Het zilveren kruis

Over de oude koloniën Suriname (wingebied van de West-Indische Compagnie (WIC) verschenen onder andere:

Cynthia Mc Leod – Hoe duur was de suiker? Surinaamse historische roman

Cynthia Mc Leod – Zenobia – Slavin op het Paleis, historische roman

Cynthia Abrahams – Het lot was mij gunstig gezind – Openhartige gesprekken met Cynthia Mc Leod

15 jaar Suriprofs

Over de oude kolonie Nederlands-Indië/Indonesië (wingebied van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) verschenen onder andere:

Jacob Vis – Merdeka! – Roman over Indonesische vrijheidsstrijd

Jacob Vis – Moerta – Roman over een van de eerste vrouwelijke Indische artsen

Jacob Vis – Tandem – Roman over een plantersleven

Vier Indonesische auteurs – Land van Oranje

Wilma van der Maten – Vergeten door het Vaderland (voorwoord Wieteke van Dort)

Wilma van der Maten – Jakarta aan zee – Verhalen over de Indonesische hoofdstad

De boeken van Madelon Székely-Lulofs:

Rubber – roman
Ontmoeting met de dood – verhalen

En de boeken van Hans Vervoort:

Weg uit Indië – Het grote avontuur van Hans en Sonja (jeugdboek)

Op zoek naar Doetje Dezentjé – Spannende zoektocht naar een liefdeskind

Ingrid Chen

Het zilveren kruis

Een mysterie ontsluierd

Historische roman

UITGEVERIJ CONSERVE

CIP-gegevens Koninklijke Bibliotheek, Den Haag

Chen, Ingrid

Ingrid Chen – Het zilveren kruis – Een mysterie ontsluierd – Historische roman

Schoorl: Conserve

ISBN 978 90 5429 437 5

NUR: 301

Trefw.: Nederland, Pavonia Nieuw-Nederland, Tappan-indianen

© 2017 Ingrid Chen en uitgeverij Conserve

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, e-book, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, e-book, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from the publisher.

Voor Marie-Louise

Would you know my name
If I saw you in heaven?

Would it be the same

If I saw you in heaven?
I must be strong

And carry on,

’Cause I know I don’t belong

Here in heaven.

Tears In Heaven, Eric Clapton

En voor Albert

Deel I

1

Amsterdam, december 1648

Het was er ontzettend warm en benauwd terwijl hij daar lag, gehuld in een diepe duisternis. Vanuit de verte stegen stemmen op die steeds luider werden. Ze spoelden over hem heen, de ene stem een roep van verrassing, de andere een van afschuw, en dan een ijselijke noodkreet. Buiten, dicht bij zijn oor was er een zacht geschuifel in het droge zand en ineens was daar een brandlucht en knetterde het stro. Hij begon hevig te zweten. Door de kieren in het plafond kwamen rookwolkjes binnen die zich razendsnel tot dikke pluimen ontwikkelden. De rook sloeg op zijn keel en hij begon te hoesten. Met luide kreten graaide hij in de lege ruimte boven hem. En plots verscheen daar een helder wit licht, waar in het midden een blinkend zilveren kruis aan een leren koord bungelde dat geleidelijk aan in omvang toenam en vervolgens op hem af suisde om vlak voor zijn gezicht te verdwijnen. Even kreeg hij een koude rilling, maar de verstikkende hitte joeg haar snel weg.

Aan de andere kant van de binnenmuur dreunden voeten en sloegen deuren open en dicht. Er klonk een oorverdovend schot vlakbij, en meteen daarna was er een gegil van een vrouw, een bekende stem.

Damian Lemaire schrok wakker, en liet een gesmoorde kreet horen. Hij hoorde zichzelf snel in- en uitademen, en zijn hart ging als een razende tekeer terwijl het zweet van zijn voorhoofd omlaag gleed. Zijn nachthemd kleefde aan zijn lichaam. Vader? Alida? Waar zijn jullie? Het duurde even voordat hij besefte dat hij gewoon in zijn bed lag, in het hemelbed dat volkomen donker was. Hij tastte naar zijn borst, liet zijn hand langs het leren kettingkoord gaan totdat zijn vingers de randen van het zilveren kruis vonden, en meteen werd zijn ademhaling rustig. Zijn lichaam ontspande zich, gelukkig, hij was veilig.

Hij schoof het zware fluwelen gordijn dat rondom zijn bed hing een stukje opzij en keek door de spleet naar de plek waar de kamerdeur zou moeten zijn. Hij wist niet meer hoe lang geleden het was dat zijn vader daar voor het laatst verscheen, die lange slanke gedaante in de deuropening met een flakkerende kaars in zijn hand die het lange, lichte haar in de lichtkring deed oplichten.

‘Wat is er?’ zei zijn vader dan.

‘Vader, ik krijg geen lucht, vader.’ Hij wachtte totdat hij binnen zou komen, op de rand van zijn bed zou gaan zitten en hem zou vasthouden en sussend zou zeggen dat het allemaal goed zou komen, dat het slechts een nachtmerrie was, maar hij bleef in de deuropening staan.

‘Hou op met die zotternij. En ga alsjeblieft slapen, maak me niet weer voor niets wakker.’

Damian voelde de tranen opwellen, maar beet op zijn bovenlip om die tegen te houden, en probeerde langs het fel flakkerende kaarslicht het gezicht van zijn vader uit de schaduw te ontwaren. ‘Vader…’

‘Wat zei ik daarnet, Damian?’

Damian trok de dekens tot onder zijn kin, zijn handen stevig om de rand van de wollen rand geklemd tot vuistjes, alsof dat hem de enige kracht zou geven om toch alles uit te spuien. Hijgend vertelde hij wat hij gedroomd had.

‘Je zegt het zelf Damian, je hebt gedroomd. Het betekent niets, vergeet het nu maar. Ga nu maar slapen. Morgen zal ik Alida vragen je lievelingssnoepjes te maken, kweeperensnoepjes is het niet? Goed zo.’

De deur bleef nu gesloten, zelfs als zijn vader thuis zou zijn, zou die niet meer daar verschijnen. Hij wist dat hij geen kleine jongen meer was. En als je negen was hoefde je niet meer te verwachten dat je vader nog voor alles naar je toekwam.

In de kleine donkere ruimte van zijn hemelbed draaide hij zich op zijn zij, en even later weer terug op zijn rug. Hij moest eruit, maar het was daarbuiten zo koud. Als hij bleef liggen zou die nare droom weer terugkomen. Met een ruk kwam hij overeind. Haastig zocht hij zijn deken en sloeg die om zijn schouders, terwijl hij zijn voeten in een paar leren pantoffels stak. Wat had hij graag gewild dat er meer mensen in huis waren, dan kon hij ten minste bij een van hen in bed kruipen. Geen gewone mensen, nee, maar echte verwanten. Maar het zou niet meer lang duren voordat het werkelijkheid werd, want hij was al heel ver gevorderd met zijn plannetje om dat te bereiken.

Buiten gierde de wind, en liet fluittonen horen en rammelde aan de gesloten luiken van de onderramen. Op de tast zocht hij naar de kandelaar op het tafeltje naast zijn bed, stak die aan, samen met alle andere kaarsstompen rondom de kandelaar, en liep voorzichtig zijn kamer uit.

Zachtjes liep hij de trappen af. Hij ademde diep in toen hij de tussenruimte, de vestibule, die het voorhuis met de tuinkamer verbond bereikte. Nog een klein stukje maar. Hij daalde het trapje af naar het souterrain waar het kil aanvoelde en schoot de keuken in.

Wat stom om te denken dat het donker hem iets zou aandoen. Hij wou dat hij als Andreas was, nergens bang voor, maar die was ook veel ouder, wel twee jaar. Hij stak in alle hoeken de kaarsen aan. Daarna rakelde hij met een pook het vuur in de haard op en gooide enkele houtblokken op het vuurtje. Hij liep naar de tegenoverliggende muur waaraan een rondgewelfde bakoven was gemetseld en stak die ook aan. In de zee van het goudgele licht voelde hij zijn hart eindelijk tot rust komen.

Hij kieperde de inhoud van een kom op de keukentafel en schonk er uit een kan water overheen. Zijn beide handen drukten in het taaie deeg van grof roggemeel. Dit had altijd geholpen, dit was altijd de enige manier geweest om van zijn nare dromen verlost te worden.

Hoe laat zou het zijn, zou zijn vader al thuis zijn? Vader mocht hem in ieder geval niet zo zien, want een respectabele jongen – zoals vader dat zo vaak zei – hoorde zich niet in de keuken op te houden en al helemaal niet met het werk van vrouwen. De wandklok naast de deur gaf aan dat het middernacht was. Nee, vader was nog lang niet thuis van zijn werk. Een notaris had heel veel te doen, zoveel werk was er, maar als vader de volgende ochtend bij het ontbijt aanschoof zag hij er altijd uitgerust uit en was hij in een opperbeste stemming.

Hij haalde een lap ossenvlees gedrenkt in wijnazijn uit een aarden kom en stak er reepjes spek doorheen. Als vader maar niet met een vrouw thuiskwam, want er was maar één persoon die zijn moeder kon vervangen. Hij rolde het vlees in een mengsel van zout, peper, gember, nootmuskaat en kruidnagel en wat azijn. Het gezicht van zijn moeder kon hij zich niet meer herinneren, hoe hard hij het ook probeerde. Er waren geen portretten van haar. Het enige wat hij van haar wist was dat ze hen op een dag had verlaten en zijn vader had daar geen enkele verklaring voor. Hij legde het vlees op het uitgerolde deeg dat in de pasteivorm van witte klei was uitgespreid, vulde hem tot de rand met hanenkammen, kastanjes, dooiers van hardgekookte eieren en dekte hem af met een lap deeg waarin een gat in het midden was gemaakt. Daarna schoof hij de pastei in de bakoven.

Hij ging bij het inmiddels hoog opgelaaide haardvuur zitten op een van de houten stoelen met een rechte rug. Hij raapte het stuk papier en de vederpen op en liet zijn ogen over de kolommen glijden met nieuw aangevoerde goederen in de stad die nu te koop waren. Hij stipte een rol zijden stof aan, maar kraste het stipje weer door en onderstreepte een waaier. Zijn vader zou het raar vinden als hij een hele rol zijden stof wilde hebben, maar een waaier was misschien niet zo gek. Meer kon hij zijn oudeheer niet vragen voor hem te kopen, want die zou argwaan krijgen vanwege al die vrouwendingen, maar het was de enige manier om Alida presentjes te geven en te doen alsof ze van zijn vader kwamen. Als hij zo doorging, zou de dag eens komen dat ze graag met zijn vader wilde trouwen, en dan zou hij eindelijk een moeder hebben, net als Andreas, en niet een willekeurig iemand, maar een moeder die hij zelf wenste. En dan zou zijn oudeheer vaker thuis zijn om samen met hem en zijn nieuwe moeder bij de haard in de voorkamer te zitten en spelletjes te doen. Zijn wangen werden warm bij die gedachte. De bakoven loeide achter hem, het vuur in de haard knetterde voor hem, en geleidelijk aan werd het warmer zodat hij doezelig werd.

Ineens hoorde hij een luid gekraak buiten.

Zijn hart ging tekeer en hij dacht even om zich te verbergen, maar nee, hij moest licht bij zich hebben. Niets kon op tegen licht en hij pakte een kandelaar, sloeg zijn deken om zijn schouders, en sloop de trap op naar de vestibule en luisterde scherp. Hij gluurde door een spleet in een van de raamluiken naar de binnenplaats. Het sneeuwde en hij kon de randen van de deur van de latrine zien die open stond en in zijn hengsels kraakte in de zachte wind. Hij haalde opgelucht adem, de latrinedeur was gewoon open gewaaid. Plots zag hij een gedaante en hij meende daarin de omtrekken van Alida te herkennen. Zijn hart maakte een sprongetje van vreugde en hij opende een van de raamluiken. Een schaduw gleed over de sneeuwgrond en kroop naar hem toe, over het trapje omhoog en morrelde aan de deur. In het schaarse kaarslicht was het grauwe gezicht van een man te zien en toen het zich naar hem draaide was aan de rechterkant een dik litteken te zien vanaf de mondhoek tot de slaap. Hij gilde en zijn stem weerkaatste door het stille huis en de binnenplaats. De kandelaar viel uit zijn handen, de deken gleed van zijn schouders en hij en zette het op een lopen.

Hij sloeg de toegangsdeur naar de kelder dicht en vloog blindelings het trapje af en duwde een aangrenzende deur open.

