Het suikervogeltje

Pauline Vijverberg

Het suikervogeltje

Hoe de VOC weesmeisjes als toekomstige bruiden naar Zuid-Afrika liet uitvliegen

Historische roman

UITGEVERIJ CONSERVE

CIP-gegevens Koninklijke Bibliotheek, Den Haag

Vijverberg, Pauline

Pauline Vijverberg – Het suikervogeltje – Hoe de VOC weesmeisjes als toekomstige bruiden naar Zuid-Afrika liet uitvliegen – Historische roman

Schoorl: Conserve

ISBN 978 90 5429 430 6
ISBN luidt 978 90 5429 453 5

NUR: 301

Trefw: Zuid-Afrika, voc, Rotterdam

© 2017 Pauline Vijverberg en uitgeverij Conserve

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, e-book, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, ebook, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from the publisher.

FOSSIEL ALFABET

het versteende fossiel beschrijft niet

hoe mijn blauwe ogen langs jouw ogen heenkijken

hoe jouw zwarte ogen mijn ogen ontwijken

hoe mijn witte bovenarm bloot

naast jouw zwarte bovenarm rust

hoe wonderlijk mijn steile haar naast jouw kroeskop slaapt

het fossiel beschrijft wel tot in de uiterste vertebrae

hoe de kust verblindend blijft roepen naar

het continent dat ooit

aan haar vastzat

hoe de inheemse begroeiing onbestreden geurt om haar afgescheurde kameraad

hoe de rots aan zee roest achter zijn weggedreven bloedbroeder aan

het fossiel weet dat alles ooit aan elkaar vastgezeten heeft

dat we onze harten aan elkaar hebben opgehaald toen

alleen wíj weten niet

waarom we nu met die rots-alleente zitten

en zoveel striemende aversie

(Uit: Antjie Krog – Nieuwe Gedichten, vertaling Robert Dorsman en Jan van der Haar, 2004)

Voor Jonas, Eline, Veerle en Friso

VOORWOORD

Dit boek heb ik kunnen schrijven dankzij onderzoek dat eerder door anderen is gedaan. Hun werken zijn in de literatuurlijst opgenomen. Veel dank voor hun inzicht en inspiratie. Ik heb zoveel mogelijk de genealogische informatie gebruikt, maar soms heb ik voor de leesbaarheid van het verhaal aanpassingen gemaakt. Klaas is een fictief personage. Kaapstad werd pas voor het eerst in 1784 als stadsnaam genoemd. Daarvoor heette de stad ‘de Kaap’. Toch heb ik het, om misverstanden te voorkomen, wanneer het over de stad gaat, over Kaapstad. Wanneer ik schrijf over Hottentotten, Khoikhoi, San, mensen met roomblanke/donkere of witte huid heb ik zoveel mogelijk de termen uit die tijd gebruikt, zonder iemand voor het hoofd te willen stoten. Ik hoop dat de lezer dat begrijpt.

Ik las voor het eerst over de weesmeisjes in het boek van James A. Michener, The Covenant. Bij het schrijven kreeg ik vaak een reikende hand uit het verleden. Ik heb zoveel mogelijk gebruik gemaakt van de informatie uit archieven, genealogische websites en literatuur.

Zo is bijvoorbeeld over Ariaan en Willemijn veel bekend omdat zij beiden dragers zijn van de ziekte porfyrie. De Britse arts Geoffrey Dean emigreerde in 1947 naar Zuid-Afrika. Hij was gefascineerd door de erfelijkheidsleer en hij bestudeerde de verspreiding van een genetische aandoening in een bepaalde omgeving. Bij zijn onderzoek werd duidelijk dat de tot dan toe onbekende porfyrie vooral in bepaalde bevolkingsgroepen voorkwam. Dean traceerde de stammoeders van dit afwijkend gen: Ariaan en ook Willemijn. Hendrik Biebouw heeft de aandoening geërfd. Hij is de geschiedenis ingegaan als de vader van alle Afrikaners, door zijn uitspraak ‘Ik ben een Afrikaander!’

In het Hugenotenmuseum in Franschhoek las ik dat aloë een van de zes grootste exportproducten was uit die tijd. Ook verse en gedroogde fynbosbloemetjes en rooibosthee werden lokaal en internationaal als medicinale remedie verkocht.

De tweede petitie van Adam Tas, over het bloed van Cham, door veertien boeren ondertekend (genoemd op bladzijde 308), lag misschien ten grondslag aan de ideeën over apartheid.

HOOFDSTUK 1

Het kleine meisje had gedroomd van Afrika. Van het continent waar haar vader over sprak als hij terugkeerde van zijn verre reizen. Ariaan speelde op het strand en zocht naar schelpen. Het water spoelde over haar blote voeten en toch had ze het warm. In de verte zag ze iets glinsteren. Ze rende ernaartoe, pareltjes zweet op haar neus. Een schelp lag half verborgen onder het zand. Ze groef de schelp uit en veegde hem schoon met de mouw van haar jasje. ‘Een kauri,’ prevelde ze. Het leek wel een toverformule, de naam van deze schelp. Het was een schelp die geluk bracht en magische krachten bezat. Net toen ze hem in haar zak wilde stoppen, rook ze de zwavelgeur van het dode schelpdiertje.

Met een onbestemd gevoel was ze wakker geworden. Een oranje gloed had haar gewekt, alsof ze met dichte ogen naar de zon keek. Ze wierp de deken van zich af, zo benauwd was het. Ze hoorde een sissend geluid en wreef in haar ogen, maar het bleef wazig, met rook als mistflarden in de kamer. Met een schok schoot ze rechtop. De lucht leek wel te koken. Waarom? Het was oktober. De zomer was voorbij. Haar hart klopte als een razende. Ze voelde zich duizelig. Haar zusje Willemijn stond naast de bedstee. Het was net of die slaapwandelde, of ze niet helemaal wakker was. Ariaan hoorde een schreeuw en besefte niet direct dat het haar eigen stem was. Willemijn begon te huilen. Ze greep Willemijns hand en wilde de kamer uitrennen toen slierten rook door de kieren van de deur heen kronkelden.

Ariaan voelde zich zelf even verlamd door paniek. Als ik nu niet helder denk komen we hier nooit levend uit, dacht ze. Het kraakte en ze hoorde een enorme klap ergens op de achtergrond. Ze keek achterom. De koraalroze vlammen aten de deur op. De schelp lag op haar nachtkastje en in één beweging griste ze die weg en stak hem in de zak van haar nachtjapon. Ze trok de deken van het bed en sloeg die om Willemijn heen. Hoestend haalde Ariaan het mutsje van haar hoofd en hield dat voor haar mond en neus. Ze sleurde Willemijn mee naar het venster, gooide de luiken open en leunde naar buiten. De straat werd verlicht door de maan. Zouden ze springen? De grond leek zo ver weg.

De hitte in haar rug werd ondraaglijk. Willemijn stond te jammeren en wilde het raam uitklauteren.

‘Wacht.’ Opnieuw keek Ariaan naar buiten. Het was hun enige kans. Ze pakte de deken van Willemijns schouders, duwde een stoel naar de vensterbank en bond een hoek van de deken aan de poot vast. Ze ging op de stoel zitten met haar gezicht naar de straat. ‘Ga nu maar.’ Willemijn bungelde al met een been buiten, ook haar andere been zwaaide ze over het raamkozijn. Aarzelend draaide Willemijn zich om en keek haar met schotel-grote angstogen aan.

