, Rengat en Air Molet

23

‘We leken een stel Arabische slavenhandelaren die een groep slaven uit het binnenland naar de kust dreven,’ zei ik. ‘Het was een lange stoet waarin alle tweehonderddertig Toradja’s, mannen en vrouwen meeliepen. Alleen de kinderen waren onder hoede van hun grootouders in de kampong achtergebleven.’ We zaten met zijn vieren in het hoofdkantoor van de MID: kapitein Smit en de sergeants Van Pijkeren en Pelupessy. Op de tafel lagen de foto’s die ik met de Leica van Anneke Staring van die tocht had gemaakt. Ze waren niet zo scherp als die van haarzelf, ik was tenslotte geen fotograaf – maar ze was na haar reportage van de verslagen TNI-eenheid niet meer in staat zelf te fotograferen. Ze had als een zombie naast me gelopen, me zwijgend de camera gegeven toen ik erom vroeg, eveneens zwijgend een nieuw rolletje erin gedraaid en me met een paar handgebaren voorgedaan hoe ik scherp moest stellen en afdrukken. En verder had ze de hele terugweg geen woord meer gezegd. De tocht was toch al bizar. ’s Nachts was ze tegen me aangekropen, trillend als een kind in een sneeuwstorm. Ik probeerde tevergeefs haar te troosten. ‘Houd me vast,’ was het enige dat ze zei. ‘Je hoeft echt niets te zeggen.’

‘De mannen en de sterkste vrouwen droegen de gewonden op draagbaren die ze met zijn vieren tilden,’ vervolgde ik. ‘En omdat het er nogal veel waren – twaalf van ons plus onze vier gesneuvelden en dertig gewonden van henzelf – waren alle mannen en vrouwen erbij betrokken. Dat maakte de kans op ontsnappen kleiner, want we hadden hen aan elkaar en aan de draagbaar gebonden. Naast elke draagbaar liepen twee van onze eigen mannen mee die de instructie hadden te schieten zodra iemand een ontsnappingspoging ondernam. Maar de Toradja’s deden niets. Het leek of ze, net als sergeant Staring, in trance waren na het onvoorstelbare geweld dat wij hadden ontketend. De dorpsoudste had ons gesmeekt hun huizen te sparen. Het zijn ingewikkelde bouwwerken die hen jaren van wederopbouw zouden kosten, dus kon ik me die smeekbede goed voorstellen. Onderluitenant Vermeulen had de hele kampong plat willen branden, maar korporaal Wevers en ik konden hem daarvan op het nippertje weerhouden.’

‘Westerling is toch de baas?’ zei kapitein Smit. ‘Zei hij er niets van?’

‘Hij liet de uitvoering geheel aan ons over. “Jij hebt dit plan bedacht, Bax,” zei hij tegen mij. “Dan zorg je ook voor de goede afwikkeling.” Hij hield zich alleen bezig met de wapens van het TNI die hij, nadat hij ze had bekeken, met de lijken liet verbranden.’

‘Ze waren dus niet de moeite van het meenemen waard?’ vroeg Pelupessy.

‘Alleen de mortieren,’ zei ik. ‘De handvuurwapens waren zo ouderwets dat ze, ook als we hen niet verrast hadden, geen schijn van kans hadden gemaakt tegen onze vuurkracht.’

‘Als dat wapentuig zo ondermaats was, wat was dan hun doel?’

‘Dat vroegen wij ons natuurlijk ook af. We hadden twee TNI-officieren krijgsgevangen gemaakt en ondervraagd. Zij wilden hetzelfde als wij: een verrassingsaanval bij dageraad, waar ze met die mortieren een hoop slachtoffers hadden kunnen maken. Helaas voor hen, gelukkig voor ons, waren wij twee dagen eerder.’

‘En jullie hadden drie Brownings,’ zei kapitein Smit.

‘Ja... U hebt er geen idee van wat een ravage die wapens aanrichten. Mensen worden letterlijk aan flarden geschoten.’

‘Ik weet het.’ Hij hief zijn keurig gemanicuurde handen op. ‘Spaar me de details. Wat hebben jullie met die inlanders gedaan?’

‘Die hebben we verhoord met hulp van de tolken. We wilden weten wie de drie vermiste collega’s hadden vermoord en wie sergeant-majoor Moerman en mij wilden doden.’

‘En wie van dat stel je pik wilde afsnijden,’ zei Van Pijkeren. ‘Dat heb je toch uitgezocht, hoop ik?’

‘Zeker. Het waren de dochters van het stamhoofd: meisjes van vijftien en zestien jaar. Verkracht door Scholten en zijn makkers.’ Ik wees de meisjes op een van de foto’s aan. ‘Dit zijn ze, op het eind van de tocht. Ze waren bekaf.’

‘Dan zijn ze het gewilligst,’ zei Van Pijkeren verlekkerd. ‘Wat hebben jullie met ze gedaan?’.

‘We hebben hen op het onheuse van hun gedrag gewezen,’ zei ik stijfjes.

‘Bax! Zo hebben we je niet opgevoed! Als je dan zelf te bescheten bent om ze te pakken had je die twee tenminste voor Sjors en mij mee kunnen nemen voor nadere informatie. Schijnen lekkere meiden te zijn, die Toradja’s. Sappig... Echte junglegrietjes. Net jonge bamboescheuten.’

Smit keek hem hoofdschuddend aan. ‘Martin, je bent een onverbeterlijke seksist.’

Van Pijkeren grijnsde. ‘Oorlogsbuit, kapitein. Dat had Hannibal al in de smiezen.’ Hij keek hoofdschuddend naar de foto. ‘Doodzonde. Wat hebben jullie met die andere vrouwen gedaan?’

‘Hetzelfde als de troepen van Hannibal,’ zei ik.

Pelupessy keek me met een scheef lachje aan. ‘Jij niet?’ ‘Nee. Ik ben geen heilig boontje, maar seks moet plezier voor twee zijn. Als een van de twee gedwongen wordt dan hoeft het voor mij niet.’

Van Pijkeren schudde zijn reusachtige kop. ‘Kereltje, jij hebt nou wel die groene baret, maar je moet nog heel veel leren van het moderne krijgsbedrijf. Enfin, ga door.’

‘Dit is het wel,’ zei ik. ‘De rest staat in mijn rapport. En die foto’s hebben jullie hier. De zeven rolletjes die Anneke Staring heeft volgeschoten zijn nog bij luitenant Voormolen.’

‘Die komen vanzelf hier,’ zei Smit. ‘Hoe beviel de samenwerking?’

‘Uitstekend. Ik vond het een prima chef die me alle ruimte gaf. Net als hier.’

Smit glimlachte. ‘Hij is ook nogal te spreken over jou.’

‘Het is jammer dat het met sergeant Staring is misgelopen,’ zei ik. ‘Ze was ver met die luchtfoto’s.’

‘Het staat nog in de kinderschoenen,’ zei Smit. ‘Maar ik ben het met je eens: beelden zeggen meer dan woorden.’

‘We hebben gepraat over luchtaanvallen. Voormolen zei dat de generale staf er niet aan wil vanwege schade aan de burgerbevolking. Wat we nu gedaan hebben is minstens even erg.’

‘Jullie hebben die kampongbevolking toch gespaard?’

‘We hebben de moordenaars van Scholten en zijn makkers gevonden en doodgeschoten.’

‘Terecht. Met een luchtaanval was er niets van die kampong overgebleven.’

‘Klopt.’

‘Dan geef je dus zelf het antwoord. Het is een guerrilla. Je kunt hem niet winnen vanuit de lucht en het enige dat je bereikt is dat je de bevolking tegen je in het harnas jaagt.’

‘Wat denkt u van de nabestaanden van onze eigen gesneuvelden?’

‘Die ook,’ zei hij droog.

‘Het is oorlog, jongens,’ zei Van Pijkeren. ‘Ik heb geen bezwaar tegen bombardementen als we daarmee de levens van onze mensen kunnen sparen. Maar uiteindelijk is het zinloos.’

‘Waarom?’ vroeg Smit.

‘Omdat we dit gaan verliezen, kapitein,’ zei Van Pijkeren kalm. ‘We winnen de veldslag, en hoe dat gebeurt, hebben we net weer van collega Bax gehoord, maar we houden dit niet. Bax en ik hebben er al eens eerder over gepraat, weet je nog?’

Ik knikte. ‘En toen wilde jij er niet aan.’

‘Nu wel.’

Kapitein Smit keek ons alle drie één voor één aan. ‘Wat moeten wij dan, mannen?’

‘Ik weet het verdomd niet,’ zei Van Pijkeren. ‘De vrede uitroepen en met de staart tussen de benen afnokken.’

‘Met medeneming van zesduizend doden,’ vulde Pelupessy aan. ‘En tienduizenden, misschien honderdduizenden repatrianten die hier niet meer welkom zijn. Half Ambon loopt leeg. Waar laten we al die landgenoten van mij in dat koude kikkerlandje waar ze net aan het bijkomen zijn van de vorige oorlog?’

‘We kunnen het IJsselmeer droogleggen,’ zei Van Pijkeren. ‘Daar kun je ze allemaal makkelijk kwijt.’

Smit pakte de foto’s bij elkaar en stopte ze in een kartonnen map. ‘Heb jij nog een dodenlijst van die TNI-eenheid?’ vroeg hij aan mij.

‘De namen van de krijgsgevangenen,’ zei ik. ‘Dertig man, inclusief de twee officieren. Van die doden weet ik alleen het aantal: honderdvierentachtig.’

‘Wat is daarmee gebeurd?’

‘We hebben hun persoonlijke bezittingen meegenomen. De lijken zijn verbrand, samen met de wapens die kapitein Westerling niet mee wilde nemen.’

‘Wat gaat onze nieuwbakken commando nu doen?’ vroeg Van Pijkeren terwijl hij met een scheef lachje naar mijn groene baret keek die naast die van hem aan de stoelleuning hing.

‘Sergeant Bax krijgt een week welverdiend verlof,’ zei Smit. ‘En daarna gaat hij met jullie mee naar de mariniers.’

‘Wat gaan we daar doen?’ vroeg ik.

‘Waarnemen,’ zei Van Pijkeren. ‘Net als mijn moeder voor de uitverkoop van de Bijenkorf: alleen kijken, niet kopen. En zodra de deuren opengaan: graaien in de bakken.’

Ik kocht een tropenpak bij een Chinese kleermaker en ik mocht de Buick van kapitein Smit lenen, zodat ik er als een koloniale dandy uitzag toen ik aan mijn verlofweek begon. Voor het eerst in mijn tweede Indische termijn reed ik in burger en het beviel me uitstekend. Natuurlijk waren er overal sporen van de oorlog. In de steden viel de schade aan huizen en gebouwen nog mee, maar daar buiten boden de meeste Nederlandse ondernemingen een treurige aanblik. Ik begreep niet waarom de nationalisten zoveel hadden vernield. Na de overdracht, waaraan zo langzamerhand niemand meer twijfelde, moesten die plantages en fabrieken de pijlers van de economie worden en het leek er nu op dat het TNI de kip met de gouden eieren had geslacht. Ondanks het verhaal van Karim over de moord op het gezin van mijn vaders opvolger wilde ik gaan kijken op de onderneming waar ik mijn jeugd had doorgebracht. Eerst reed ik over de smalle weg vol kuilen en gaten naar Tjitjabari, voorzichtig om de auto van mijn baas niet te beschadigen. Het was vreemd en tegelijk vertrouwd om er na een jaar weer terug te zijn. Pa en Ma Kromo ontvingen me allerhartelijkst. Ze keken vol bewondering naar de mooie auto en mijn witte pak, waarin ik me opeens een dandy voelde: een gevoel dat nog sterker werd toen Sarina kwam om me te begroeten. Ze was een volwassen vrouw geworden. Ze bekeek me met een kalme blik en opeens brak de glimlach door waarvan de herinnering me in momenten van gevaar overeind had gehouden en die nu nog duizend keer mooier leek.

‘Toean Bax.’ Ze gaf me een hand en keek me met die mooie, diepbruine ogen met on-Javaanse directheid recht aan. ‘Ik heb heel vaak aan u gedacht.’

‘Ik ook aan jou,’ zei ik. ‘En ik ben blij te zien dat het je goed gaat.’

Wat een ongelofelijk banale tekst, dacht ik. Bax, je bent een oen! Knoop je jasje dicht, zak op je rechterknie, neem haar hand in de jouwe en vraag haar ten overstaan van haar overgrootouders ten huwelijk. Maar als ze nou niet wil, net als bij Bert Jansma, zei een hinderlijk stemmetje in mijn achterhoofd, dan zit je hier mooi voor lul in je mooie tropenpak en dan kun je hier met goed fatsoen nooit meer terugkomen. Want je kunt wel denken dat jij haar uitverkorene bent, maar in haar brieven had ze daar nooit op gezinspeeld, in tegenstelling tot jijzelf: hints die ze in haar eigen brieven behendig uit de weg was gegaan.

Ik gaf haar de zijden omslagdoek die ik met hulp van een aardige verkoopster had uitgekozen in het enige warenhuis dat nog open was in Buitenzorg. Sarina was er oprecht blij mee en bedankte me spontaan met een kus.

‘Ik heb ook iets voor u.’ Ze sprong kwiek overeind, liep het huisje van haar grootouders in en kwam terug met een dikke envelop waarop in mijn eigen handschrift haar adres stond. ‘Alstublieft,’ zei ze in bijna accentloos Nederlands. Ik keek haar verbaasd aan. ‘Spreek jij Nederlands?’

Ze glimlachte. ‘Een beetje. Op de nonnenschool geleerd.’

Ik maakte de envelop open. Hij zat vol geld.

‘Wat is dit?’ vroeg ik.

‘Uw geld, toean. Ik heb alles voor u bewaard.’

‘Maar...’ Ik was nog niet van mijn verbijstering bekomen. ‘Dit was voor jou bestemd. Voor je school en alles...’

‘Ik had het niet nodig, toean. De zusters geven me les in ruil voor huishoudelijk werk. Ik was en kook voor ze en als dank krijg ik les en eten en onderdak. Ze zijn goed voor me.’

‘Je had dan toch andere dingen kunnen doen met het geld?’

‘We hebben alles wat we nodig hebben. Wat nog ontbreekt kunnen we zelf betalen.’

‘Waarom heb je me dat niet geschreven?’

‘Ik wilde het u uitleggen en dat kan niet in een brief.’

‘Goed, leg het dan nu uit, alsjeblieft.’

Ze keek hulpzoekend naar Ma Kromo en toen die knikte zei ze: ‘Weet u nog waarom u hier terecht bent gekomen?’

‘Als de dag van gisteren.’

‘Ja natuurlijk weet u dat. Domme vraag van mij... Maar...’

‘Maar wat?’

Opeens vatte ze moed. ‘U weet dus ook wat dááraan voorafging.’ Het was geen vraag.

Ik knikte. Ik voelde me opeens belachelijk in mijn modieuze pak.

Ze keek me weer recht aan. ‘De dood van mijn vader… Ik heb gezworen die te wreken. Daarom ben ik ook niet met de anderen meegegaan naar het kamp van de huzaren om hulp te vragen. Ik ging naar het kamp van het TNI om me aan te melden voor de strijd. Karim zei dat ik terug moest gaan omdat ik thuis van meer nut kon zijn als informant. En dus ging ik terug en maakte eten voor de moordenaars van mijn vader. In de eerste dagen heb ik me moeten beheersen geen vergif in het eten te doen. Oma bezwoer me om loyaal te zijn... En toen ik zag hoe u bezig was en met mijn dorpsgenoten omging en uw uiterste best deed om het leed goed te maken kreeg ik vrede met de situatie en kostte het me geen moeite meer om, zoals Oma zei, loyaal mee te helpen. Bij de film heb ik getwijfeld of ik de moord op mijn vader voor de camera zou vertellen, maar ik begreep wel dat ze dat er uit zouden halen.’ Ze zweeg een hele tijd waarin ze me onafgebroken aankeek met die verontrustend directe blik. Opeens glimlachte ze. ‘Er gebeurde een wonder: ik werd verliefd op de moordenaar van mijn vader. Niet op de echte moordenaar, want hij zat in de auto toen ze hem ophingen, maar hij liet het toe en stak geen vinger uit om hem te redden. Dat vertelde ik ook steeds aan mezelf, elke keer als ik een brief van u kreeg en dat hielp me om die verwarrende gevoelens voor u onder controle te houden. Begrijpt u?’

‘Ik begrijp het. Wat wil je nu dat ik doe?’

‘Ik wil dat u weggaat, toean, want het wordt niets tussen ons. Elke dag met u zou ik herinnerd worden aan de moord op mijn vader en op den duur zou ik u gaan haten. En dat wil ik niet… Dat wil ik niet,’ herhaalde ze zachtjes. ‘Daarvoor houd ik teveel van u.’ Ze maakte mijn jasje open en stak de envelop in mijn binnenzak. Toen sloeg ze haar armen om mijn hals, gaf me een innige kus op mijn mond en zei: ‘Nu moet u gaan. Ik zal u nooit vergeten.’

De enige keer dat mijn vader iets had gezegd over zijn affaire met zijn inlandse huishoudster had hij die monoloog afgesloten met een dooddoener: ‘Het raadsel vrouw zullen we nooit doorgronden.’ Het schoot me opeens in gedachten toen ik met een dof gevoel naar Bandung reed. Die weg was flink beschadigd zodat ik alle aandacht bij het stuur moest houden, maar op de betere weggedeelten praatte ik hardop in mezelf, als een idioot die ontsnapt was uit het gekkengesticht en de enige die in gedachten verstandige antwoorden gaf op alle vragen was de jonge Javaanse op wie ik zo reddeloos verkikkerd was.

De suikerfabriek zag eruit alsof er een tornado overheen was geraasd, maar hij werkte nog. Althans, er kwam rook uit de schoorsteen en op het terrein hing de weezoete lucht van gekneusd suikerriet, gemengd met de geur van verbrande rietstengels. Sidharta Kelong, de hoofdmandoer van pa, die tegelijk met hem met pensioen ging, was weer aan het werk gegaan. Hij zat op zijn vertrouwde plekje boven in de fabriek vanwaar hij alles in de fabriek en op het terrein eromheen in de gaten kon houden. In zijn laatste jaar bij pa had hij een jongen bij zich gehad die hij met een boodschap op de koelies afstuurde als ze iets verkeerd hadden gedaan. Als de overtreder opkeek zag hij Sidharta in zijn hokje die de instructies van de jongen met niet mis te verstane gebaren onderstreepte.

Toen ik uit de Buick stapte kwam hij naar beneden. Hij had me direct herkend.

‘Jan Bax!’

‘Sidharta!’ We schudden elkaar stevig de hand. Zoals altijd als je iemand jarenlang niet gezien hebt is het lastig om het gesprek te beginnen, want er is zoveel te vertellen dat je gemakkelijk in clichés verzandt. Dat gebeurde nu ook, maar na een poosje kwamen we bij de dingen waar het echt om ging. Hij vertelde dat hij Karim geregeld zag en Toetie bijna nooit. Ze zat als secretaresse bij Hatta, reisde met hem alle conferenties af en had geen tijd voor haar vader en moeder. Soms schreef ze een kort briefje – het gaat mij goed, hoe gaat het met jullie? – maar Sidharta vroeg zich af of ze wel de tijd nam om hun uitvoerige brieven te lezen. ‘Ach, en zoveel is er ook niet te vertellen,’ besloot hij met een zucht. ‘De fabriek staat op instorten, maar zolang hij draait, draait ie en zorg ik dat er suiker wordt gemaakt.’ Hij wachtte even. ‘En helaas staat Adinda, mijn vrouw, ook op instorten..’

‘Ach, neem me niet kwalijk dat ik nog niet naar haar gevraagd heb. Wat scheelt eraan?’

‘Hart,’ zei hij kortaf. ‘Ze moet naar het ziekenhuis, maar er is niet genoeg geld. Karim doet wat hij kan en ik ook, maar we komen nog tweehonderd gulden tekort voor een operatie.’

Ik haalde de envelop uit mijn zak. ‘Hier zit genoeg in. Als je wilt kunnen we haar direct wegbrengen.’

Hij keek me verbluft aan. ‘Meen je dat nou?’

‘Natuurlijk meen ik dat. Ga haar halen, dan rijden we meteen weg.’

‘U had geen dag later moeten komen,’ zei de chirurg, een Australiër die alleen Engels sprak.

‘Haalt ze het?’ vroeg ik.

Hij knikte. ‘Waarschijnlijk wel. Ze heeft een sterk hart, maar het heeft een enorme opdoffer gehad. Menigeen had dit niet overleefd.’

‘Wat moet er nu gebeuren?’

‘Ik houd haar nog een paar dagen hier en als alles goed gaat dan mag ze naar huis.’

‘En dan?’

Hij keek me met een scheef lachje aan. ‘Rust, rust en nog eens rust. Eigenlijk zou ze hier weg moeten. Een land in oorlog is een slechte plek voor een herstellende hartpatiënt.’

‘Kan ze een lange zeereis aan?’ vroeg ik.

‘Dat kan ik nu nog niet zeggen. Kom over een paar dagen terug, dan weet ik meer.’

Ik stuurde mijn ouders een telegram waarin ik de situatie zo goed en zo kwaad als dat ging in telegramstijl uitlegde en kreeg prompt antwoord.

Laat haar komen – stop – Sidharta gaat mee – stop – wij betalen de reis – stop.

Pa & Ma

Hoe red ik dat allemaal in een week, dacht ik. Zelfs met hulp van Karim die direct was gekomen toen zijn vader hem had gebeld zou het niet lukken om het in de rest van mijn verlof te regelen. Dus belde ik kapitein Smit en vroeg om wat extra tijd.

‘Neem je tijd,’ zei hij op zijn gebruikelijke kalme manier. ‘Ik kan je nog wel een weekje missen. De oorlog blijft wel op je wachten. Neem het er nog maar even van.’

Dat deed ik en toen Karim, Toetie en ik een week later arm in arm op de rede van Batavia stonden en hun ouders nazwaaiden die als passagiers met een troepenschip mee naar Nederland mochten, voelde ik me als herboren. Voor even weer burger, verdwaald uit de oorlog.