‘Alida, Alida,’ riep hij terwijl hij buiten adem de slaapkamer van de dienstbode binnenstormde. Op de plank boven haar brits brandde een kaars, die was ze vast vergeten te doven voor ze ging slapen. Een gekreun kwam van onder de dekens en een magere vrouw duwde zich moeizaam op een elleboog omhoog van haar stromatras. Het korte donkere haar viel in haar gezicht en ze keek verdwaasd voor zich uit om vervolgens langzaam haar hoofd naar hem te draaien.

‘Damian, kan je weer niet slapen?’ zei ze met haar hese stem. Ze gebaarde met haar hand dat hij dichterbij moest komen. ‘Kom, m’n jong. Kom maar.’

Damian nam haar hand en trok eraan. ‘Buiten. Er is een man buiten.’

‘Wacht es even, jong, wat heb je toch, is dat waar?’ Al kuchend zwaaide ze haar benen uit bed, greep haar omslagdoek van de rugleuning van een stoel en sloeg die om haar schouders.

Ze snelden de kleine trap op waar rook tussen de kieren van de toegangsdeur kronkelde. Alida Claesdochter gooide de deur snel open. In de vestibule stond het vloerkleed in vlammen.

‘Snel, Damian,’ riep ze kuchend, terwijl ze de deken opraapte en ermee op het vuur sloeg.

Hij snelde terug naar haar slaapplaats beneden en pakte ook een deken.

Uiteindelijk wisten ze al hoestend de laatste vlam weg te slaan.

Ze gooide de dubbele deuren naar de binnenplaats open om de rook naar buiten te laten ontsnappen. Hij stapte naar de deuropening en keek voorzichtig om zich heen. Er was niemand te zien.

‘Je moet je hebben vergist,’ zei ze. Ze legde een arm om zijn schouders en trok hem naar zich toe terwijl ze opnieuw hoestte.

Had hij zich vergist? Hij was er toch wel heel zeker van. ‘Maar ik zag hem echt.’

Ze schudde haar hoofd en woelde door zijn haar. ‘Kom, ’t is hier te koud om te blijven staan,’ zei ze en ze liepen naar beneden de keuken in.

‘Ik ruik ’n lekkere pastei,’ zei ze, ‘heb je weer venezoenpastei gemaakt? Ja! Zal ik de saus dan maken? Ja. Maar nu eerst wat melk voor jou.’

Hij ging aan de keukentafel zitten terwijl zij wat melk uit een kan in de ketel goot en die boven het kookvuur hing.

‘Je moet zo weer naar bed, Damian.’

‘Dat kan ik niet.’ Hij friemelde aan de zoom van de mouw van zijn nachthemd. Hoe vaak had hij er niet met haar over zijn nachtmerrie gehad. Ze was zeker al moe steeds hetzelfde te horen. Deze keer zag hij de ketting, de ketting met het zilveren kruis dat hij nu droeg. ‘Dat weet je Alida, dat weet je heel goed. Je weet dat ik weer ga dromen. En dit kruis kwam erin voor.’ Hij opende zijn kraag en wees op het leren koord met de hanger om zijn hals.

Ze schonk de warme melk in een aardewerken beker en zette die voor hem neer. ‘Dat is goed. Heel goed zelfs, lief jong. Die ketting en dat kruis beschermen je.’

‘Ik ga niet naar boven.’ Hij sloot zijn nachthemd weer.

Ze veegde haar handen aan een handdoek en kwam bij hem zitten. ‘Ik zeg maar, hoe moet je morgenvroeg dan je lessen volgen als je weer zit te suffen.’

Het was waar, de afgelopen dagen had hij tijdens de lessen geslapen, maar hij was ver vooruit met zijn leerstof. Bijna alles had hij al gelezen in de boeken uit de bibliotheek thuis en als hij niet vanwege slaapgebrek in slaap viel, dan was het wel omdat de lessen hem verveelden. Hij bracht de beker naar zijn mond en nam een slok van de warme melk. ‘Meester Wys vindt dat ik heel erg goed vorder met mijn lessen en hij…’ Hij keek om zich heen en zonder dat hij het had opgemerkt was ze opgestaan en op de stromatras op de keukenvloer in slaap gevallen. Hij zuchtte, ze zou toch de saus maken! Tja, hij had haar uit haar slaap gehaald, maar daar kon ze altijd tegen. Het leek alsof ze dat steeds minder kon, zo broos zag ze eruit. Hij stond op en dekte haar toe met een deken.

De kaarsen doofden om de beurt langzaam uit en het zwakker wordende vuur in de kookhaard vergrootte zijn schaduw tot ongekende proporties. Zijn hart begon sneller te kloppen, alsof met het uitgaan van het licht zijn hart het enige was dat nog bestond. Hij lichtte de deken op en kroop eronder tegen haar aan. Als zijn plan lukte, dan zouden ze binnenkort niet meer zo samen in de keuken liggen, maar boven in een zacht donzen bed.

Zijn oog viel op het uit een boekwerk gescheurd boekje Cocboeck, dat op de vloer naast de matras lag. Hij had er zo vaak uit gelezen, eigenlijk aan haar voorgelezen, en het begon met die ene keer toen ze zo verdrietig was.

‘Zo zou je de pastei kunnen maken, Alida,’ had hij tegen haar gezegd.

Ze zat met haar gezicht in haar handen want ze had het middagmaal verprutst en zijn vader had gevloekt. Ze mompelde: ‘Ik kan niet lezen.’

‘Ik wel, ik lees wel voor,’ riep hij. Hij moest haar helpen, hij moest ervoor zorgen dat zijn vader Alida graag mocht.

Ze keek op, haar ogen wat ontspannen, een kleine glimlach speelde om haar mond. ‘O, Damian toch.’

Hij las alle ingrediënten op en zij veegde de tranen van haar wangen met haar schort. Terwijl hij het deeg maakte, stond zij het vlees klaar te maken. Ze lachten om de klodders op hun kleding en in hun haar.

En toen de pastei in de oven zat, boog ze naar hem toe. ‘Hoor es, Damian. Dit is de enige keer dat je me helpt. Je vader mag dit niet weten. Jij mag je niet bezighouden met vrouwenwerk en ik wil mijn werk niet verliezen.’

‘Ik vertel hem niets.’ Nee, daar keek hij wel voor uit, want uiteindelijk was zijn vader tevreden geworden over Alida, en die gaf haar zelfs complimenten voor het lekkere eten.

Het boekje lag er nu zo beduimeld bij. Hij raapte het op en bladerde door al die bladzijden, met hier en daar vetvlekken, opgedroogd deeg of kruimels van al die keren dat ze een nieuw recept opnieuw uitprobeerden. Hij vond het recept voor de pasteisaus. Net toen hij alles voor de saus op de keukentafel neerzette hoorde hij gestommel boven.

Haastig verliet hij de keuken. Dat moest zijn vader zijn die thuis was gekomen. Hij moest gauw terug naar zijn kamer op de eerste verdieping. Langzaam, met een van de grotere kandelaren in zijn hand klom hij het trapje op naar de vestibule. Nogmaals klonk er gestommel en het leek uit de hal vandaan te komen. Hij sloop naar het trappenhuis, maar hoorde het gestommel weer. Wat was zijn vader aan het doen? Zijn gevoel zei dat hij naar zijn kamer moest gaan, maar zijn benen brachten hem terug. Hij haalde diep adem en keek het hoekje om de hal in. De man met het litteken op zijn gezicht kwam naderbij. De schrik greep hem vast, maar hij zette zich schrap. Zijn hand sloot zich steviger om de kandelaar.

‘Rustig maar,’ zei de man.

Damian deed een stap naar achteren en botste tegen een tafeltje. ‘Ga weg,’ riep hij met een klein stemmetje. Hij voelde zijn nek verstrakken en pijn doen.

‘Luister, kleine heer,’ fluisterde de man.

Hij wilde zijn oren dichtproppen, wilde niets horen van het gefluister van deze engerd, en hief de kandelaar op die het gezicht van de man vol verlichtte en zwaaide voor diens ogen, alsof hij de man wilde doen wegbranden. Hij kneep zijn ogen stijf dicht. ‘Almachtige Heer. Geef mij de kracht.’ Hij zwaaide de kandelaar met alle kracht die hij had naar het hoofd van de man, maar de man ontweek. De kandelaar sloeg tegen de muur en viel uit zijn glibberig geworden hand. De kaarsen doofden.

Op dat moment ging de voordeur open en een gedaante verscheen in de hal, die door de witte kraag licht leek te geven en die door Damian herkend werd als zijn vader.

‘Godallemachtig,’ riep de notaris, ‘een inbraak! Roep de schout!’

Hij wist niet aan wie die opdracht was gericht en bleef als vastgenageld staan. Wat wou hij graag dat hij kon verdwijnen zonder daarvoor iets te hoeven doen. Nu zou hij er van langs krijgen. Met dat stomme hoofd van hem, zo onnadenkend, had hij het raamluik daarnet geopend en zo de man binnengelaten. En de deuren ook, die waren hij en Alida vergeten te sluiten na het doven van het brandje.

Zijn vader greep de gast bij zijn schouders en sleurde hem aan zijn kleren door de hal naar de voordeur. ‘Dit soort volk moeten ze maar eens allemaal verbannen.’

De kerel kreunde iets waarop de notaris zijn hand op de grendel van de voordeur liet liggen en de man losliet.

‘Gooi hem eruit, vader!’

Zijn vader liep naar de achterkamer – diens werkkamer – en kwam even later na wat gerommel in laden terug en overhandigde een geldbeurs aan de man die iets gromde en over zijn schouder naar hem keek.

Hij voelde zijn hele lijf verstrakken en sloeg zijn ogen neer. Hij wilde niet dat deze engerd hem straks op straat zou herkennen. En tot zijn spijt had hij met zijn geroep om de man eruit te gooien, zijn vader erop attent gemaakt dat hij niet in bed lag en de gast had binnengelaten. Hij moest maar maken dat hij hier wegkwam en draaide zich om.

‘Damian, blijf waar je bent.’

De notaris schoof de grendels van de voordeur en klopte op de schouder van de man, alsof ze goede vrienden van elkaar waren. De kerel verdween.

Zijn vader liep nu zijn kant op en hij wist wat er zo meteen ging gebeuren.

2

Zijn vader liep naar de smalle boekenkastenwand rechts van de deur in de achterkamer die hij de bibliotheek noemde, boog zich voorover alsof hij niet goed kon zien wat er in de kasten stond, en liet zo nu en dan een vinger over de leren ruggen glijden. Het was nog steeds nacht en Damian stond tegen de schrijftafel van zijn vader geleund, wrijvend over zijn schouder die een beetje zeer deed door de knijpende hand van zijn vader die hem daarnet naar binnen had geduwd. Hij wist maar al te goed dat hij nu gestraft zou worden omdat hij weer eens in de nacht wakker was. Misschien moest hij een boek gaan lezen als straf, en liefst een waarin allerlei wetenschappelijke zaken werden uitgelegd. Dat zou belachelijk zijn, want hij kende de meeste boeken al die in deze kasten stonden.

‘Wat zoekt u vader?’

‘Hm,’ zei zijn oudeheer, die stilhield bij een van de planken.

‘Vader, ik kan maar beter weer naar boven gaan en proberen te slapen.’

‘Geen sprake van,’ zei zijn oudeheer en hij stapte op de schrijftafel af, ging op zijn hurken zitten en rommelde in een van de kistjes naast de bolle tafelpoot. ‘Hier,’ zei hij, terwijl hij overeind kwam en een stapel aktepapier over het gladde marmeren middenstuk van de eikenhouten tafel naar hem toewierp en met zijn vinger wees. ‘Jij gaat akten schrijven. Deze hele stapel moet morgenochtend af zijn.’

Damian hield een paar vellen papier tegen zodat ze niet over de rand van het tafelblad zouden donderen. ‘Maar vader, dat is erg veel.’

‘Wat had je gedacht, Damian? In de nacht ronddwalen en bovendien ook nog een onbekende man binnen te laten? Wat had die vreemde hier wel niet kunnen aanrichten? Denk na, Damian. Misschien is die kerel een inbreker, maar misschien nog wel erger, een moordenaar. Wij moeten ons niet met dat soort volk ophouden.’