‘Laat je langs de deken zakken, ik volg je.’ Ze klemde haar handen om de polsen van Willemijn. Ze had geen tijd meer om te twijfelen. Ze liet Willemijns armen een voor een los. De stoel viel bijna achterover, het gewicht aan de stoel was weg, Willemijn moest zijn geland. Het vuur kwam zo dichtbij dat het haar huid haast schroeide. Ze gooide de stoel omver, wierp haar benen over de rand en hield de deken vast. Met deken, stoel en al landde ze met een plof op straat. Haar handen bloedden, maar ze voelde niets. Huilend omhelsde ze Willemijn en keek door wazige ogen naar het huis; alles wat ze ooit gekend had, werd nu door een razende vlammenzee vernietigd.

Ze zocht om zich heen naar haar moeder. Overal gingen deuren open en kwamen buren toegesneld. Meteen werd een slinger gevormd, water werd gepompt en emmers doorgegeven, maar het was tevergeefs. Ongekend gulzig verzwolg het vuur de droge houten balken. De muren en plafonds stortten ineen met een oorverdovend lawaai. Een grote, zwarte pluim steeg als een schaduw omhoog de zilveren nacht in. As dwarrelde om haar heen en bleef als sneeuwvlokken in haar haren en op haar wimpers hangen.

‘Moe...’ Ze holde naar het huis. Mensen keken haar geschokt aan. Ze zag monden opengaan, maar hoorde niets. Als vastgenageld bleef men staan, terwijl zij langsrende. Opeens voelde ze twee armen om zich heen. ‘Laat me gaan,’ huilde ze, maar ze besefte dat het te laat was.

Die avond had Ariaan al het naderend onheil aangevoeld. Ze waarschuwde haar moeder dat er iets ging gebeuren, maar haar moeder stelde haar lachend gerust. ‘Maak je maar geen zorgen, voor de dag van morgen,’ herhaalde haar moeder haar levensmotto. Kon ze de tijd maar terugdraaien, dacht ze.

‘Het spijt me, meisje, het spijt me,’ fluisterde een buurvrouw. Iemand wikkelde een jas om haar schouders heen. Ariaan voelde de schelp in haar zak. Het was de enige tastbare herinnering aan haar ouders.

HOOFDSTUK 2

Ariaans handen tintelden van de kou en haar vingertoppen waren versteend. De binnenmoeder, een robuuste vrouw met indringende blauwe ogen, was spaarzaam met de turf. Ze morde dat de zaal te rokerig ervan werd en dat ze het daarom niet gebruikte, maar zelf zat de binnenmoeder altijd met haar voeten op een stoof, haar wijde rokken vingen de warmte op. Ariaan had het niet alleen koud, ze was ook rusteloos. Het benauwde haar dat zwijgende gezwoeg van zoveel meisjes in de breikamer.

Ze prikte zich in haar vinger. Het bloed van haar vingertopje zuigend, schoof ze haar kruk naar achteren, stond op en deed een kniksje. ‘Mag ik een omslagdoek halen?’ Sommige meisjes keken nieuwsgierig op en de binnenmoeder zuchtte, sloot haar ogen even, en gaf toch toestemming met een korte knik. Meestal durfde Ariaan zoiets niet te vragen, maar de binnenmoeder leek de laatste tijd welwillender jegens haar. Ariaans blik rustte een ogenblik lang op haar zusje. Het viel haar weer op hoe mooi Willemijn was; slank, met een smetteloze huid, haar haren de tint van oud brons en haar ogen helderblauw. Haar langzame bewegingen hadden de gratie van een zeewezen en in Ariaans dromen was Willemijn altijd een zeemeermin. Willemijn wist wel wat voor effect ze op anderen had. Ze genoot van de aandacht. Het was bijna vanzelfsprekend dat zij mensen naar zich toe trok. Ze sloot makkelijk vriendschappen. Ook de binnenmoeder was dol op haar.

De traptreden op weg naar de lege slaapzaal klaagden onder haar rappe voeten. De duisternis van de vochtige, koude slaapzaal was als een klap in haar gezicht. Ariaan opende de luiken en keek naar de verlaten binnenplaats.

Het regende zo zacht dat ze de druppels met haar ogen kon volgen. De kale takken van de kastanjebomen wiegden treurig in de wind. Vette spetters vielen op het plaveisel en de sneeuw smolt en vermengde zich met de modder tot een grijze drab. Door een open keukenraam steeg de gele geur van gebakken uien naar boven. Ze leunde uit het venster, hief haar hoofd op en stak haar tong uit om de druppels op te vangen. De wind fluisterde langs haar huid.

Kleumend stond ze voor het open raam. Onder luid gesnater vloog een vlucht ganzen in V-vorm over. Ze volgde de vogels met haar ogen, tot de schaduw van een tekening in de lucht het enige was dat ze achterlieten. V schreef ze in de lucht met een zwierige zwaai, de V van vrijheid. Vrijheid? Ze dacht terug aan de eerste dag dat ze in het weeshuis aankwamen. Sindsdien was het met haar vrijheid gedaan.

Toen de twee zusjes over de stenen drempel van het Burgerweeshuis aan de Goudsewagenstraat nummer 662 in Rotterdam stapten, waren ze negen en elf jaar. Voor de grote verweerde voordeur van het weeshuis waren ze afgezet, en sindsdien waren de twee onafscheidelijk. Ariaan herkende direct het voorname huis met de honingkleurige bakstenen. Ze had er al van gedroomd. Een koude rilling liep over haar rug en ze had een slecht voorgevoel.

Zes jaar geleden was dat. 1681. Ariaan dacht terug aan die eerste dag. Ze rook nog de weeïge walmen van gekookte kool en rapen, die hen bij binnenkomst verwelkomden. Kinderstemmen van buiten weergalmden in het portaal. De binnenmoeder, een stevige, statige vrouw met toen al een dubbele kin, liep vooruit over een gang met krakende houten planken. In de donkere ruimte hingen portretten van de regenten en regentessen die het weeshuis in voorgaande jaren beheerd hadden. Ze keken haar afkeurend aan. Beschermend sloeg Ariaan een arm om haar zusje heen. De deur van de regentenkamer stond op een kier en ze mocht even naar binnen gluren. Ze had nog nooit zo’n stijlvolle kamer gezien. Zware fluwelen gordijnen omlijstten de drie vensters met uitzicht op de binnenplaats. Er lag een Perzisch kleed op de notenhouten tafel en eromheen telde ze acht stoelen. Op het plafond ontwaarde ze zwarte rookvlekken van de kaarsen, die ’s avonds brandden. De binnenmoeder gaf haar een vermanend duwtje in de rug, sloot de deur en leidde hen verder, langs de bakkerij en de linnenhoek naar de breikamer. Daar betraden ze een donkere, koude kamer vol weefgetouwen en spinnewielen. Het was er bedompt en grauw. Zo’n twintig meisjes keken op van hun verstelwerk. Ze hadden allemaal hetzelfde aan; een kiezel-zwart jakje, rood rokje, wit schortje en op het hoofd een wit kapje. Ariaan voelde nog haar wangen kleuren; de oudere meisjes leken dwars door haar heen te kijken. Een meisje fluisterde iets tegen de ander, die haar lippen tuitte en laatdunkend naar Ariaan glimlachte. Willemijn leek zich er niets van aan te trekken en keek onbevangen om zich heen. De binnenmoeder maande om stilte en introduceerde de nieuwkomers: ‘Dit zijn de zusjes Ariaan en Willemijn. Wie van jullie zet de regels uiteen? Petronella?’