24

Het kostte me meer moeite dan ik gedacht had, mijn verfomfaaide witte pak uit, en mijn soldatenkloffie weer aan te trekken. Het laatste oorlogsjaar wierp zijn schaduwen vooruit. Het zou veruit het zwaarste jaar met de meeste doden worden, al gold dat niet voor iedereen. Veel militairen van de landmacht zaten met acht of tien man op een buitenpost, ver weg van bevelvoerende officieren en waanden zich daar God in Frankrijk, ook al omdat ze zelden met de vijand te maken kregen. Maar Martin van Pijkeren, George Pelupessy en ik verkeerden permanent in gevaar en moesten altijd alert zijn op onverhoedse aanvallen. We zaten als MID’ers bij de mariniersbrigade die van Oost- naar Midden-Java trok. Wij moesten als verkenners de route verkennen en inlichtingen verzamelen over de kampongs waar revolutionairen zich op konden houden en die ‘gezuiverd’ moesten worden: het eufemisme van de legertop voor acties waarbij geen krijgsgevangenen werden gemaakt. De brigade moest de vijand ‘uitschakelen’, ook al zo’n verhullend woord dat in de praktijk betekende dat bij elk treffen iedereen aan de andere kant werd doodgeschoten. Elke directe confrontatie tussen de mariniers en het TNI was een ongelijke strijd die eindigde met tientallen doden bij de nationalisten. Dus legden ze zich toe op de guerrilla en daarin waren ze verder dan wij: wegversperringen, bermbommen, scherpschutters in hinderlagen en uitstekend gekozen plekken voor een mortieraanval. De meeste doden vielen door die guerrilla-aanvallen, maar het aantal Nederlandse slachtoffers was nog geen twee procent van het aantal gesneuvelde Indonesiërs: militairen en burgers die met het TNI geassocieerd werden, of de pech hadden op het verkeerde moment op de verkeerde plaats te zijn.

In juni 1948 ging het gerucht dat de generale staf de commando’s en de net opgerichte parachutistencompagnie samen wilde voegen in een elitekorps: het ultieme wapen voor de gevaarlijkste klussen. Het plan wekte irritatie bij de mariniers die zichzelf ook als elitekorps beschouwden. En terecht, want in moed, gevechtsvaardigheid en doorzettingsvermogen deden ze niet onder voor de commando’s en para’s. Toch kregen wij, de drie groene baretten als verkenners, veel respect bij de zeesoldaten en was er eerder sprake van sportieve dan van de ongezonde rivaliteit waarop kapitein Smit ons had voorbereid. Dat kwam vooral door de kwaliteit van onze inlichtingen waaraan George Pelupessy en ik, met onze kennis van taal en cultuur, flink hebben bijgedragen. Martin Van Pijkeren sprak matig Maleis en deed er nauwelijks moeite voor, waardoor hij bij het verzamelen van inlichtingen een bijrol vervulde, maar hij had andere kwaliteiten die ons bij verkenningen in vijandelijk gebied tot een ijzersterk driemanschap maakte. Hij kon toveren met de lichte mitrailleur waarmee hij met zijn berenkracht vanaf de heup net zo zuiver kon schieten als een brenschutter vanaf het statief. En hij had arendsogen waarmee hij de vijandelijke scherpschutters die zich vaak in de top van een klapperboom verstopten eerder in de gaten kreeg dan omgekeerd. Een korte vuurstoot en de sniper viel al uit de boom nog voor George Pelupessy en ik hem gezien hadden. Bij onze verkenningspatrouilles, ver voor de hoofdmacht, liep hij met de bren voorop. Hij hield steeds de boomtoppen in het oog en daardoor miste hij het touw van de trekbom dat half verscholen in het gras lag. Een korte, scherpe knal. De bom slingerde hem meters omhoog en sloeg een krater in de berm waarin een kind rechtop kon staan. In zijn laatste seconden klemde hij zijn vinger om de trekker zodat de bren een ongecontroleerde stoot vuur afgaf. De kogels ricocheerden op de weg en vlogen letterlijk alle kanten op. Het was een godswonder dat Pelupessy en ik niet werden geraakt. Van Pijkeren lag midden op de weg en staarde met dode ogen naar de hemel. In de sawah naast de weg vluchtten twee mannen. Pelupessy griste de bren uit de handen van onze dode kameraad, klapte de pootjes uit, ging er achter liggen en gaf een lange vuurstoot op de twee vluchtende mannen die voorover in het rijstveld klapten en bewegingloos bleven liggen.

Ik had nooit enige emotie bij George Pelupessy gezien, maar nu huilde hij als een kind terwijl we het zware lichaam van de man met wie hij vanaf eind 1945 een onafscheidelijk duo had gevormd, optilden en in de berm legden. Ik zocht tevergeefs naar woorden van troost. We hurkten een poosje zwijgend naast het lijk. Toen pakte ik de radio, een handzamer en lichter model dan bij de huzaren en meldde dat we een dode hadden en wachtten op transport.

Pelupessy was ontroostbaar. Hij leek het mij kwalijk te nemen dat zijn beste vriend was gesneuveld. Ik voelde me om al even irrationele redenen ook schuldig. Het was een déjà vu van de dood van Lucas de Bruin, anderhalf jaar geleden, toen iemand mij in de plaats van de dode had willen zien. Het verschil was dat Dobbe dat destijds onverbloemd uitsprak, terwijl George Pelupessy me zwijgend aankeek met een blik die me een uiterst onbehaaglijk gevoel gaf. Het maakte voortzetting van de samenwerking waarin we blindelings op elkaar moesten vertrouwen onmogelijk en dus haalde kapitein Smit ons uit elkaar. Hij stuurde Pelupessy naar zijn geboorteland Ambon en liet mij een opleiding volgen tot parachutist zodat ik als MID’er mee kon doen met de acties van de parachutisten. Nadat ik in Tjimara, vlakbij mijn geboorteplaats mijn parawing had gehaald kreeg ik een cursus fotografie zodat ik voortaan ook in beelden vast kon leggen wat ik had gezien. Kapitein Smit gaf me een Leica DRP mee, de camera waarmee oorlogsfotografen het einde van de Tweede Wereldoorlog hadden vastgelegd. ‘Wees er zuinig op,’ zei hij, terwijl hij me de camera overhandigde. ‘Het is het beste toestel ter wereld. Je mag hem lenen, niet houden, maar als je er echt goed mee leert werken, zoals Eisenstadt toen hij de overgave van Japan kiekte, dan zal ik zien of je bij je afzwaaien een camera uit onze voorraad meekrijgt.’ Hij glimlachte wrang. ‘De voorwaarde is natuurlijk dat je niet sneuvelt.’

Dat was ik ook niet van plan, maar ik had inmiddels genoeg ervaring om te beseffen dat het onverwachte kon gebeuren. Als je de dans ontsprong had je geluk, als je sneuvelde had je pech, zo simpel was het in de opvattingen van de mannen die de gevaarlijkste klussen op moesten knappen. Ik deed aan de acties mee als waarnemer en fotograaf en aan beide functies raakten de mannen van het parachutistenkorps gewend. Ik kiekte hen in de Dakota, vlak voor de sprong: de gespannen gezichten van mannen die weten dat ze binnen enkele ogenblikken de dood tegemoet kunnen springen. Ik sprong mee en terwijl ik aan mijn parachute omlaag zweefde maakte ik foto’s van mijn lotgenoten, waaronder de onfortuinlijke para wiens valscherm bij een oefensprong niet goed openging zodat hij ver voor ons uit omlaag suisde en te pletter sloeg in het landingsgebied. Toen we de parachute van hem aftrokken was zijn lijf de helft korter: een bloedige klomp mensenvlees. Het was een van de gruwelijkste foto’s die ik gemaakt heb. Ik mocht hem nooit laten zien aan de nieuwe parachutisten, want het zou ongeluk brengen en bij de leden van de generale staf schijnt die foto hen even in twijfel te hebben gebracht of de luchtlandingen door moesten gaan. Maar de latere successen overschaduwden de gruwelijke dood van de man wiens parachute niet was opengegaan.

Op 25 november nam kapitein Westerling ontslag als commandant van de commandotroepen. Het leek of hij vrijwillig terugtrad, maar de geruchten over financiële wanorde en machtsmisbruik bij het korps waren te sterk om die vrijwilligheid in twijfel te trekken. Ik hoorde het van kapitein Smit die altijd over de nieuwste informatie beschikte en zich nu opvallend op de vlakte hield. ‘Ga er heen en leg het vast,’ zei hij. ‘Je hebt genoeg contacten om er weer binnen te komen.’

Hij had gelijk. Moerman en Wevers waren blij me te zien en Westerling haalde me zelfs in als een verloren zoon. ‘Waar heb jij toch al die tijd gezeten, klootzak? Bijscholing buikspreken?’ Hij lachte daverend, maar het klonk geforceerd en ik was niet de enige die het hoorde. Iedereen in het korps waarin zelfverzekerdheid vanzelfsprekend was liep er nu een tikje bescheten bij. Het afscheid van Westerling was ingeslagen als een bom. Volgens de legerleiding had hij weliswaar spectaculaire successen behaald met zijn troep groene baretten, maar hij had niets gedaan aan verslaglegging en administratie en in de ogen van de bureaucratisch ingestelde legertop was zoiets een doodzonde. Opperbevelhebber Spoor had respect voor zijn onverschrokkenheid en militaire successen, maar de mensen direct onder de legercommandant beschouwden hem als een roverhoofdman die de naam van het Nederlandse leger omlaag haalde. Met zijn stand rechtelijke executies en meedogenloze vervolging van de inlanders die hij verdacht van nationalistische sympathieën benaderde hij de reputatie van de Gestapo. Dat was het laatste dat de Nederlandse regering wilde, in het nauw gebracht door de Amerikanen die dreigden de Marshallhulp in te trekken als de moordpartij op Indonesische vrijheidsstrijders niet zou stoppen. Natuurlijk stond Westerling aan het hoofd van een troep van slechts honderdtwintig man, weliswaar uitmuntend getraind, maar in de verste verte niet in staat om in een paar maanden tijd op Celebes veertienduizend nationalisten uit te roeien, zoals het gerucht ging. Ik was erbij, niet als oogwel als oorgetuige en ik kan dus naar waarheid zeggen dat er ‘slechts’ drieduizend doden waren. Nog steeds een respectabel aantal, als je dat woord mocht gebruiken voor moordslachtoffers, maar bij lange na niet wat de pers ervan maakte.

Bij het afscheid van de troep stonden zijn volgelingen, stram in het gelid, met strakke gezichten te luisteren. En toen hij met zijn krachtige stem aan het slot van zijn praatje het motto van de commando’s brulde en dat liet volgen door een nauwelijks verstaanbaar: ‘Jullie zijn mijn zonen,’ scandeerden honderdtwintig mannen zijn naam: ‘Westerling for ever!’

Volg zo’n man maar eens op. Spoor koos overste Van Beek, een KNIL-officier van de oude stempel. Die was er, net als Westerling, van overtuigd dat inlanders alleen van krachtsvertoon onder de indruk kwamen, maar hij besefte ook dat bruut geweld tegen de bevolking het leger een slechte pers opleverde. ‘Gestapo-methoden, geen haar beter dan de SS,’ de vergelijkingen met de recente oorlogsmisdaden waren niet van de lucht en dat was het laatste dat Spoor en gouverneur-generaal Van Mook konden gebruiken. Cynici onder de legerleiding adviseerden ‘ Silent killing,’ de methode om wachtposten met een mes of wurgtouw geluidloos te vermoorden, als het nieuwe parool voor acties van het korps.

Van Beek begon met een zuivering in eigen huis. Iedere commando die Westerling had gevolgd moest nu zijn loyaliteit tonen aan de nieuwe commandant. Dat viel niet mee, want Van Beek had de groene baret gekregen zonder de loodzware commando-opleiding te doorlopen en hij had al evenmin onder vijandelijk vuur zijn gevechtswaarde bewezen. Veel oudgedienden in het korps lieten onverbloemd hun minachting blijken voor de nieuwe chef. Dat kostte hen hun plaats in het elitekorps. Toen Van Beek zich min of meer had verzekerd van de loyaliteit van zijn manschappen was het korps tot de helft uitgedund. Sergeant-majoor Moerman, tot op het bot loyaal aan Westerling, was een van de afvallers. Hoewel zijn beenwond vrijwel was genezen greep Van Beek die verwonding aan als excuus om Moerman – de meest gerespecteerde oudgediende – voor de keus te stellen: overplaatsing naar een van de zeven infanterieregimenten in Indië of repatriëring naar het vaderland om als instructeur mee te helpen de binnenlandse tak van het korps commando’s op te bouwen.

‘Wat vind jij, Bax?’ vroeg Moerman toen hij het voorstel met me besprak.

‘Stank voor dank,’ zei ik. ‘Jij hebt eigenlijk de militaire Willemsorde verdiend.’

We zaten in de eettent van Mama Dee, waar je de beste rendang at van West-Java. Het karbouwenvlees was gecarameliseerd en met een geheimzinnige mix van kruiden gestoofd tot een gerecht dat eters van heinde en ver aantrok. Je zat op wrakke houten stoeltjes aan even wrakke tafeltjes die wiebelden als je er met een elleboog op leunde, maar als je je handen alleen bewoog om het eten naar je mond te brengen – en meer was ook niet nodig, want het vlees was botermals – dan ging het prima. Mama Dee, een vijftigjarige matrone met het gelaat van een Javaanse vorstin en het achterwerk van een Hottentotvrouw, verscheen aan onze tafel om naar ons welbevinden te vragen. Moerman zei dat van alle plekken waar hij in ‘dit pokkenland’ had gezeten dit de enige was die hij echt zou missen als hij naar het vaderland terugging. Dee glimlachte en schommelde terug naar haar keuken.

‘Dus je gaat terug?’ vroeg ik toen we uitgegeten waren en voldaan achterover leunden.

Hij knikte. ‘Daarom heb ik jou nodig, want ik ben mijn adres van de familie van Margaretha kwijt. Ik neem aan dat jij dat van jou goed bewaard hebt.’

‘Zeker.’ Ik haalde het adres uit het fotomapje en gaf het hem. Hij las het een paar keer hardop voor, vouwde het weer zorgvuldig op en stak het in zijn portemonnee. ‘Het rare is dat ik wel het adres van jouw ouders bewaard heb. Enfin, ik ga beide families opzoeken.’

‘Wat ga je eigenlijk doen in Holland?’ vroeg ik.

‘Baggeren.’

‘Je gaat dus het leger uit?’

‘Ja. Ik heb er tabak van, Bax. Toen ze Westerling eruit flikkerden en die Jezuïet het overnam verdween de ziel uit het korps. Die opbouw in Holland is flauwekul. Hier gebeurt het. De ploppers schijten zeven kleuren stront als ze een groene baret zien. Daarginds is die pet alleen van nut om de meisjes te imponeren. En als mietjes als Van Beek hem cadeau krijgen dan is hij net als de D-mark in de crisistijd geen drol meer waard.’ Een wrange grijns. ‘Ik denk dat Adolf Hitler toen pas echt geboren is.’

Die ‘Jezuïet’ was goed getroffen. Ik had Van Beek en Westerling gekiekt toen ze naast elkaar als de komende en gaande man naar het toespraakje van generaal Buurman van Vreeden luisterden. Van Beek met de onverdiende groene baret, kin omhoog, stram in de houding, het braafste jongetje van de klas en Westerling, fysiek een kop kleiner, maar een reus in de ogen van zijn mannen, in de achteloze houding van de oorlogsheld die lak heeft aan iedere hooggeplaatste met een pet en minachting koestert voor iedere officier die de groene baret mocht dragen zonder de voorafgaande inspanning te leveren.

‘Ik heb hem toch ook cadeau gekregen,’ zei ik.

Hij ontplofte. ‘Jij hebt verdomme Westerlings eigen baret verdiend! Als ik die Willemsorde had gekregen had ik hem in tweeën geknipt en jou de helft gegeven. Je bent dan wel dienstplichtig, maar je doet niet voor een professional onder.’

Ik werd verlegen onder die lof. ‘Ik heb alles van jou geleerd, man.’

Hij grijnsde. ‘Behalve buikspreken en laat dat nou net het kunstje zijn waardoor we hier aan de rendang zitten. Mama Dee!’ Hij betaalde, gaf haar een riante fooi en een klapzoen op beide wangen. Ik wilde hem mijn aandeel geven, maar hij weerde het bruusk af. ‘Dit is voor het redden van mijn leven. In Holland doen we dit over en dan betaal jij.’

‘Akkoord.’

Ik zwaaide hem uit toen hij in de drietonner stapte die hem en een groepje verlofgangers naar het vliegveld zou rijden. Hij zag er net zo beroerd uit als toen we naast elkaar aan de stok van de Toradja’s bungelden. Ook nu probeerde hij de moed erin te houden. We staken de duimen naar elkaar op. Ik keek hem na tot hij een onherkenbaar stipje achterin de drietonner was geworden. Hoe kon hij het adres van zijn geliefde verliezen? Of was het een excuus om nog een keer over haar te praten voor hij de gang naar Canossa zou maken en haar ouders onder ogen moest komen? Hij zag ertegenop en tegelijk verlangde hij ernaar haar bloedverwanten te zien en hoopte in hen iets terug te vinden van zijn geliefde.

Ik dacht opeens aan Sarina. Sinds ons afscheid had ik niets meer van haar gehoord. Ik had haar wel geschreven, maar de geldzendingen gestaakt. Ze had noch op het één, noch op het andere gereageerd. Haat en liefde liggen in elkaars verlengde. Ik had het nooit zo duidelijk aan den lijve ervaren. Zou ze veranderen als de oorlog voorbij was, of zou het beeld van haar pa aan de strop en het dikke lijf van Bert Jansma eronder voor altijd in haar geest zijn gebrand? Had ze ook zijn blauwe, gruwelijk opgezwollen gezicht gezien dat de praatjes van mijn collega’s op slag deed verstommen toen ze terugkwamen van het verbrande Tjitjabari? Hoe hadden ze hem en zijn broer uit die strop gehaald? Had iemand daar nog iets kunnen doen aan de vertrokken gelaatstrekken van de twee trekbommoordenaars of waren ze onmiddellijk in witte doeken gewikkeld en begraven? Zouden ze hen in de smeulende as van hun huis hebben gelegd, het vuur hebben opgepookt en gewacht tot de twee lijken tot as waren vergaan? Hoe moest het voor Sarina geweest zijn toen ze ons aankeek en besefte dat ze de moordenaars van haar vader opeens in de rol van wederopbouwers zag? Wiedergutmachung, dat woord zou ze vast niet kennen, maar als ze het ooit zou horen dan zou de betekenis direct duidelijk zijn. Hoe zou dat zijn voor al die andere vrouwen wier mannen waren doodgeschoten en wier huis in vlammen was opgegaan? Was in hun geest nog plaats voor andere gevoelens dan haat voor de bezetter, of hadden we ons met een levenslange schuld opgezadeld? Wat had haar pa ook alweer gezegd? ‘Ik kom terug als buffel en ik zal je verpletteren.’ Ik schudde woest mijn hoofd. ‘Gelul,’ zei ik hardop. ‘Gelul!’

Twee commando’s die het hoorden keken me verbaasd aan. Ik trok een grimas en zei: ‘Gelul, jongens. Liefde in tijden van oorlog is bullshit.’

Een maand later kreeg ik een brief van mijn vader waarin hij schreef dat ze bezoek hadden gekregen van

‘ een meneer Moerman die een boekje opendeed over jouw belevenissen bij de commando’s. We hebben met stijgende verbazing en het hart in de keel geluisterd. Je bent een rund, Jan! Maar volgens meneer Moerman ben je ook een held en Ma, Kees en ik zijn beretrots op je. Denk in godsnaam goed na voor je je weer in heilloze avonturen stort en zorg ervoor dat je heelhuids thuiskomt, wat het leger ook van je verlangt. Alle heldendom van de wereld is jouw dood niet waard.
Een hartelijke poot van Pa.

25

Ik zag generaal Spoor voor het eerst op de vliegbasis Andir, waar 250 parachutisten klaarstonden voor de luchtlandingsactie op Yogyakarta, het republikeinse hoofdkwartier. Het was vier uur in de ochtend. De schijnwerpers zetten de startbaan in een spookachtig licht. Ik stond als waarnemer en enige met een groene baret naast al die rode baretten van het pararegiment die strak in het gelid naar de opperbevelhebber luisterden. Als fotograaf mocht ik een eindje opzij staan om met een ultragevoelige film foto’s te maken. Echt scherp werden ze niet, daarvoor was het ondanks die schijnwerpers te donker. Achteraf is het jammer dat er geen geluidsopname is gemaakt, want het praatje van Spoor had niets van het gebral waarmee legerleiders gewoonlijk hun troepen toespreken. Hij leek zelfs geroerd en net als Westerling bij zijn afscheid noemde hij de mannen die stram voor hem in de houding stonden ‘mijn zonen’. Na zijn speech liep hij de rijen langs en keek elk van de 250 mannen aan met de blik van een vader die zijn zoons de oorlog instuurt. Hier en daar vroeg hij iets aan een oudgediende, of aan een van jongste para’s die dan blozend en stotterend antwoord gaf.

Om tien voor halfvijf stapten we in de Dakota’s. Tien minuten later stegen we op. We vlogen over zee naar het vliegveld Magoewo, vijf kilometer ten oosten van Yogyakarta, dat we als eerste moesten veroveren. Jagers van de luchtmacht hadden een moordend vuur op de personeelsgebouwen van het vliegveld gelegd. De bewakingstroepen moesten doodsangsten hebben uitgestaan, want toen we geland waren was de tegenstand minimaal. Binnen een halfuur hadden we het vliegveld in handen, ten koste van een paar lichtgewonden, terwijl aan republikeinse kant 128 doden gevallen waren, voor het grootste deel door het bombardement. Honderdachtentwintig! Ik maakte foto’s van de lijken en van de situatie op het vliegveld die ik in de weken daarvoor samen met Pika had verkend. Wij hadden als MID’ers de actie minutieus voorbereid. Luitenant Voormolen was uit Celebes overgekomen om luchtfoto’s van het doelgebied te analyseren, terwijl Pika en ik onder het mom van journalistiek werk op de grond de verkenning uitvoerden. We reden in een koetsje met twee paarden door de stad: Pika in Javaans livrei op de bok, ik in mijn witte tropenpak achterin. Achteraf is het onbegrijpelijk dat we onbelemmerd onze gang konden gaan en alleen bij het vliegveld problemen kregen met de bewakingstroepen. Ze weigerden ons botweg de toegang, tot ik zei dat ik het vliegveld aan de krantenlezers in Nederland wilde tonen als schoolvoorbeeld van republikeinse vooruitstrevendheid: Indonesië in de vaart der volkeren. Ze slikten het verhaal en lieten ons toe, met twee soldaten op onze hielen. Ik beloofde de commandant een paar foto’s waarop hij trots in zijn commandotoren poseerde. Toen ik op de ochtend van 19 december zijn lijk terugvond in die toren schold ik mezelf uit voor verrader en smerige hypocriet.