Damian wilde zeggen dat zijn vader op het laatst wel belachelijk aardig deed tegen de man van dat soort volk, alsof ze elkaars gelijken waren, maar beet op zijn tong. ‘Het spijt mij, vader,’ zei hij, maar zijn vader ging door met een heleboel oude fouten die hij zou hebben begaan op te noemen. Hij wreef in zijn ogen, zijn hoofd voelde zwaar. Toch hield hij zich sterk en sperde zijn ogen wijd open, en nam een stuk van de pastei die hij daarnet had gemaakt.

Zijn vader zocht nu tussen de stapel akten en trok er een uit. ‘Hier is een voorbeeld. En geen knoeiwerk, begrepen? Je begint nu.’

Damian zuchtte. ‘Ja, vader,’ zei hij met zijn mond vol. Zo erg was het niet. Schrijven was geen slechte straf.

De notaris nam een stuk pastei dat hij, lopend naar zijn bed in de hoek, naar binnen schrokte om vervolgens achter de zwarte, met goud doorweven, gordijnen van zijn hemelbed te verdwijnen.

Damian stak nog een kaars aan op de schrijftafel, en ook een op de met een Perzisch kleed bedekte kist naast de kamerdeur. Het was nog steeds te donker naar zijn zin, maar hij kon verder geen kandelaars meer vinden en ging achter zijn vaders schrijftafel zitten in de, met fluweel beklede, stoel met armleuningen. Hij tikte even met zijn nagel op het marmeren middenstuk, waar zijn vader regelmatig zijn verzameling buitenlandse munten op liet vallen om aan de klank te horen of de geldstukken echt waren. Hij pakte een van de vellen aktepapier van de stapel, vouwde het voorbeeld open en doopte de ganzenveer in het potje inkt. In diepe stilte kraste zijn vederpen woorden en flakkerde het licht mee.

Naarmate de uren verstreken werd de geur van gesmolten kaarsvet sterker. Zijn oogleden werden steeds zwaarder en even knikte hij met zijn hoofd waardoor zijn hand die net probeerde de pen in de inktpot te dopen, uitschoot en het potje omver viel. De zwarte vloeistof verspreidde zich over het papier waaraan hij zat te werken. Verschrikt stond hij snel op en zocht naar een inktlap.

Onder een stapel akten lag een gebruikte inktlap geklemd. Toen hij de stapel opzij schoof viel zijn oog op een oud pamflet met daarop een portret van prins Willem II, volledig gekleed in een harnas, die nog niet zo lang geleden stadhouder was geworden van een groot aantal gewesten waaronder Holland. Dat wist hij van meester Wys die graag over de actualiteiten sprak. Hij pakte het pamflet op en las:

In Engeland woedt nog steeds de strijd voort tussen de aanhangers van het parlement en de aanhangers van prins Willems schoonvader, koning Charles I. De Schotten vielen het land binnen, maar die werden verslagen bij de Slag bij Preston. De oorlog daarginder begint steeds agressievere vormen aan te nemen en de druk wordt alsmaar groter om de koning te laten berechten.

Hij vroeg zich af wat beter was, oorlog of vrede zoals dat nu in de republiek het geval was. Met meester Wys was hij een paar maanden geleden naar de festiviteiten op den Dam, die vroeger weleens Die Plaetse werd genoemd, geweest waar de vrede met Spanje groots werd gevierd. Er waren voorstellingen over vrede en vrijheid. Mannen riepen hoe machtig de republiek was met haar vloot en profijtelijke handel overzee. En nu met de vrede kon men uitbreiden door de handel van Engeland met Spanje en Portugal over te nemen. ‘Wat een groei, wat een welvaart!’ werd er geroepen. ’s Avonds was het op zijn mooist, toen vuurwerk vanuit alle torens de lucht in schoten. Dat was nog eens de leukste les geweest. Volgens meester Wys was vrede goed voor de handel, oorlog kostte veel geld en schaadde de handel. Maar toch, ondanks de vrede, was er binnen de republiek, net als in Engeland, een soort binnenlandse oorlog tussen de stadhouder en de regenten. Hij begreep niet waarom ze oorlog moesten voeren, en wilde het eigenlijk ook niet weten.

Met een zwaar hoofd ging hij verder totdat in de verte een haan kraaide. Op dat moment schreef hij met een zucht van verlichting de laatste regel op het laatste vel papier.

Hij herinnerde zich ineens dat hij een met inkt besmeurd vel had weggegooid en zocht in een van de kistjes op de vloer naast de tafelpoot naar een nieuw vel. Het leek niet waarschijnlijk dat zijn vader alles zou natellen, maar het was beter om het goed te doen. Helemaal onderin lag een iets dikker vel, dubbelgevouwen, en hij trok het eruit. Toen hij het vel openvouwde viel er een vergeeld briefje uit.

3

‘Opletten, Damianus.’

Bij het horen van zijn officiële naam hief hij zijn hoofd op van de lestafel en besefte dat hij bijna was ingedommeld. Die naam had iets ontzagwekkends, iets in de klank zorgde ervoor dat hij meteen alert werd. Nog steeds was het schemerig, maar het moest al acht uur zijn en het zou niet lang meer duren voor het licht werd.

‘Schrijf dat allemaal op,’ zei meester Wys terwijl hij plaatsnam tegenover Damian.

Wat? Wat, meester Wys, moet ik opschrijven? Hij doopte zijn ganzenveer in het potje inkt dat voor hem stond, boog zich over een schoon vel scheppapier en krabbelde daar wat op. Er zat iets stijfs onder zijn wambuis en hij duwde even er tegenaan met zijn vingers om vervolgens zijn hand eronder te schuiven. Het was een stuk vergeeld papier. Langzaam begon het duidelijk te worden dat vannacht een vergeeld briefje uit het laatste aktepapier was gevallen toen hij dat had opengevouwen. Snel wierp hij een blik op meester Wys die helemaal gebogen over een pamflet met zijn vinger langs de regels zat te lezen. Damian schoof het briefje vanonder zijn kleding naar de tafel vlak voor zijn stapel leerboeken.

‘Zoek je iets?’ De privéleraar keek vanonder zijn dikke donkere wenkbrauwen die onophoudelijk bewogen met elk woord dat hij uitsprak.

‘Nee, meester.’ Damian krabbelde nogmaals op het vel papier.

Meester Wys schraapte zijn keel en boog zich weer over het geschrift dat hij aan het lezen was en krabde zo nu en dan in zijn volle wijduitstaande bos grijze haren.

Damians vingers speelden met het hoekje van het briefje. Voorzichtig vouwde hij het open, gelukkig, het papier ritselde niet.

In plaats van tekst was er een zwart-witte tekening te zien van een tafereel van drie jonge mannen die vrolijk lachend achter een tafelton op krukjes zaten, twee met een wijnglas in de hand. De tekening leek net een schilderij, zo echt, alsof de mannen vlak voor hem zaten en zo meteen zouden gaan bewegen. De kerel helemaal rechts van het gezelschap was slank, had een nog smaller en scherper gezicht dan nu. Vader! De middelste vent keek met half geloken ogen, en was behoorlijk mager. En dan de man helemaal links van het drietal. Zag hij het goed? Hij keek iets scherper en er ging een schokje door hem heen bij het zien van het litteken dat van de mondhoek tot aan de slaap liep, de inbreker van vannacht, maar veel jonger.

‘Klaar met schrijven?’ vroeg meester Wys.

Damian keek op en knikte, doopte een paar keer zijn ganzenveer in het inktpotje, morste wat schrijfvloeistof over het Perzisch tafelkleed en over het papier.

‘Wat is er vandaag met jou, Damian? Voel je je wel goed?’

Hij moest wat verzinnen, hij wilde niet vertellen dat hij de hele nacht opgebleven was, dan zou zijn leraar meteen stoppen met de lessen. Ook over de tekening wilde hij niets zeggen, want dan wist meester Wys dat hij niet opgelet had. ‘Er is niets, meester.’

Meester Wys keek heel bedenkelijk naar hem terwijl hij zijn wenkbrauwen fronste, ontspande en weer fronste.

Damian sloeg zijn ogen neer.

‘Ik zie dat je leerboek nog steeds dicht voor je bovenop de stapel ligt.’ Meester Wys boog zich licht naar hem toe. ‘Ik weet dat je niet van de Latijnse taal houdt, maar het is de taal van de wetenschap, Damianus. Je zult deze taal vloeiend moeten spreken en schrijven als je verder wilt komen.’

Damian liet zijn ogen glijden over het taalleerboek Janua Linguarum Reserata, De poort der talen ontsloten, geschreven door Comenius. Dat was wat hij al die tijd had moeten opschrijven, een stukje Latijnse tekst. Het leek heel makkelijk, maar zijn hoofd voelde zwaar aan en zijn slapen begonnen te bonken.

Meester Wys pakte het boek van de stapel op en begon erin te bladeren en mompelde tussendoor ‘hm’ afgewisseld met ‘ja’ en ‘nee, nee’. Hij legde het boek plat op tafel open en wees met zijn vinger die een onzichtbare rechthoek tekende om een stukje tekst ‘Dat had ik je gevraagd om op te schrijven. Maar nu kun je het maar beter overschrijven.’

‘Ja, meester,’ zei Damian zwak.

‘Doe dat maar straks,’ zei de privéleraar, ‘nu moet je eens naar wat anders luisteren. De vorige keer hadden we het over de vrede, weet je nog op den Dam? Al die prachtige festiviteiten? We gaan het nu hebben over vrijheid.’ Meester Wys kwam vanachter de lestafel en liep naar de haard, stopte zijn pijp en stak haar aan met een brandend stukje opgerold papier dat hij in de haard vlam liet vatten. ‘Welnu,’ zei hij en keek omhoog naar het schilderij van een landschap boven de haard. ‘De regenten willen het leger nog verder verkleinen. Dat is al vanaf 1646 aan de gang om kosten van de oorlog te besparen.’

Damian haalde het gebeuren van vannacht weer voor zijn geest. Zijn vader had de inbreker uiteindelijk nogal aardig behandeld en ook nog een zak geld meegegeven. Vader kende die man van vroeger, ze waren vast vrienden geweest zoals hij vermoed had. Die gast was zo te zien niet ver gekomen met zijn leven, en vader juist wel, want vader was een geslaagde notaris. En toch was het oerstom van zijn oudeheer om de engerd geld te geven. Als je dat eenmaal deed, dan kwamen zulke lieden geheid weer terug. Hij wilde er helemaal niets mee te maken hebben en wrong de tekening tot een prop. Gelukkig stond meester Wys met zijn rug naar hem en zag die er niets van. Hij was eraan gewend dat zijn privéleraar graag over recente ontwikkelingen sprak, en hij luisterde er graag naar, maar op dit moment kon niets bij hem binnendringen.

Meester Wys blies rook in kringetjes uit en hield de pijp in zijn hand. ‘Dit brengt onze vrijheid in gevaar. De vrijheid die Willem van Oranje ons heeft gebracht, die ervoor heeft gezorgd dat allerlei volkeren in ons land mochten wonen, handelen en hun bedrijf uitoefenen. Dat is de vrijheid voor elk individu. Dat is de ware vrijheid. En dat komt in gevaar als een stad, door legerreductie, zich niet meer goed kan verdedigen tegen aanvallen van buiten, of niet meer goed kan ingrijpen waar dat nodig is.’

De tabaksrook leek rechtstreeks in zijn hoofd binnen te dringen en alle gedachten weg te drukken, het maakte hem misselijk, en het betoog van meester Wys leek alleen maar op een gedempt gezoem. Zijn ogen wilden nu niet meer open blijven, en zijn hoofd knikte steeds omlaag. Hoe had hij kunnen denken om, na een slapeloze nacht, nog te kunnen opletten? Wakker blijven. Toe nou. Wakker blijven.

‘Wat is dit nou?’ De stem van meester Wys klonk luid en dichtbij. ‘Damianus? Dit wordt helemaal niets voor vandaag.’

Damian probeerde iets te zeggen. Het spijt me. Heb zo’n slaap.

Meester Wys riep iemand. Damian hoorde zijn hoofd op de tafel bonken en gleed weg in de donkere droomwereld waar lachende wijn drinkende jongemannen om hem heen zweefden en proostten.

4

Er was iemand in de kamer, hij kon het voelen. Damian keek naar de met goudleer beklede muren en de schilderijen aan de wanden. Hij was nog in de voorkamer waar hij normaal zijn lessen had. ‘Meester Wys, bent u daar?’ Het zonlicht weerkaatste op het gouddraad van zijn mouw. Hij lag op twee leunstoelen die tegenover elkaar waren geplaatst als een soort bed. De deken schopte hij van zich af, ging rechtop zitten en tuurde even uit het raam waar een paar kinderen bezig waren sneeuw naar elkaar te gooien. Vlugge voetstappen kwamen achter hem naderbij. Vlug keek hij hem om. ‘Meester Wys, we kunnen verder gaan met de lessen, het spijt mij dat ik… Alida!’ Een warm gevoel steeg op vanuit zijn middel om zich naar zijn borstkas uit te spreiden.