Een lang, spichtig meisje met een kromme rug stond op en begon in een monotone stem op te dreunen. ‘Om zes uur op, gewekt door een bel, aankleden, bedden rechttrekken, ochtendgebed, ontbijt van meelpap, dan aan het werk. Onder het werken stil zijn...’

‘Ze zijn te jong om te werken, Petronella,’ corrigeerde de binnenmoeder haar. ‘Volgend jaar pas wordt Ariaan twaalf.’ Ze keek naar Willemijn en klopte haar op haar arm, een onverwacht vriendelijk gebaar. ‘Ga door.’

‘Niet eten of drinken binnen. Met het verstelgoed verdienen we voor het huis om onze dankbaarheid te tonen...’

‘Ze gaan ’s morgens naar de leerzaal en mogen ’s middags spelen,’ sprak de binnenmoeder bits, terwijl ze vaag naar het pleintje daarachter wees. ‘Wat nog meer?’

Petronella hield haar hand voor haar mond en blies er warme lucht in. ‘Een keer per week krijgen we uit de linnenkast schone kleren. We maken de kleding zelf.’ Ze veegde haar rode, ruwe handen af aan het schort. ‘We doen om beurten de was, ook eens per week...,’ nu aarzelde Petronella en vouwde haar armen over elkaar. Na een knikje van de binnenmoeder nam ze weer plaats achter het spinnewiel. De binnenmoeder vroeg een ander meisje, dat ze Judith noemde, de nummers en het biesje in de kleuren van Rotterdam op de kleren van de twee zusjes te naaien. Er ging een zucht door de zaal en Judith, met donkere wallen onder haar ogen, keek hen vijandig en wantrouwend aan.

Vlak voor zij zich omdraaiden om de binnenmoeder weer te volgen, kruiste Ariaans blik die van een meisje, dat achterin de zaal zat. Het waren de sproeten op haar gezicht die Ariaan als eerste opvielen. Ze had strogeel haar. De mouwen van haar jasje waren te lang. Engeltje de sproetenkoningin, noemden de andere meisjes haar.

De regels waren duidelijk en de dagelijkse gang van zaken was strikt. De onbezorgdheid van het leven met haar moeder was op die noodlottige dag van de brand in oktober ineens voorbij. Ariaan kreeg een brok in haar keel, nu ze aan haar moeder dacht. Het desolate verdriet na haar moeders dood was als een holte in haar hart. Alleen in haar dromen kwam ze haar moeder tegen.

Met moeite haalde Ariaan haar moeders gelaatstrekken overdag voor de geest. Ze wist nog wel hoe ze rook, zoals perziken in de lente. En ook dat soms een schaduw over haar moeders gezicht trok wanneer ze aan het andere kleine meisje dacht. Haar moeder had nog een dochtertje gehad. Dat zusje was aan kinkhoest overleden. Ariaan had haar naam gekregen.

Ze leerde haar vader pas beter kennen toen hij dood was. Door de verhalen van haar moeder kon ze zich een beeld van hem vormen. Hij reisde veel en voer als zeeman op koopvaardijschepen. Interessante aandenkens bracht hij mee; het schild van een schildpad, een struisvogelveer, de kralenarmband die haar moeder altijd droeg en de kauri die Ariaan uit het brandende huis had kunnen meenemen.

De afgelopen jaren waren moeilijk geweest. ‘Je moet mijn regels leren te eerbiedigen,’ eiste de binnenmoeder, terwijl ze in Ariaans oorlel kneep toen die bij het borduren in slaap viel. ‘Je bent niet gehoorzaam. Je zet me voor schut met je gedrag.’ Ariaan nam geen blad voor de mond en zei dat het onmogelijk was om te moeten zwijgen tijdens het werk en de maaltijden. De binnenmoeder reageerde op deze opmerking door haar voor twee dagen in isolatie op te sluiten. ‘Dat zal je de stilte doen leren waarderen,’ siste ze.

In het begin plaagden de meisjes Ariaan. ‘Je haar is net de kleur van afwaswater,’ zei de een. Of, ‘Je sprieterige schouderbladen lijken op twee schelpen.’ Ariaan wist dat ze anders was dan de anderen. Door de groep meisjes in huis voelde ze zich nooit volledig geaccepteerd. Een buitenstaander was ze, al kon ze er niet precies de vinger op leggen waarom. Ze was niet zo mooi als haar zusje en bloosde snel, maar Engeltje zei dat ze het daar niet mee eens was en dat dat blozen juist iets ontwapenends had.

Ariaan was heel goed in het verzinnen van dingen. Vroeger vertelde ze haar zusje verhaaltjes voor het slapen gaan. ‘In de paar seconden dat je bijna in slaap bent, maar net nog wakker, op de grens tussen hier en daar, dan kun je ze zien. De regenboogdraken. Ze zijn half vogel half beest. Hou ze maar vast. Je kunt op hun rug rijden. Ze vliegen als vogels en nemen ons mee hiervandaan, hoog in de lucht. En vandaar kun je een toverland zien. Het is het land waar de magische wezens wonen; de sneeuwengelen, vriendelijke reuzen, eenhoorns en zeemeerminnen.’

Geleidelijk raakte ze aan het leven in het weeshuis gewend en vervaagden de beelden van vroeger. Maar soms kwam een gedachte terug en deed haar opschrikken, net als iemand die opeens in de kamer stond, terwijl ze dacht alleen te zijn. Niet altijd verzachtte de tijd de pijn. Ze kon nooit het knagende schuldgevoel over de nacht van de brand van zich afschudden. Ze voelde zich aansprakelijk. Had haar ingeving haar niet gewaarschuwd? Die verschrikkelijke nacht probeerde ze uit haar geheugen te bannen. Alleen in nachtmerries kwamen flarden van de ramp terug. Ze praatten er nooit over. Haar zusje Willemijn raakte daar net zo overstuur van als zij.

Ariaan vond de omslagdoek, sloot de luiken weer en ging heel even op bed zitten. Ze gaf zich over aan de stroom van herinneringen. Vroeger, toen ze klein waren, speelden ze altijd buiten; ze deden haasje over, zeiden versjes bij het touwtje springen of waren aan het bikkelen. In de zomer gingen ze bellen blazen en op stelten lopen. In de winter schaatsten ze over de grachten, maakten sneeuwpoppen en reden op een sleetje of kolfden op het ijs.

Ariaan herinnerde zich graag hoe haar moeder haar lachend kon optillen en haar met een zwaai in de rondte draaide of hoe ze uitgelaten met haar kon dansen, op de melodie van de viool in de kroeg naast hun huis.

Ze woonden in de armere buurt bij de Sandstraat. Daar lag haar moeder begraven. Van de binnenmoeder mochten ze niet zomaar naar buiten, maar ze mochten al helemaal niet in dat deel van de stad ronddolen. ‘Dronkaards en vagebonden, bedelaars en werkeloze zeelieden maken de straten onveilig,’ waarschuwde de binnenmoeder. ‘Helpoort dankt niet voor niets zijn naam aan de verdoemenis.’

Ariaan vouwde de doek open waar ze haar schelp in verborg. Ze hield de schelp tegen haar oor en hoorde de geluiden van de zee. En de stem van haar vader. Hij woonde bij de zeemeerminnen. ‘Waarom?’ had ze als klein meisje aan haar moeder gevraagd.

‘Omdat zij hem meer nodig hebben dan wij,’ antwoordde haar moeder.