Om elf uur hadden experts van de luchtmacht de starten landingsbaan gecontroleerd en veilig genoeg bevonden om bewakingstroepen met voertuigen en voorraden in te vliegen.

De para’s breidden het veroverde gebied uit tot de hoofdweg van Yogyakarta naar het stadje Klaten en de nabijgelegen kampong en suikerfabriek die ze met een paar bliksemacties veroverden. Weer lagen er zestig dode republikeinse soldaten bijeen, verrast door een razendsnel uitgevoerde actie van een kleine groep para’s die in een buitgemaakte legerwagen van het TNI de tegenstander volkomen had verrast.

Om tien over acht landden de groene baretten op Moegowo: 432 commando’s die samen met de 250 parachutisten de stad Yogyakarta moesten veroveren. Ze waren al op 17 december in Semarang aangekomen, waarmee, smetje op de voorbereiding, niemand rekening had gehouden: waar laten we die kerels? Twee etmalen verbleven ze in lekke KNIL-barakken waar ze sliepen op de betonnen vloer. Commando’s kankeren zelden, maar als Spoor hier hetzelfde praatje had gehouden als voor de parachutisten dan was hij spontaan uitgejouwd. Maar de opperbevelhebber zat allang weer veilig in zijn hoofdkwartier toen wij de stad introkken. De luchtfoto’s van Voormolen en mijn grondfoto’s hadden een haarscherp beeld opgeleverd van de vitale punten. Geen van de bezetters kende de stad uit eigen waarneming en toch wist iedereen precies waar hij moest zijn. Helaas kwamen de troepen die onze posities moesten overnemen pas rond de middag aan en toen wij eindelijk verder konden was de republikeinse legertop de stad ontvlucht.

We trokken in speedmars naar het centrum. Een van de drie commandogroepen, waar ik als waarnemer bij was, belegerde het gouvernementshuis waarin Soekarno en zijn kabinet resideerden. Waarom was hij niet gevlucht? Hij had tijd genoeg gehad. Was het arrogantie: ze durven mij toch niet te arresteren, of had hij zich verkeken op de gevechtskracht van zijn garde? Zijn troepen boden inderdaad hevige tegenstand, maar toen we handgranaten in de tuin wierpen en hun vuur met geweldige vuurkracht beantwoordden hesen ze de witte vlag.

Ik fotografeerde de republikeinse leiders op het dieptepunt van hun loopbaan. Het smalende lachje waarmee Soekarno in de jeep stapte van de commandant van de troepen die ons moesten opvolgen, ging de wereld over, maar de foto’s die ik maakte van zijn woedende gezicht toen twee commando’s hem vanachter zijn bureau-ministre plukten bleven militair geheim, net als de foto’s van Hatta wiens paddengezicht ondoorgrondelijk bleef. Alleen aan zijn ogen kon je zien dat hij razend was. Ik kiekte ook de lagere goden, onder wie Hatta’s secretaresse Toetie Kelong, met wie ik nog geen drie maanden geleden arm in arm op de rede van Batavia had gestaan om haar ouders uit te zwaaien. Nu keek ze langs me heen of ik lucht was.

Ik heb in mijn rol als waarnemer geen schot gelost, alleen foto’s gemaakt. Honderden foto’s van levende en vooral dode militairen en burgers, onder wie een paar hoge ambtenaren van Hatta die met hun vrouwen ’s nachts in een volgepropte auto de stad uit vluchtten. Ze werden aangehouden door een patrouille en na een korte ondervraging, allemaal, ook de vrouwen, doodgeschoten. Achteraf wilde niemand deze moord opeisen. Er waren overdag al zoveel doden gevallen dat ik me voorgenomen had mijn emoties thuis te laten, maar toen ik, gealarmeerd door de schoten in de nacht, de lijken van dat groepje mannen en vrouwen voor de lens kreeg moest ik, net als bij de ongelukkige vliegveldcommandant, drie keer slikken voor ik mijn werk kon doen.

Al die doden... Natuurlijk, in militair opzicht was de luchtlanding een succes. In twee dagen hadden we het republikeinse hoofdkwartier veroverd, Soekarno, Hatta, Sjahir en hun belangrijkste medewerkers gevangengenomen en honderden republikeinse soldaten gedood. Aan onze kant waren slechts twee doden die – hoe dom – door eigen vuur waren gesneuveld.

Veel tijd om op onze lauweren te rusten kregen we niet. Twee weken later volgde de opdracht om de olievelden bij de havenstad Djambi op Sumatra te heroveren. Er was geen tijd voor een behoorlijke voorbereiding en dat wreekte zich, want er ging veel meer mis dan bij de luchtlanding op Java. Dichte mist maakte het doelgebied onzichtbaar waardoor we niet konden afspringen en naar Palembang moesten uitwijken. De jagers van de luchtmacht hadden het voorbereidende bombardement op Djambi uitgevoerd, zodat het verrassingseffect van de luchtlanding was verdwenen. Drie jonge parachutisten stortten in omdat ze de spanning niet langer aankonden. Toch besloot de legerleiding de actie dezelfde dag door te laten gaan. Wonderlijk genoeg was het toch een verrassing omdat de republikeinen niet meer op een luchtlanding hadden gerekend en druk bezig waren hun afweergeschut voor de aanval van de volgende dag in orde te maken. Het vliegveld viel onbeschadigd in onze handen. Daarna werd het lastiger. De inwoners van Djambi vielen aan met alles wat ze aan wapens konden vinden, tot rietkapmessen en patjols aan toe. Volgens KNIL-militairen die in het noorden van Sumatra hadden gediend vertoonden ze de onverschrokkenheid van de Atjehers die in een vorige oorlog met hun kris in de hand recht op de mitrailleurs afliepen. Ook onze troepen toonden moed. Kleine eenheden vochten met doodsverachting tegen een overmacht van de Mobiele Brigade van het TNI en brachten hen zware verliezen toe. Ik rende van hot naar haar om alles met mijn Leica vast te leggen. Achteraf was het een wonder dat ik bij die tochten niet werd geraakt. Het is überhaupt een wonder dat aan onze kant slechts één zwaargewonde viel, tegenover honderden gesneuvelde Indonesiërs. We waren beducht voor de tactiek van de verschroeide aarde, waarbij de republikeinen de installaties onbruikbaar zouden maken. Dat het niet gebeurde lag vooral aan de snelheid van onze aanvallen. Door die snelle aanvallen lukte het ook wapenvoorraden van de republikeinen in handen te krijgen, wat voor hen misschien net zo’n klap was als het verlies van mensenlevens. Moderne vuurwapens waren schaars bij het TNI: een van de redenen waarom het aantal slachtoffers bij hen zo veel hoger was dan bij ons. De operaties rond Djambi kostten 500 Indonesiërs het leven. Ik heb talloze dode tegenstanders gekiekt, met het hart in de keel. Volgens overlevenden van de Duitse vernietigingskampen waren de Joodse doodseskaders die de gaskamers leeghaalden en de lijken moesten plunderen voor ze de ovens ingingen zo afgestompt dat ze hun werk deden zonder enig menselijk gevoel. Dat klopt niet, dat weet ik nu bijna zeker. Net als de doodseskaders schakelde ik mijn gevoel uit om niet gek te worden van de ellende die ik zag en maakte ik schijnbaar onaangedaan foto’s van honderden voormalige landgenoten op wier gezichten de verschrikking van hun laatste momenten was verstard. Toen ik het laatste rolletje uit mijn camera haalde moest ik me beheersen om het filmpje er niet uit te rukken en in het licht te hangen. Niet doen, Bax! Zo maak je hun nagedachtenis nog verder kapot. Elke dode moet je vastleggen, opdat er tenminste iets bewaard blijft van de ongelukkigen die in de strijd tegen een technisch superieure tegenstander zijn gesneuveld. Ik suste mijn geweten met de gedachte dat de Indonesiërs zich evenmin onbetuigd lieten als ze de kans kregen en in meedogenloosheid niet voor onze elitetroepen onderdeden. Die kans kregen ze niet, althans niet in Yogyakarta en Djambi. Hun kansen kwamen later toen ze terugkeerden naar hun guerrilla-tactiek en het ons en vooral de reguliere troepen ontzettend lastig maakten.

Achteraf is het onbegrijpelijk dat alle luchtlandingsacties voor ons even succesvol waren. Bij de eerste was de voorbereiding perfect. Het was alleen aan een logistieke fout te wijten dat de legertop van de republikeinen kon ontsnappen en we dus niet alle beoogde doelen hebben behaald. In Djambi was de voorbereiding ronduit slecht en toch liep het ook daar goed af: doelen bereikt zonder eigen slachtoffers. Maar voor de Indonesiërs was het een bloedbad.

Dat bloedbad was de opmaat voor een massaslachting bij de derde luchtlanding die op 5 januari 1949 plaatsvond op Sumatra. Ook hier waren de olievelden de belangrijkste doelen. Ze lagen bij Air Molet en Rengat, twee stadjes aan de Indragiri, een brede modderige rivier die tachtig kilometer verderop in de Straat van Malakka uitmondde. Singapore lag aan de overkant: de wereldstad in ontwikkeling was toen al het belangrijkste handelscentrum in Zuidoost-Azië. Er was een levendige smokkelhandel op Singapore waaraan vooral de Chinezen meededen. Rondom de twee stadjes lag een reusachtig moeras waarin slechts enkele gedeelten waren ontgonnen en door Zwitserse planters met rubberbomen ingeplant.

Met die informatie moesten we het doen. De luchtlandingsoperatie kreeg de naam Modder en er is zelden een codenaam verzonnen die toepasselijker was. We landden in het moeras en verdwenen twee meter diep in de bagger. Ik bevrijdde mezelf en mijn spullen met de grootste moeite uit die zuigende modder en toen dat eindelijk was gelukt en ik op een dijkje vaste grond onder mijn voeten kreeg, trillend op mijn benen van vermoeidheid, hoorde ik aan alle kanten het gevloek van mijn kameraden die nog vast zaten in het moeras. Als het TNI toen had toegeslagen dan waren we in de pan gehakt, maar het terrein was voor hen net zo ontoegankelijk als voor ons. Dat was achteraf ons geluk. We konden onszelf en onze wapens en andere spullen bij elkaar grabbelen en bij een paar verlaten paalhuisjes naast de rivier een poosje ongestoord op adem komen. De compagnie was uiteengeslagen en de individuele leden probeerden alleen of in kleine groepjes de weg naar elkaar te vinden. Vlak voor Rengat lukte dat. Luitenant De Mey, de commandant, deelde benzedrinepillen uit om ons op te peppen. Ik weigerde die pil. Ik wist dat je daarvan door het dolle heen kon raken en bleef dus als enige koel als een kikker toen we de stad introkken. Het TNI bood voor het eerst hevige tegenstand. De woede over de slechte planning, de landing in het moeras en het effect van de pillen gaven de manschappen vleugels en met overweldigende vuurkracht wonnen we het gevecht om de stad. Daar had het bij moeten blijven, maar het liep uit de hand. De commando’s trokken in groepjes de stad in en vermoordden iedereen die verzet pleegde. Ik maakte foto’s van negenentwintig politieagenten en een paar burgerbeambten die bij het politiebureau werden neergeschoten. Er was een foto van een meisje in verpleegstersuniform dat zich tegen verkrachting verzette en door het hoofd werd geschoten. Ik maakte een foto van een jonge vrouw die zich wel had overgegeven en na een brute verkrachting alsnog was vermoord. Mannen werden uit hun huizen gesleept en soms met hun gezin doodgeschoten. Acht commando’s dreven twintig inwoners naar de rivier, zetten hen aan de oever op een rij en schoten ze dood. De lijken verdwenen in het modderwater.

In een paar uur tijd werden honderden mensen vermoord, brute, zinloze moorden door een losgeslagen bende waarin ik niets meer terugvond van de ijzeren discipline uit de tijd van sergeant-majoor Moerman. Integendeel: het schuim stond de mannen op de mond en in hun ogen was de verwilderde blik en de onnatuurlijke glans van mensen die zwaar gedrogeerd waren. Geef ze een wapen en er gebeuren ongelukken. Achteraf heb ik mezelf bittere verwijten gemaakt dat ik niet ingegrepen heb, maar wat had ik in mijn eentje kunnen doen?

Later zei de resident van Riau dat we vierhonderd burgers in Rengat hadden vermoord. Ik denk dat het werkelijke aantal veel hoger was. Ik heb tweehonderd doden gefotografeerd en vermoedelijk is dat slechts een kwart van het werkelijke aantal slachtoffers.

Aan het eind van de dag kwam de troep bij elkaar. De moordlust lag nog op hun gezicht, maar er waren goddank ook mannen die zich schaamden voor het bloedbad dat we hadden aangericht. Ik zocht luitenant De Mey op en zei dat ik mijn fotorolletjes op zou sturen naar het MID-centrum in Batavia. Hij keek me aan of hij een kakkerlak zag. ‘Zo, doe jij dat, Bax? En wat geef je er voor commentaar bij?’

‘Dat het een bloedbad was,’ zei ik. ‘Een massaslachting. Putten op Sumatra.’

‘Putten? Wat bazel je, man!’

‘Het Veluwse Putten waar in ’ 44 het grootste deel van de mannen door de nazi’s werd vermoord nadat een knokploeg daar een Duitse officier had geliquideerd.’

‘Wij zijn godverdomme geen nazi’s!’ Hij ontplofte. ‘Ik laat je in de boeien slaan.’

‘Dat helpt niet, luitenant. Als u wilt dat ik mijn mond houd dan moet u me doodschieten.’

Hij grijnsde. ‘Misschien doe ik dat wel, sergeant. Dan sterf je de heldendood voor je plaatjes.’ De grijns verdween. ‘Geef mij die rolletjes. Allemaal!’

‘Geen denken aan. Het is geclassificeerd materiaal. Als u dit vernietigt begaat u een misdrijf dat u uw ster kan kosten. Of erger.’

Hij kwam heel dicht voor me staan. ‘Waag jij het mij te bedreigen?’

‘Nee. Ik vertel u wat er gebeurt met militairen die geheim materiaal vernietigen.’

Hij deed een stapje terug. ‘Rot op naar je MID, Bax. Ik wil je hier niet meer zien.’

De volgende dag meldde ik het voorval bij kapitein Eekhout, de nieuwe commandant die de parachutisten en commando’s samen moest voegen tot een korps elitetroepen. Eekhout was een verstandige vent, type luitenant Hansen. Hij liet mij en De Mey, die veel kalmer was dan de vorige dag elk ons verhaal vertellen en toen ik uitgesproken was streek hij over zijn kin, wat een raar raspend geluid maakte en zei: ‘Kunnen jullie de doden weer tot leven wekken?’

De Mey en ik keken elkaar aan. ‘Was het maar waar,’ zei ik.

‘En jij, De Mey?’

De Mey schudde zijn hoofd. ‘Dood is dood.’

‘Was het allemaal nodig?’

De luitenant haalde zijn schouders op. ‘Kapitein, wij hadden de opdracht Rengat te veroveren, koste wat kost en ervoor te zorgen dat we de olievelden en alle voorzieningen in de stad onbeschadigd in handen kregen.’ Hij keek zijn baas uitdagend aan. ‘Opdracht vervuld.’

‘Dat was de vraag niet, luitenant. Sergeant Bax maakt melding van een exorbitant hoog aantal burgerdoden en ik wil weten of dat allemaal nodig was.’

‘Ja, dat was nodig,’ zei De Mey, geforceerd kalm. ‘In Djambi hebben de burgers ons geattaqueerd met alles wat ze aan wapens hadden en ik wilde hier herhaling voorkomen.’

Eekhout keek mij aan. ‘Bax?’

‘Toen de TNI-eenheid verslagen was en de negenentwintig politieagenten waren gedood bleven er alleen burgers over. Ik weet ook dat de burgers in Djambi als leeuwen gevochten hebben toen het TNI al uitgeschakeld werd, dus heeft luitenant De Mey gelijk als hij zegt dat burgers hevig verzet kunnen plegen. Maar niemand maakt mij wijs dat een vijftienjarige verpleegster die seks weigerde een terroriste was. Om niet te spreken van drie achtjarige kinderen die met hun ouders zijn neergeschoten en in de rivier gedumpt.’

‘Soms gaat iemand in het vuur van de strijd te ver,’ zei De Mey.

‘Toen die achtjarige vrijheidsstrijders werden gedood was de strijd allang gestreden.’

Eekhout keek ons beurtelings aan. ‘Voor beide versies is iets te zeggen. Kinderen doodschieten is nooit goed te praten en luitenant De Mey heeft gelijk als hij elk potentieel gevaar voor onze mensen uit de weg laat ruimen. En dat we daarbij soms te ver gaan, tja, dat is niet fraai, maar geen reden om de krijgsraad in te schakelen zoals Bax suggereert. Dus gaan we het doen als volgt. Bax stuurt zijn foto’s naar zijn hoofdkwartier in Batavia en wij gaan doen wat we kunnen om het openbare leven weer op gang te brengen. We laten ons van onze beste kant zien. Ik heb gehoord dat de Jappen en de nationalisten van het stadsbestuur een zootje hebben gemaakt. Wij gaan het beter doen. Bax, jij spreekt vloeiend Maleis. Aan jou de taak om de regent voor te bereiden op onze actie vredestichten.’

‘De regent is ook vermoord, kapitein. Met zijn hele gezin.’

‘Jezus Christus, man! Dan ga je naar zijn plaatsvervanger.’

Ik verstijfde. De Mey grijnsde verstolen.

‘Goed kapitein,’ zei ik, zo kalm mogelijk. ‘Als u het goed vindt doe ik dat nadat ik de foto’s heb verstuurd. Het postkantoor schijnt nog normaal te werken.’

De Mey grijnsde nu voluit. ‘Zo zie je weer hoe selectief we te werk zijn gegaan.’

De voorbereiding mocht dan waardeloos zijn geweest, de nazorg was des te beter. Kapitein Eekhout deed oprecht zijn best om de relatie met de bevolking te verbeteren. Ik had de nieuwe regent beloofd dat wij alles zouden doen om de schok te verzachten en hij geloofde me. Hij was zelfs bereid – uiteraard tegen een forse beloning – met een stel dorpsgenoten in het moeras te zoeken naar de tienduizend gulden die daarin na de landing was verdwenen. Ze vonden wapens, munitie, uitrustingsstukken en persoonlijke bezittingen, maar het geld bleef weg. Toch gaf ik de speurders hun vindersloon, samen vijfhonderd gulden. De Mey vond het belachelijk, maar Eekhout was het met me eens. ‘Geld vergoedt niet alles, maar wel veel.’

Met mijn achtergrond als kind van een onderneming was ik ook de aangewezen contactman met de rubberbazen. Ik wist hoe de hazen liepen, sprak de taal van de bazen en van de koelies en met een deel van het geld dat Eekhout had meegenomen konden we een begin maken met het herstel van de ondernemingen.

De bevolking bestond voornamelijk uit Maleiers uit de kuststreek, Bataks en Chinezen. Ze hadden geen van allen iets op met de Javanen die in het binnenlands bestuur zo graag de boventoon voerden. Hoewel Maleis de voertaal bleef sprak elke bevolkingsgroep zijn eigen taal en hield de eigen gebruiken en cultuur in stand. Eekhout en ik begrepen dat het geen zin had die verschillende groepen in het keurslijf te wringen, zoals de Javaanse bestuursambtenaren hadden geprobeerd. Juist door de diversiteit te respecteren kregen we de bevolking op onze hand. Het leek onbegrijpelijk na die ziedende moordpartij, maar iedereen snakte naar rust en wilde zo snel mogelijk terug naar een stabiele toestand waarin het openbare leven weer op gang kwam. De belangrijkste bevolkingsgroepen wilden meewerken aan de stabiliteit die onze aanpak met zich meebracht en ik moet zeggen dat kapitein Eekhout een integer bestuurder was die streefde naar een fatsoenlijke verhouding met de bevolking.

Tijd om de balans op te maken en iets nuttigs te doen met de honderden foto’s die ik tijdens de drie grote acties had gemaakt. Ze waren in het fotolaboratorium van de MID ontwikkeld en vergroot en lagen te wachten op rubricering. Ik had bij alle acties aantekeningen gemaakt en bij elk rolletje zo goed en zo kwaad als het ging tijdens die hectische momenten opgeschreven wat en wie ik had gekiekt, voor zover ik de identiteit van de doden kon achterhalen. Kon ik de doden een stem geven? Of moest ik me erbij neerleggen dat ik alleen hun dode gezichten zo scherp kon vastleggen dat ze weliswaar niet voor de eeuwigheid, maar wel voor lang bewaard zouden blijven? Ik besprak het met kapitein Smit. Hij zei dat die foto’s een betekenis hadden die we nu nog niet helemaal naar waarde konden schatten. Generaal Spoor zou mijn foto’s en die van Anneke Staring een paar maanden later hun ware betekenis geven, maar dat wist ik toen nog niet. En ik kwam er ook niet aan toe, want voor ik aan de foto’s kon beginnen kwamen er opdrachten voor nieuwe verkenningen rond Bandung, mijn geboortestreek.

‘Jij bent daar helaas onmisbaar, vrees ik,’ zei kapitein Smit. ‘We zetten die fotosessie dus een poosje op ijs tot jij weer als veldverkenner gemist kunt worden.’

‘Het is nou toch vrede?’ zei ik. ‘De actie is op 6 januari beëindigd!’

Hij keek me met een cynisch lachje aan. ‘Vrede? Wat is dat ook alweer?’

‘Geen geknok. Geen nieuwe moordpartijen. En eindelijk rust.’

‘Wij willen wel, maar het TNI gaat door.’

‘Wat wilt u dan dat ik ga doen?’

Hij keek me even zwijgend aan. ‘Je ziet er moe uit, kerel. Ik zou je het liefst een paar weken rust gunnen, maar ik heb je nog een poosje in het veld nodig.’

‘Hoelang is dat poosje, kapitein?’

‘Twee acties van de stoottroepen op voor jou bekend terrein: Bandung en omgeving. De legerleiding vroeg me een ervaren vent te sturen om de stoottroepen van informatie te voorzien. Zij moeten een nieuwe elite gaan vormen.’

‘We hebben al elitetroepen,’ zei ik nors. ‘Elitemoordenaars.’