‘Damian, je moet wat eten,’ zei Alida. Ze was gekleed in een verschoten oranje rok en geel jakje die, hoewel versteld, nog te groot zaten. Het waren afdankertjes van haar oudste zuster.

‘Ik moet verder met mijn lessen.’ En hij keek de kamer rond. ‘Waar is Meester Wys?’

‘Vertrokken.’ Ze bukte om een zilveren blad met daarop een kom gevuld met potagie – een dikke broodsoep –, een stuk witbrood, koude gerookte ossenbil, en een glas appelwijn op het tafeltje naast hem neer te zetten. ‘Zo, ik heb vandaag veel verse kost, ja vanmorgen vroeg al. Eerst de bakker, en dat-ie wat kostte!’ Ze schudde haar hoofd en veegde haar handen af aan haar schort. ‘Ik zeg maar, je vader wilde toch weer speciaal witbrood, maar voor mij en m’n kinderen is bruin brood een zegen.’

Hij sprong uit de stoel en sloeg zijn armen om haar middel, wreef zijn gezicht over haar jak, snoof haar lucht van zweet en kruiden op.

‘Ach, m’n jong, heb je jezelf weer moe gemaakt?’ Ze drukte hem tegen zich aan. ‘Ik zei ’t nog. En nu heb je maar enkele uurtjes geslapen, niet voldoende om een doorwaakte nacht goed te maken.’

‘De inbreker van vannacht,’ murmelde hij tegen haar buik.

Ze duwde hem zachtjes van zich af. ‘Nee, Damian.’

‘Jawel, hij was teruggekomen toen jij weer sliep.’

‘Ach, vergeet die inbreker, dat is ’n slecht soort, ’n bedelaar is ’t.’

‘Ja, dat is hij zeker, en vader kent hem. Ik heb een tekening van hen samen.’ Hij snelde naar de lestafel waar de tot prop gemaakte tekening nog lag en streek haar glad. Met zijn vinger wees hij. ‘Zie je? Kijk, daar zit vader en daar zit de inbreker.’

Ze hield het gekreukte papier in de lucht en kneep een oog samen terwijl ze haar tanden een beetje ontblootte. ‘Ach goede God, dat ik hem niet eerder heb ontmoet, die inbreker, wat had-ie ’n knappe snuit.’

‘Alida!’ riep Damian vol ongeduld, ‘ze waren vroeger vast vrienden.’

‘Nou ja, dat kan. Vrienden raak je ook kwijt. Ja als eentje te rijk wordt, of te arm, dat kan. Of de arme komt later bedelen bij de rijke, dat kan.’ Ze gaf hem de tekening terug, hoestte in haar vuist en schoof de leunstoelen weer op hun plaats. ‘Maar nu moet je echt iets eten, je hebt namelijk niet ontbeten.’

Hij ging op een van de stoelen zitten en pakte de kom met broodsoep op. Wat zou het erg zijn zonder Alida. Hij keek graag naar haar gezicht, want zo, stelde hij zich voor, zou het gezicht van zijn eigen moeder moeten zijn geweest. Soms, beeldde hij zich in dat de dienstbode zijn echte moeder was, dat ze eigenlijk niet was weggegaan, dat ze zich alleen maar verkleed had en dat zijn vader haar daardoor niet herkende. Daarom was ze elke dag en elke avond hier. Ze woonde hier, bij hen aan de Prinsengracht, behalve op zaterdag dan, dan ging ze in de middag naar haar eigen huis, in de Tuinstraat, om zondagavond pas terug te komen. Die fantasie was stom, het kon gewoon niet want Alida was zelf moeder van zes kinderen waarvan drie achter elkaar waren overleden. Als ze met vader zou trouwen, dan zou hij ineens een broer en twee zusjes hebben. Dat leek hem zo heerlijk, om altijd iemand te hebben om mee te spelen, te kletsen en te wandelen. Zijn ademhaling ging sneller. Hij moest maar eens ook wat cadeautjes naar zijn toekomstige broer en zusjes sturen. Hij zette de halflege kom gauw neer opdat hij zich naar het souterrain kon haasten om de lijst met nieuw aangevoerde goederen op te halen, maar Alida hield hem tegen.

‘Eerst eten,’ zei ze, en ze duwde hem de kamer weer in. Ze schoof de lesstoelen tegen de muur en keek naar de wandklok die tien uur liet zien. Er verschenen rimpels tussen haar wenkbrauwen, en ze pakte haar rokken op en haastte zich door de deur de hal in. ‘Goede God, laat ’t niet waar zijn,’ riep ze herhaaldelijk terwijl ze naar het souterrain snelde.

Zwart was het. Een zwartgeblakerd brok aan het spit waarvan de uitstekende dunne poten alleen nog konden verraden dat het een malse kalkoen was geweest. Buiten adem stond Alida ernaar te staren, nog steeds met de plooien van haar rokken in haar handen. De keuken was vol rook, de aangebrande lucht prikte in zijn keel en hij moest ervan kuchen.

Damian duwde de roetzwarte kalkoen van het spit en gooide het in een emmer waarin overig keukenafval lag. ‘We maken nieuwe,’ zei hij en hij begon het spit schoon te schrapen met een mes.

‘Wat erg,’ mompelde Alida met haar hand wapperend naar de enorme rookwolk die uit de bakoven kwam, en ze moest plots flink hoesten. Ze haalde een schaal met zwarte brokken eruit en zette die neer op de keukentafel.

Had ze hem niet gehoord? Hij liep zachtjes naar haar toe en legde een hand op haar heup. ‘We maken nieuwe,’ herhaalde hij.

Ze keek opzij naar hem en klopte op zijn hand. ‘Er is niet veel tijd meer, m’n lief jong. Je vader komt zo thuis voor z’n middagmaal.’ Haar ooghoeken hingen omlaag en haar huid was niet meer zo glad en helder als vroeger maar eerder vlekkerig. Waar was de vrolijke frisse jonge dienstmeid van achttien die voor zijn vader kwam werken en niet wist dat ze ook voor een kind van vijf moest gaan zorgen. Nu leek ze op een oude vrouw, vooral met die verbeten mond.

Zijn blik viel op de schotels met gestoofde snijbiet en zuring die al een tijdje op de keukentafel stonden. ‘Gelukkig zijn een paar gerechten nog goed en niet verbrand,’ zei hij om haar op te vrolijken.

‘Dat is niet genoeg. Dat is geen vlees maar alleen maar gestoofde groente. Je vader eet niet alleen groente, Damian. Dat weet je. Voor je vader is dit geen sodemieter.’ Ze begon hevig te hoesten en wat halve woorden eruit te proesten zonder dat hij ze kon verstaan.

Ze had gelijk. Vader at vooral vlees, vooral kalkoen voor het fijne vlees. ‘Er is nog een kalkoen. Kijk maar,’ zei hij en wees naar de grote dode vogel die aan zijn poten omlaag hing aan een stuk touw dat aan de balk van het plafond was vastgemaakt.

‘Die zit nog in de veren.’ Ze zuchtte diep en depte met het hoekje van haar schort haar ooghoeken.

‘Ik maak dan een venezoenpastei.’

Ze knikte en ademde zwaar. ‘Ik moet de deur als de bliksem openzetten. Ja, deze vieze lucht is niet goed voor jou. Wat voor ’n kindermeid ben ik toch?’ Ze pakte de afvalemmer aan zijn hengsel op en besteeg het trapje van de keuken naar de vestibule waar ze de dubbele deuren naar de binnenplaats met veel lawaai van de grendels schoof.

Hij nam de achtergebleven schaal met de kleine aangebrande stukken op en volgde haar. ‘Je hebt niet alles. Hier is nog wat,’ riep hij haar na.

‘Geef maar hier. Die ramsballen waren hoe dan ook toch niks geworden. ik moet wat anders bedenken. Iets dat snel is om klaar te maken. Geen gestoof of gebraad, maar gewoon koken in water. Dat kookboek moet je maar weggooien. Veel te moeilijk allemaal.’

‘Maar Alida, daarin staan de beste gerechten, eten dat vader lekker vindt.’

Ze zuchtte. Net toen ze de laatste traptrede bereikte begon ze hevig te hoesten waarbij een rauw geluid uit haar magere lijf naar buiten kwam. Ze ging op de onderste tree zitten met de emmer naast zich. Ze maakte een schrapend keelgeluid, rochelde en spuwde slijm uit die de afvalemmer miste en op de witte sneeuw terechtkwam waar het dieprood kleurde.

De rillingen liepen over Damians lichaam. Hij wendde zijn gezicht af en slofte de keuken in. Gedachteloos klom hij op het krukje en pakte de pot met het zout van de plank. Het door zijn vader verboden kostbare fijne tarwemeel stoof een enorme wolk op toen hij het uit de zak die tegen de muur stond schepte en op de keukentafel met een plof wierp. Het kon hem niet schelen, hij wilde geen roggemeel meer gebruiken voor zijn pastei, maar gewoon het fijne zachte meel. Dat was smakelijker, en dat was op dit moment gewoon nodig om zijn vaders waardering voor Alida te behouden. Samen met klodders boter mengde hij dat alles door elkaar. Hij schonk water uit een kan erbij en kneedde het pasteideeg met zoveel kracht dat het gaten kreeg. Telkens wanneer de muis van zijn hand in het deeg duwde, begon het helder in zijn hoofd te worden. Al die keren toen ze hoestte, had hij gedacht dat het een gewoon hoestje was. Mensen hoestten vaak, zelfs hij, als hij tabaksrook binnenkreeg, of als het haardvuur te veel rookte, maar hij spuwde geen bloed. Zijn hart trok krachtig samen en deed zeer, hij legde zijn beide met kleverig meel bedekte handen op zijn slapen en wreef erover. Weg met de nare gedachten. Hij voelde de walm uit de oven tegen zijn rug slaan, maar hij had het koud en wilde bijna overgeven. Was Alida heel erg ziek?

5

Door een kier in de deuropening van de achterkamer keek Damian naar zijn vader die achter de schrijftafel zat te krassen, de ganzenveer bewoog nerveus heen en weer. Er was maar een persoon die kon vertellen hoe erg ziek Alida was, en dat was dokter Johannes Gesbert. Maar die wilde altijd eerst vooruitbetaald worden. Gelukkig dat zijn vader vanmiddag thuis werkte, want nu kon hij hem om hulp voor Alida vragen.

‘Damian, ik weet dat je achter de deur staat. Moet je geen lessen volgen?’ zei zijn vader zonder op te kijken van zijn geschriften.

‘Eh, vader...’ Damian duwde de deur open en stapte naar binnen.

‘Damian, ik vroeg je wat. En kijk me aan als ik tegen je spreek. Goed zo. Moet je niet in de voorkamer zijn?’

Damian schopte tegen een prop. Deze middag zou meester Michiel Wys echt niet meer terugkomen om hem verder les te geven omdat die liever verder ging met zijn onderzoeken, dat zei Alida, en als die eenmaal bezig was, was stoppen niet mogelijk. ‘Nee, vader. Ik heb vanmiddag vrij.’

‘Wat?’ Zijn vader keek geïrriteerd op en tikte met zijn vinger op het tafelblad. ‘En daar betaal ik je meester voor? Om je vrij te geven?’

‘Vader, ik ben bij met mijn lessen. Meester Wys zegt dat ik beter vooruitga dan jongens van de Latijnse school.’

Het gezicht van zijn vader klaarde op en hij doopte zijn pen in de inkt. ‘Ik moet je meester nodig spreken.’

Nu zijn vader goedgestemd was, kon hij er maar beter over beginnen. ‘Vader, Alida is ziek.’

De notaris keek verschrikt op. ‘Blijf zoveel mogelijk bij haar uit de buurt, Damian, je wilt toch ook niet ziek worden, of wel?’

‘Er moet een dokter komen, vader. Kunt u dokter Gesbert laten roepen?’

Zijn vader strooide zand over de geschreven letters om ze op te laten drogen. ‘Dokter Gesbert behandelt geen dienstboden.’

‘Als u hem extra betaalt, wil hij dat vast wel.’