Nu ze naar de schelp luisterde, kreeg ze het gevoel dat er iets belangrijks ging gebeuren. Al heel lang had ze geen voorspellende dromen gehad. Ze dacht er even over na, schudde haar hoofd, trok haar benen op en vouwde haar armen eromheen. Ter afleiding, om nog niet naar beneden te hoeven, begon ze voor zichzelf de dingen op te sommen waar ze in de winter van hield: ze hield van de strakblauwe hemel. Ze hield van de bedekte stilte van de lucht, de onschuld van poederige, vers gevallen sneeuw, het witte knerpen onder haar klompen, het zachte geruis van een sneeuwbal die langs haar gezicht scheerde. Ze hield van de arrenslee die over de bevroren plassen gleed, het kristal op het water en een rondje zwieren op de schaatsen. Maar ze haatte de kou. Als de ijzige wind door de straten gierde, verlangde ze naar warmere oorden. Naar plaatsen waarvan zij zich voorstelde dat haar vader die bezocht had.

Ze wreef in haar handen. De was hing de dag tevoren als stijve planken bevroren op zolder en ze moest met haar vingers het ijs breken. Haar handen hadden wondjes van het schrobben in het koude water. Haar huid was gevoelig en als ze zich stootte, kreeg ze meteen een blauwe plek. Het duurde weken voor een wondje genas en ze zat onder de littekens.

Een hond blafte drie korte blaffen op straat. Klotsend werd een emmer water op straat leeggegooid. Ariaans lichaam bibberde van de kou. Ze draaide zich om. Ze moest eigenlijk weer naar beneden. De binnenmoeder zou zich afvragen waar ze bleef. De slaapzaal was overdag verboden terrein.

Ze wist nog goed hoe vreemd de slaapzaal op de eerste dag was. Hoe moeilijk het voor de zusjes was geweest om in slaap te vallen. De geluiden van zoveel meisjes bij elkaar. Zacht gefluister, een grinnikje, licht gesnurk. Willemijn miste moeder en was bang in het donker. Het meisje met de sproeten was die nacht bij hun op bed komen zitten. Ze probeerde hen te troosten en wilde een kaars aansteken. ‘Niet doen. Dank je,’ fluisterde Ariaan. ‘De gedachte aan een vlam vind ik nog enger dan het donker.’ Het nieuwe vriendinnetje, ‘ik heet Engeltje’, veegde het haar van Ariaans ogen opzij en droogde haar tranen met het puntje van de mouw van haar pon. Engeltje pakte haar hand vast, blies er lauwe, vochtige adem in en kroop daarna weer in haar eigen bed. Ariaan drukte haar zusje tegen zich aan en zo waren ze in slaap gevallen.

Willemijn was aanvankelijk treurig en verstard geweest, maar veranderde in de loop van het jaar weer in het huppelende zusje van vroeger. Soms kon ze in paniek raken, maar met Ariaans troost zakte de spanning.

Met veel gestommel liep een aantal oudere meisjes de kamer in. ‘We moeten onze haren kammen en een schoon schort aantrekken. De regent komt langs.’

Haar zusje gooide haar een wit gesteven schortje toe. ‘Dit moet je aandoen, kom gauw.’ Ze keek Ariaan aan, die met opgetrokken benen op bed zat. ‘Gaat het?’

Ariaan verborg de schelp snel en rechtte haar kapje met twee handen. ‘Ik kom eraan,’ zei ze en ‘Ja, dank je,’ tegen haar zusje, maar ze kon zich er nog niet toe zetten te gaan. ‘Ga maar vast. Ik ben er zo.’ De anderen renden naar beneden en stilte trok door de slaapzaal, zoals omwoelde stofwolken weer neerstrijken na een windvlaag.

Voor Ariaan en voor Engeltje was het tijd om op eigen benen te staan, werk te zoeken en het weeshuis te verlaten. Ze zouden beiden achttien jaar worden, hoewel Engeltje er jonger uitzag. Ze was niet lang en deed Ariaan soms denken aan een elfje. Willemijn was zenuwachtig geworden, ook al wist ze allang dat Ariaan weg zou moeten gaan. Ariaan voelde zich verantwoordelijk voor haar jongere zusje en wilde haar ook niet in de steek laten, maar ze kon zo gauw geen oplossing bedenken. Willemijn zou nooit op haar vijftiende het huis mogen verlaten. Alleen meisjes die zwanger werden, moesten weg. Wat kon Ariaan doen? Dienstmeisje worden? Bij een naaister gaan werken? Ondanks de zorgen van het weeshuis en de pogingen om de meisjes nuttig op te leiden, waren de kansen om werk te vinden klein. En dan nog, van haar vriendin Haesje, die een jaar geleden uit huis was vertrokken, hoorde Ariaan hoe die zich voor de heer des huizes moest verstoppen om aan zijn opdringerigheid en handtastelijkheden te ontsnappen. Haesje bleef voor hem werken, want ze kon nergens anders naartoe.

Een rijtuig reed over de klinkers. Er werd aan de schel getrokken. Met zovelen ontboden bij de regentenkamer kwam niet vaak voor. Zou het dan toch niet over haar vertrek gaan? Ze stond op en strikte het schone schort om. Nu liet ze de omslagdoek maar liggen, in de regentenkamer was het altijd warm.

HOOFDSTUK 3

De regent keek zelfgenoegzaam naar haar als naar een vergissing. Ariaan bewoog haar tenen in haar schoenen.

‘Ik heb een belangrijk voorstel en wil dat eens met jullie bespreken,’ begon hij plechtig. Hij zat met een regentes en de binnenmoeder aan de grote vergadertafel. Achter hem hing een schilderij van zijn voorgangers, voor deze kamer in opdracht geschilderd.

‘Wij zoeken vrouwen om met de boeren in de Kaap te trouwen.’

Doodse stilte. Verwarring. Een moment lang vergat Ariaan te ademen. Ze wilde een vraag stellen, maar de regent hield zijn hand op ten teken dat hij nog niet was uitgesproken.

‘Op deze tafel ligt een brief van de Rotterdamse Kamer van de Heren Zeventien van de Verenigde Oost-Indische Compagnie, de VOC.’ Hij sprak langzaam alsof hij anders de boodschap niet goed kon overbrengen, ieder woord apart uitsprekend. Vorsend keek hij de meisjes aan. ‘Hebben jullie wel van de VOC gehoord? Of van de Kaap?’

Ariaan dacht, mijn vader was een zeeman, natuurlijk weet ik van de Kaap, en wilde dat zeggen, maar iets in de ogen van de regent weerhield haar ervan. Het bleef stil, er werd wat heen en weer geschuifeld. Ariaan wilde weer iets vragen, maar opnieuw hief de regent waarschuwend z’n vinger.

‘Graag horen we meer van u over de VOC,’ zei Petronella beleefd en maakte een kniksje.

De mondhoeken van de regent krulden omhoog. ‘Mooi.’ Hij drukte zijn vingertoppen nadenkend tegen elkaar aan.

‘In 1602 werd de VOC opgericht. Zoals jullie misschien weten, is de VOC de grootste handelsmaatschappij ter wereld. Een aantal jaar geleden is op Kaap de Goede Hoop door de VOC een Hollandse buitenpost gesticht. Een bestemmingsdorp noemen we dat ook wel.’ Hij slikte. ‘Waarom is dat belangrijk?’ Zonder een antwoord af te wachten, vervolgde hij. ‘Om verse levensmiddelen, water en medische hulp voor de schepen op weg naar Indië aan te bieden. Een van de Hollanders, Van Riebeeck, bouwde een fort. Er is een tuin aangelegd om groenten en granen te kweken.’ De regent keek hen nu een voor een doordringend aan. Het leek of hij zich ervan wilde vergewissen dat ze opletten.