‘Krap zevenhonderd man die aan alle acties hebben deelgenomen. Daar kunnen we niet eindeloos mee doorgaan. De stoottroepen zijn nu met zevenduizend man, vers uit Nederland. Hun reserve is dus het tienvoudige.’

‘En hun gevechtskracht?’

‘Tja, dat is nog het zwakke punt. Niet verkeerd, hoor, begrijp me goed. Ik schat ongeveer hetzelfde als jouw Huzaren van Bredero.’

‘Laag dus.’

Weer dat cynische lachje. ‘Jullie hebben in jouw tijd toch heel wat gevechten geleverd.’

‘Drie, om precies te zijn, waarvan twee uitgelokt door het TNI. En alleen dankzij een roekeloos dappere onderofficier zijn ze goed afgelopen.’

‘En een roekeloos dappere korporaal, heb ik gehoord.’

Ik haalde mijn schouders op. ‘We hebben geluk gehad. Maar nogmaals: als de stoottroepen hetzelfde zijn als de huzaren moet u zich niet te veel voorstellen van hun gevechtswaarde. De meesten waren doodsbenauwd toen ze onder vuur lagen. Ik ook, dat geef ik grif toe, maar ik snap dat angst de grootste vijand van de soldaat is. En luitenant Dobbe is een vent die je een geweldig zelfvertrouwen gaf in het gevecht. Die man lijkt onkwetsbaar.’

‘Hij spreekt ook lovend over jou. Hij is inmiddels eskadroncommandant.’

‘Uitstekende keus. Honderd van die officieren en uw probleem is opgelost.’

Hij glimlachte. ‘Die kerels zijn schaars, helaas. Goed, wat denk je: kun je nog twee missies aan als verkenner? Als die achter de rug zijn krijg je alle tijd om je foto’s te verwerken. Speciale wens van generaal Spoor.’

Ik knikte zonder enig enthousiasme. ‘U kunt op me rekenen.’

26

‘Ze zitten op die tjot!’ schreeuwde vaandrig Meyer. ‘En ze hebben mortieren! Waarom weet ik dat niet! Waarom weet jij dat verdomme niet!’ Hij tikte met trillende vingers op mijn borst en wees met de andere hand naar de heuvel, honderdvijftig meter verderop waar het TNI met een mortiergroep en een bazooka een ijzersterke positie bezette.

‘Ik ben niet helderziend, vaandrig,’ zei ik terwijl ik zijn hand van me afduwde. ‘De bewapening van de tegenstander is bij elke confrontatie weer een verrassing.’

‘Een verrassing!’ hoonde hij. ‘Waar heb ik jou voor nodig als je niet eens weet waarmee die lui schieten. Inlichtingen! Ha! Jij weet verdomme net zo weinig als wij!’

Hij was jong, bang en onzeker. Het regiment stoottroepen was twee maanden geleden uit Nederland aangekomen als aflossing voor de mariniers die hier al ruim twee jaar zaten en bij wie overduidelijke tekenen van gevechtsmoeheid waren gesignaleerd. Meyer had met zijn peloton jonge stoottroepers de opdracht gekregen om tjot 734 in het achterland van Bandung te zuiveren en hij had mij als verkenner meegekregen. Vanaf die heuvel had je ruim zicht op de omgeving en strategisch was het voor beide partijen dus een begerenswaardige plek.

‘Mortieren! Hoe kunnen wij die tjot veroveren als de klootzakken ons met mortiervuur bestoken?’ Hij keek me fel aan. ‘Jij bent hier de ervaren rot. Hoe doen we dat?’

‘We moeten ze uitschakelen,’ zei ik kalm. ‘Er zit ook iemand met een bazooka op die heuvel en die moeten we dus ook hebben.’

‘Mortieren uitschakelen! Hoe wil je dat doen, sergeant? Zwaaien met je groene baret?’

‘Inderdaad. Met een commandoraid.’

Weer klonk het gefluit van een naderende mortiergranaat. Ik schreeuwde: ‘Dekken!’ en liet me plat op de grond vallen. Vaandrig Meyer lag naast me, met zijn handen tegen zijn oren en een blik van pure doodsangst in zijn ogen. De granaat sloeg vlak voor ons in. De klap van een exploderende mortiergranaat is misschien wel het meest angstaanjagende geluid van de oorlog. Dit was een voltreffer op de vooruitgeschoven luisterpost waardoor twee stoottroepers direct gedood werden. De derde gilde: ‘Hospik, hospik!’

Van de heuvel klonk gejuich: ‘ Merdeka! Merdeka!’

‘Klootzakken!’ gromde ik. De derde man in de luisterpost bleef gillen en maakte wanhopige gebaren met zijn rechterarm. De linker hing als een lamgeslagen vleugel tegen zijn lijf. Ik kroop op mijn buik naar hem toe. Hij keek me aan met een blik van wezenloze ontzetting Zijn linkerbeen was aan flarden. Ik hees hem op mijn rug en sleurde hem de kuil uit. Precies op tijd, want achter ons sloeg een nieuwe granaat in die de lijken van de twee gesneuvelden uiteenreet. Ik schuifelde zo snel als ik kon met mijn last terug naar de plek waar het peloton zich had ingegraven en liet de gewonde zakken. De hospik gaf hem een morfine-injectie en begon de gewonde ledematen in te zwachtelen. Vaandrig Meyer had mijn reddingspoging met ontzag bekeken en vroeg, op een heel wat gematigder toon dan daarnet: ‘Wat moeten we nou doen, sergeant?’

‘Die verdomde mortieren uitschakelen,’ herhaalde ik. ‘Met twee man een omtrekkende beweging maken en een stel handgranaten erop gooien.’

Hij keek me wanhopig aan. ‘Hoe moet dat dan?’

Ik kreeg er genoeg van. ‘Geef me een kerel mee die goed kan gooien, dan doe ik het zelf.’

Meyer klaarde op. ‘Hulscher!’ brulde hij.

Naast ons dook een forse, roodblonde korporaal op. ‘Present, vaandrig.’

‘Jij gaat met sergeant Bax mee om die mortiergroep uit te schakelen,’ zei Meyer ferm. ‘Neem een stel handgranaten mee en natuurlijk je eigen wapen.’

Korporaal Hulscher en ik keken elkaar aan. Wat we zagen beviel ons wel. ‘Kun jij een beetje gooien, korporaal?’ vroeg ik.

Hij knikte. ‘In betere tijden was ik honkbalpitcher.’

‘Goed. Loop achter me aan en doe precies wat ik zeg.’

We namen elk zes handgranaten mee en renden diep gebukt het voorterrein in. Ik bad geluidloos dat de TNIers ons vertrek niet hadden gezien. Dat bleek zo te zijn, want toen we na een ruime boog op de flank van de heuvel waren gekomen en onder dekking van alles wat dekking bood naar boven klommen konden we hen ongezien van achteren naderen. Op twintig meter afstand van de TNI’ers die in volle concentratie bezig waren met hun mortieren en geen flauw vermoeden hadden van het dreigende gevaar, hurkten we naast elkaar neer. Waarom hadden ze geen wachtpost uitgezet?

Hulscher keek me aan. Ik knikte. Hij trok de pin uit de handgranaat, rees overeind en wierp de granaat met een machtige zwaai naar de mortiergroep. Meestal gooi je handgranaten in een pisboogje in de hoop dat ze ongeveer aankomen op het doel. Dit was een keiharde, strakke worp die perfect raak was. De explosie richtte een ravage aan. Gillende gewonden die opeens de kluts kwijtraakten. We gooiden er allebei een stel granaten achteraan, renden naar hen toe en schoten onze tommy guns leeg. De andere TNI’ers die dertig meter verderop zaten en even verdoofd leken door de aanval begonnen nu als bezetenen terug te schieten. Op dat moment zetten vaandrig Meyer en zijn mannen een stormaanval in die een paragroep niet had misstaan. Hulscher en ik duwden de lijken opzij, draaiden de enige onbeschadigde mortier naar rechts en schoten snel achter elkaar twee granaten naar de andere TNIgroep. Ik weet niet of ze raak waren, maar het effect was wat ik beoogde. Iemand zwaaide met een witte vlag en terwijl de stoottroepers triomfantelijk schreeuwend de heuvel oprenden kropen de overlevenden met hun handen omhoog uit hun schuilplaats.

‘Stop vuur!’ brulde ik.

Vijf jonge krijgsgevangenen zaten met hun handen in hun nek op de grond. Hun gezichten leken ondoorgrondelijk, maar ik zag aan hun ogen dat ze doodsbang waren. De zesde stond ernaast met de bazooka op haar rechterschouder. Ze had een houten been en felle zwarte ogen waarmee ze ons zonder een spoor van angst aankeek. De helm stond scheef op haar kop en haar borstjes priemden als twee alternatieve oogjes door het groezelige witte shirt: Arya, het strijdlustige zusje van Karims geliefde. We gaven geen van beiden een teken van herkenning.

‘Wat doen we, sergeant? Het hele zootje meteen doodschieten?’ vroeg vaandrig Meyer.

‘Even wachten, vaandrig.’ Ik bond Arya’s handen op haar rug en sloeg een touw om haar nek. ‘Deze neem ik mee voor verhoor.’

‘En die andere vijf?’

‘Wacht tot ik terug ben.’

‘Ze hebben verdomme twee van mijn jongens vermoord en de derde levensgevaarlijk verwond! Ik maak ze af!’

‘Wacht tot ik terug ben,’ zei ik met de autoriteit van oude rot. ‘Intussen kunt u de doden begraven en de stellingen opruimen zodat ze er nooit meer gebruik van kunnen maken.’

Ik dreef mijn gevangene via de andere kant de heuvel af waar een snelstromende rivier lag. Boven ons klonk een mitrailleursalvo, gevolgd door de knallen van vijf pistoolschoten.

Arya werd asgrauw. ‘Ga je mij ook doodschieten?’

‘Doe niet zo raar.’ Ik sneed haar boeien los en vroeg: ‘Kun je zwemmen?’

Een flauwe grijns. ‘Op zijn hondjes.’

De rivier was smal, maar de stroomversnellingen in het midden waren te sterk voor een ongeoefende zwemmer. Ik kleedde me uit, legde mijn kleren naast mijn wapen achter een steen, pakte haar hand en zei: ‘Kom mee.’

We liepen achter elkaar het water in tot het tot mijn borst reikte. ‘Trek je shirt uit en doe hem om je nek,’ zei ik. ‘Ik zal je trekken.’

‘Dan zie je mijn tieten!’

Ik grinnikte, ondanks de idiote situatie. ‘Heb jij die dan al?’

‘Poeh!’ Ze snoof, maar trok gewillig haar shirt uit en sloeg het om haar nek. Ik pakte het losse eind en trok haar mee door de stroomversnelling. Ik was een goede zwemmer, maar het kostte veel inspanning haar erdoorheen te sleuren en ik slaakte een zucht van opluchting toen ik weer grond onder mijn voeten voelde. ‘Hier kun je zelf lopen. Aan de overkant zitten jouw mensen. Kom, smeer hem!’

‘Ja baas.’ Ze trok haar shirt aan, sloeg haar armen om mijn nek en gaf me een innige kus.

‘Volgende keer mag je me neuken.’

Ik was te verbouwereerd om te reageren. Ze waadde het laatste stuk naar de overkant. Toen ik me aankleedde zag ik dat ze aan de andere kant naar me stond te kijken. Ze zwaaide met beide armen, als een kind naar Sinterklaas. Ik zwaaide terug.

De lijken van de vijf pemoeda’s lagen op de bodem van hun schuilplaats. Hulscher en drie andere stoottroepers legden de lijken van de mortiergroep erbovenop en begonnen de kuil dicht te gooien. De gewonde soldaat was krijtwit en haalde moeizaam adem.

‘Wat heb je met dat grietje gedaan?’ vroeg Meyer. Hij keek me leep aan. ‘Geneukt?’

‘Krokodillenvoer.’ Ik hurkte naast de gewonde. ‘Hoe is het met hem?’

‘Slecht. We moeten hier als de donder weg, anders haalt hij het niet.’

De gewonde haalde het, op het nippertje. Hoeveel geluk heeft een soldaat, vroeg ik me voor de zoveelste keer af sinds ik voor het eerst onder vuur had gelegen. Het leek een eeuwigheid geleden dat Dobbe en ik achter die Browning zaten en op Arya en haar makkers schoten. Hoeveel geluk heb ik gehad dat ik alle acties had overleefd? Sneuvelen is bedrijfsrisico, had Moerman gezegd. Ik ben dienstplichtig, dus is het kennelijk mijn vak niet om me kapot te laten schieten, maar de vraag was hoelang het geluk zou duren. Vaandrig Meyer had me alle eer gegeven voor de verovering van heuvel 734. Hij had me zelfs voorgedragen voor een onderscheiding voor het onder levensgevaar terugbrengen van een gewonde kameraad. De keerzijde was dat hij me alle volgende acties weer mee wilde als verkenner en ik kreeg mijn buik vol van het veroveren van heuvels die we daarna weer zouden verlaten zodat het TNI er een maand later opdook om op het graf van hun gesneuvelde voorgangers door te gaan alsof er niets was gebeurd. Formeel was het vrede na de wapenstilstand van 6 januari, maar beide partijen trokken zich er in het veld niets van aan. Wij patrouilleerden op volle oorlogssterkte door het ‘gepacificeerde’ gebied en het TNI wachtte in hinderlagen die soms zo geraffineerd waren aangelegd dat we ze pas ontdekten als het te laat was en we de volle laag kregen. Ze waren beter bewapend dan ooit daarvoor en in die maanden na de zogenaamde vrede vielen aan onze kant de meeste slachtoffers uit de hele oorlog. Enerzijds had het te maken met de onervaren troepen die eind 1948 waren aangevoerd en nauwelijks de tijd hadden gekregen om te wennen aan de oorlog in een land dat in bijna alle opzichten verschilde van thuis. En anderzijds lag het aan de vermoeidheid en de daaruit voortvloeiende slordigheid van de mannen die er al jaren zaten en net als ik schoon genoeg kregen van het patrouille lopen en het altijd loerende levensgevaar. Stompten we af? Als je keek naar het gemak waarmee krijgsgevangenen werden afgemaakt door gewone mannen die nog maar kort geleden in angst hadden geleefd voor de Duitse bezetters en nu dezelfde harde onverschilligheid betoonden tegenover de gevangen pemoeda’s dan zou je gaan geloven in collectieve geestvernauwing van soldaten in oorlog. Van weerskanten vonden beestachtige slachtpartijen plaats. We waren technisch en qua bewapening nog steeds superieur en dat gaf ons een voorsprong die het TNI en de andere Indonesische strijdgroepen en strijdgroepjes niet konden inhalen, maar als ze een Nederlandse eenheid in de pan hakten toonden ze dezelfde meedogenloosheid tegenover de gevangenen als wij.

Hoe diep waren we aan weerskanten gezonken? Waren dit de Javanen wier zachtmoedigheid een volkseigenschap was? Waren dit de Nederlanders die bekend stonden om hun tolerantie? Hoe is het mogelijk dat we over en weer hetzelfde deden wat wij in het vaderland zo kort geleden tot in het diepst van onze ziel hadden verafschuwd? Wij waren in de Indische Archipel geen haar beter dan de nazi’s. Het TNI speelde de rol van het Nederlandse verzet: geen schijn van kans op de overwinning, maar lastig genoeg om ons te doen twijfelen aan onze eindoverwinning.

Ik besprak mijn gewetensbezwaren met kapitein Smit. Hij luisterde zonder me te onderbreken en zei aan het eind van mijn litanie: ‘Bax, je wordt toch geen pacifist?’

‘Nee kapitein. Integendeel, ik voel me een oorlogsmisdadiger.’

‘Dat ben je niet, jongen. Je hebt gruwelijke dingen meegemaakt en je hebt geluk gehad dat je niet gewond bent geraakt, of nog erger. Dat geluk mag je jezelf niet aanrekenen.’

‘Natuurlijk niet. Dat zou ook onzin zijn. Ik heb er alleen steeds meer moeite mee om mensen de dood in te jagen. Ik weet ook: het is hij of ik en toch kom ik in gewetensnood.’

Hij glimlachte. ‘Dat laat alleen maar zien dat je een ware held bent.’

‘Wat is een held, kapitein?’

‘Een held schijt peultjes en doet zijn plicht.’

Goed getypeerd. De doodsverachting van echte krijgers zoals Dobbe en Moerman was me vreemd, maar in het gevecht stond ik mijn mannetje, dat had ik nu genoeg bewezen.

‘Ik haal je uit het veld,’ vervolgde hij. ‘Het is mooi geweest met die acties van jou.’

‘Laat me nog één missie doen, kapitein, anders durf ik straks niet meer. Wie weet hoe lang die rotoorlog nog duurt, dan moet ik er toch weer klaar voor zijn.’

Hij keek me een poosje zwijgend aan. ‘Ik heb George Pelupessy uit het veld gehaald toen Martin van Pijkeren sneuvelde. Dat was precies op tijd, anders was hij eraan onderdoor gegaan. Ik wil niet dat hetzelfde met jou gebeurt.’

‘Ik loop heus niet in zeven sloten tegelijk.’

‘Vooruit, nog eentje dan. Dat is onherroepelijk de laatste.’

‘Goed kapitein.’

Waarom heb ik niet naar hem geluisterd? Bij die laatste missie was ik verkenner voor een nieuw peloton stoottroepers dat de opdracht kreeg een streek te zuiveren waar een sterke eenheid van het TNI hinderlagen had gelegd. Sommige waren succesvol en dan sneuvelden er Nederlandse militairen. Andere werden tijdig opgerold en dan gingen de TNI’ers eraan. Wij liepen niet in een hinderlaag, maar stuitten op de hoofdmacht van deze TNIeenheid. Ze beschikten over mitrailleurs en mortieren waartegen mijn onervaren makkers geen schijn van kans maakten. De pelotonscommandant sneuvelde als eerste. Ik probeerde de soldaten die in doodsangst om hun moeder gilden bij elkaar te houden, maar toen ook de pelotonssergeant sneuvelde, de enige beroepsmilitair, raakten ze in paniek en vluchtten weg, de een na de ander. Ik bleef achter met een zwaargewonde die ik niet kon tillen, dus zat er niets anders op dan door te vechten tot het einde. Toen ik overeind kwam in een laatste poging om de gewonde uit de vuurlinie te trekken werd ik vol in mijn borst geraakt. Ik viel neer met het zware lichaam van de gewonde over me heen en zakte weg in een peilloze diepte.

Ik kwam bij in een strak, wit bed met het gevoel dat ik verlamd was. Om mijn hoofd en mijn borst zat een stevig verband. De pijn in beide lichaamsdelen was bijna ondraaglijk. Alsof iemand continu uit alle macht aan mijn linkeroor stond te rukken en er tegelijk een olifant op mijn borst stond te trappen en probeerde mijn adem af te knijpen.

Dokter De Goede borg het lampje op waarmee hij zojuist in mijn pupillen had geschenen.

‘Hoe gaat het?’ vroeg hij.

‘Belazerd,’ mompelde ik. ‘Wat doe ik hier? Wat is er gebeurd?’ De adem raspte in mijn keel en in mijn borst klonk een gegons alsof een zwerm wespen daarbinnen een uitweg zocht.

‘Een ding tegelijk,’ zei hij kalm. ‘Je bent van het slagveld opgepikt door een kapitein van het TNI die je hier vorige week in een jeep afleverde. Je was op sterven na dood, dus we hebben veel werk gehad om je op te lappen. Het ziet ernaar uit dat je de crisis voorbij bent.’

‘Vorige week?’ mompelde ik. ‘Lig ik hier dan al een week?’

‘Acht dagen.’

‘Mijn God... Dus ik ga nog niet dood?’

‘Nee, al scheelde het weinig. Je hebt kennelijk een sterk gestel, want die schotwond in je linkerlong had dodelijk kunnen zijn. Een centimeter naar links en je hart was geraakt.’

‘En dit?’ Ik wees voorzichtig naar mijn hoofd.

‘Je oor is eraf.’

Ik schoot overeind, maar ik kwam niet verder dan een paar centimeter. Hij duwde me met zachte hand terug. ‘Blijf liggen, jongen. Ook als je staat ben je dat oor kwijt. Vervelend, maar er valt mee te leven. Concentreer je op het herstel van je schotwond.’

‘Christus.’ Ik zakte achterover en keek hem wanhopig aan. ‘Hoelang gaat dit duren?’

‘Een maand, twee maanden, wie zal het zeggen. Je hebt het ergste achter de rug. De meiden hebben je erdoorheen gesleept.’

‘Meiden?’

Hij wees naar de ingang van de ziekenzaal waar twee jonge Javaanse vrouwen binnenkwamen. Ze bleven even verrast staan en holden toen naar me toe.

‘Hij kijkt!’ riep Arya opgetogen.

‘Ja, ik zie het,’ zei Sarina. ‘Hallo toean Bax. Hoe gaat het?’

‘Hij is geen toean meer,’ zei Arya. ‘Hij is nou patiënt. Onze patiënt. Hoe is het met je?’

‘Pijn,’ zei ik. ‘Net of iemand op me staat te rammen en aan mijn oor staat te rukken.’

‘Dat kan niet, want je oor is eraf.’ Ze giechelde. ‘Idioot gezicht hoor, zonder oor.’

Ik grijnsde en zelfs dat was pijnlijk. ‘Wat is er nou precies gebeurd?’

Arya en Sarina keken elkaar aan. ‘Ze dachten dat je dood was,’ zei Arya. ‘Iemand heeft je oor afgesneden. Er lagen alleen dode belandasoldaten. Ze wilden jou ook begraven. Karim zag dat je nog leefde en heeft je hiernaartoe gebracht. Later bracht hij ons om voor je te zorgen.’

‘Dat hebben ze verdomd goed gedaan,’ zei De Goede. ‘De een overdag, de ander ’s nachts. Vrijwel constant hebben ze aan je bed gezeten. Ze hebben je gevoerd, gewassen en verschoond. In de eerste dagen hebben ze lepeltje voor lepeltje water in je mond gegoten. Daardoor ben je niet uitgedroogd en heb je waarschijnlijk het leven gehouden. Je mag ze wel diep dankbaar zijn. Het is idioot toeval dat je bijkwam toen ze net weg waren om te lunchen.’

‘Wat zegt u toch allemaal, dokter?’ vroeg Arya.

Hij glimlachte. ‘Ik zei dat jullie zijn leven gered hebben,’ zei hij in het Maleis. ‘Ik heb zelden zulke toegewijde verpleegsters in mijn ziekenhuis gehad.’