‘Damian, luister, hoeveel ik ook zou willen uitgeven, ik kan de dokter er moeilijk toe bewegen om een meid te behandelen.’

‘Maar, we moeten wel iets doen, vader. Ze is volgens mij heel erg ziek.’ Hij klemde zijn hand om de rand van het tafelblad. ‘U zegt toch altijd dat we behoeftigen moeten helpen als we het beter hebben dan zij. Nou, wij zijn niet ziek, maar Alida wel!’

‘Niet zo brutaal, wil je! Aan ziekten kunnen wij niets doen.’ Zijn vader pakte de akte op om het zand eruit te kloppen. ‘Als jij zo doorgaat, word jij straks zelf ook een patiënt, pas daar maar voor op. Ik zeg het nog een keer, blijf vanaf nu zoveel mogelijk bij haar vandaan.’ Hij blies even de laatste korrels eraf. ‘Vooruit, ga wat nuttigers doen dan je hoofd te vullen met al die onzin. Zoals je ziet moet ik nog al deze akten van namen en wensen en afspraken van cliënten voorzien en dat moet correct gebeuren.’ Hij maakte een gebaar dat Damian de kamer uit moest gaan.

Damian verloor zijn geduld en begon gepikeerd te worden. Geen enkel lofwoord kon ervanaf, over zijn studie dat hij zo bij was en beter deed dan anderen, over de voorgeschreven akten die zijn vader een hoop werk scheelden. Zijn vader hoefde alleen de open plekken in te vullen met de details van zijn klanten. ‘Ik ga nergens heen.’ En hij stampte op de vloer.

‘Verdorie Damian…’

Op dat moment werd op de deur geklopt. Alida schuifelde trager dan normaal binnen en begeleidde een paar in het zwart geklede heren de kamer in. ‘Casarius Lemaire,’ zei een van hen, ‘het is me een eer je te ontmoeten.’

De notaris stond op en dirigeerde de heren naar de zithoek bij de haard.

Damian vloog naar de boekenkast en griste het boek van doctor Nicolaes Tulp waar hij tevens op uit was van de plank en snelde de kamer uit, terwijl de glazen achter hem tinkelden. Het boek had hij in ieder geval, maar het belangrijkste moest hij nog hebben. Er zat niets anders op dan nog even te wachten totdat zijn vader van huis ging, dan zou hij zelf toeslaan. Als het niet goedschiks kon, dan maar kwaadschiks.

Het was al avond toen hij zijn ogen opende, en het allesoverheersend nare gevoel van de duisternis daalde weer over hem neer. Hij voelde het zilveren kruis op zijn borst en haalde rustig adem. De wind schudde aan de vensters en de lucht die door de kieren naar binnen stroomde deed hem even rillen. Zijn nek deed zeer van de ongemakkelijke manier waarop hij in zijn stoel achter zijn schrijftafel had liggen slapen. Damian tastte naar de kandelaar op zijn schrijftafel en stak de kaars aan.

Zijn oog viel op de verkreukte tekening boven op zijn studieboeken die Alida eerder naar zijn kamer had gebracht. Hij keek aandachtig naar de middelste man, die kwam hem heel vaag bekend voor, maar hij kon er niet op komen. Het afgebeelde tafereel gaf hem een vervelend gevoel, vooral de gozer met het litteken. Het was de schuld van die naarling dat Alida zieker was geworden, want als dat hondsvot er niet was geweest, dan was Alida niet uit haar bed gehaald, en dan had ze niet in de koude nacht bij de buitendeur hoeven te staan. Bovendien had ze ook nog een vuur moeten blussen. Hij wilde niets met die akelige man te maken hebben en hoopte hem nooit meer terug te zien. Hij greep de tekening en zwierde haar door zijn kamer, waardoor ze in de openstaande speelgoedkist tussen de twee achterramen landde.

Hij wreef in zijn ogen en schoof het boek Observationes Medicae door doctor Nicoales Tulp, met daarin een beschrijving van 231 ziekte- en sterfgevallen, opzij. Wat had hij gehoopt daarin iets te vinden over de ziekte van Alida, maar de vele enge beschrijvingen gaven hem een misselijk gevoel en op een gegeven moment dansten de Latijnse woorden voor zijn ogen en moest hij in slaap zijn gevallen. Er waren zoveel ziekten waar je bulten van kreeg, of vlekken, of wondjes, of een verstopte keel, of pijn in je knokkels en waar je dood aan kon gaan. Doodgaan, dat was het ergste wat kon gebeuren. Hij sprong uit zijn stoel, nu hij zijn slaapgebrek had ingehaald voelde hij zich wat aangesterkt. Met een kaars liep hij behoedzaam zijn kamer uit. Vader zou op dit tijdstip toch al weg zijn? Het moest wel, want hij moest het geld voor dokter Gesbert nu echt hebben. Zachtjes sloop hij de achterkamer in waar een sterke geur van drank hem tegemoet kwam. Zijn vader had vast weer overvloedig gedronken met die heren van vanmiddag.

Schuifelend stootte hij tegen een hoek van de schrijftafel, en tastte naar de kleine kandelaar die daarop moest staan en stak hem haastig aan. In het vage gelige licht keek hij de kamer rond en vond een grotere kandelaar op de, met een Perzisch tapijt bedekte, kist naast de deur die hij ook aanstak. Binnen korte tijd was de kamer redelijk verlicht.

Hij sloop voorzichtig naar de notenhouten vargueño die tussen de twee grote ramen stond en trok een van de kleine lades van de Spaanse schrijftafel open. De geur van boenwas ontsnapte uit de la. Zijn hand gleed voorzichtig over elke zak, alsof hij wilde voelen of er veel geld in zat, of om te voelen welke de beste was. Hij overwoog welke hij moest nemen, de grootste zak of een paar bescheidener zakken. Nu hij er zo dichtbij stond begon hij te twijfelen. Zoiets had hij nog nooit gedaan en hij wist dat het niet mocht. Het geld was gewoon van zijn vader. Dat moest hij niet doen, dit was

niet goed. Maar Alida had een dokter nodig. Als hij dokter Gesbert wilde laten komen om naar haar te kijken, dan moest van dat geld de geneesheer betaald worden. Op dat ogenblik hoorde hij een gegrom achter zich. Verschrikt keek hij over zijn schouder. Er was niets te zien dan alleen het flakkerende licht van de kaarsen en de schaduwen. Nogmaals kwam het geluid, en het kwam vanuit het hemelbed in de hoek. Zag hij de gordijnen van het bed bewegen? Het ingeweven bloemenpatroon in het gordijn bewoog nogmaals golvend, alsof een schop onder een bloembed werd geschoven. Damian drukte zijn kaken op elkaar om niet te gaan gillen. Het bed kraakte. Hij hield zijn adem in en greep zo snel hij kon de grootste buidel uit de la. Het bedgordijn schoof ineens open en zijn vader stapte kreunend en onvast uit bed. Damian dook achter de stoel bij de schrijftafel. Blijkbaar was zijn vader toch thuisgebleven. Zijn ogen schoten alle kanten op, op zoek naar een uitweg. Zijn hart kon hij luid horen kloppen. Tussen de tafelpoten heen zag hij dat zijn vader in zijn nachthemd naar de po liep en het volgende moment klaterde vocht tegen metaal.

Hij voelde pijn in zijn oren door het opeenklemmen van zijn kaken. Nu. De deur ginds. Naar de deur. Hij ademde snel in en kroop met de geldbuidel tegen zijn borst aangedrukt uit zijn schuilplaats. Na enkele tellen stond hij voorzichtig op en liep gebogen op zijn tenen met zijn ogen slechts gericht op de zwart-witte tegelvloer naar de deuropening. Zijn vader slaakte een zucht van verlichting. Hij was al bijna bij de deur en wou dat hij de kandelaar op de kist naast de deur niet had aangestoken want nu stond hij in het volle licht. Hij voelde het zweet op zijn handen en de geldbuidel leek zwaarder te worden. Nog een stap en hij was in de hal.

‘Damian,’ hoorde hij achter zich. Abrupt bleef hij staan, niet wetende wat hij nu moest doen.

‘Ah, Damian. Ben jij dat? Ik zie je niet goed. Ben jij dat, Damian?’

Wat gek dat zijn vader hem niet goed zag in het licht, die moest wel gigantisch veel hebben gedronken. Al die flessen daar bij de haard, zijn vader had na het bezoek alleen zitten drinken. Een gevoel van walging trok door hem. Hij keek de donkere hal in en snelde de duisternis in.

‘Damian, verdomme! Wat is er in godsnaam met jou.’

Hij hoorde de voeten van zijn vader stampend zijn kant opkomen. Wat was die stomme geldbuidel toch zwaar. Zijn handen werden klam en zijn vingers begonnen de greep op de geldzak te verliezen. Hij veegde zijn vrije hand af aan zijn broek. Hij bracht de zak van de ene vochtige naar de andere droge hand. Het was zo donker in de hal zonder een kandelaar bij zich.

‘Damian, wat doe je daar? Kom hier!’ klonk het luid.

Damian vertraagde zijn pas en draaide zich om terwijl hij zijn beide handen op zijn rug legde. De buidel voelde nu loodzwaar aan zodat hij hem met beide handen moest vasthouden.

De notaris stond half in de deuropening met een lichtkrans om zijn hoofd, en wenkte hem om terug te komen.

Hij moest snel wat verzinnen, en bij gebrek aan ideeën zei hij dat het allang bedtijd was voor hem en zich daarom zo haastte om naar boven te gaan. ‘Morgenvroeg moet ik een tekst in het Latijn schrijven, en moet ik Meester Wys helpen met zijn pamfletten, en…’ Het zweet maakte zijn vingers glad en hij kneep zijn nagels in het leer in een poging de zak vast te houden.

Zijn vader sperde zijn ogen open en fronste vervolgens zijn voorhoofd. ‘Ja goed, jij moet naar bed.’

Damian maakte aanstalten om weg te komen.

‘Maar wacht!’ riep de notaris en hij kantelde zijn hoofd opzij om die weer met een ruk rechtop te houden. ‘Kom,’ zei de ouwe, ‘help mij eerst eens,’ en hij verdween terug in de werkkamer.

Damian aarzelde, waar moest hij het geld laten? Zou zijn vader iets hebben gezien?

Plots verscheen het hoofd van zijn oudeheer weer om de deurpost en die keek geërgerd. ‘Toe dan. Sta daar niet zo als een in elkaar gezakte zak meel.’

Hij schrok zo hevig van het plotseling verschijnen van zijn vader dat de geldbuidel met een plof op de vloer viel.

De notaris rechtte zijn hoofd om beter te luisteren en kneep vervolgens zijn ogen samen. ‘Kijk nou, in dat stikdonker kun je niets zien,’ zei hij en hij greep hem bij zijn arm.

Eén voor één gingen ze erin, de rauwe eieren. Damian roerde ze met een houten lepel los in een geelkoperen steelpan waarin Duitse rijnwijn met suiker was opgewarmd terwijl zijn vader achter hem in de leunstoel bij het inmiddels hoog opgerakeld haardvuur onophoudelijk zat te kletsen. Wat een vieze brij. Hij had dokter Gesbert dit heel vaak zien doen. Altijd als de huisdokter langskwam brouwde hij kandeel dat voor alles goed zou zijn, niet alleen als drankje bij de geboorte, maar ook als je ziek was, of zoals vader nu, om van je dronken toestand af te komen.

‘Maak dit eens,’ had zijn vader tegen hem gezegd toen die hem daarnet bij zijn arm de achterkamer in trok en hem een stuk papier met de bereidingswijze voor het drankje in zijn handen stopte. ‘Ik heb barstende hoofdpijn, en mijn handen zijn niet vast genoeg om dat middel te maken.’

Hij was opgelucht dat zijn vader niets had gemerkt van de zak met geld die hij in de hal had laten vallen. Met dat bezopen hoofd kon hij blijkbaar niet goed zien of horen. Zonder naar de bereidingswijze te kijken, wist hij dat er nog foelie, nootmuskaat, kruidnagel en kaneel bij moest en dan was het brouwsel klaar. Hij schonk alles in een kruik en begaf zich naar zijn vader.

‘Zo, Damian. Geweldig, wat moet ik zonder jou, mijn beste jongen?’ zei de notaris en klopte hem op de schouder.

Damian schonk de kandeel in een tinnen beker en reikte zijn vader die aan. Hij was nu klaar en wilde zo snel mogelijk de werkkamer verlaten zodat hij het geld dat nog in de hal lag kon oprapen en opbergen, en maakte aanstalten om te vertrekken.