‘Maar,’ en hierbij stak hij belerend een vinger omhoog. ‘Maar deze compagniestuin voorziet niet in de behoeften van het steeds groter aantal passerende schepen. Er wordt niet genoeg verbouwd.’ De regent pauzeerde even, wreef met zijn handen over elkaar en vervolgde zijn verhaal.

‘Met Simon van der Stel als nieuwe commandeur zijn de zaken efficiënter geworden. Hij heeft een vruchtbare vallei in het binnenland gevonden. Twee jaar geleden hebben de Heren Zeventien het besluit genomen een aantal kolonisten naar de Kaap te zenden om te helpen met het cultiveren van de grond. Nu willen ze zelfs zoveel mogelijk pioniers naar Afrika sturen. Van der Stel wil de stad vergroten! Een beter ziekenhuis neerzetten! Het onderwijs verbeteren!’ De regent ging steeds harder praten. ‘Hij is op zoek naar Hollandse boerengezinnen. Hij is vooral geïnteresseerd in landbouwkundigen en huwbare vrouwen. Begrijpen jullie dit?’

De meisjes knikten aarzelend. De regent gebruikte ingewikkelde woorden, maar Ariaan volgde de grote lijnen wel. Land-bouw-kundigen, een mooi woord, dacht ze en liet het over haar tong rollen. Nu begreep ze haar voorgevoel van eerder die dag. In een flits zag ze witte stranden en voetafdrukken die een spoor achterlieten in het zand. Vogels en vlinders in een explosie van vlammende kleuren. Ze zag wuivende palmbomen, voelde de warmte om haar heen. Van deze exotische plaatsen had ze tekeningen en kaarten gezien in het huis van een verzamelaar, waar ze eens een boodschap van de binnenmoeder moest achterlaten.

Een stem aan de andere kant van de oceaan riep haar, lokte haar, het perspectief dat haar in de schoot werd geworpen, de gelegenheid een nieuw bestaan op te bouwen. Hoop op een betere toekomst, een toekomst die anders was dan het lot voor haar had bepaald. Al die gedachten buitelden door haar hoofd. Ze dacht aan haar vaders schelp en aan de verhalen op de markt. Afrika met bomen zo hoog als huizen, geuren zo zoet als honing, de zonnestralen van puur goud: de belofte op een beter leven lonkte. Het bloed stroomde sneller door haar aderen, ze moest dit doen. Vergeleken met het uitzichtloze leven hier, leek het vertrek naar de Kaap de uitkomst voor al haar zorgen.

De regent zuchtte en keek voor bijval naar de regentes. Die knipoogde hem bemoedigend toe. ‘Mooi,’ zei hij opnieuw. ‘Dan nu de reden van mijn komst. De Rotterdamse afgevaardigden hebben van de heer Van der Stel een verzoek gekregen. Hij vroeg of we met jullie konden overleggen wie er met een koopvaardijschip van de VOC naar Afrika willen reizen om daar een nieuw leven op te bouwen.’

De stilte in de regentenkamer was om te snijden. Ariaans hart klopte sneller, ze keek om zich heen. Dit was een mijlpaal in haar leven, een keerpunt. Ze wist het. De stemmen in haar hoofd waarschuwden voor het gevaar van het onbekende; dat het onveilig was, terwijl andere stemmen in haar hoofd die weer in de rede vielen; dat het een avontuur was, dat als ze het niet zou doen, zij zich altijd zou blijven afvragen of ze een kans om alles uit het leven te halen had afgewezen. Ze zou dan nooit weten of zij een schat had versmaad die van haar had kunnen zijn.

‘Niet velen krijgen deze kans,’ ging de regent door met luidere stem. Zijn blik was nu op Ariaan gericht. ‘De Kaap is nu, zoals ik zei, een nieuwe kolonie met tal van mogelijkheden. Het zal niet altijd gemakkelijk zijn, maar het is een uniek aanbod.’

Nu kwam ook de regentes aan het woord. De witte punten van haar grote kraag hingen strak om haar schouders en het fluweel van haar jurk ruiste bij iedere beweging. ‘Jullie hoeven niet meteen te beslissen. Denk er goed over na, de keuze is aan jullie. Maar wie gaat, ondertekent een contract voor vijf jaar.’

Er werd opgewonden gefluisterd. De regent tikte met zijn zegelring op tafel. ‘De reiskosten zullen worden vergoed en de compagnie zorgt voor een uitrusting en een bescheiden toelage.’

De binnenmoeder stond op. Ze zuchtte alsof het haar allemaal te veel was. ‘Mijn grootste zorg is dat jullie zo ver weg zijn en dat wij weinig meer voor jullie kunnen betekenen. Wat doen we als het jullie niet goed gaat, als het leven je niet bevalt of als jullie ongelukkig zijn?’

De woorden van de binnenmoeder verbaasden Ariaan. Die bekommerde zich voorheen nooit zo over hun welzijn. Ariaan dacht alleen aan wat een bevrijding het zou zijn om te kunnen gaan. De wereld te zien!

De regent besprak de mogelijkheid om een beter ziekenhuis te bouwen. Ze hielp graag bij de zieken. Daar wilde ze wel beginnen. Aderlaten en wratten oplossen had ze afgekeken van de binnenmoeder. Ze had geleerd wat laxerend werkte en wat te doen bij een verstuiking.

‘Vanzelfsprekend zullen we geen steen op de andere laten om de meisjes gelukkig te maken,’ verzekerde de regentes de binnenmoeder. Ze keek de meisjes aan. ‘Maar, heel belangrijk, het is niet de bedoeling dat jullie je met de soldaten verbroederen. Jullie zijn daar alleen voor de boeren. Jullie moeten echt iemand vinden in dienst van de compagnie.’ Nu richtte ze haar aandacht weer op de binnenmoeder. ‘Het zijn allemaal eerlijke, bekwame en hardwerkende mannen die zich bezighouden met het boerenbedrijf. Landbouwkundigen.’ Haar hand speelde met de ring om haar wijsvinger.

Daar was het woord weer, landbouwkundige. Het klonk Ariaan als muziek in de oren. Ze liet het woord weer smelten op haar tong.

‘Ik kies gewoon een man met een grote neus,’ fluisterde Judith. De andere meisjes giechelden nerveus.

Ariaan had nooit gedacht dat ze zou trouwen. Ze kon zich er niet goed een voorstelling van maken. Naar een man in Afrika. Het avontuur en het nieuwe van een verafgelegen oord sprak haar aan. Wat zou haar moeder hebben gedaan? Haar gedachtestroom stokte, en Willemijn dan? Haar zusje was zo anders. Zij was zo bekoorlijk met haar roomblank gelaat, haar grote, lichtblauwe ogen en lippen als rozenblaadjes. Ariaan hoorde op straat wel eens over haar zusje zeggen: ‘Zo mooi en dan een weesje, het lot is wreed, God zij ons genadig.’

Willemijn ontweek haar blik. Ariaan probeerde in te schatten wat Engeltje ervan vond. Zou die het ook overwegen? Engeltjes open, nieuwsgierige ogen keken de wereld onbeschroomd in. Op haar kin rechts onder haar mond had ze een kuiltje, dat je alleen kon zien als ze glimlachte, zoals nu.