‘Hij heeft ook mijn leven gered,’ zei Arya. ‘Twee keer zelfs.’

‘En van jou, Sarina?’ vroeg De Goede.

‘Hij heeft mijn dorp opgebouwd,’ zei ze. ‘Ik ben blij dat ik iets terug kan doen.’

Ik keek haar aan. Ze sloeg haar ogen neer en pakte mijn hand die op het laken lag. Wat zou ze denken, vroeg ik me af. Ik probeerde haar blik te vangen, maar ze keek strak naar mijn hand en speelde met mijn vingers. Arya en dokter De Goede keken elkaar aan. ‘Kom Arya, we gaan jouw nieuwe prothese nog eens passen,’ zei hij. Ze sprong op, als een duveltje uit een doosje, pakte hem bij de hand en trok hem mee.

‘Kijk me eens aan,’ zei ik.

Sarina sloeg haar ogen op. Prachtige ogen had die meid toch. Ogen om in te verdrinken. Hoe zouden ze er van heel dichtbij uitzien? ‘Waarom ben je gekomen?’ vroeg ik zachtjes.

‘Omdat ik niet wil dat je doodgaat.’

‘Blijf je?’

Ze schudde haar fraaie hoofd. ‘Pa Kromo is ziek. Ik moet ook voor hem zorgen. Oma kan het niet meer alleen aan.’ Ze glimlachte en het was alsof de zon doorbrak. ‘Maar ik kom terug om te kijken of je echt nog leeft.’

27

Arya bleef drie weken langer dan Sarina. Nu mijn herstel gestaag vorderde was ze niet meer mijn exclusieve verpleegster, maar hielp ze waar extra hulp nodig was in het ziekenhuis. De Goede en de andere verpleegsters liepen met haar weg. De norse, afstandelijke vrijheidsstrijdster was opeens snel, vrolijk, handig en nergens te beroerd voor. Het enige bezwaar was dat ze geen Nederlands sprak en dus niet kon praten met de Nederlandse patiënten, maar er waren genoeg gewonde en herstellende TNIers met wie ze kon babbelen. De Goede en zijn medische staf behandelden iedereen even zorgvuldig. Vriend of vijand: wie hier als patiënt werd binnen gebracht kreeg de best mogelijke zorg. In het begin van de oorlog had de top van de militaire medische dienst bezwaar gemaakt tegen die gelijke behandeling, tot bleek dat er zonder enige moeite, bijna terloops, veel informatie uit de Javaanse gewonden kwam. Kapitein Smit was dus een geregelde bezoeker en nu ik hier lag had hij een extra motief om op bezoek te komen.

Ik moest weer leren lopen. Allengs ging het beter en kon ik zonder steun door de gangen schuifelen. Het verband om mijn hoofd werd om de twee dagen ververst. Ik vroeg de eerste keer om een handspiegel en schrok me wezenloos: Van Gogh op weg naar het gekkenhuis. Geen vrouw kijkt me meer aan, dacht ik. Ik paste de commandobaret met de flap naar de andere kant en zo leek het nog een beetje, maar zonder hoofddeksel was het letterlijk geen gezicht en ik was toch al niet moeders mooiste. IJdelheid, Bax, niets dan ijdelheid. Het is net of je dat oor belangrijker vindt dan het herstel van je long. Arya had gezegd dat een van de mannen van Karim het had afgesneden. Ze wist niet wie. De gedachte dat mijn linkeroor als trofee om de nek van een TNI’er hing was onverdraaglijk. Ze vertelde hoe Karim me in een stapel Hollandse lijken had ontdekt. Toen hij merkte dat ik bloedde, wat bij een lijk onmogelijk is, had hij me direct naar het ziekenhuis gebracht. De Goede had me een bloedtransfusie gegeven en aan een infuus gelegd. De volgende dag had hij de kogel uit mijn long gepeuterd. Narcose was niet nodig, want ik lag diep in coma. Niemand, behalve De Goede had een cent voor mijn kansen gegeven en nu bekeek ik mijn geschonden kop in de spiegel en prees het toeval dat mijn oude schoolvriend me had gevonden.

Ik kreeg bezoek van George Pelupessy die vertelde over zijn avonturen bij de vrijheidsbeweging op Ambon. Hij was de schakel tussen de vrijheidsstrijders van de RMS en de MID, zonder dat de eersten het in de gaten hadden. Er was geen spoor meer van de animositeit die tussen ons was ontstaan na de dood van Martin van Pijkeren en toen hij wegging omhelsde hij me en zei dat ik hem beslist op moest zoeken als ik weer op de been was.

Dobbe, inmiddels ritmeester en eskadroncommandant, kwam ook op bezoek. ‘Ik zoek een plaatsvervanger,’ zei hij. ‘Iets voor jou?’ Ik keek hem verbluft aan. ‘Dat kan helemaal niet, ritmeester. Ten eerste is het de vraag of ik terugkom in het veld en ten tweede zullen uw officieren gaan muiten als een vent met één streep en één oor uw plaatsvervanger wordt.’

‘Die streep kan geregeld worden.’ Hij keek me grijnzend aan. ‘We moeten inderdaad wel iets aan dat oor van je doen. Het is geen porum. Kan De Goede je geen oor aannaaien?’

‘Hij vindt het onbelangrijk. Eerst moet die long heel en dan gaan we wel iets doen aan je mannelijke schoonheid, zegt hij.’

‘Verstandige vent. Nou, denk erover na en als je terug wilt komen ben je welkom.’

Het was natuurlijk een eervol voorstel, maar kapitein Smit stak er een stokje voor. ‘Ik kan je niet missen, dus blijf je bij ons. De fotoklus krijgt prioriteit. Kun je zittend werk aan?’

‘Graag. Ik wil weer iets om handen hebben.’

En zo begon ik in de uren die ik van dokter De Goede mocht werken aan het rubriceren van de foto’s die Anneke Staring en ik hadden gemaakt van de para- en commandoacties. Een paar duizend foto’s met even zovele lijken die in de dood allemaal op elkaar leken zodat ik mijn notitieboekje nodig had om de plek terug te halen waar ze waren gestorven. Van enkele slachtoffers wist ik de namen en die had ik genoteerd. De meerderheid was naamloos en kwam dus alleen met de plek van hun dood in het dossier. Wat wilde Smit ermee? Na de oorlog aan de Indonesiërs overhandigen: kijk, dit zijn jullie doden? Hij verschoot van kleur toen ik dat suggereerde. ‘Ben je gek? Dit mag niemand aan de andere kant onder ogen krijgen. Het is bestemd voor onze generale staf en die moet beslissen wat er mee gebeurt.’

‘Ze stoppen het weg in een diepe la, vrees ik.’

‘In een kluis.’ Hij bladerde in het dossier. ‘Hoelang heb je nog werk?’

‘Minstens een maand, als ik hele dagen op mag van de dokter.’

‘Dat doen we niet. Je houdt je aan zijn voorschrift. Dan duurt het maar een paar maanden langer. Je gezondheid gaat voor alles.’

Ik vroeg hem wat er zou gebeuren als dit dossier openbaar zou worden gemaakt. ‘Dan hoop ik dat ik ver weg zit,’ zei hij. ‘En ik hoop voor jou dat je er niet van gaat dromen.’

Dat deed ik wel. Elke nacht werd ik schreeuwend wakker. Het ging zover dat De Goede me uit de ziekenzaal haalde en in het kamertje liet slapen waarin sergeant Kuiper, de marinier met de shellshock, de nachten had doorgebracht. Ook hij had ’s nachts geschreeuwd en zijn repatriëring gaf veel rust in het ziekenhuis. Ik voelde me schuldig over dat idiote gebrul waarmee ik iedereen wakker had gemaakt, maar alweer stelde De Goede me gerust. ‘Jij hebt geen shellshock, maar last van je geweten. Dat gaat wel over als je deze klus hebt afgerond.’

Op de dag voor haar vertrek kwam Arya opgetogen het kamertje binnen waar ik mijn middagdutje deed. ‘Kijk!’ Ze trok haar sarong op en onthulde de nieuwe prothese aan haar linkerbeen. ‘Hoe vind je hem?’ Ze maakte een pirouette en keek me stralend aan.

‘Geweldig!’ zei ik, terwijl ik de slaap uit mijn ogen wreef. ‘Niet van echt te onderscheiden.’

‘Vind je dat echt?’

‘Ja,’ zei ik warm. ‘En je hebt het dik verdiend.’

‘Dat zei dokter De Goede ook. Maar zoveel heb ik toch niet gedaan..’

‘Je hebt hier heel veel gedaan. Onder andere mijn leven gered.’

Ze glimlachte. ‘Dan staan we quitte.’ Ze keek me een tikje onzeker aan. ‘Zou ik nu een man kunnen vinden, denk je? Een goede, bedoel ik. Iemand voor wie ik respect heb.’

‘De vent die jou verovert krijgt zijn handen vol. En hij mag zijn handen dichtknijpen.’

‘Meen je dat?’

‘Ja meid. Jij hebt alles wat een man van een vrouw mag verlangen.’

‘Vind je me niet afstotelijk met dat kunstbeen?’

Ik glimlachte. ‘Je bent het mooiste eenbenige meisje van Java.’

Ze lachte terug, niet ten volle overtuigd. ‘Hoe zouden de jongens bij ons erover denken?’

‘Dat heb je toch wel gemerkt in het kamp?’

‘Daar is alles anders. Vrouwen zijn er schaars en dan ben je al gauw de mooiste. En we leven altijd met de dood. Elke dag dat we niet doodgaan is er één. Hebben jullie dat niet?’

‘Precies hetzelfde. Waarom denk je dat ik die afgrijselijke dromen heb?’

‘En toch ben je nu veilig. Waarom droom je dan zo naar?’

‘Droom jij nooit?’

‘Ja..’

‘Eng?’

‘Soms.’ Ze schudde heftig haar hoofd. ‘Ik wil er niet meer over praten.’ Ze haalde een pakje uit het schortje dat ze voor haar sarong droeg. ‘Ik heb je nog iets beloofd... Weet je nog... Daarginds in de rivier...’ Ze liet me het pakje condooms zien. ‘Of wil je niet meer?’

Ik hapte naar adem. ‘Jawel,’ zei ik schor.

‘Echt?’

‘Echt.’

‘Oké dan..’ Ze maakte een bruusk gebaar met de hand waarin ze de condooms vasthield. Ik schoof het laken van me af. Ze trok mijn broek uit, knoopte mijn pyjamajasje los en begon met vaardige hand mijn pik te masseren. Toen hij fier overeind stond bekeek ze hem met een komisch bedenkelijke uitdrukking. ‘Wat een joekel, zeg. Ik weet niet of dat past, hoor.’

‘Ik kan hem verdomme niet kleiner maken.’

Ze giechelde. Ze rolde een condoom om mijn pik, kleedde zich uit en ging schrijlings op me zitten. Het paste wonderwel. Ze begon te bewegen. Haar borstjes wiegelden zachtjes mee. Ze was dan niet mijn gedroomde minnares, die was allang vertrokken, maar het was uiterst aangenaam. Ik kwam klaar met een oerkreet waarmee ik iedereen uit zijn middagdutje haalde. Arya stapte van me af, kleedde zich vliegensvlug aan, trok het condoom van mijn pik en stopte het ding in de afvalemmer. Ze knoopte mijn jasje dicht, trok mijn broek aan en legde het laken over me heen. Precies op tijd. De Soendanese hoofdverpleegster kwam binnen en vroeg waarom ik zo’n lawaai had gemaakt. Ik zei blozend dat ik mijn kop had gestoten, maar dat het al weer over was. ‘Sorry zuster.’

Ze keek ons wantrouwend aan. ‘Geen gekkigheid hier, hoor.’

‘Nee zuster,’ zeiden we allebei braaf. Toen ze weg was beet Arya op haar hand om het lachen te smoren en ik had ook de grootste moeite om mijn hilariteit te bedwingen. Het rook naar seks. Dat had de hoofdzuster ongetwijfeld geroken, maar als je niet op heterdaad werd betrapt dan werden dit soort escapades wel door de vingers gezien.

‘Wil jij niet klaarkomen?’ vroeg ik. ‘Ik zal het graag voor je doen.’ Ze schudde haar hoofd. ‘Kan niet. Is nu te gevaarlijk. Ik doe het zelf wel.’ Ze gaf me een innige kus. ‘Dag toean Jan. Gauw beter worden. En nog bedankt voor het redden van mijn leven.’

‘Wederzijds. Hier, ik geef je twee brieven mee. Een voor Karim en een voor Sarina. Ik heb het ze al geschreven, maar zeg alsjeblieft ook dat ik ze geweldig dankbaar ben.’

‘Doe ik.’ Ze keek me met een lachje aan. ‘Sarina houdt van je, wist je dat?’

‘Nee.’ Mijn hart klopte opeens als een razende.

‘Ze ging meteen mee toen Karim ons vroeg om voor jou te zorgen, hoewel haar eigen opa ernstig ziek is.’ Ze keek me met haar felle zwarte ogen aan. ‘Ik zou nooit van een belanda kunnen houden, zelfs niet van jou. Maar zij dus wel. Als je beter bent en een nieuw oor hebt moet je haar maar gauw op gaan zoeken. Ze wacht op je.’

Eind april werd ik uit het ziekenhuis ontslagen, maar een bezoek aan Sarina zat er voorlopig niet in. De Goede had me afgekeurd voor velddienst. ‘Je linkerlong heeft dertig procent capaciteit en het gaat een jaar duren voor dat weer normaal is. Als je nu een speedmars zou lopen heb je kans dat je dood neervalt en daarvoor heb ik je niet opgelapt.’

‘Ja dokter,’ zei ik braaf.

‘Ik heb je baas verantwoordelijk gesteld voor je herstel, maar je moet jezelf verdomd goed in de gaten houden. Bedenk dat je voor de dood bent weggesleept. Je hebt het aan je oplettende vriend bij het TNI te danken dat je nog leeft.’

‘En aan u natuurlijk.’

‘En zeker ook aan die twee meiden. Die mag je wel met goud behangen.’

‘Dat doe ik ook, dokter.’

Hij keek een poosje voor zich uit. ‘Ik denk wel eens dat zulke contacten als die van jou met die drie jongelui de redding van deze hele verdomde oorlog zou zijn. Wees er zuinig op.’

In de eerste week van mei kreeg ik het dossier af en met een zucht van opluchting legde ik het op het bureau van kapitein Smit neer. Hij bekeek het bladzijde voor bladzijde, zonder een woord te zeggen. Toen hij het ten slotte dichtsloeg keek hij me vorsend aan en zei: ‘Het is nog veel erger dan ik al vreesde. Wat heb je met je notities gedaan?’

‘Die liggen in de kluis, kapitein. Met alle filmrolletjes.’

‘Zijn er geen resten bewaard? Afsnijdsels uit de donkere kamer, bijvoorbeeld?’

‘Nee kapitein. Alles is vernietigd.’

‘Dus de enige duplo is jouw rapport uit Celebes dat nog bij Voormolen ligt?’

‘Ja.’

Hij knikte. ‘Ik hoef je niet te vertellen dat dit explosief materiaal is. Als dit ooit openbaar wordt gemaakt dan breekt de hel los. De hele wereld valt over ons heen en de grote mogendheden zullen ons onmiddellijk vertrek uit Indië eisen.’

‘Het is oorlog, kapitein, zoals u altijd tegen uw medewerkers zegt.’

Hij gaf een klap op het dossier en keek me ongekend fel aan. ‘Dit dossier gaat over meedogenloze slachtpartijen. Wat jij hier hebt geboekstaafd kan iemand die ons niet goed gezind is gemakkelijk naar buiten brengen als oorlogsmisdaden.’

‘Jezus..’

‘Ja, roep de Heer nog maar eens aan. Ik vraag me af waar die meneer gezeten heeft in de afgelopen vier jaar. Goed!’ Hij stond op en gaf me een stevige hand. ‘Je hebt uitstekend werk geleverd, sergeant. Bedankt.’

Twee weken later, half mei, zei hij: ‘Ik heb het dossier met generaal Spoor besproken. Hij wil het verhaal horen van de vent die het allemaal aan den lijve heeft meegemaakt.’ Hij grijnsde. ‘Tevens de samensteller van het dossier. We hebben een afspraak voor morgenochtend.’

Generaal Spoor was zevenenveertig: een intens vermoeide man die er tien jaar ouder uitzag. Kapitein Smit stelde me voor als ‘onze man bij de speciale troepen die op Celebes, Sumatra en Java veel acties heeft meegemaakt en geboekstaafd’. Spoor gaf ons een hand en wees naar het zitje bij het raam van zijn sober ingerichte werkkamer. ‘Ga zitten, mannen.’

Ik had verwacht dat hij me het hemd van het lijf zou vragen over de gruwelen die ik had meegemaakt, maar hij vroeg iets heel anders: ‘Hoe oud ben jij, sergeant?’ Ik keek hem verbluft aan, terwijl het toch een simpele vraag was. ‘Vierentwintig, generaal.’

‘Vierentwintig,’ herhaalde hij peinzend. ‘En toch al zoveel meegemaakt.’ Hij wees naar het dossier dat voor ons op het tafeltje lag. ‘Oorlog maakt mannen van jongens. Vroegwijze, oude mannen. Welnu sergeant, vertel me je verhaal.’

‘Waar moet ik beginnen?’ vroeg ik.

‘Bij het begin,’ zei hij. ‘Laten we zeggen bij de eerste vent die je zelf hebt omgelegd.’

‘Dat is pas halverwege het verhaal, generaal. Beter gezegd, ruim over de helft.’

‘Begin daar dan.’

En dus begon ik met mijn zoektocht met sergeant-majoor Moerman naar de drie vermiste commando’s in het gebied van de Toradja’s. ‘Hoeveel inlanders hebben jullie beiden na die begrafenis doodgeschoten?’ vroeg Spoor toen ik uitgesproken was.

‘Ongeveer dertig,’ zei ik.

Hij keek me scherp aan. ‘Ongeveer? Je moet het precies weten, sergeant, als je hier komt rapporteren.’

‘Daar was geen tijd voor, generaal. We vochten tegen een overmacht en werden zelf gevangen genomen.’ Ik keek hulpzoekend naar kapitein Smit die knikte en met zijn gebruikelijke geruststellende kalmte zei: ‘Vertel maar hoe dat afliep.’

Dat deed ik en voor het eerst toonde de generaal een glimlachje. ‘Buikspreker! Wat een vondst! En wat gebeurde er daarna?’

‘Toen we terugkwamen wilde onderluitenant Vermeulen onder wie de drie gesneuvelden ressorteerden, met zestig man een strafexpeditie ondernemen, maar kapitein Westerling wilde wachten op een gelegenheid om die hele stam uit te roeien.’

‘Alle Toradja’s? Hoeveel zijn dat er? Honderdduizend?’

‘Veel meer. Volgens de laatste volkstelling ruim honderdtwintigduizend.’

Spoor trok een grimas. ‘Dat ging zelfs de krachten van onze roverhoofdman te boven. Voor je verder gaat: hoe is het je bevallen bij Westerling? Ik hoor er de meest uiteenlopende berichten over.’

‘Ik vond hem een geweldenaar. Een echte troepencommandant.’ Ik aarzelde even. ‘En een chaoot.’

‘Goed getypeerd,’ zei Spoor. ‘En als je hem vergelijkt met je huidige baas?’

Ik keek Smit aan. ‘Als kapitein Westerling iets meer had gehad van kapitein Smit dan was hij waarschijnlijk de beste veldofficier geweest van het hele leger.’

Spoor glimlachte. ‘Die kun jij in je zak steken, Smit. Goed, sergeant, vertel verder over je dossier. Jij hebt het dus allemaal meegemaakt.’

Ik sloeg de eerste bladzijde van het dossier op en begon te vertellen. Bladzijde voor bladzijde tot ik ze alle honderdachtennegentig had gehad. Na drie kwartier waarin ik onafgebroken had gepraat en de beide anderen niet meer dan een paar korte vragen hadden gesteld, keek ik Spoor aan en zei: ‘Dat was het, generaal.’

‘Dat is veel voor één man. Wat is het ergste dat je hebt meegemaakt?’

‘Dat staat niet in dit dossier, generaal.’ Ik aarzelde. ‘Het ergste dat ik heb meegemaakt en waar ik vaak van droom was bij de huzaren de standrechtelijke executie van twee boeren die een trekbom tot ontploffing hadden gebracht waarbij een van ons is omgekomen.’

‘Waren dat jouw eerste doden?’

‘Ja generaal.’

‘Heb jij die boeren gedood?’

‘Nee, ik heb geweigerd mee te werken en als straf kreeg ik tien dagen streng arrest.’

‘Hoe kijk je daar nu op terug?’

Weer keek ik kapitein Smit aan en toen hij knikte vertelde ik in één adem over de wederopbouw van Tjitjabari. ‘Het waren de gelukkigste weken in mijn diensttijd,’ besloot ik.

‘En wat waren de ongelukkigste?’

‘De laatste weken in het veld. Onervaren nieuwelingen bij ons en ervaren strijders aan de andere kant. In alle acties met de speciale troepen die u hier in het dossier ziet zijn er aan onze kant zestien doden gevallen, waarvan drie door een onbezonnen actie met een stel meisjes, twaalf in vuurgevechten en twee door eigen vuur. Bij de stormtroepen zijn er alleen al in de paar acties waar ik bij was veertig doden gevallen.’

‘En aan de andere kant?’

Ik wees op het dossier. ‘Bij de commando- en para-acties heb ik ruim drieduizend doden geteld, waaronder minstens twaalfhonderd burgerslachtoffers op Celebes en Sumatra, vooral in Djambi en Rengat. In dat laatste stadje zijn we als beesten tekeer gegaan. Bij de stormtroepen waren de verliezen over en weer één op twee.’

‘Achttienhonderd militairen gedood door onze elitetroepen,’ herhaalde hij peinzend. ‘Driehonderd van hun tegen een van ons.’ Hij keek Smit aan. ‘Hoe zit dat bij de andere onderdelen, Smit?’

‘U weet dat wij in deze oorlog tot dusver 5218 mannen verloren hebben, generaal,’ zei Smit. ‘Aan de andere kant is het cijfer niet precies bekend, maar als de verhouding die Bax net heeft genoemd voor een tiende representatief is voor de hele krijgsmacht dan komt het neer op tweehonderdduizend doden aan Indonesische kant: TNI, pemoeda’s en burgerslachtoffers.’