De ouwe nam de beker aan. ‘Zo, het wordt nog wat met jou.’ Hij nam een slok en smakte met zijn lippen. ‘Lekker!’ Hij hief de beker naar hem op. ‘Je wordt de beste. En dat kan ik weten. Ik heb je meester gesproken. Hij is lovend over jou. Je studieprestaties zijn bovenmaats, dat heb je goed gedaan, mijn jongen.’

Damian bleef direct stilstaan, voelde zijn borst opzwellen en ging in de stoel tegenover zijn vader zitten. ‘Ja vader, beter dan de jongens op de Latijnse school.’ Hij voelde zijn lippen tot een glimlach trekken. Het vuur in de haard knetterde en verwarmde zijn gezicht en handen.

‘Je bent een wonderkind. En weet je wat, je kunt heel wat groots worden, je kunt later een mooi ambt vervullen, een mooie functie met heel veel maatschappelijk aanzien. Jij kunt dat allemaal.’

Damian wipte vrolijk in de stoel. ‘Ja, vader. Ja, dat kan ik zeker wel.’ Hij schonk zichzelf ook een beetje kandeel in die ineens toch helemaal niet zo vies smaakte.

De notaris glimlachte breed waardoor hij er zeer aantrekkelijk uitzag en hief zijn beker weer op. ‘Op jou, mijn jongen.’ En dronk in één teug de rest van zijn beker leeg.

Damian stond op en schonk hem bij, maar toen hij weer opkeek zag hij zijn vader met een verwilderde blik in zijn ogen naar zijn borst kijken. Damian volgde zijn blik omlaag naar zijn borst, naar de ketting waaraan het kruis blinkend in het goudgele licht van haardvuur en kaars bungelde. Zo stom van hem om te vergeten dat ding onder zijn hemd weg te stoppen.

‘Heb je die nog steeds om?’ vroeg zijn vader.

Hij knikte eerst en daarna schudde hij zijn hoofd. ‘Och, het ding is maar een halsketting, vader.’

‘Hoe vaak, Damian, hoe vaak heb ik gezegd om die ketting weg te gooien?’

‘Waarom?’ riep Damian, de vraag ontsnapte hem voor hij een smoes kon verzinnen. Even schaamde hij zich voor zijn brutaliteit. Maar hij herpakte zich en sloeg zijn ogen op en keek zijn vader strak aan.

‘Ik zal het je nog een keer vertellen, Damian.’

Zijn vader had het al eerder verteld, en de keren ervoor ook. Maar telkens was het een andere reden. Hij was benieuwd wat hij deze keer te horen kreeg.

‘Weet je nog wat zo bijzonder is aan dit jaar?’

‘De vrede met Spanje.’ Dat was iets waar iedereen in het land over had en maar niet uitgepraat over raakte.

‘Dan weet je ook dat er geen hoop meer is op terugkeer van het katholicisme in het land.’

Damian sloeg zijn ogen neer en keek naar de bruine vloeistof die hij daarnet in zijn vaders beker had geschonken. Al vanaf het voorjaar was hij niet meer met zijn vader naar de schuilkerk geweest. Zijn vader was in zijn eentje buiten de stadsmuren geweest om zich te bekeren tot het gereformeerde geloof.

‘En dat we ons niet in het openbaar laten zien dat we een andere religie aanhangen,’ ging de notaris verder.

‘Dat was al zo voor de vrede,’ zei Damian en hij zette de beker op het tafeltje tussen de stoelen neer.

‘Helemaal waar, maar vanaf komende zondag gaan we niet meer naar de katholieke schuilkerk.’ Zijn oudeheer liet de beker met kandeel staan en greep een fles jenever uit de kelderkist naast zijn stoel. ‘We gaan vanaf nu naar een gereformeerde kerk. En dat daar,’ zei hij met de flessenhals wijzend naar de ketting van Damian, ‘zo’n crucifix kun je echt niet meer dragen en al helemaal niet zo openlijk.’ De notaris strekte zijn arm uit om het te pakken.

Met een ruk deinsde Damian achteruit. Dit was weer een nieuwe reden. ‘Nee, vader. Ik blijf naar onze schuilkerk gaan.’

De notaris keek hem even aandachtig aan. ‘Besef je het nog niet, jongen? Als je iets wil bereiken, en dan bedoel ik, in deze maatschappij,’ zei hij met een rood aangelopen hoofd en hij schoot plots naar voren, vlak voor Damians gezicht, ‘dan moet je gereformeerd zijn.’

Damian rook de mengeling van kruiden en alcohol die over hem heen dampte. ‘En de familie van Andreas Vryhout dan? Die is katholiek. En rijk.’ Hij perste zijn lippen samen. En rijker dan wij, wilde hij erbij zeggen.

‘Hou je niet zo van den domme, Damian. Die familie is door de handel zo welvarend geworden. En niet met gewone handel in specerijen of lakens of tarwe,’ zei zijn vader en hij zwaaide nu met zijn fles om vervolgens de jenever als water naar binnen te klokken, ‘maar met handel in wapens. Daar heeft Justus Vryhout heel goed aan verdiend, hij heeft ontzettend goed verdiend aan de oorlog. Dat is alles. Maar zijn familie zal nauwelijks toegang krijgen tot een publiek ambt.’ ‘Dat hoeft toch niet?’ Damian begon kregelig te worden, en hij peinsde diep hoe hij dit gesprek zo snel mogelijk kon beëindigen.

‘Nee, inderdaad, dat hoeft ze niet.’ Er kwam een brommend geluid uit zijn vaders keel. ‘Maar jij wel. Jij gaat later een hoge ambtenaar worden.’ Hij wees met zijn vinger naar hem.

Damian deed een paar stappen achteruit en bracht zijn handen naar zijn oren. Kneep zijn ogen dicht en schudde zijn hoofd. ‘Hou op,’ riep hij. Toch hoorde hij de stemverheffing van zijn vader.

‘…heb je dat begrepen…’

Sterke handen omklemden zijn polsen en met een rukje werden zijn armen naar voren getrokken.

‘Kijk me aan,’ bulderde de notaris.

Damian maakte zich klein, maar keek voorzichtig uit zijn ooghoeken op. Het gezicht van zijn vader was akelig dichtbij en was nog roder geworden, zelfs diens ogen waren rood. Hij voelde onder zijn borstkas een stevig gebons, alsof daar iets was dat eruit wilde breken, en hij rukte plots zijn polsen los.

‘Je zorgt ervoor dat je je best doet,’ zei de notaris met een zware hijgende stem en hij klauwde naar Damians borst, naar het zilveren kruis.

Damian dook zwaar ademend weg onder zijn vaders lijf dat zich als een grot over hem heen dreigde te sluiten.

‘Geef hier, dat ding,’ schreeuwde zijn vader.

‘Nee,’ schreeuwde Damian terug. ‘Nee. Nooit.’

Zijn vader greep hem met zoveel kracht bij zijn schouder dat hij een halve slag maakte. Het volgende moment voelde hij een harde klap op zijn oor en wang en viel hij op zijn knieën neer. De stroom van woorden van zijn oudeheer leek van ver te komen, en was niet goed te verstaan door het gesuis in zijn oren. Ineens voelde hij de pijn van het snijden van het leren koord in zijn vlees toen zijn vader de ketting van zijn hals afrukte. In een waas zag hij hoe zijn vader naar de haard toeliep en hoe het glimmende kruis in een boog omhoog vloog en neerdaalde in het hoog opgelaaide vuur. Alles tolde om hem heen. Hij viel tegen de schrijftafel en gleed omlaag over de koude marmeren vloer.

6

Er was eerst een zacht gekreun, daarna een gejammer dat steeds luider werd. Hou op, wilde Damian roepen. Door de spleetjes van zijn ogen herkende hij de zwartgouden fluwelen bedgordijnen van zijn vader. Zijn blik gleed over de kruin van zijn vader die met zijn hoofd op hem lag. O nee, zijn oudeheer lag daar te grienen. Met een zwakke stem probeerde hij wat te zeggen, maar er kwam slechts een zacht gekreun uit.

Zijn vader keek meteen op, met een blik alsof de hele wereld bezig was te vergaan. ‘Damian, mijn jongen. Ach, Damian. Is alles goed met je? Zeg eens wat. Open je ogen. Heb je pijn?’

Ondanks dat het hem duizelde van al die vragen probeerde Damian nee te schudden, en langzaam begon het gebeuren van de afgelopen nacht tot hem door te dringen, de klap op zijn wang en oor, het stelen van een geldbuidel. Het geld! Lag het nog op de vloer van de hal? En hij woelde in het bed om eruit te komen, maar het leek alsof hij aan een martelbank vastgeschroefd zat.

‘Zoveel jaar, mijn jongen, zoveel jaar heb ik je opgevoed. Ik moet er niet aan denken dat…’ Zijn vaders stem stokte en het snot in zijn neus maakte borrelende geluidjes.

Zo had hij zijn vader nog nooit gezien. Het was schandalig, zo onecht om zijn vader in tranen te zien. Zijn hoofd bonkte, en het ochtendlicht dat door de hoge glas-in-lood ramen naar binnen viel deed, ondanks de zwakte ervan, zeer aan zijn ogen. Hij trachtte zichzelf overeind te duwen en zich te ontdoen van het gewicht dat zo zwaar op hem lag.

‘Damian?’ Zijn vader kwam licht overeind en stak zijn hand uit naar de zijne, omsloot die en wreef erover met zijn duim.

Damian voelde zijn arm slap worden van de warme aanraking die zachtjes omhoog kroop. ‘Vader,’ zei hij met een zwakke stem. ‘Het is goed.’ Hij wist niet waarom hij dat zei, maar het voelde goed om het te zeggen.

Er verscheen een vertrouwd gezicht met een bezorgde blik in de ogen om het bedgordijn. De kalende grijsaard, helemaal gehuld in zwart laken kwam naderbij en boog zich als een grote schaduw over hem heen. ‘Damianus,’ zei dokter Gesbert, ‘ik ben blij te zien dat je eindelijk bijkomt.’

Damian voelde zijn hele lichaam tintelen bij het zien van de geneesheer, en zijn borstkas vulde zich met een warme stroom. De persoon die hij juist moest hebben. Maar, zolang zijn vader nog hier aanwezig was, kon hij nog niet over Alida Claesdochter beginnen. Hij probeerde te glimlachen, maar zijn gezicht voelde als een strak masker dat bij elke beweging zou gaan barsten.

‘Ja, eindelijk,’ zei zijn vader die omhoog keek naar de huisdokter. ‘Komt het goed met hem, Johannes?’

‘Waarschijnlijk wel, maar laat mij eerst zijn kneuzingen onderzoeken. Als je ons even alleen kunt laten, Casarius?’ zei de dokter terwijl hij zijn hand op de schouder van de notaris legde.

Zijn vader knikte en stond met een gebogen hoofd op. ‘Ik zal mij terugtrekken in de voorkamer. Laat mij spoedig weten wat je nodig hebt om mijn jongen weer op te knappen.’ En weg was hij.

Onmiddellijk voelde Damian zijn bloed weer door zijn lichaam stromen. Als zijn vader naar de voorkamer ging, wilde dat zeggen dat hij niet langs de geldzak kwam, want die lag aan de andere kant van de vloer in de hal. En bij het binnenlaten van de dokter kwam hij daar ook niet langs, bovendien was het nog te schemerig om iets op de vloer te zien. Hij opende zijn mond om wat te zeggen, maar sloot die weer toen hij de pijn in zijn wang voelde. Lispelend probeerde hij zich verstaanbaar te maken. ‘U moet naar Alida, dokter. Ze is ziek en heeft uw hulp nodig.’

De huisdokter trok een witte wenkbrauw omhoog en zette enkele flesjes die hij in zijn handen hield op het kastje naast het bed neer. ‘Damianus, ik ben hier voor jou. Zullen we eerst naar jouw gekneusde plekken kijken, hmm?’

‘Ze is erg ziek. U moet echt kijken wat ze heeft.’

Dokter Gesbert glimlachte, maar zijn ooghoeken wezen omlaag en zijn ogen waren dof. ‘Kan jullie dienstmeid wel vooruitbetalen dan?’

‘Er is daar geld voor,’ riep Damian en hij ging direct rechtop in bed zitten zonder enige aandacht voor de pijn, sloeg de deken van zich af en zwaaide een been uit bed. ‘Ik ga het voor u halen.’