De regent vouwde de brief op en maakte aanstalten om te gaan. Ariaan zag haar kans en stak haar vinger omhoog.

‘Ja, hebben jullie vragen?’ Hij keek om zich heen of anderen nog vragen hadden, maar knikte toen naar haar, omdat zij de enige was.

‘Zeg het maar.’

‘Als ik zo vrij mag zijn, waarom komen de heren naar de stad, naar ons toe en vragen ze niet om vrouwen die ervaring hebben met het boerenleven?’ Ze aarzelde. Zou ze durven? ‘En nog iets. Wat gebeurt er als ik geen geschikte man kan vinden?’ Ze had het al gevraagd voor ze kon bedenken of het niet ongemanierd was. Ariaan hief haar kin op, om volwassener over te komen. Haar wangen kleurden.

‘Meisje, je wilt toch wel een man en kinderen. Het huwelijk is toch de roeping voor een vrouw?’ vroeg de regentes verontwaardigd.

De binnenmoeder kruiste haar armen en keek misnoegd naar Ariaan. Ze wilde dat haar meisjes welopgevoed overkwamen en hield niet van tegenspraak. Vroomheid, ingetogenheid en deugdzaamheid waren eigenschappen die de binnenmoeder had geprobeerd bij te brengen.

‘Koeien melken en land verbouwen kan zo moeilijk niet zijn. Als het niet lukt, dan kunnen jullie over vijf jaar terugkomen,’ zei de regent. ‘Afijn, denk er maar eens goed over na.’ Hij wuifde met zijn hand, alsof hij een mug die hem irriteerde uit zijn gezichtsveld wilde slaan.‘Nog andere vragen?’ Katrijn opende haar mond om iets te zeggen, maar leek zich te bedenken en sloot die toen weer. Er werd wat gelachen, Katrijn kreeg een por in de zij en bloosde.

‘Waarom zijn de mannen niet met hun vrouw naar de Kaap verhuisd?’ vroeg Judith.

‘Een aantal mannen zou eerst tijdelijk naar de Kaap gaan, maar zij hebben besloten om te blijven en boer te worden,’ antwoordde de regent ongeduldig en keek naar zijn zakuurwerk.

‘Hoe lang is de zeereis en hoe gevaarlijk is het?’ Anna had een zachte stem en de regent verzocht haar de vraag te herhalen. Hij vormde met z’n hand achter zijn oor een schelp, om haar beter te verstaan.

‘Ze vraagt hoe lang we op zee varen en of we door piraten overvallen kunnen worden?’ schoot Ariaan haar te hulp.

‘De tocht duurt drie tot vijf maanden. Dat hangt af van de wind. We doen er alles aan om jullie veilig te laten reizen. Jullie krijgen een hut en moeten die met z’n vieren delen. We zullen andere passagiers vragen jullie bij de reis te steunen, voor zover dat nodig is. Er zijn geen piraten op deze route naar de Kaap. Denk eraan. We hebben het beste met jullie voor. Jullie hebben het lot in eigen handen. Voel je niet verplicht te gaan.’

Ariaan keek naar haar zusje. Ze zag haar ogen. Nee, smeekten die haar.

Nu stond de regent resoluut op, hielp de regentes uit haar stoel, groette hen met een kordate hoofdknik en liep naar de deur. Het dikke kleed lispelde onder zijn schoenen. Hij hielp de regentes in haar huik, de lange mouwloze mantel met kap, en ze gleed met haar handen in de mof.

De binnenmoeder bewoog zich ongemakkelijk en veegde haar handen af aan haar schort. Ze zag er wat onthutst uit. ‘We zullen er rustig over denken en geen overhaaste beslissingen nemen.’ Het was duidelijk dat ze niet blij was met het voorstel van de regent. Misschien had hij haar niet vooraf op de hoogte gesteld en had ze iemand nodig om op af te reageren. ‘Ariaan, kun je achterblijven? Ik moet even met je praten.’ De binnenmoeder wachtte tot het laatste meisje uit de kamer was en keek Ariaan fel aan.

‘Jouw gedrag was schaamteloos,’ fluisterde de binnenmoeder met ingehouden woede. ‘Ik zal blij zijn als je gaat.’

HOOFDSTUK 4

In het weeshuis hing een opgewonden, drukke sfeer. Zouden ze wel, zouden ze niet, de voor- en nadelen werden tegen elkaar afgewogen, alle mogelijkheden werden uitgediept. Er was die avond iets veranderd in het huis, al was het moeilijk precies te zeggen wat. Het was alsof een schilderij was weggehaald en een donkere plek achterliet op de muur. De meisjes raakten onderling verdeeld. Die nacht in de slaapzaal, konden ze niet in slaap komen.

‘Er wonen eenhoorns, heb ik gehoord. Die zou ik wel willen zien.’ Ariaan wreef in haar handen. Willemijn draaide zich met haar rug naar haar toe. Ariaan wist wel wat er aan de hand was. Ze wilde er juist met Willemijn over praten, toen Judith begon over menseneters in de Kaap. ‘Die verscheuren je levend. Ik ga niet. Veel te gevaarlijk. Die wilden eten je op. Echt waar. Ze snijden je hart uit je lijf en hangen je ingewanden als tooi om hun nek. Bregje heeft het me zelf verteld. Ze hoorde het van haar neef die als matroos op de Kaap vaart.’

Anna gluurde met open mond angstig naar Judith.

‘Al die vreemde dieren. Er wonen monsters in de zee en de slangen op het land zijn zo groot dat je de was eraan kunt ophangen,’ ging Judith verder, trots om in het centrum van de aandacht te staan.

‘Wij hebben hier toch ook wolven?’ Ariaan fronste. ‘Bij de Wolfshoek hoor je soms op bepaalde nachten wolvengehuil.’

‘Misschien kom je jouw reus tegen, Ariaan,’ lachte Judith schamper.

‘Als jij je leven in armoede wil leiden, dan moet je vooral hier blijven,’ schoot Ariaan uit de slof.

‘Denk maar niet dat iemand jou wil, met je baksteenrode haar,’ grinnikte Judith.

Er viel een pijnlijke stilte. Willemijn bleef stil. De tranen sprongen Ariaan in de ogen.

‘Ik zou maar niks zeggen, want we weten dat jij de laatste zult zijn die trouwt, Judith,’ kwam Engeltje voor haar op.

Ariaan voelde iets in zich opborrelen. ‘Het is nu echt genoeg geweest, Judith. Ik laat me niet meer treiteren door jou. Als we samen gaan, dan zou je me nu maar beter met respect behandelen, of anders...’

‘Of anders wat?’ Judith plaatste haar handen uitdagend in haar zij.

‘Ik weet het niet. Ik bedenk wel iets. Hou er gewoon mee op om zo rot te doen tegen mij.’

Judith trok haar schouders op.

Willemijn snauwde opeens tegen Ariaan, haar kwaad aankijkend: ‘Ik weet niet wat jij doet, maar ik ga echt niet.’ Ze vouwde haar armen kruiselings over elkaar.

Ariaan schrok van de geslotenheid en onverbiddelijkheid van haar zusje. ‘Maar...,’ begon ze.

‘Je hebt geen moment de tijd genomen mij te vragen wat ik wil,’ zei Willemijn woedend. ‘Je hebt het steeds over jouw dromen, jouw toekomst, maar dat ik misschien iets anders voor ogen heb, daar geef je niet om.’

‘Willemijn, wacht nou even. Ik kan me niet voorstellen dat je zoiets aan je voorbij laat gaan. Dit is onze kans.’