‘Hoeveel doden hadden wij tijdens de bersiap?’

‘Ook dat aantal is niet precies bekend. We schatten het op ruim 6500 Nederlanders, Indische Nederlanders en Chinezen. Plus een onbekend aantal Javanen en Soendanezen die bij Nederlanders als huispersoneel werkten.’

Spoor knikte. ‘Dat maakt de verhouding iets dragelijker.’ Hij keek ons allebei scherp aan. ‘Hoeveel mensen kennen die getallen? Ik bedoel het aantal doden bij de vijand.’

‘Bij de MID mijn baas, overste Meyling. En bij de andere legeronderdelen weet de commandant de aantallen gesneuvelden bij de vijand waarvoor zijn onderdeel verantwoordelijk is. En dat hangt ook af van de nauwkeurigheid van de dagrapporten van de ondercommandanten. Alleen bij de MID hebben de leidinggevenden het totale inzicht.’

‘Plus sergeant Bax. Om dit geheim te houden moet ik jullie dus allebei laten doodschieten.’

Ik hapte naar adem. Was de opperbevelhebber plotseling gek geworden? Maar Smit verblikte of verbloosde niet en zei kalm: ‘Mijn erewoord als officier is toereikend, generaal.’

Spoor knikte. Hij liep naar zijn bureau, haalde iets uit een la en zei: ‘Gaan jullie eens staan.’ We stonden voor hem, stram in de houding. Hij haalde de sergeantsstrepen van mijn schouders en schoof er een ster voor in de plaats. ‘Luitenant Bax, ik wil ook jouw erewoord als officier dat je zwijgt over alles wat je hebt gezien en in dit dossier opgeschreven.’

‘U hebt mijn erewoord, generaal,’ zei ik, beduusd door mijn onverwachte promotie.

Hij glimlachte en gaf me een hand. ‘Gefeliciteerd. En bedankt. Goed werk.’

28

Op maandag 23 mei verscheen kapitein Smit anderhalf uur later dan gewoonlijk op kantoor. Ik keek verbaasd op, want hij kwam altijd ruim op tijd.

‘Kom even mee,’ zei hij bruusk. Ook dat was ongewoon. Normaal was hij de gelijkmatigheid zelf, door niets van zijn stuk te brengen. Nu was er iets gebeurd dat hem merkbaar uit zijn evenwicht had gebracht. ‘Generaal Spoor heeft vannacht een hartinfarct gehad,’ zei hij zodra we in zijn kamer zaten.

‘Allemachtig.’ Ik rees overeind en zakte weer terug in mijn stoel toen hij een geërgerd handgebaar maakte. ‘Hoe is het met hem?’

‘Slecht.’

‘Haalt hij het?’

Hij haalde zijn schouders op. ‘Dat weten de doktoren niet. Het kan nog alle kanten op.’

‘Wat betekent dat voor ons?’

‘Ook dat weet ik niet, Bax. Als hij het niet haalt komt er een nieuwe opperbevelhebber. En als hij er wel doorheen komt dan zal hij lange tijd uit de running zijn. Er komt dus sowieso iemand anders aan het roer.’

‘U was op hem gesteld, nietwaar?’

‘Zéér. En ik wàs het niet alleen, ik ben het nog.’

‘Dat bedoel ik natuurlijk. Neemt u me niet kwalijk. Ik druk me ongelukkig uit.’

‘Ik neem je niets kwalijk, jongen. Goed, je weet het nu. Ga maar weer aan je werk.’

‘Kan ik iets voor u doen? Een kop koffie maken, bijvoorbeeld.’

‘Dat lijkt me heerlijk.’

‘Is zijn vrouw al onderweg?’ vroeg ik toen ik een kan koffie tussen ons in had gezet. Mevrouw Spoor was in april naar het vaderland vertrokken, in afwachting van het langverwachte verlof van haar man.

‘Ze gaat woensdag met het postvliegtuig mee. Als alles meezit, kan ze hier vrijdag zijn.’

In de hoop dat hij dan nog leeft, dacht ik en aan het gezicht van mijn baas te zien dacht hij hetzelfde. Maar Spoor haalde het niet. Hij stierf in de vroege ochtend van 25 mei. Zijn vrouw had vanuit het vliegtuig geseind dat we de begrafenis uit moesten stellen tot zij er was. Op die dag kwam Smit ongewoon vroeg op kantoor en hij deed geen moeite zijn ontreddering te verbergen. Hij was opmerkelijk close geweest met de opperbevelhebber die in de hiërarchie torenhoog boven hem had gestaan. Bij ons gesprek met Spoor had ik al gemerkt dat ze op zeer vertrouwelijke voet met elkaar stonden.

‘Vertelt u eens over hem,’ zei ik.

‘Hij was de beste opperbaas die we konden wensen. Een echte troepenman, in de goede zin van het woord. Kende veel mensen en wist wat hij aan zijn mensen had.’

‘U kon met hem lezen en schrijven.’

Hij knikte. ‘Ik kon altijd bij hem terecht en hij nam de tijd als ik met een probleem kwam. Soms gebruikte hij mij als klankbord. “Wat vind jij ervan, Smit?” zei hij dan en ik moest alle zeilen bijzetten om hem te volgen, want hij was hyperintelligent. Kwesties waar jij en ik dagen over na moeten denken loste hij in een paar minuten, soms in seconden op.’

‘Vlak uzelf niet uit, kapitein. Hij vroeg niet voor niets uw advies.’

‘Daar houd ik me dan maar aan vast.’

‘Was het wel een hartinfarct?’ vroeg ik opeens. Ik sloeg mijn hand voor mijn mond. Hij schopt me eruit, dacht ik, maar hij keek me scherp aan en zei: ‘Waarom vraag je dat?’

‘Omdat u me wel eens verteld hebt dat hij het niet eens was met de politieke top over de afloop van de oorlog. U noemde het een hoog oplopend conflict.’

‘Spoor was een heer. Hij zou nooit openlijk tegen zijn superieuren in gaan.’

‘Maar stel nou eens – ik denk hardop – dat hij van mening was dat wij de oorlog gewonnen hebben en dat de politici onder druk van de Amerikanen en Engelsen van plan zijn Indië toch op te geven. Dan zijn die vijfduizendtweehonderdenachttien jongens voor niets gesneuveld. En uit het beeld dat u schetst zou dat onverteerbaar kunnen zijn voor zo’n troepenman. Grote offers hebben ons de overwinning gebracht en die moeten we nu opgeven omdat de politiek anders beslist.’

‘Waar wil je heen, Bax?’

‘Ik denk hardop, kapitein en als u wilt dat ik dat niet doe dan houd ik acuut mijn mond.’

‘Ga door.’

‘Westerling was een houwdegen die zijn eigen gang ging en zich van niemand in de legertop iets aantrok, behalve van generaal Spoor. Hij vereerde hem. Ritmeester Dobbe, mijn voormalige chef bij de huzaren, is van hetzelfde laken een pak. Voor niemand bang. Had, zoals hij zelf zei, schijt aan iedere salonofficier. Ook hij vereerde generaal Spoor. U kunt zeggen, dat zijn subalterne officieren die hooguit een paar honderd man commanderen, maar ze hebben een faam die ver boven hun rang uitgaat. Zoiets blijft niet onopgemerkt, ook niet bij de mensen die het land besturen. Zouden die landsbestuurders niet beducht zijn voor een opperbevelhebber die door zijn beste en meest spraakmakende officieren op handen wordt gedragen en het fundamenteel met die bestuurders oneens is over de koers die ze moeten varen? Als ze hem er niet van kunnen overtuigen om de overwinning prijs te geven die hij en zijn mannen hebben bevochten dan kan dat de spanning ondragelijk maken.’

Ik zweeg. Smit ook. Hij tilde de lege kan op en zei: ‘Wil je hem nog eens laten vullen?’

Toen ik de volle kan weer op tafel zette zei ik: ‘Is het ondenkbaar dat generaal Spoor mensen als Westerling en Dobbe en een stel andere ijzersterke officieren om steun zou vragen als hij eenzijdig de overwinning uitroept? Als het TNI dat erkent omdat er anders weer duizenden Indonesiërs zullen sneuvelen, wat kunnen de politici daar dan tegenoverstellen?’

‘Ze kunnen hem beschuldigen van hoogverraad. Dat kùnnen ze niet alleen, dat zùllen ze ook doen. Je weet wat er met generaal Rommel gebeurde toen hij na geweldige militaire successen openlijk rebelleerde tegen de koers van Hitler.’

‘U weet ook dat het er toen echt om spande of Hitler de touwtjes in handen zou houden.’

‘Hoe dan ook: in ons leger is zoiets ondenkbaar.’

‘Dan heb ik niets gezegd, kapitein. Maar mag ik nog één vraag stellen?’

Hij knikte.

‘Wat had u gedaan als generaal Spoor uw steun zou vragen als hij de overwinning zou uitroepen?’

‘Dan had ik al mijn overtuigingskracht ingezet om hem van dat heilloze plan af te brengen.’

‘En als dat niet zou lukken?’

Hij zweeg een hele tijd. Toen zei hij: ‘Dan zou ik hem steunen.’

‘Daar heb ik u.’

‘Het is allemaal theorie, man,’ zei hij kwaad. ‘Als, als, er is helemaal geen als! Hij is dood en wat jij en ik ook bedenken over zijn plannen, daar komen we nooit meer achter.’

‘Ik zeg al niets meer.’

‘Ja, je kunt beter je mond houden met die opruiende praatjes.’

Hij zette me de deur uit, maar de volgende morgen kwam hij vroeger dan gewoonlijk. Ik zat alleen op kantoor. Hij wenkte me mee te gaan naar zijn kamer. Daar gaf hij me twee stevig verpakte glazen buisjes en zei: ‘Jij vliegt vandaag naar Singapore en laat dit materiaal daar onderzoeken in het Forensisch Instituut door de toxicoloog, dokter Li Tan. Ik heb hem getelegrafeerd dat jij komt en blijft wachten op de uitslag.’

‘Mag ik vragen wat het is, kapitein?’

‘Het ene buisje bevat bloed en het andere een klein beetje maaginhoud.’

‘Van generaal Spoor, begrijp ik.’

Hij knikte. ‘Zijn weduwe wil onder geen beding dat we een autopsie uitvoeren, dus bleef de lijkschouw beperkt tot een kort onderzoek van zijn lijfarts waaruit bleek dat hartfalen de doodsoorzaak was. Verdikte hartspierwand en een overmaat van rode bloedcellen in de longen: duidelijke kenmerken van een hartinfarct. Maar de vraag blijft wat de trigger was. Stress? Oververmoeidheid? Een combinatie van die twee? Of was er nog een andere oorzaak?’

Ik keek naar de twee buisjes. ‘Gif?’

Hij knikte. ‘Dat wil ik uitgezocht hebben en dat wil dokter Simons, zijn lijfarts ook.’

‘Kent u die dokter Li Tan?’

‘Ja. Prima vent. Hebben we eerder onderzoeken door laten doen. Strikt vertrouwelijk natuurlijk. Kom kerel. Haast je. Je vliegtuig gaat om negen uur.’

‘Ik ben al weg.’

‘ Gelsemium elegans,’ zei ik. ‘ De Zuidoost-Aziatische variant van de gele jasmijn. Uitermate giftig. Dokter Tan heeft zowel in het bloed als in de maaginhoud minieme sporen van een extract van gelsemium gevonden. Als u die hoeveelheid extrapoleert naar het gewicht van een volwassen man dan komt u ver boven de lethale dosis.’

‘Is dat absoluut zeker?’

‘Nee kapitein. Om zekerheid te krijgen moet dokter Tan ook de lever onderzoeken.’

‘Dat kan dus niet. Ik heb je al verteld dat mevrouw Spoor onder geen beding wil dat we een autopsie uitvoeren, laat staan dat we organen wegnemen.’

‘Ook niet als er een sterk vermoeden van vergiftiging bestaat?’

‘Ook dan niet. Ik heb toen jij weg was uitvoerig met mijn baas gepraat. Overste Meyling zei dat we wel moeten weten wat er gebeurd kan zijn, maar daar laten we het bij.’

‘Hoe kan hij dat zeggen? Het is moord!’

Smit hief beide handen op. ‘Kalm, Bax, niet van die grote woorden. Het kan allemaal nog toeval zijn.’

‘Gelooft u echt dat het extract van een even zeldzame als giftige plant bij toeval in het bloed en in de maag van onze opperbevelhebber belandt?’

‘Natuurlijk niet. Alleen: hoe verklaart Tan de duidelijke kenmerken van een hartinfarct?’

‘Hij zegt dat gele jasmijn al in de oudheid als moordwapen werd gebruikt omdat het slachtoffer alle kenmerken van een natuurlijke dood vertoont.’

‘Toen had je nog geen forensisch instituut.’

‘Dat zei ik ook. Hij lachte wat en zei dat ook een ervaren toxicoloog gemakkelijk om de tuin geleid wordt door dit extract. Het schijnt bijzonder lastig te zijn om te ontdekken.’

‘Toch is hij er dus zeker van?’

‘Ja kapitein.’

Hij keek met een broedende blik voor zich uit. Opeens stak hij met een bevelend gebaar zijn hand uit. ‘Geef me dat rapport van dokter Tan. Ik ga ermee naar Van Mook. Hij moet beslissen wat we gaan doen.’

‘Moet mevrouw Spoor het niet eerst horen?’

‘Beslist niet. En ten overvloede: niemand mag dit weten. Behalve Van Mook natuurlijk.’

‘Kapitein, wie ben ik om u dit te vragen, maar moet uw chef dit niet horen?’

Hij keek me met een vreugdeloos lachje aan. ‘De overste Meyling wil er helemaal niets mee te maken hebben. Dat betekent dus dat hij ons niet dekt als uitkomt dat wij dit onderzoek doen. Dan is het een actie van twee lagere officieren die tegen de uitdrukkelijke wens van het opperbevel zijn ingegaan. Met alle consequenties voor die twee officieren.’

‘Ik zwijg als het graf.’

‘Het is je geraden.’

Toen hij weg was pakte ik mijn gewone werk weer op, maar ik kon me er niet op concentreren. Wat zou er gebeuren als Van Mook razend werd en ons ter verantwoording zou roepen? Werden we dan aangeklaagd wegens hoogverraad, net als Rommel in ’43? Moesten wij dan ook zelfmoord plegen?

Ik stond op en liep naar buiten. Frisse lucht had ik nodig, maar er lag een grauwe deken van smog over de stad, dus vluchtte ik weer naar de airconditioning in het kantoor. Myra, onze van oorsprong Ierse secretaresse keek me verwonderd aan. ‘Wat is er toch, luitenant?’ zei ze met haar grappige Ierse accent. ‘Kapitein Smit was ook al zo rusteloos.’

‘Problemen,’ zei ik kortaf.

‘Die zijn er om op te lossen,’ zei ze kalm. ‘Kan ik iets voor u doen. Kopje koffie of zo?’

Ik glimlachte. ‘Nee Myra, dank je wel. We hebben samen al een volle pot leeggedronken.’

‘Borrel?’

‘Je weet dat ik niet drink.’

‘Ik drink ook niet,’ zei ze. ‘Maar soms wel en dan lijken onoplosbare problemen soms veel eenvoudiger.’

‘Wat heb je in de aanbieding?’

Ze liep voor me uit naar de kamer van Smit en maakte een laag kastje achter zijn bureaustoel open. Daarin zat een kleine, maar uitstekend voorziene bar. ‘Cognac, whisky, wodka, oude jenever, gin? Of hebt u liever iets sterkers?’

‘Wat je net noemde is al veertig procent.’

Ze hief een flesje op met een heldere, stroperige vloeistof. ‘Poteen, Ierse huisvlijt van mijn vader. Zelfgestookte whiskey met een hoogst illegaal alcoholgehalte. Prima om een probleem vlot te trekken. Kapitein Smit is er dol op.’

‘Ouwe snoeper,’ zei ik lachend. ‘Moet je dat spul met water verdunnen?’

‘Een paar blokjes ijs. Kom ik u zo brengen.’

Het brouwsel van Myra’s pa gleed als vuur door mijn slokdarm, maar de geestverruimende werking was onmiskenbaar. Waar maakte ik me eigenlijk druk om? Spoor was vermoord, dat stond als een paal boven water, maar niemand mocht het weten en zijn vrouw, toch de eerste die je van dit soort feiten in kennis hoort te stellen al helemaal niet. En degenen die het wel wisten, zoals overste Meyling, wilden het niet weten. Waarom niet? Daarom niet, Bax, stel geen stomme vragen. Je snapt toch wel dat de moord op de opperbevelhebber van het Nederlands-Indische leger een geweldige commotie teweeg zou brengen. De hele internationale pers zou zich op dit spannende nieuwtje storten. De Nederlandse regering kon niet anders doen dan een diepgaand onderzoek gelasten en zou vervolgens alles doen wat ze kon om dat onderzoek te versjteren. Tenzij we de dader niet in regeringskringen moesten zoeken. Wie had er nog meer belang bij zijn dood? De nationalisten? Ongetwijfeld. Nasution, de Indonesische opperbevelhebber had zijn Nederlandse tegenpool een briljant strateeg genoemd. Zou zijn leger meer kans maken tegen een opperbevelhebber die niet zo briljant was? Ook dat was misschien waar, maar we weten al sinds Napoleon dat de invloed van een opperbevelhebber op het verloop van de strijd veel kleiner is dan die briljante strategen zelf denken. De strijd werd beslist in het veld en wat de hogere legerleiding die het gevecht vanuit veilige verten gadesloeg daaraan bijdroeg was in de praktijk te verwaarlozen. Spoor had voor ons vooral een symbolische betekenis, een soort onderkoning in uniform, en hoewel Smit hem hyperintelligent had genoemd blijft de vraag wat die ongewoon slimme man aan de overwinning daadwerkelijk zou hebben bijgedragen. Bovendien, wat had die militaire overwinning te betekenen als de guerrilla gewoon doorging en wij met honderdtwintigduizend man van hot naar haar moesten rennen om de verloren strategische punten terug te veroveren? Hoe deden de Duitsers dat, nog geen tien jaar geleden? Een Blitzkrieg van vijf dagen, een bombardement op de tweede stad van het land en ons leger lag op zijn gat. Het duurde jaren voor het verzet op gang kwam en toen dat gebeurde werd het zo keihard de kop ingedrukt dat het voor de uiteindelijke nederlaag van de bezetter nauwelijks van betekenis was geweest. Wij hadden hier honderd keer meer te stellen met de guerrilla dan de Duitsers met het verzet in de bezette gebieden. Hoe zouden wij op den duur, zelfs met dat superieure leger van honderdtwintigduizend man een volk van honderdtwintig miljoen potentiële verzetsstrijders onder de duim houden? Hoe krijg je het openbare leven weer op gang als de bevolking lijdelijk en waar mogelijk openlijk verzet blijft plegen? De strijd heeft hen tweehonderdtwintigduizend doden gekost, bijna twee procent van de bevolking. Hoever zullen ze gaan? Met mijn kennis van mijn geboorteland had ik er geen ander antwoord op dan: tot het bittere einde. En als ik dat al kon bedenken, zouden dan oudere en wijzere kenners van het land niet tot dezelfde conclusie komen? Was het niet denkbaar dat die kenners bedacht hadden dat er een compromis moest komen dat voor beide partijen aanvaardbaar was, zoals de Engelsen met Brits-Indië hadden gedaan? Ook dat ging niet zonder slag of stoot, maar er was geen koloniale oorlog gevoerd en na de onafhankelijkheid bleven de blanke bezittingen intact en veranderde er nauwelijks iets in de verhoudingen op de Europese ondernemingen in India. Hier, in Nederlands-Indië waren te veel mensen vermoord. Iedereen die het land kende voorzag bijltjesdag zodra dat gehate voorvoegsel zou verdwijnen. De Nederlanders zouden hier ongewild in de rol vallen van de NSB na de wereldoorlog. Niet lullen, Bax! Je hebt je leven te danken aan je vriendschap met Karim. Zoals Arya indirect hààr leven dankte aan diezelfde vriendschap. Zou het me helpen op de dag van de afrekening? Zoals elke nazi zijn eigen Jood zocht om zijn hachje te redden?

Ik schonk nog een glas poteen in. Goed spul. Stijgt naar je kop, vooral als die kop niet veel gewend is op drankgebied, maar in die alcoholnevel buitelden mijn gedachten als spreeuwen in een najaarsvlucht: schijnbaar doelloos en toch coherent.

Wat als Spoor er nu eens zelf een eind aan had gemaakt? Slim als hij was had hij natuurlijk allang een middel gevonden waarmee hij uit het leven kon stappen zonder argwaan te wekken. Dokter Tan had me verteld dat gele jasmijn weliswaar een oeroud moordwapen was, maar ook dat het zo geraffineerd werkte dat het slachtoffer er niets van merkte en zijn nabestaanden hoogst zelden in de gaten kregen dat er sprake was van een onnatuurlijke dood.

Zelfmoord zou voor zijn weduwe onverdraaglijk zijn. Spoor stond op een voetstuk bij haar en een zelfgekozen dood zou ze absoluut niet begrijpen. Zou de weduwe daarom niets willen weten van een autopsie? Want als zou blijken dat hij was vergiftigd dan was een vervolgonderzoek onvermijdelijk. En als uit dat onderzoek zou blijken dat niemand anders het had gedaan, dan blijft alleen hij zelf over als dader. Was dat waarschijnlijk? Hij had zijn buik vol van het gechicaneer van Den Haag en Batavia en verlangde naar een lang verlof in Nederland. Hij had zijn vrouw in april al vooruit gestuurd als kwartiermaakster en beloofd dat hij voor het eind van mei zou volgen. Was dat de loze belofte van een echtgenoot die van plan was er een eind aan te maken? En zou hij, bekend als een bevlogen briefschrijver, zelfmoord plegen zonder een verklaring achter te laten?