‘Nee, nee, Damianus,’ zei de dokter, hem zacht terugduwend.

‘Maar ik moet het geld echt gaan ophalen,’ en hij spartelde wild met zijn armen.

De geneesheer keek met een strenge blik in zijn ogen op hem neer. ‘Er is maar een ding dat nu eerst moet. Ga maar weer liggen.’

‘Alstublieft, dokter Gesbert, ik beloof u dat ik snel weer terugkom, maar ik moet echt…,’ en hij blikte naar de deur.

De man hield zijn hand op en legde vervolgens een vinger tegen zijn gesloten lippen.

Damian wist dat het geen zin had om verder aan te dringen, maar hoe sneller de dokter klaar was met hem, hoe sneller de man naar Alida kon gaan, en hij liet zijn hoofd in het kussen zakken.

De geneesheer schikte het kussen rond zijn hoofd. ‘Zo goed, hmm?’

Damian knikte. ‘Dokter Gesbert,’ probeerde Damian met een hese stem zonder acht te slaan op zijn pijnlijke wang.

De geneesheer hield zijn hoofd schuin en keek omlaag naar hem.

‘Dokter Gesbert, waarom wilt u eerst een betaling vooraf?’

De man glimlachte, schoof het gordijn een stuk verder weg en boog zich over hem heen. ‘Dat kun jij niet begrijpen.’ ‘Jawel, dat kan ik. Waarom, dokter?’ Damian rook zijn muffe oude lucht, zijn kleding hing als zware gordijnen voor hem waar veel pluisjes op zaten.

‘Omdat,’ zuchtte de huisdokter, ‘omdat ons land heel veel welvaart heeft en in de toekomst ook, maar dat is vooral goed voor handelaren. Voor mij ziet het er somber uit, er zijn geen oorlogsslachtoffers meer die medische zorg nodig hebben. En als ik nu een patiënt behandel moet ik er zeker van zijn dat daaruit inkomsten komen.’ De dokter zuchtte weer en schudde zijn hoofd. ‘Het is allemaal wel wat, hmm?’

Damian probeerde te begrijpen wat hij net gehoord had, maar zijn hoofd was net een wolk donsveren waar slechts één gedachte duidelijk doorheen zweefde, Alida moest weer beter worden.

‘En hoe kom jij aan het geld, Damianus?’ vroeg de geneesheer.

‘Het is van Alida,’ loog hij, ‘ze heeft spaargeld, dokter Gesbert, ze kan u betalen voor een behandeling.’ Hij wist wel dat ze spaarde, maar niet om daarmee een dure arts te betalen. Dat zou ze echt nooit doen.

De geneesheer fronste zijn wenkbrauwen. ‘Eens kijken, hmm,’ zei hij en bewoog zijn hand naar Damians achterhoofd en schouders.

Damian zuchtte, hij had blijkbaar niet erg geloofwaardig geklonken.

De geneesheer pakte zijn artsenkoffertje op en stopte zijn flesjes medicijnen er een voor een in. ‘Je hebt geluk gehad dat je niets hebt gebroken. Alleen wat kneuzingen aan je schouder en een bult achter op je hoofd. De zwelling van je wang zal gauw wegtrekken.’

Het kon Damian niet schelen wat hij had en of hij beter zou worden of niet, hij voelde zijn wenkbrauwen samentrekken en zuchtte diep.

‘Niet zo somber kijken. Je hebt echt niets gebroken.’ De huisdokter zette zijn hoed op, streek even met zijn hand over Damians hoofd. ‘Over een paar dagen ben je weer goed. Beloof je me dat je bedrust houdt, hmm?’

Beloven, beloften, aan ieder volwassen persoon moest hij steeds iets beloven. Hij trok zijn schouders onwillekeurig op, maar liet ze meteen weer zakken toen hij een pijnscheut voelde.

‘Voorzichtig zijn, Damianus!’ De geneesheer gaf hem een glimlach en liep met zijn koffertje onder zijn arm naar de kamerdeur, waar hij zich even omdraaide. ‘En nu ga ik naar het souterrain om Alida Claesdochter een bezoek te brengen,’ zei hij met een grijns.

7

Gehaast stapte hij in het dunne laagje sneeuw dat over de straten en grachtenbruggen lag. Hij was er bijna. Onder zijn zandkleurige wollen mantel stak Damian even zijn hand in zijn wambuis om er zeker van te zijn dat het doktersrecept er nog was, gekregen van Alida. Direct nadat de kamerdeur achter dokter Gesbert was dichtgevallen, was hij uit bed gekropen en naar de hal gesneld. De geldbuidel lag er nog, ineengezakt dicht bij de plint aan het eind van de hal, en hij raapte hem gauw op.

De grijswitte ochtendlucht lag als een koepel over de stad, als om alle kou bij elkaar te houden. Hij had deze ochtend geen lessen, toegestaan door meester Wys op verzoek van zijn vader, omdat hij ‘onwel’ zou zijn, maar vanmiddag moest hij weer present zijn. Hij trok zijn lichtkleurige hoed dieper over zijn voorhoofd en zijn mantel steviger om zich heen terwijl hij wolkjes damp uitblies. Een gevoel van tevredenheid daalde over hem neer, want hij kwam zojuist bij dokter Gesberts huis vandaan, waar hij de geldbuidel had gebracht om de geneesheer te betalen, echter, al die munten waren toch net niet voldoende, maar de dokter zei dat hij het restant kon laten zitten. Dat was heel aardig van de arts. Maar nu moest hij nog de volgende stap zetten om Alida te helpen met beter worden.

Toen hij de laatste brug op zijn route opliep, zag hij voor zich de vele palen boven de grond uitsteken voor de bouw van het nieuwe stadhuis waar het normaal een lawaai was van mannen die bezig waren met timmeren, zagen en metselen van de gele zandstenen muur, terwijl ze liedjes erbij zongen waarvan de tekst niet voor ieders oren gepast was. Hij passeerde het vierkante gebouw naast de toren van het oude stadhuis waarin de vierschaar lag, met haar open galerij aan de voorkant en een walviskaak hangend in een hoek aan de voorgevel vlak boven twee pilaren. Misschien was er vandaag een rechtszaak, nu hij mensen op een bank in de galerij zag zitten die opgewonden spraken. Het was een route die hij altijd samen met zijn vader nam, waardoor hij haar goed kende. Hij stak het plein over, waar het een geschreeuw was van marktkooplui en waar lachende mannen en vrouwen in hun glanzende, dikke rode of zwarte mantels rondkuierden. Voor de waag zaten verschillende groepjes vrouwen met kinderen, dik aangekleed, met bruine lappen om hun schouders en hun koopwaar voor zich op de grond. Hopelijk zou Alida heel gauw weer beter en net zo gezond als deze vrouwen worden. En natuurlijk zou ze voor altijd bij hem en zijn vader blijven. Zodra hij de vrouwen passeerde, riepen ze hem om hun zuivel, vis, bier, oude kleding, vlas, rieten manden, ijzeren potten of aardewerk, te kopen. Hij versnelde zijn pas, maar moest die weer vertragen om een paard dat een vrachtslede vol zakken voorttrok voor te laten gaan, waarna hij opzij moest stappen voor mannen die in grote vaart een handkar voortduwden of vaten voor zich uit rolden. Hij keek over het Damrak, waarin boten en vissersschuiten af en aan voeren of aangemeerd lagen. Daar, in de verte waar de toren van de Oude Kerk boven dun besneeuwde daken stak, daar moest hij zijn. Hij hield zijn adem in voor de stank van de zee- en riviervismarkt achter de Damsluis, die omgeven was door lange gebouwen. Gauw liep hij eromheen en sloeg linksaf de Warmoesstraat in, waar achter de met sneeuw bestoven vensters van de winkels goudgele lichtjes brandden, en waar onder het raam op de neergelaten luiken glanzende zijde en fleurige rollen katoenen, wollen en lakense stof lagen. Hij slenterde langs grote winkels die vele soorten knopen verkochten, winkels die vol zaten met kledingaccessoires en geparfumeerde leren handschoenen, en winkels die ijzeren of glanzende koperen potten, kaarssnuiters en vingerhoedjes verkochten. Misschien kon hij straks een cadeautje voor haar meenemen, dat zou haar heel fijn opknappen, en hij zou meteen iets uitzoeken voor zijn toekomstige broer en zusjes. Even bleef hij stilstaan bij een winkel met luxe artikelen en kunstvoorwerpen van edelmetaal, albast, ivoor en de meest dure houtsoorten. Een bijzondere paarse schelp glansde van achter het raam naar hem. Hij overwoog om naar binnen te gaan, om haar van dichtbij te bekijken, maar dat was belachelijk, hij moest opschieten als hij niet wilde dat Alida nog zieker werd, en bovendien moest hij op tijd terug zijn voor zijn middaglessen, en hij snelde door naar een hoekpand met op de voorgevel het beeld van het hoofd van een Moor met wijd opengesperde mond en het gezicht in een grimas omdat het medicijn vies zou smaken. Eindelijk, en voor de zekerheid las hij de inscriptie naast de deurpost: ‘Laurens Lovens Farmacie, voor al uw geneesmiddelen’.

De deur stond open en hij stapte de apotheek in waar het rook naar zalf en kruiden, maar hij kwam niet verder dan de deur want overal stonden mannen en vrouwen en er werd zoveel gekletst. Wat nu? Naar een andere apotheek gaan? Nee, hij was er nu al eenmaal en hij zou het medicijn hebben zoals dokter Gesbert had voorgeschreven.

Hij haalde het papiertje met het schuinschrift van dokter Gesbert onder zijn wambuis vandaan en probeerde zich tussen de mensen in de apotheek naar voren te wurmen. Alida had er nog veel slechter uitgezien dan de vorige dag, haar gezicht was zo mager dat je het bot op haar wang kon zien, haar ogen stonden zo groot opengesperd dat hij voor het eerst liever wegkeek. Die zachte blik waar hij altijd zo graag naar staarde was geheel verdwenen.

Eindelijk was daar een glimmende houten toonbank te zien en hij zocht naar de apotheker die zich daarachter moest bevinden, maar het enige wat hij zag was een oudere vrouw met een ouderwetse molensteenkraag om haar hals, gekleed in een zwarte overjurk met daaronder een rode onderrok. Ze stond met een hand in haar zij druk en luid te praten met de vrouwelijke klanten die in een kring om haar heen stonden, terwijl haar andere hand over de rand van een koperen kom wreef. Zelfs de mannen stonden in een kring met elkaar te kwebbelen, alsof het hier een kroeg was. De oude vrouw kraaide iets en iedereen begon te lachen waarbij ze met haar hand een wegwerpgebaar maakte. Nou zeg, was dit een apotheek? Hij wilde op de vloer stampen, een einde maken aan dit gedoe, maar in plaats daarvan deed hij alsof hij moest kuchen. Even keken de dames verstoord neer op hem, de ene schudde haar hoofd, de andere keek gefronst en fluisterde iets in het oor van een derde die haar ogen op hem gericht hield.

Hij besefte dat hij met een opgezwollen wang niet als een lief kind kon worden gezien, maar eerder een ondeugend kind dat geen knuffel verdiende, en zeker met zijn donkere haar en gelige huid was er reden voor anderen om te smoezen. Hij leek op zijn moeder, dat had zijn vader tegen hem gezegd. ‘Jouw moeder is een Brabantse schone, met zulk mooi donker haar en een mooie roomkleurige huid.’ Zijn overgrootouders kwamen uit Antwerpen, maar meer dan dat was niet bekend.

Hij wilde uitroepen dat hij dringend iets nodig had, en of die mevrouw achter de toonbank hem kon helpen door de apotheker te gaan halen. Maar de vrouwen hadden zich inmiddels van hem afgewend en dromden weer bij elkaar zodat hij een stap achteruit moest doen om niet omver geduwd te worden door die gigantische heupen. Waarom waren ze altijd zo breed? Hij wilde ze aan de kant schuiven, uit mijn weg! Maar hij hield zich in en schuifelde na een poosje naar de toonbank, keek omhoog naar de schappen tegen de wand waar in rijen boven elkaar witte potten met diepblauwe versieringen, letters en namen stonden. Voor zijn neus stond een glimmende bronzen vijzel met stamper en hij liet zijn vinger zachtjes eroverheen gaan. Plots verscheen van achter de vijzel het gezicht van een meisje met grote blauwgroene ogen en sproeten op haar neus. Ze stapte ergens op waardoor ze een stuk boven de toonbank uit kwam, waarna ze met een schel stemmetje een van de mannen riep en hem twee potjes gaf.