‘Onze kans waarop? Ik wil hier in Rotterdam blijven. Ik voel me thuis in deze stad. Hier ligt moeders graf. Waarom zou ik naar Afrika gaan? Ik hoef de wereld niet te ontdekken! Ik ben niet zo avontuurlijk als jij. Ik vind het te riskant.’ Terwijl ze praatte, werd Willemijn steeds bozer. ‘De reis is gevaarlijk. Het leven daar is vol risico. Je houdt geen rekening met mij. Als je hier blijft weet je tenminste wat je hebt. Waarom die onzekerheid? Waarom die onveiligheid? Waarom niet gewoon, zoals de anderen, ervoor kiezen om niet te gaan?’ Zonder verder iets uit te brengen, ging Willemijn staan en sloeg haar armen over elkaar heen.

De binnenmoeder kwam op het tumult af. Ze zwaaide de deur wijd open en stapte op sloffende pantoffels de slaapzaal in. ‘Meisjes. Het is belangrijk een goede huisvrouw en een trouwe echtgenote te worden,’ waarschuwde ze. ‘Wanneer je daaraan denkt, kan de liefde groeien en kan ieder van jullie een hecht stel worden.’

Ariaan keek haar vragend aan.

‘God is de schepper en we zijn niet vrij om onze eigen levensloop te kiezen. Een mens is machteloos en afhankelijk van de gratie van boven.’

‘Als we naar Afrika gaan, hebben we toch zeggenschap over ons eigen lot?’ merkte Ariaan op. De andere meisjes keken Ariaan verschrikt aan. Zo’n vrijmoedige opmerking ging meestal niet ongestraft voorbij.

‘Ik zeg alleen maar dat liefde moet groeien.’ De binnenmoeder liep hoofdschuddend de slaapzaal uit.

De stank van het kanaal waaide Ariaan tegemoet. De bootmannen riepen naar elkaar en probeerden het ijs met lange puntige palen te breken. De temperatuur was die morgen gedaald en op het kanaal lag een nieuw laagje ijs. Ariaan zag haar vriendin Haesje al van verre haar tegemoet lopen. Ze begroetten elkaar enthousiast.

Haesje stak haar arm door die van haar vriendin. Ze werkte als keukenmeid bij de vrijpostige kunstenaar en Ariaan zag haar gewoonlijk woensdags op de markt. Haesje vertelde vaker over de wonderlijke insecten en reusachtige vlinders in het huis en ze beschreef tot in de details de prenten die de kunstenaar vervaardigde. In het huis hing een zeekaart van Blaeu, geïllustreerd met galjoenen, zeemeerminnen en gedrochten. Hij verzamelde ook voorwerpen voor zijn naturaliënkabinet, een kast vol rariteiten. De wildste geruchten deden de ronde over zijn verzameling exotische dieren. Hij zou de botten van een reus bezitten en de botten van een olifant die tijdens de zondvloed naar Rusland was gespoeld, maar Haesje kon dat niet bevestigen; Zij had ze nooit gezien. De inwoners van Rotterdam hadden een opgezette tijger, een rekenend paard en een monsterachtige koe met vijf poten voor een paar stuivers op de kermis kunnen bewonderen. Dat sprak tot Ariaans verbeelding en ze zou er wat voor over hebben eens in het huis van deze kunstenaar rond te kijken, maar Haesje hield dat af.

‘Dat is zo spannend,’ reageerde haar vriendin warm, toen Ariaan haar het plan van de regent vertelde. ‘Je weet dat meneer allerlei opgezette dieren heeft uitgestald, Ariaan. Er is een klein vogeltje bij. Zoiets moois heb je hier nog nooit gezien. Het is groen als ongepoetste koper met een lange staart en een smalle, puntige snavel. Een suikervogeltje. Het komt uit Zuid-Afrika.’

‘Opgezet?’

‘Ja. Net echt. Uit Zuid-Afrika. En jij gaat daar misschien naar toe! Ik zal je zo missen. Durf je ’t zeker?’

‘Weet je, het is als in een put kijken en dan wegstappen maar toch dichterbij komen en erin turen, omdat je het niet kunt laten.’

Ze letten geen van tweeën op en een jongen die een volle handkar voor zich uitrolde, liep hen bijna omver. ‘Kun je niet uitkijken?’ riep hij brutaal.

Haesje lachte hem uit.

‘Ik moet gewoon gaan. Ik voel het gewoon.’ Ariaan negeerde de jongen.

‘Wat voel je dan precies?’

‘Ik weet dat dit het beste voor me is. Hier in de regen in Rotterdam met mijn slechte huid en de blikken van de mensen om me heen, gaat mijn ziel langzaam dood. Ik kan hard werken en ik houd van de buitenlucht. Ik zie mezelf wel op een boerderij. Of in een ziekenhuis. Daar hebben ze vast mensen nodig.’

Haesje knikte langzaam.

Ariaan kneep haar vriendin in de arm. ‘Ik krijg de kans om een thuis te maken van iets waar nog geen thuis was,’ zei ze een beetje plechtig. ‘Ik wil ergens bij horen. Het gevoel krijgen dat ik het recht heb er te mogen zijn.’ Ze keek Haesje vurig aan.‘Je weet hoe ik graag mijn lot in eigen handen heb. Ik hoef daar niet lang over te denken. Ik weet het gewoon. Zo’n gelegenheid biedt het leven je maar één keer.’ Dat haar intuïtie het al had aangekondigd, vertelde ze maar niet aan Haesje. Ze pakte de handen van haar vriendin vast. ‘Snap je dat? Zou jij dat ook niet willen? Is het niet iets voor jou?’

Haesje keek verschrikt. ‘Ik? Nee, lieverd, het is niks voor mij. En ik heb Jan toch? Die zou mij moeten zien gaan!’

Ze stonden stil bij een marktkraam waar een vrouw met een emmer vol vis de vangst van die morgen aanprees. Een bakkersjongen liep langs met verse broodjes die hij in een mand met riemen over zijn schouders heen droeg. Het was hier altijd lawaaiig: de venters prezen luid hun waren aan en karren rolden denderend voorbij. Haesje praatte iets harder, om over het kabaal heen te komen. ‘En je zusje? Wat zegt zij?’

‘Tja..., die wil niet. Ze is boos.’

Ariaan dacht terug aan de vorige avond na het vertrek van de regent en de regentes. Ze besloot Haesje niet over de ruzie met Willemijn te vertellen. ‘Hé. Ik moet weer gaan. Ik zie je gauw.’ Ze stevende snel weer op huis af.

Wat Ariaan ook probeerde, Willemijn bleef onvermurwbaar en sprak niet meer met haar. Dat was het ergste, die verwijtende blikken en verder geen poging om een gesprek aan te knopen. Ariaan had zich in tijden niet zo ongelukkig gevoeld. Zo waren ze nooit met elkaar omgegaan, maar ze kon niet tot haar doordringen.

Na een aantal onrustige dagen, waarbij ze niet kon bedenken hoe ze haar zusje kon overhalen, was ze op een dinsdagmorgen weer op weg naar de markt om haring te halen. Ze liep langs het Hang, waar de netten te drogen werden gehangen. De klokken van de Laurenskerk beierden. Het weeshuis lag vlakbij de kerk en het Marktveld. Ariaan groette Erasmus die op een sokkel hoog boven het marktgewoel uittorende. De bronzen filosoof leek nooit z’n boek uit te lezen en voor eeuwig bij een half omgeslagen bladzijde te blijven steken. Ariaan wist dat het standbeeld al vijfenzestig jaar als symbool stond voor de overwinning van de rede op het rigide geloof. De regent vertelde de meisjes herhaaldelijk dat Rotterdam het centrum was van godsdienstvrijheid en een tolerante houding ten aanzien van afwijkende opinies. Het was de stad van de dichters en de politieke denkers en Willemijn was daar trots op. ‘Niet zomaar een stad, Rotterdam!’ had ze vaak gezegd, als de regent weer met zo’n verhaal kwam.