Nee, dat was uiterst onwaarschijnlijk. Zelfmoord kon ik dus uitsluiten. Blijft moord. Wie was de dader? Ooit had een ervaren politieman me verteld dat je drie dingen moet uitzoeken bij een moordonderzoek: motief, aanleiding en gelegenheid, liefst in die volgorde. Het enige motief dat ik kon bedenken was dat hij een bedreiging werd voor een tactische terugtrekking die Den Haag wenste om de Amerikanen tevreden te houden en daarmee de Marshallhulp veilig te stellen. Indië, dat we vier eeuwen hadden uitgemolken en waarvan de wingewesten in het begin van de eeuw nog een groot deel van de torenhoge rente op de staatsschuld hadden gelenigd, vergde nu miljoenen van de schatkist die grotendeels door de Amerikanen werd gevuld. En bepaald niet met de bedoeling dat geld over de balk te smijten voor een even uitzichtloze als vernederende koloniale oorlog. Als de politici vreesden dat de man die de broze vrede had bevochten een veiligheidsrisico werd dan moest hij verdwijnen, zo simpel was het. Ontslaan kon niet, althans niet met goed fatsoen, want Spoor had een klinkende militaire overwinning behaald en dat de Indonesiërs gewoon doorgingen met hun guerrilla mochten de politici hém niet aanrekenen. Met vervroegd pensioen sturen zou een optie zijn, maar de grote vraag was of de rest van de legertop dan kerels als Westerling en Dobbe kon afhouden van onbezonnen daden die ingrijpende gevolgen konden krijgen voor de Amerikaanse steun bij de wederopbouw van het vaderland.

Was er nu een aanleiding? Zeker. De geruchten over eventuele muiterij als de regering de moeizaam heroverde heerschappij prijs zou geven waren zo hardnekkig dat ze ongetwijfeld ook Den Haag hadden bereikt. Als de politici het symbool van dat verzet uit de weg wilden ruimen dan was dit het goede moment: er hing dreiging in de lucht, maar het was nog nergens tot muiterij gekomen.

De gelegenheid deed zich voor toen generaal Spoor op zondag met een stel mensen van de generale staf in het restaurant van de jachtclub in Tanjoeng Priok had gegeten om zijn vierde generaalsster te vieren. Iemand die de Judasrol speelde had het gif in zijn eten of in een drankje kunnen doen, waarvoor bij zo’n informeel etentje altijd wel een goed moment te vinden was. Twee andere deelnemers aan de lunch, waaronder Spoors adjudant Smulders, waren daarna ook ziek geworden. Toen Spoor stierf lag Smulders in coma in het ziekenhuis.

Toch werd voedselvergiftiging uitgesloten, omdat de andere deelnemers aan de lunch niets mankeerden. Maar wie zegt dat dezelfde Smulders het extract van de gele jasmijn niet in het eten van zijn baas had gedaan en zelf ook een minieme hoeveelheid van hetzelfde spul had genomen, zodat hij wel ziek zou worden, maar boven elke verdenking verheven bleef?

Aardig bedacht, Bax. Nu nog het bewijs leveren. Die twee buisjes zijn niet genoeg om een diepgaand moordonderzoek te starten. En hoe zouden kapitein Smit en een dienstplichtige luitenant, weliswaar voorgedragen voor de Bronzen Leeuw voor moed te velde, maar ver onderaan de ladder van de militaire pikorde, een onderzoek met zo’n enorme impact op de carrière van hooggeplaatsten op gang kunnen brengen?

Ik kwam er niet uit, hoe diep ik ook in het glaasje staarde. Toen kapitein Smit terugkwam en me naast de halflege fles zag zitten haalde hij ook een glas uit de bar en schonk ons allebei nog eens in. We zaten zwijgend te pimpelen tot de fles bijna leeg was. Hij schonk het restje, eerlijk verdeeld, in onze glaasjes en zette de lege fles met een klap op tafel. ‘Op!’

‘Wat zz- zei meneer Van Mook?’ Ik was mijn tong nauwelijks meester.

‘Hij wil er niets van weten.’ Toen ik door bleef zeuren staarde hij me door die uilenbril strak aan en zei: ‘Ik weiger elk onderzoek. Dit gesprek heeft niet plaatsgevonden.’

‘Het is net als met de oorlog: we hebben gewonnen en we lijden een nederlaag.’

Hij knikte, somber en terneergeslagen. ‘Een zwaarbevochten nederlaag.’

29

Eind juli pleegde de voormalige huisbediende van de familie Spoor zelfmoord: één van de faits divers die ons zou zijn ontgaan als politie-inspecteur Kreyger, met wie kapitein Smit een uitstekende werkrelatie onderhield, het niet had verteld. Hij kwam een dag na de zelfmoord onaangekondigd op kantoor. Ik verkeerde in hogere sferen omdat Sarina de vorige dag mijn huwelijksaanzoek had aanvaard en hunkerde naar het moment dat ik met de vrouw van mijn dromen het burgerleven weer op zou pakken. Ik luisterde met een half oor naar het relaas van Kreyger, maar kapitein Smit was een en al oor. ‘Zijn weduwe heeft het je uit zichzelf verteld,’ zei hij peinzend. ‘Hoe merkwaardig…’

Kreyger knikte. ‘Het zat haar kennelijk hoog.’ ‘Kan ik me voorstellen. Bax, jij kent de Javaanse cultuur beter dan ik. Hoe vaak komt zelfmoord op Java voor?’

Ik ontwaakte uit mijn dromen. ‘We zouden de statistieken erop na moeten zien, kapitein. Ik schat twee, drie keer per jaar op elke honderdduizend inwoners.’

‘Is dat een wilde gok, of weet je het zeker?’

‘Het eerste,’ gaf ik toe.

‘Goed gegokt,’ zei Kreyger. ‘Twee per honderdduizend per jaar. Ik heb het nagekeken, want ik wist dat je dit zou vragen. Maar is het van belang? Het enige dat nu telt is wat de weduwe van die bediende me heeft verteld. Ik dacht dat jullie daar meer belangstelling voor zouden hebben dan voor de zelfmoordstatistiek.’

‘Zeker,’ zei Smit. ‘Heb je haar verhaal op papier?’

Kreyger haalde een Japans bandopnameapparaat uit zijn tas en zette het op tafel. ‘Nog veel beter. Het staat op de band.’ Hij schakelde het apparaat in. Het klonk perfect, bijna alsof de weduwe bij ons in de kamer zat en met haar nasale stem vertelde dat haar man op 20 mei ’s avonds laat in opgewonden stemming was thuisgekomen. Na lang aandringen had hij verteld dat iemand hem een kampioenshaan had beloofd waarmee hij hoge ogen zou gooien in het felbegeerde kampioenschap hanengevecht van Batavia. Ze had gevraagd wat haar man als tegenprestatie moest leveren. Niets, had hij gezegd, het was een wederdienst van iemand die hij lang geleden, voor de echtelieden elkaar kenden, een vriendendienst had bewezen. Die vriend was in goeden doen geraakt en wilde alsnog iets terugdoen. Haar man had nog iets gezegd dat haar aan het denken had gezet: ‘Als ik mijn werk kwijtraak, kan ik met die haan de kost verdienen.’

‘Waarom zou jij je baan kwijtraken?’ had ze gevraagd. ‘Je hebt het toch goed bij de familie Spoor?’

‘Je weet dat ze naar Holland gaan,’ had hij gezegd, een tikje geërgerd: ‘En wij gaan niet mee. Hoe kan je dat vergeten?’

Ze had niet verder gevraagd en toen hij inderdaad zijn baan verloor omdat mevrouw Spoor alleen terugging naar Holland, had hij met zijn nieuwe vechthaan een paar maanden de kost verdiend. Mevrouw Spoor had hem en de andere bediendes een kleine toelage gegeven en ze had voor hem, als eerste bediende, een aanbevelingsbrief geschreven, in het Nederlands en in het Maleis. Die brief had hem geroerd en in verwarring gebracht. Het kwam niet bij haar op dat hij zich schuldig voelde en die schuld met niemand kon delen.

De band sloeg af. Kreyger morrelde aan het apparaat. ‘Even geduld, mannen. Dit flikt ie me vaker. Hoe zat het ook alweer? Dit knopje, of dat verrekte palletje daar?’

‘Zal ik eens kijken?’ bood ik aan. ‘Ik ben handig met apparaten.’

‘Kijk jij maar,’ zei Kreyger. Hij keek verstoord naar de bandrecorder. ‘Rotding. Doet nooit wat ik wil.’

Ik draaide aan de knoppen, maar bereikte niet meer dan een nijdig gezoem. Opeens zag ik de simpele reden: de band was afgelopen. Ik draaide hem om en drukte op de aan/uitknop. De weduwe begon weer te praten. Haar man had, ondanks de aanbevelingsbrief van mevrouw Spoor, geen moeite gedaan een nieuwe positie als huisbediende te verwerven en zich gestort op de hanenwedstrijden. Op de dag voor het kampioenschap had hij zijn winst van de afgelopen maanden ingezet op zijn haan, een van de twee finalisten. Maar de haan verloor en dompelde zijn baas in rouw. Hij was thuisgekomen met het dode dier en had gezegd dat ze er soep van moest koken. ‘Is hij nog ergens goed voor.’ Hij sloot zich op in het schuurtje achter het huis en zette het op een zuipen. Midden in de nacht kroop hij bij haar in bed, dronken als een tor. Haar stem stokte toen ze dit vertelde. Even later ging ze door. Tegen de middag was hij opgestaan, ontnuchterd en met een barstende hoofdpijn. Ze had eten voor hem gemaakt, zijn lievelingsmaal. Hij had alles opgegeten en daarna was hij naar bed gegaan en had weer een gat in de dag geslapen. ‘Wat nu?’ had ze gevraagd toen hij de kamer binnenkwam en zwijgend ging zitten.

Weer stokte haar stem. We staarden naar het apparaat dat zachtjes ruiste tot ze verder ging. Ze moest maar een andere man gaan zoeken, had hij gezegd. Ze was nog jong genoeg voor een tweede kans. ‘Ik ben tevreden met jou,’ had ze geantwoord.

‘Ik niet,’ zei hij en hij herhaalde zacht, alsof hij het alleen aan zichzelf wilde vertellen: ‘Niet met mezelf.’ Hij vertelde dat de vriend van wie hij de haan had gekregen niet bestond.

‘Hoe kom je er dan aan?’ had ze gevraagd.

‘Van toean Veringa,’ had hij gezegd.

Smit en ik keken elkaar aan. Veringa was de belangrijkste agent in Batavia van de Binnenlandse Veiligheidsdienst, de net opgerichte burgervariant van onze MID. Toean Veringa had hem benaderd toen hij ’s avonds laat van de villa van Spoor onderweg was naar zijn eigen huis. Hij had hem op de man af gevraagd of hij een vertrouwelijke opdracht voor de Nederlandse regering wilde uitvoeren. Hij zou er een riante beloning voor ontvangen.

‘Wat moet ik dan doen?’ had de bediende gevraagd en daarop had toean Veringa een verhaal verteld over de dreiging die generaal Spoor boven het hoofd hing: er was grote kans dat hij wegens landverraad gearresteerd zou worden en met schande overladen naar Nederland zou worden afgevoerd en daar levenslang in de gevangenis zou belanden. Wilde hij dat? Nee, natuurlijk niet en de Nederlandse regering wilde het eigenlijk ook niet en daarom hadden ze bedacht dat een langdurig ziekbed van de generaal een elegante oplossing zou zijn waarbij niemand hoefde te weten wat hem boven het hoofd hing als hij in Nederland zou verschijnen. Het was bekend dat de generaal onder enorme druk leefde en snakte naar rust. Onder die druk kon zijn hart gemakkelijk bezwijken. Het enige dat de bediende hoefde te doen was dat hart een opkikkertje te geven dat hem tijdelijk ziek zou maken, met een heel klein kansje dat het fataal kon worden, maar in beide gevallen zou het een heleboel soesa voorkomen voor de generaal en mevrouw Spoor. De Nederlandse regering wilde dat het op geruisloze manier zou gebeuren – een langdurig ziekbed, desnoods een zachte dood – en had er een flinke som geld en de beste vechthaan voor over die in Batavia te krijgen was.

‘Mijn man trapte erin,’ zei de weduwe op een toon die zelfs op de band liet horen hoeveel woede en minachting ze had voor de manier waarop haar man in de val was gelokt.

De band sloeg voor de tweede keer af. Kreyger haalde een nieuwe uit zijn tas en zei: ‘Ach Bax, zet jij hem er even op.’

Ik deed wat hij gevraagd had en zette de machine weer aan. Geen geluid. ‘Hoe kan dat nou?’ vroeg Kreyger. Hij hurkte naast me. ‘Ach, hij zit verkeerd om. Spoel hem eerst terug.’

Ook dat deed ik en de weduwe vervolgde haar relaas. Toean Veringa had haar man een injectiespuit gegeven en hem voorgedaan hoe hij een spuitje in een glas thee of een kop koffie moest doen. Niet in een glas met een alcoholische drank, dan was het meteen dodelijk. Hij moest als persoonlijke bediende van de generaal meegaan naar de jachtclub en daar in zijn koffie en in die van twee willekeurige andere deelnemers een minieme hoeveelheid van het gif spuiten. ’s Avonds moest hij een grotere dosis in de kop chocolademelk spuiten die hij elke avond voor de generaal klaarmaakte. De weduwe wist niet hoe hij het allemaal geflikt had, maar het lukte hem om de vier spuitjes ongemerkt toe te dienen. Het resultaat was bekend. Twee deelnemers aan de lunch werden flink ziek van de lichte dosis en generaal Spoor stierf aan de dubbele dosis.

De stem van de weduwe zakte weg en klonk even later weer duidelijk. Toen hij het hele verhaal in detail had verteld zei hij dat hij die nacht alleen wilde slapen. De volgende morgen vond ze hem dood in het schuurtje. De lege injectiespuit lag naast hem.

Klik. We keken elkaar aan. ‘Wat nu?’ vroeg ik.

‘Goeie vraag, Bax,’ zei Smit. ‘Geef er ook eens een goed antwoord op.’

‘Hebt u die injectiespuit gekregen?’ vroeg ik aan Kreyger.

Hij haalde hem uit zijn tas. ‘Hij is leeg, maar een toxicoloog kan er misschien nog iets uitpeuren.’

‘Zal ik ermee naar dokter Tan gaan?’ bood ik aan. ‘Dat wil zeggen, als inspecteur Kreyger hem af wil staan voor forensisch onderzoek.’

‘Graag,’ zei Kreyger. ‘Mijn bazen willen er niets van weten.’

‘Onze bazen ook niet,’ zei Smit.

Ik keek hem verbluft aan. ‘Kapitein! Hier kan toch niemand omheen? We moeten die Veringa hiermee confronteren.’

‘Het is haar woord tegen het zijne. Een inlandse tegen een Nederlands topambtenaar. Wie denk je dat ze zullen geloven?’

‘Degene die de waarheid spreekt.’

Hij schudde zijn hoofd. ‘Naïef, Bax. Als hierachter zit, wat we dénken dat hierachter zit, dan is de waarheid ondergeschikt aan het politieke belang.’

‘Wat is dat politieke belang, kapitein?’

‘Het voorkomen van een staatsgreep.’

Ik hapte naar adem. ‘Gelooft u dat echt?’

Hij knikte. ‘Er gaat een gerucht over een staatsgreep hier en in Nederland dat langzamerhand meer dan een gerucht is. Oud-premier Gerbrandy in Nederland en generaal Spoor in Indië zouden de initiatiefnemers zijn van een confederatie van de republieken Nederland en Indonesië. Het gerucht gaat zelfs verder: prins Bernhard heeft zich opgeworpen als onderkoning van Indonesië mits de coup plegers bereid zijn de monarchie in stand te houden en zijn vrouw in Nederland op de troon te handhaven. Zuiver als symbool natuurlijk.’

Het duizelde me. ‘Dit kan niet,’ zei ik beslist.

‘Nee, dat kan ook niet,’ gaf hij toe. ‘En daarom moest de angel eruit worden gehaald.’

‘Generaal Spoor is dus vermoord.’

‘Jij bent zelf degene die dit als eerste heeft geopperd.’

‘Het was een veronderstelling!’ riep ik. ‘Ik had geen idee van die staatsgreep van u.’

‘Van mij!’

‘Nou ja, ik bedoel natuurlijk: die u net noemde.’

Smit schudde geërgerd zijn hoofd. Hij keek Kreyger aan en wees naar de bandrecorder. ‘Heb je kopieën van die opname?’

‘Twee,’ zei Kreyger. ‘Eén bij ons in de kluis. Dit is de andere.’

‘Mag ik hem lenen? Ik wil hem heel graag aan de gouverneur-generaal laten horen.’

‘Van Mook?’ vroeg Kreyger verrast.

‘Van Mook, ja,’ zei Smit droog. ‘We hebben hier maar één gouverneur-generaal.’

‘Weet hij iets van jouw vermoeden over die staatsgreep?’

Smit knikte. ‘Ik heb het hem onlangs verteld.’

‘En?’

‘Hij wil er niets van weten.’

‘Struisvogelpolitiek,’ gromde Kreyger. ‘Hebben wij nog mannen met ballen aan de top?’

‘Gerbrandy. En die zit in het verkeerde kamp.’

‘Hoe zit het met Van Mook?’

‘Die heeft wel ballen,’ zei Smit bedachtzaam. ‘Ik heb alleen de indruk dat ze geplet zijn.’

Hij keek broedend naar het apparaat. ‘Als wij hem een poosje mogen houden dan kan Bax een transcriptie maken voor we hem laten horen aan de gouverneur.’

‘Wij?’ vroeg ik.

‘Jij kunt met dit ding overweg, dus jij gaat mee. Bovendien weet ik niet hoe goed zijn Maleis is en het is handig als jij simultaan kunt vertalen.’

Maar gouverneur-generaal Van Mook weigerde ons te woord te staan, dus zat er niets anders op dan de moordenaar te confronteren met de bekentenis van zijn uitvoerder. Dat was lastig, want BVD-agent Veringa was teruggeroepen naar Nederland waar hij een koninklijke onderscheiding had gekregen voor ‘uitzonderlijke diensten aan het vaderland bewezen’. Na een welverdiend verlof zou hij opnieuw uitgezonden worden naar verre streken om inlichtingen te verzamelen en nieuwe bedreigingen uit de weg te ruimen.

‘Jullie gaan in vermomming en onder andere naam naar zijn privéadres,’ zei Smit. ‘Zorg dat de BVD jullie niet in de gaten krijgt voor de missie is voltooid. En daarna evenmin.’

‘Hoever kunnen we gaan?’ vroeg Pelupessy.

‘Zo nodig tot het eind.’ Smit keek ons beurtelings aan en schudde ons de hand. ‘Succes.’

We vlogen met het postvliegtuig in twee dagen naar Nederland. Pelupessy was er nog nooit geweest en keek nieuwsgierig naar het vlakke weidelandschap rondom Schiphol. ‘Waar zijn hier de bergen?’

‘In Limburg. De hoogste is driehonderd meter. Hier in het westen is alles plat.’

‘Tsj!’ Hij maakte nog een geluid van afkeer. ‘Het is hier ook koud, hoor ik.’

‘Hoogzomer,’ zei ik. ‘Het is hier nu net als in Indië in de bergen.’

We droegen allebei een linnen zomerpak met een Blueberry en een gleufhoed die ons jaren ouder maakte. Twee keurige heren, de een bruin, de ander blank, op weg naar een zakenafspraak. Een plastisch chirurg had me in Singapore een nieuw oor aangemeten en afgezien van een licht kleurverschil was het nauwelijks van echt te onderscheiden. Niemand keek meer naar mijn kop die er nu bijna net zo uitzag als voor het afgesneden oor en met de zonnebril en met watten opgevulde wangen zou mijn eigen moeder me nauwelijks herkennen. Ook George Pelupessy had door knap grimeerwerk een ander gezicht gekregen, smaller en scherper waardoor zijn Ambonese trekken opeens de verfijning van de Javaan kregen.

Ik huurde op Schiphol een auto waarmee we in een uurtje naar Den Haag reden. Veringa woonde in een buitenwijk aan de kant van Scheveningen waar om tien uur ’s avonds geen mens meer op straat was. Ik parkeerde de auto vijftig meter voor zijn huis. In alle huizen brandde licht, maar bijna iedereen had de gordijnen dicht, tot teleurstelling van Pelupessy die bij het enige huis waar ze open waren nieuwsgierig naar binnen gluurde. Ik trok hem mee. ‘Niet doen, George, zo trek je de aandacht. Ze houden hier niet van pottenkijkers.’

Ook bij het huis van Veringa, een twintigerjarenwoning met een erker waren de gordijnen dicht. Door een spleet scheen een streep licht.

‘Wat doen we als hij vrouw en kinderen heeft?’ vroeg Pelupessy.

‘Dan moeten we hem naar buiten lokken,’ zei ik.

‘Of dwingen.’ Hij klopte op de nauwelijks zichtbare bult bij zijn linkerschouder.

Veringa woonde kennelijk alleen, want hij kwam zelf naar de voordeur. Hij keek door het luikje van de deur en snauwde: ‘Wat moeten jullie?’

Ik liet mijn legitimatie zien. ‘Praten, meneer Veringa,’ zei ik beleefd. ‘Mogen we binnenkomen?’

Hij deed het luikje dicht. Achter de dichte deur hoorden we stemmen, die van hem en van een vrouw die het kennelijk niet eens was met de gastheer. Opeens ging de deur open. Veringa, een boomlange man in een zijden kamerjas duwde een uitdagend geklede jonge vrouw naar buiten en zei: ‘ Moven, meid. Kom later maar terug.’

‘Ik krijg nog geld van je.’ Ze verspreidde een geur van Boldoot.

‘Je hebt nog niets gedaan, schat. Kom op, wegwezen!’ Hij duwde haar bruusk naar buiten en maakte een spottend uitnodigend gebaar naar ons. ‘Kom binnen, mannen.’

Het meisje keek ons alle drie woedend aan. ‘Hier ga je spijt van krijgen.’ Ze draaide zich om, liet een buitengewoon sonore wind en beende het trottoir af.

Veringa grijnsde. ‘Geen manieren, die hoertjes van tegenwoordig.’

Achter elkaar liepen we voor hem uit door het nauwe gangetje. ‘Rechtsaf,’ zei Veringa. Ik deed de rechterdeur open en stapte een sober ingerichte woonkamer binnen. George kwam vlak achter me aan. Veringa deed de deur dicht. Hij had een pistool in zijn rechterhand. ‘Hebben de heren wapens bij zich?’ Hij maakte een gebaar met het pistool. ‘Leg ze dan nu op de grond. Heel langzaam.’

Pelupessy haalde zijn Nagrant uit de schouderholster en legde hem voor zich neer. Ik volgde met mijn Browning.

‘Heel goed, mannen. Paar stapjes achteruit.’

We deden wat hij had gezegd. Hij raapte onze wapens op en legde ze op het dressoir. Weer een bevelend gebaar met het pistool. ‘Tegen de muur, allebei.’

Weer deden we wat hij zei.