‘Dat is dan tien stuivers, meneer,’ zei ze met opgeheven hoofd. ‘Wie is er aan de beurt?’ vroeg ze met blozende wangen terwijl ze rondkeek naar de mensen in de winkel en uiteindelijk haar blik op hem liet rusten.

Hij schudde zijn hoofd van nee, wat dacht ze wel? Hoe oud zou ze zijn? Minstens even oud als hij. ‘Ik wacht op de apotheker,’ zei hij.

Ze keek hem indringend aan. ‘Die is er niet. Geef je recept maar,’ zei ze en ze stak een heel klein handje uit om het papiertje te grijpen, maar Damian liet zijn hand snel zakken.

‘Wanneer komt hij terug?’

Ze keek vol ongeloof naar hem. ‘Wil je geholpen worden of niet?’ zei ze, terwijl enkele uit haar witte kanten muts ontsnapte rode lokken op en neer veerden.

Natuurlijk wilde hij dat graag, maar dit kreng kon toch niet zoiets als een medicijn maken? Wat voor een rare apotheek was dit? Hij wipte van zijn ene been op het andere. ‘Ja, maar door de apotheker. Ik wil door de apotheker worden geholpen.’

‘Luister hier, er is hier geen apotheker, en er komt ook geen apotheker hier. Die is er gewoon niet, en die komt er ook niet.’

‘Maar…’

‘Ja, het is een apotheek, dat zie je goed. Nee, geen apotheker, maar wel een apothekeres! En dat ben ik,’ zei ze met een vuurrood hoofd dat nog ronder leek dan eerst.

Damian frunnikte aan het doktersvoorschrift. Hij geloofde zijn oren niet, het moest een vergissing zijn en hij wierp een vlugge blik naar de oude vrouw die ongestoord bleef beppen.

Het meisje boog samenzweerderig naar hem toe. ‘Grootmoeder is heel graag op de hoogte van het laatste nieuws.’ Ze knikte even naar de oude vrouw. ‘Als ze eenmaal aan de praat is, vergeet ze de hele winkel, en ze is ook niet meer zo rap de laatste tijd.’

Damian voelde een opkomende hoofdpijn. Hij moest vlug terug naar Alida voor haar medicijnen, hij moest vlug terug naar huis voor zijn lessen. Op dat moment voelde hij een hand op zijn schouder, een man met een goed verzorgd kapsel glimlachte naar hem. ‘Heb je al alles, jongeman?’

‘Nee,’ antwoordde het meisje voor Damian en ze trok aan de punten van haar muts en duwde haar lokken terug onder het witte kapje. ‘Hij moet wachten. Geef uw recept maar, meneer.’

Ze stapte af van de verhoging achter de toonbank, draaide zich om naar het werkblad bij de schappen en rommelde daar met potjes en flesjes. Even later kwam ze terug en gaf ze het geneesmiddel aan de vriendelijke meneer die meteen afrekende. ‘Volgende,’ zei ze weer.

Damian moest er maar aan geloven en legde het inmiddels verkreukte doktersrecept in haar uitgestoken handje waarna ze weer aan het werkblad van alles begon te stampen en te mengen. Wanneer ze hem eindelijk een potje met pillen en een flesje gaf, voelde hij zich opgelaten. ‘Dank je,’ prevelde hij.

‘Dat is vijf stuivers voor dat potje Tussim Scroderi en drie stuivers voor het flesje Liberant,’ zei ze.

Tot zijn schrik realiseerde Damian dat hij geen geld bij zich had. Alles wat hij bij zich had, had hij aan dokter Gesbert gegeven.

Het meisje keek hem niet begrijpend aan. ‘O, ik zie het al. Ik zal het je uitleggen. Dat zijn hoestpillen, en dit is een losmakende siroop.’

Hij voelde het bloed naar zijn hoofd stijgen, zijn oren gloeiden en zijn wang voelde nog pijnlijker aan. ‘Kan ik het geld later brengen?’

Ze fronste heel even haar wenkbrauwen, maar haar gezicht herstelde zich weer snel naar een neutrale uitdrukking. ‘We kunnen het op de rekening van je ouders zetten. Wat is de naam?’ Ze doorzocht een stapel papieren.

‘Eh… op naam van… op mijn vaders naam.’ Hij wist niet of het wel een goed idee was om dat te doen. ‘Lemaire,’ voegde hij eraan toe. ‘We zijn een nieuwe klant.’

‘Adres?’ Ze krabbelde met een geknakte ganzenveer op een stuk scheppapier, legde dat vervolgens op de stapel naast zich en draaide zich om naar het werkblad.

Hij wilde nog iets zeggen, maar wist niet wat en draaide zich ook om.

‘Wacht,’ riep het schelle stemmetje. ‘Hier,’ zei ze en ze schoof een potje zalf naar hem toe. ‘Emolliens, voor je wang. Het is een goede verzachtende zalf, ieders lievelingszalf.’ En ze maakte een deppend gebaar met haar handje tegen haar eigen wang.

Hij keek haar aan, misschien net te lang, en in haar ogen was een glans te zien.

8

Hier was ze niet. Damian keek nogmaals om zich heen. Toen hij rond het middageten thuiskwam besloot hij over het paadje naast het huis te lopen dat uitkwam op de binnenplaats waar Alida vaak was. Hij keek scherp naar de omringende muren van de binnenplaats, erop bedacht dat de man met het litteken was teruggekomen en zich hier ergens had verschanst. In een hoek lag de besneeuwde tol die hij al heel lang kwijt was en waarmee hij zoveel zomers had gespeeld. Ook die ene keer, toen hij veel kleiner was. Hij holde achter het ronddraaiend speeltje aan en werd er zelf duizelig van, verloor zijn evenwicht en schaafde zijn knie aan de ruwe bakstenen waarmee de grond was geplaveid. Alida die druk bezig was met het ophangen van de was, liet alles liggen en snelde naar hem toe om hem op haar schoot te nemen en te wiegen. Dan legde hij zijn wang tegen het ruwe linnen van haar jakje en luisterde naar haar hartenklop en snoof haar zoete geur in de lichte bries op.

‘Je ruikt lekker,’ mompelde hij slaperig.

‘Ja, dat is van de geurbol die je mij hebt gegeven, m’n jongen,’ zei ze en ze neuriede een liedje.

‘Nee, hij komt van vader, speciaal voor jou gekocht,’ zei hij en ze lachte en schudde haar hoofd.

Hij liep nu het huis in en daalde de trap af naar het souterrain. In de keuken lagen overal vuile pannen en borden met etensresten. Dit was hij van Alida niet gewend, ze was misschien niet zo goed in koken, maar ze was wel goed in alles schoon houden en alles netjes opbergen. Zodra ze een vlek zag, stortte ze zich daarop met haar poetsdoek, en als er op de vloer een kruimel lag, dan was de hele vloer overgeleverd aan haar bezem en daarna liet ze er een dweil overheen gaan totdat de vloer schoon glansde.

Hij liep langs het werkblad en opende de deur naar de opslagruimte aan de straatzijde, maar ook daar was er niemand. Alida, waar ben je? Misschien was ze zo ziek dat ze gewoon in bed lag en hij snelde door de keuken de kleine kelderhal in en klopte op haar kamerdeur terwijl hij haar riep. Het bleef stil en hij duwde de deur zachtjes open. De kamer rook naar vochtige aarde en was tamelijk donker. Het bed in de hoek tegen de grauwe muur was netjes opgemaakt. Ook hier niet. Haastig keek hij de kamer rond alsof hij haar misschien toch ergens zou zien, op de stoel zittend midden in de kamer bezig met het repareren en verstellen van kleren. Hij liep naar een kleine kist aan de voet van het bed en sloeg het deksel open. Haar kleren, kam, en bijbel waren weg, en ook de geurbol. Er was iets niet in orde. Ineens voelde de kamer heel erg koud aan. Zijn vader, ja, het was zijn vader. Die had Alida ontslagen. Met een trillende hand sloot hij haar kamerdeur achter zich. Op zo’n manier zouden die twee nooit met elkaar kunnen trouwen. En hij zag voor zich hoe Alida, ver van hem vandaan, van deur tot deur strompelde, op zoek naar nieuw werk, en misschien zou ze niets vinden omdat ze ziek was. Hij wist heel goed dat Alida werk nodig had om te kunnen sparen, niet om iets moois te kopen, nee, maar om op een dag bij haar man weg te gaan. Eigenlijk moest ze alles wat ze verdiende aan haar man afstaan, maar ze hield geheim wat ze verdiende en kon daardoor wat achterhouden voor haar doel. Maar soms was ze bang om haar plan uit te voeren, vooral voor de familie van haar man die regelmatig bij haar het huis plunderde en als ze er wat van zei werd ze voor krent uitgescholden. Ze was ook bang dat haar overgebleven drie kinderen het niet zouden redden. Dat wist hij allemaal uit de gesprekken tussen Alida en haar oudste zuster Weyn die regelmatig hier op bezoek kwam. Dan hadden ze erover dat Alida toen ze nog een heel jong meisje was, noodgedwongen met een jongen moest trouwen die haar eer had bezoedeld. Soms kwam ze na haar vrije dagen terug met blauwe plekken op haar gezicht of met rode krassen op haar hals, maar ze werkte altijd door, ook al had ze pijn.

‘Als ik en m’n kinderen maar elke dag eten en drinken hebben, dan is ’t goed, en als er niet genoeg is voor ons allen, dan alleen voor m’n kinderen,’ zei ze dan. ‘’t Leven is net als de loterijen voor ’t gekkenhuis, Damian. Ik zeg maar, op jouw leeftijd had ik geeneens een vader, en ook geen moeder. Ja, gelukkig dat er nog ’n oudtante was die mij en m’n vijf zusters in huis wilde nemen.’

Hij stampte nu het keukentrapje op. Hoe kon zijn vader zoiets doen, alleen maar omdat ze ziek was? Hij wilde schreeuwen, maar in plaats daarvan gooide hij zijn hoed af en wierp zijn mantel achter zich. Op het moment dat hij de vestibule betrad, hoorde hij gerinkel uit de achterkamer komen. De deur stond open en zijn vader kletterde snel achter elkaar munten op het marmeren stuk van de schrijftafel. Hij liep met overdreven zware passen de kamer in en ging voor de schrijftafel staan. ‘Vader!’

De notaris keek verstoord op. ‘Damian, in hemelsnaam, kan het wat zachter? Zie, deze munten zijn niet echt,’ zei hij. Het kon Damian niets schelen of de munten echt waren of niet. ‘Waar is Alida, vader?’

Zijn vader keek hem vragend aan. ‘Wat heb jij ineens? En die toon, die staat me helemaal niet aan.’ Hij schoof de valse munten terug in de leren zak. ‘En over Alida gesproken, vraag haar of het eten al is opgediend, het duurt me nu veel te lang. Ik lust best wat tien paarden in een keer op kunnen.’ Damian wilde na deze woorden in de lucht springen, zijn vader omhelzen, maar hij schaamde zich ook dat hij gedacht had dat zijn vader Alida had ontslagen, maar zo te zien wist zijn vader van niets. ‘Vader, ze is er niet.’

De notaris zuchtte. ‘Ze is eigenlijk niet de beste dienstmeid in de stad, Damian.’ Hij keek met een trieste blik naar hem. ‘Je bent te veel aan haar gehecht.’

Damian keek langs zijn oudeheer heen naar de kast tussen de twee hoge achterramen, het laatje waaruit hij de geldbuidel had gepakt stond half open.

Zijn vader volgde zijn blik en rekte zich uit naar de kast en trok het laatje verder open. ‘Er ontbreekt een zak geld, Damian, dat heeft zij gedaan. Ik wil bij jou niet slecht over haar praten, maar dit kan eigenlijk niet.’

‘Nee, vader,’ riep Damian uit en hij vouwde zijn handen om de tafelrand en drukte zijn vingers zo stevig tegen het blad aan dat zijn vingertoppen wit werden. Het was een misverstand, hij moest het rechtzetten, zijn vader moest weten hoe het zat. ‘Dat heeft zij niet gedaan, vader. Dat zou ze nooit hebben gedaan. Nee, nooit, vader, het was…’

Op dat moment kwam meester Wys de kamer binnen en hij leek nog grijzer te zijn geworden. ‘Casarius, excuseer mij dat ik u stoor.’ Hij nam zijn hoed af. ‘Ik heb u iets te vertellen over Alida Claesdochter.’

9