‘Homo bulla est.’ Ariaan moest aan deze woorden van Erasmus denken. Ze stonden op een gevelsteen in de Wijde Kerkstraat afgedrukt. Betekende het niet dat de mens een zeepbel was en dat het leven zo voorbij was, voor je het wist? Weer een teken dat ze naar Afrika moest gaan, om alles wat erin zat uit het leven te halen, dacht Ariaan.

Op straat krioelde het van de mensen. Ariaan was gewend dat andere kinderen met minachting naar haar weeshuisgoed keken. Bij de volwassenen zat ook medelijden in hun blik, wat soms nog erger was. Dat kwam niet alleen door haar weeshuisdracht. Haar rode haar en witte huid vielen altijd op. Ze leerde de kleur van het gruis op straat aan te nemen, maar soms werkte dat niet. Nu vielen twee mannen haar lastig. De een zei schimpend iets tegen z’n maat, net te hard, zodat zij het ook opving. Ze beet op haar lip en proefde bloed.

‘Wriemelende diertjes ontstaan uit rottend afval en kadavers,’ zei de een. ‘Waar denk je dat zij vandaan komt?’ Hij stootte de ander aan en wees naar haar. Ze probeerde in de menigte op te gaan, maar de mannen liepen pal achter haar aan. Ze rende de Zeevischmarkt in, voorbij een werf en wat pakhuizen, haastte zich door de Gedempte Kipstraat naar de Karnemelksteeg, die weer in een smal straatje overging, de Helpoort. Het walmde er naar urine. Ze dacht hen verloren te hebben maar bij het donkere, smalle steegje stonden ze opeens voor haar neus. Ze probeerde te slikken, maar haar keel was droog. Ze hield haar pas in, wilde zich omdraaien, maar de mannen versperden haar de weg. Ze treiterden haar en lieten haar niet voorbijgaan. Ze wilde dat ze met gewichtloze benen kon vluchten, maar angst verlamde haar. Een scherpe paniek schoot in haar keel omhoog.

‘Zo, jij bent dus een weesje. Niet gewenst. Geesje het weesje. En waarschijnlijk word je ook niet gemist.’ De maat porde zijn vriend in de zij. Hij stond zo dichtbij dat ze rook hoe zijn mond stonk naar de vloeibare stralen die uit de viskar dropen aan het eind van een dag. De huizen om haar heen hielden hun adem in. De man greep haar beet, maar ze hield haar mand beschermend tegen zich aan. Hij pakte haar steviger vast en ze liet de mand vallen. ‘Gewoon je ogen dichtdoen, dan zie je niet dat ze lijkt op een made,’ meesmuilde hij naar z’n vriend. Hij duwde haar van zich af naar zijn maat toe. ‘Jij mag eerst.’

Een schaduw verscheen op de muur achter de mannen. Ze hadden niet door dat iemand anders op het kabaal was afgekomen. Het was een grote, breedgeschouderde man. Ariaan ving een vleug op van nat leer. ‘Laat haar gaan,’ zei hij met een rustige, zware stem.

‘O heb je hem weer. Zo zwart als roet, zeker een schoorsteenveger...,’ daagde een van de stinkende mannen hem uit. Maar hij deed toch een stap naar achteren. De weldoener trok z’n schouders op en zei: ‘Ik wil alleen maar dat jullie haar met rust laten. Dat is alles.’

Ariaan wilde niet staren. Ze wist maar al te goed hoe vervelend het was als mensen haar aangaapten. Maar niet vaak kwam ze hier in Rotterdam mensen met zo’n donkere huid tegen. Ze zag haar kans en zette het op een lopen. Honend lachten de twee mannen haar uit. Hun lach galmde in haar oren na. Ze keek om en wilde de grote man nog bedanken, maar hij was uit het oog verdwenen. Wat heldhaftig dat hij voor haar was opgekomen; dat had nog nooit iemand voor haar gedaan, dacht ze.

Uiteindelijk was ze de haring vergeten en de binnenmoeder bestrafte haar nalatigheid: een week huisarrest en voor het weeshuis boontjes doppen. ‘Je moet je niets in het hoofd halen. Ik blijf hameren op orde en goed gedrag zolang je hier bent,’ sprak de binnenmoeder streng.

Het gejoel van de mannen echode nog lang na in haar hoofd. Dit voorval bevestigde Ariaan in haar voornemen om te gaan. Ze beschouwde het als nog een teken dat ze weg moest. Ze hield de schelp tegen haar oor en hoorde het ruisend lied van de schelp met zeilende schepen naar ’t zuiden, met zeilende schepen naar ’t zuiden: het waren de zeemeerminnen die voor haar zongen.

Wanneer ze deze gelegenheid om te vertrekken niet met beide handen aangreep, kreeg ze misschien spijt. Toch knaagde er iets. Willemijn. Haar zusje ontliep haar zoveel mogelijk. Ariaan besefte dat ze haar niet kon overreden naar Afrika mee te gaan. Het zou Willemijns eigen beslissing moeten zijn. En op dit moment wist ze opeens heel zeker dat ze het moest doen. Met of zonder Willemijn.

Willemijn zei tegen Engeltje dat ze al weken geen oog dicht had gedaan. Ze wilde niet gaan, maar de gedachte dat Ariaan wel zou vertrekken en dat zij hier nog een paar jaar in het weeshuis zou moeten achterblijven, maakte haar zo onrustig dat ze de slaap niet kon vatten. Trouwen in Afrika? Waarom zou ze zo ver reizen voor een man? Ze kreeg genoeg aandacht om zich zorgen te maken over de toekomst. Maar een leven zonder Ariaan dat kon zij zich niet voorstellen. Ariaan was als een moeder voor haar en ze wilde niet nog eens een moeder verliezen.

HOOFDSTUK 5

Toen Ariaan nog thuis woonde, voor de brand, had ze de beginselen van het lezen en schrijven geleerd, maar school was niet verplicht en de tijden waren onregelmatig geweest. Dat men de Bijbel kon lezen was het enige uitgangspunt om te leren. Op de weeshuisschool oefende Ariaan tot haar twaalfde in lezen, schrijven en rekenen, ook al waren de klassen rommelig en onrustig. Ze kon zich goed het moment herinneren dat individuele letters niet meer dansten; ze vormden woorden en daarna zinnen en vervolgens ontstonden uit die aaneengeregen zinnen verhalen. Als leesmateriaal werd het Oude Testament gebruikt. Iedere dag moesten ze de Tien Geboden en het Onze Vader opzeggen en Ariaan leerde verschillende psalmen.

Ariaan hield van de verhalen uit de Bijbel, maar begreep lang niet altijd de strekking ervan. Eens vroeg ze de binnenmoeder om uitleg. Het ging om Loth: “En de twee dochters werden bevrucht door haar vader.”

‘Brutaal wicht,’ mopperde de binnenmoeder. ‘Bezeten van de duivel,’ zei ze ook nog. ‘En waarom staar je naar het topje van je vinger?’