‘Wie zijn jullie en wat komen jullie doen?’

‘Wij zijn van de MID,’ zei ik. ‘En we komen praten over de dood van generaal Spoor.’

Een vreugdeloos lachje. ‘MID? Helemaal uit het verre Batavia?’

‘Inderdaad.’

‘Dan moet het een prangende vraag zijn om twee man op wereldreis te sturen.’ Hij keek Pelupessy aan. ‘Ben jij hier al eens eerder geweest?’

‘Nooit.’

Hij keek me scherp aan en vroeg: ‘Wat is er met jouw oor gebeurd?’

‘Het is er een poosje af geweest en nu zit het er weer aan.’

‘Laat eens zien.’

Ik draaide mijn hoofd naar rechts.

Een spottend bewonderend fluitje. ‘Knap gedaan. Nauwelijks van echt te onderscheiden. Wat kost zoiets nou?’

‘Drieduizend dollar.’

‘Geen kattenpis. Moest je er lang voor sparen?’

‘Het was rekening Rijk.’

Hij lachte. ‘Toe maar! Jullie hebben het maar goed bij vadertje Staat.’

Ik wees naar het pistool. ‘Kan dat ding niet weg?’

‘Nee.’ Hij keek ons zonder een spoor van een glimlach aan. ‘Twee kerels die om tien uur ’s avonds onaangekondigd aankomen, allebei met een blaffer, komen niet om mij een levensverzekering te verkopen. Nogmaals: wat komen jullie doen?’

Ik vertelde wat de weduwe had verteld. Bij het uitwerken van de transcriptie had ik de band tientallen malen afgespeeld en ik kende haar verhaal uit mijn hoofd. Veringa luisterde zonder een woord te zeggen. Toen ik klaar was vroeg hij: ‘Is dat het?’

‘Vind je het niet genoeg?’

‘Meer dan.’ Een koud lachje. ‘Zo is het precies gegaan.’

‘Dus je geeft het toe!’

Weer dat lachje. ‘Zeker.’

‘Mogen we weten wie jouw opdrachtgever was?’

‘Mijn baas. En van wie hij de oekaze kreeg weet ik niet.’

‘Echt niet?’

‘Nee, in dit vak moet je nooit te veel willen weten. Kijk naar jezelf. Jullie gaan zo meteen de pijp uit en wat heb je dan aan al die kennis?’

‘Ga je ons doodschieten?’

Hij knikte. ‘Je denkt toch niet dat ik jullie al die wijsheid aan je neus ga hangen en dan weer loslaat? Dit is een raar vak, mannen. Zo weet je niets en leef je vrolijk verder en zo weet je iets en verkeer je in levensgevaar.’

In de straat reed een auto voorbij met het ratelende geluid van een tweetaktmotor. Veringa keek heel even opzij. In die miniseconde vloog George Pelupessy met twee razendsnelle glijdende passen naar hem toe en trapte het pistool uit zijn hand. Ik rukte zijn hoofd achterover en nam hem van achteren in een ijzeren greep. Pelupessy haalde de injectienaald uit zijn binnenzak, nam het dopje eraf en stak de naald dwars door zijn kleren op de plek van het hart in Veringa’s borst. De man schokte alsof hij onder stroom stond. Ik kon hem met de grootste moeite in bedwang te houden, maar na een minuut hevig geworstel verslapte hij opeens. Zijn ogen draaiden weg en hij zakte in elkaar.

We legden hem op een keurig opgemaakt bed en trokken zijn schoenen uit. Hij lag erbij als iemand die diep in slaap was en naar had gedroomd.

De auto met de tweetaktmotor kwam terug en stopte voor het huis. Even later ging de bel. Een schel doordringend geluid. Ik keek uit het raam. Een man en een vrouw stonden voor de deur: het meisje van zojuist en een stevige kerel, vermoedelijk haar pooier. ‘Dat grietje van daarnet met een vent,’ zei ik.

‘Gaan we opendoen of smeren we hem door de achterdeur?’

‘We doen open. Ze hebben het licht zien branden. En we zijn hier nog niet klaar.’

Ik maakte de deur open.

‘Jullie weer!’ zei ze. ‘Waar is die lange?’

‘Hij voelt zich niet wel,’ zei Pelupessy. ‘Hij slaapt.’

‘Maak die klootzak dan wakker,’ snauwde de man. ‘Ria krijgt nog geld van hem.’

‘Hoeveel is het?’ vroeg ik aan haar.

Ze aarzelde even. ‘Vijfentwintig.’

‘Nee trut, vijfendertig,’ zei de man.

Ze keek me onzeker aan. Ik gaf haar drie tientjes. ‘We delen het verschil.’

De man griste het geld uit haar vingers. George glipte langs me heen en trapte hem in zijn kruis. De pooier klapte kreunend voorover. George pakte het geld en gaf het aan het meisje. ‘Goed opbergen, meid.’

De man hinkte naar zijn DKW en startte de motor. Het meisje ging naast hem zitten. Even later pruttelde de auto de straat uit. Wij gingen terug naar de woon- en de slaapkamer en ruimden alle sporen van onze aanwezigheid op.

Het postvliegtuig zou om twee uur ’s nachts vertrekken. We hadden dus alle tijd om terug te rijden. De adrenaline trok langzaam weg en toen ik de auto had ingeleverd was ik doodmoe. In het restaurant zei een verveelde kelner dat de keuken dicht was en dat we alleen een broodje halfom konden krijgen. ‘Je ziet er belabberd uit, Jan,’ zei George terwijl hij op het broodje knaagde. ‘Voel je je wel goed?’

‘Nee. Jij wel?’

Hij trok een grimas. ‘Dit land bevalt me niet.’

‘Je bent er net vierentwintig uur. Hoe kun je dat nu al zeggen?’

‘Onaangename mensen.’

Ik haalde mijn schouders op. ‘Het is net als in Indië: je hebt hier aardige en minder aardige mensen. Wij hebben toevallig alleen de laatste categorie ontmoet. Als we meer tijd hadden nam ik je mee naar mijn ouderlijk huis. Dan krijg je een ander beeld van het mensdom hier.’

‘Heb je spijt dat je je ouwelui niet op kunt zoeken?’

‘Nee. Nu wil ik zo snel mogelijk het land uit.’

‘Voel je je schuldig?’

‘Natuurlijk. We hebben net in koelen bloede een vent vermoord!’

‘Het was hij of wij,’ zei hij kalm. ‘Hij stond op het punt ons neer te schieten.’

‘Ja,’ zei ik schuldbewust. ‘Jij hebt ons leven gered en ik zit als een oud wijf te zaniken.’

‘Het was een mooie dood voor zo’n burgerspion,’ zei George op keuveltoon alsof we over het weer praatten. ‘Straks wordt ie gevonden en dan stelt de dokter een acute hartstilstand vast. Hier zal dat jasmijnspul onbekend zijn, dus ook als zijn bazen argwaan krijgen is een onnatuurlijke doodsoorzaak heel lastig te vinden.’

‘Vooropgesteld dat die pooier zijn bek houdt.’

‘Wat dan nog? Wie denkt dat twee collega’s van de concurrentie helemaal uit Indië komen om verhaal te halen?’

‘Dat is het eerste wat ik zou denken als ik de baas van de binnenlandse veiligheidsdienst was.’

‘Dat mag hij denken, hij moet het ook nog kunnen bewijzen.’

Ik ging verzitten. De ober keek uit de verte vreugdeloos toe. ‘We hebben die vent gewoon vermoord, George. Het was hij of wij, dat zei je al. Terecht. Volkomen terecht. In de liefde en oorlog is alles geoorloofd. Maar…’

Hij glimlachte. ‘Het went nooit, hè?’

‘Nee, het went nooit.’ Ik begon te praten over alle doden die ik had gezien en zelf de dood had ingejaagd en over de schuld die ik op mijn nek had geladen. George luisterde zonder me te onderbreken. Ik ging maar door, ook toen we in het vliegtuig zaten en hij naast me zat te knikkebollen en in slaap viel terwijl ik onafgebroken doorkletste, nu tegen het gebrom van de motoren. Tegen de ochtend viel ik ook in slaap.

Toen ik wakker werd zat hij naast me een boek te lezen. Een beduimeld vod, vol vlekken en ezelsoren. ‘Wat lees je?’ vroeg ik.

‘Spannend verhaal,’ zei hij. ‘Ik lees het nu voor de derde keer en het blijft spannend.’

Ik spiekte naar de cover. ‘Hoe heet het?’

Hij hield het boek omhoog. ‘ Case closed. Geweldig boek. Moet je ook lezen.’

Java 1965

Ze zaten in rotten van drie achter elkaar in de laadbak: achttien jeugdleden van de communistische partij PKI: diep voorovergebogen, handen in hun nek, voorhoofd tegen de rug van hun voorgangers. Hun gezichten waren verborgen, maar je kon hun angst van een afstandje ruiken: de geur van mensen in doodsnood. Op en naast de truck hingen zes met automatische geweren bewapende soldaten rond met de arrogant onverschillige blik van mannen aan de goede kant van de macht: militairen van het leger van Soeharto dat een heksenjacht had geopend op communisten en sympathisanten van de PKI en verder op iedereen die de machthebbers of hun paladijnen tot last was. Ik had talloze lijken gezien van Javanen, Sumatranen, Timorezen, Ambonezen en Chinezen, die verdacht waren van linkse ideeën, of wat de soldaten en de maffioso die de kliek rond Soeharto voor de moordpartijen had ingehuurd, daaronder verstonden. De tactiek van zowel militairen als maffiafiguren was even simpel als effectief: een gevangene werd onder dwang uitgenodigd om te bekennen en direct daarna afgemaakt, soms in eenzaamheid, soms in het zicht van zijn familie. De enkelingen die ondanks de meest fantasierijke martelingen volhielden dat zij niets met de PKI te maken hadden kregen een andere, even absurde beschuldiging te horen die op hetzelfde moment aan het brein van één van de beulen was ontsproten. Waar rook is, is vuur, nietwaar en iemand die onder verdachte omstandigheden was gesnapt, bijvoorbeeld omdat hij een rood hemd droeg, of een halsdoek op een bepaalde manier had geknoopt, of omdat een buurman had gehoord dat hij sympathie had betoond aan Soekarno en diens linkse kliek, of eenvoudig omdat zijn gezicht de beulen niet aanstond: het aantal redenen om iemand om zeep te helpen was legio en zolang het beulswerk lucratief, imagobevestigend, gevaarloos en bevredigend was waren er genoeg schoften om het te doen.

De jongens in de laadbak wier gezichten ik niet kon zien, maar die naar schatting niet ouder konden zijn dan vijftien, zestien, hooguit zeventien jaar wisten wat er ging gebeuren. Ze konden alleen een sprankje hoop koesteren dat de soldaten die zelf de kinderleeftijd nauwelijks waren ontgroeid misschien medelijden zouden krijgen. De vaders, moeders, broers en zusters en grootouders van deze jongens konden om genade smeken, vertellen dat de kinderen in hun jeugdige overmoed een verkeerde keuze hadden gemaakt en dat zij, de ouderen er alles aan zouden doen om hen die verderfelijke linkse sympathieën af te laten zweren en hen op het rechte rechtse pad terug te brengen. Maar die ouders waren in geen velden of wegen te bekennen en als ze er wel waren geweest dan hadden hun smeekbeden waarschijnlijk geen donder geholpen. En als de pleitbezorgers niet heel gauw op zouden donderen dan konden ze de open plekken in de laadbak bezetten om met hun spruiten de dood tegemoet te rijden. Het was al te vaak gebeurd en dus bleven de ouderen wijselijk op de achtergrond en kwamen ze pas naderhand opdraven om hun geliefden in elk geval een fatsoenlijke begrafenis te geven. In het andere geval werden de lijken in massagraven gedumpt of in de rivier gesmeten waar de krokodillen vet werden van het communistenspek. Het klinkt allemaal verdomd cynisch en dat was ik ook geworden nadat ik in opdracht van kapitein Smit, thans kolonel Smit, hoofd van de militaire inlichtingendienst als reservist naar Java was gestuurd om verslag uit te brengen over de geruchten van een heksenjacht op communisten die in regelrechte genocide zou zijn ontaard. ‘Ga er heen, Bax. Alleen noteren en fotograferen wat je ziet. Als er maar een tiende waar is van wat we horen dan zijn de moordpartijen tien keer erger dan de slachtingen die wij daar indertijd hebben aangericht. Dat kan ons, hoe cynisch ook, te pas komen als wij ooit voor een oorlogstribunaal ter verantwoording worden geroepen over onze eigen acties in de jaren veertig.’

Alleen noteren… Fuck you, Smit! Hier, aan de vooravond van mijn vertrek naar huis, lag een kans uit duizenden dat een waarnemer een als executie vermomde moordpartij zou kunnen verhinderen en ik was vast van plan dat ik die waarnemer zou zijn.

Naast de legerwagen met de gevangenen stopte een jeep waaruit een officier stapte die een bevel snauwde. Opeens kwamen de zes soldaten in actie. Een van hen kroop achter het stuur, de officier ging naast hem zitten en de truck scheurde het plein af. De soldaten in de laadbak moesten zich vastgrijpen om er niet af te vallen. Pika en ik volgden in de Buick waarin ik onder het mom van een Amerikaanse reporter talloze acties van het Indonesische leger had gevolgd en waarin ik van evenzovele moordpartijen getuige was geweest. Dit zou de laatste worden en, bij God, met alles wat ik in me had zou ik proberen deze slachting te voorkomen.

We reden met een noodgang de stad uit. Het moest een hel voor de achttien jongens in de laadbak zijn om zo hard over die hobbelige rotweg te rijden, hun dood tegemoet. Even buiten de stad raakten we ze kwijt toen een stel ossenkaren met ergerlijke traagheid het kruispunt overstak. Maar Pika was niet voor één gat te vangen en acht kilometer buiten de stad kregen we de legertruck weer in het oog. Hij stond, een tikje scheef weggezakt, aan de kant van de weg. De laadbak was leeg en de achttien jongens stonden naast een droge sloot met hun rug naar de soldaten toe die midden op de weg een mitrailleur op een affuit installeerden. Aan weerskanten stond een soldaat die het verkeer moest tegenhouden. Niet dat er veel verkeer was. Pika en ik waren de enigen. We stapten uit en liepen op ons gemak naar de officier die met een nors gezicht naar het installeren van het wapen keek. De achttien jongens stonden roerloos te wachten. Opeens keek een van hen opzij en met een schok herkende ik Timo, de vijftienjarige zoon van Karim en Saida. Wat deed die knul hier? Hij was toch geen communist? Mijn hart sloeg over en opeens kreeg ik haast. Ik liep naar de officier, klapte mijn perskaart van de New York Times open en snauwde: ‘What the fuck is going on here?’ Hij keek me vreugdeloos aan en maakte een kort gebaar: flikker toch op, man. Pika schoot te hulp en legde in rap Indonesisch uit dat ik een sterreporter was van de New York Times, de belangrijkste krant van Amerika en dat ik bezig was met een reportage over de behandeling van de gevangenen op Java die de hele wereld over zou gaan en, die, als er ging gebeuren, wat we dáchten dat er ging gebeuren, de Indonesische regering in ernstige moeilijkheden kon brengen. Ik kon hem wel omhelzen. Ik had het zelf niet beter kunnen vertellen en toen ik er in knauwend Amerikaans nog een schepje bovenop deed, wat de officier nauwelijks verstond, maar waarvan hij de strekking verdomd goed had begrepen, zag ik de onzekerheid in zijn ogen groeien. Ik pakte mijn camera en maakte foto’s van de mitrailleur en van de achttien jongens die ruggelings naar me toe stonden. Toen maakte ik een close-up van de officier en liet Pika vertellen dat zijn portret morgen voorop in de New York Times, de grootste krant van Amerika, zou staan als de moordenaar van achttien onschuldige kinderen. Wat de gevolgen zouden zijn liet zich raden: vragen in de Verenigde Naties over een door de staat Indonesië georganiseerde moordpartij op een stel jonge landgenoten. En wat daarvan weer de gevolgen zouden zijn liet zich ook raden: een veroordeling in de Verenigde Naties van de Indonesische staat wegens kindermoord. De gevolgen op wereldschaal waren niet te overzien, maar dat ze ernstig zouden zijn kon een kind bedenken. Kindermoord door het Indonesische leger, ach, mijn beste Pika overtrof zichzelf.

De officier werd bleek onder zijn gebruinde huid en toen ik een paar close-ups maakte van hemzelf en van de soldaten bij de mitrailleur, die bête in de lens keken, gaf hij bevel in te pakken. Zijn ondergeschikten keken hem verbaasd aan. Toen haalden ze hun schouders op en pakten het wapen weer in. De officier snauwde een nieuw bevel en twee soldaten duwden de achttien jongens terug in de vrachtwagen. De chauffeur keerde de wagen en scheurde terug naar de stad. Een halfuur later stapten de achttien jongens uit. Ze konden nog nauwelijks geloven dat ze aan de dood waren ontsnapt. De soldaten stapten in de truck en reden weg. De jongens bleven besluiteloos staan. Pika en ik stapten uit de Buick en liepen naar hen toe. ‘Kom mannen, als de donder naar huis,’ zei ik in hun eigen taal. ‘En laat je niet meer zien in welke communistentent dan ook.’

‘Ja toean, nee toean!’

Eén van de jongens liep naar me toe, pakte mijn hand en die van Pika en begon er aan te zwengelen of hij water moest pompen. ‘Wie bent u?’ vroeg hij. ‘Laat de Goden u belonen.’

Pika lachte. ‘Dit is de Amerikaanse sterreporter Howard Clark.’ En Timo keek van hem naar mij en zei met de stralende lach van iemand die door een wonder aan de dood ontsnapt was: ‘Dit is niet zomaar een reporter. Dit is Howard John Perry Clark, sterverslaggever van de New York Times en toevallig de beste vriend van mijn vader. Wij noemen hem toean Bax.’

Naschrift

Hoewel deze roman deels berust op ware gebeurtenissen zijn alleen kapitein Westerling, onderluitenant Vermeulen, generaal Spoor, luitenant De Mey en kapitein Eekhout bestaande personen. Alle andere personages zijn fictief. Verder ik heb sommige historische gebeurtenissen in de tijd naar mijn hand gezet als dat in het verhaal paste. Zo werd het dus een echte roman.

Ik heb een overstelpende hoeveelheid literatuur en beeldmateriaal onder ogen gehad. Het meest gebruikte boek was Westerlings oorlog, het proefschrift van historicus dr. J.A. de Moor, een formidabel werkstuk waarin hij de acties van de commando’s en paracommando’s in deze koloniale oorlog uitputtend beschrijft. Ook mijn eigen ervaringen in het leger (in vredestijd) waren van nut bij het schrijven van dit boek.

De Nederlandse veteranen van de politionele acties die ik in de loop van de jaren heb gesproken, geven sterk uiteenlopende verklaringen over het vuurcontact met de vijand. Die liepen uiteen van heel weinig (‘ik heb geen schot gelost’) tot hevige gevechten met doden en gewonden aan weerskanten. Geen van hen maakte gewag van standrechtelijke executies en andere moordpartijen waarvan sinds het televisie-interview van veteraan Joop Hueting in 1969, de daaropvolgende Excessennota en vooral de laatste jaren steeds meer wordt onthuld. Het geeft ons collectief een ongemakkelijk gevoel: hebben wij daar oorlogsmisdaden begaan? Ik heb het wel eens voorzichtig aan de orde gesteld, maar geen van de door mij ondervraagde veteranen heeft een verklaring voor het feit dat er mogelijk meer dan tweehonderdduizend Indonesische burgers en militairen om het leven kwamen tegenover ruim vijfduizend gesneuvelde Nederlandse militairen. Mijn verklaring staat in dit boek. Het is aan u, lezer, om uit te maken wat fictie is en wat werkelijkheid kan zijn.

Veel dank ben ik verschuldigd aan mijn vrienden Marjo en Willem Jan Kater, die met een fijn pennetje door het manuscript gingen en er talloze onvolkomenheden uithaalden. Hun voorredactie was van onschatbare waarde.

Jacob Vis, mei 2016

Betekenis van de Maleise woorden

adat | gewoonterecht
Aluk! | Gerechtigheid (in de taal van de Toradja’s)
anak nica | kind met hondenneus
atap | gevlochten palmblad
babiroessa | hertzwijn
baboe | kindermeisje
baleh-baleh | brits
Batakker | klein inlands paard
bediendes | in Nederlands-Indië gebruikelijke meervoudsvorm voor bedienden
belanda | blanke man
bersiap | volksopstand tegen blanken, indo’s en Chinezen
desa | dorp
kebaja | baadje
kali | rivier
kampong | dorp
Kassian | uitroep van medelijden
koelie | arbeider
klewang | kapmes
lombok | Spaanse peper
mandoer | Javaanse (plantage)opzichter
mataglap | knettergek
Merdeka! | vrijheid (strijdkreet van de nationalisten)
njai | inlandse huishoudster en (meestal) concubine
obat | medicijn
pisang | banaan
pemoeda | jonge vrijheidsstrijder
pelopper (plopper) | scheldnaam voor vrijheidsstrijder
patjol | hak met breed blad om grond om te woelen
Puang Matua | oppergod van de Toradja’s
radja | inheemse vorst
RMS | Republik Maluku Selatan (Republiek van de Vrije Molukken)
saja | ja
sarong | lange rok
sawah | nat rijstveld
Selamat makan | eet smakelijk
stroopje | mierzoete limonade
tandil | Chinese (plantage)opzichter
Terima kasih | dank u wel
tjot | heuvel (vooral bekend uit de Koreaanse oorlog)
toean | meneer
toean besar | belangrijke meneer (baas over andere toeans)
TNI (Tentara Nasional Indonesia) | nationale leger van Indonesië
toko | winkel
totok | in Nederlands-Indië geboren blanke
wajang | poppenspel

Colofon

Merdeka! – Roman over de Indonesische vrijheidsstrijd van Jacob Vis werd in opdracht van uitgeverij Conserve te Schoorl gezet door BECO DTP-Productions te Epe in de Sabon corps 10,5/13 punts en gedrukt door drukkerij Bariet te Steenwijk.

Vormgeving omslag: Jeroen Klaver, Shamrock International Foto omslag: Nederlands Instituut voor Militaire Historie Foto Jacob Vis: Lenny Vis

1e druk juli 2016

UITGEVERIJ CONSERVE

Postbus 74, 1870 AB Schoorl
info@conserve.nl
www.conserve.nl