In het spoor van de Russische ziel

Eveneens van Peter d’Hamecourt verschenen bij Conserve in de reeks van NOS-correspondenten

Moskou is een gekkenhuis – Verhalen over een wereldstad

Petersburg, paradijs in het Moeras – mythes over een dramatisch wereldwonder

Russen zien ze vliegen – Een reis van communisme – via perestrojka – naar Poetinisme

Leven als God in Rusland – De Datsja-keuken van Peter d’Hamecourt en Julia Klotchkova

Toen Napoleon Maly verliet – Ooggetuigen van de bewogen geschiedenis van een Russische provinciestad

Vladimir Poetin – Het koningsdrama

In de spiegel – Nederlanders over Rusland en Russen over Nederland, eindredactie Peter d’Hamecourt

Rusland in oorlog 1 en 2 – Met zichzelf en de wereld – MH 17 slachtoffer van Poetins oorlog

Peter d’Hamecourt

In het spoor van de Russische ziel

Dostojevski tussen Europa en Rusland

Uitgeverij Conserve en Drukkerij Bariet ten Brink vinden het belangrijk om op milieuvriendelijke en duurzame wijze met de natuurlijke bronnen om te gaan.

Deze publicatie is tot stand gekomen met steun van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten. www.fondsbjp.nl

CIP-gegevens Koninklijke Bibliotheek, Den Haag

d’Hamecourt, Peter

Peter d’Hamecourt – In het spoor van de Russische ziel – Dostojevski tussen Europa en Rusland

Schoorl : Conserve

ISBN 978 90 5429 431 3

NUR 301

Trefw: Dostojevski – Tussen Europa en Rusland

© 2017 Peter d’Hamecourt en Uitgeverij Conserve

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, ebook of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm, e-book or any other means, without

WOORD VOORAF

De Russische ziel volgens Dostojevski

‘Wij Russen hebben twee dingen voor op alle andere mensen op de wereld, twee machten die sterker zijn dan alle andere machten tezamen op de wereld: de eenheid, de geestelijke onverdeelbaarheid van ons miljoenenvolk en zijn onverbreekbare verknochtheid aan het tsarendom. De andere Europeanen ontkennen onze volksgedachte, begrijpen ze niet en willen ze ook niet begrijpen.’

De vader van de Russische ziel, Fjodor Michajlovitsj Dostojevski, heeft er in zijn Dagboek van een schrijver nooit twijfel over laten bestaan dat de Europese onwil Rusland te begrijpen het grote struikelblok is naar een vreedzame vereniging van alle Europese volkeren, inclusief de Russen. De woorden, aangepast aan de Russische werkelijkheid van vandaag, vormen ook nu de boodschap van de Russische leiders in het Kremlin aan de westerse wereld. Niet ‘wij Russen’ hebben de Koude Oorlog laten herleven, maar ‘jullie Europeanen’, ‘jullie in het Westen’. Het zijn ook opnieuw ‘jullie in het Westen’ die Rusland niet zijn voorname plek gunnen op het wereldtoneel. Sinds Peter de Grote als eerste Russische heerser het contact legt met Europa is de westerse wereld erop uit geweest Rusland klein te houden, is de heersende opvatting in Moskou.

Het Russische nationalisme, verpakt in de Russische ziel, is al sinds de achttiende eeuw – als tsaar Peter de Grote inziet dat het Russische isolement in de wereld tot niets zal leiden en hij de deur opent naar Europa – een fenomeen waarmee de westerse wereld niet overweg kan. Peter de Grote en de tsaren na hem koppelen aan de wens de banden met Europa aan te halen een politiek van een ongebreideld imperialisme, met als een van de doelen toegangswegen te scheppen tot de wereldzeeën, teneinde ook uit te groeien tot een grote handelsnatie.

Maar het hoofddoel van al het imperialistische wapengekletter is de wens erkenning te vinden als een wereldmacht. De tsaren geloven dat een hoofdrol spelen op het wereldtoneel alleen maar mogelijk is als zij, in het bezit van een machtig leger, hun rijk uitbreiden naar het oosten en het westen en de Russische invloedssfeer op het Europese continent overal voelbaar is. Pas dan zal het Westen Rusland respecteren en het als gelijke partner erkennen. In de eenentwintigste eeuw overheerst die opvatting nog steeds in de buitenlandse politiek van Rusland.

Dostojevski voegt aan de praktische redenen voor die drang naar erkenning door Europa vele emotionele toe. Die elementen versterken zich als de schrijver op reis gaat door Europa in een turbulente tijd, waarin het continent van gezicht verandert. De Turkse invloed op het Europese continent neemt snel af, despotische regimes wankelen, religie en socialistische ideeën botsen met elkaar. Een verenigd Duitsland wringt zich als machtig land tussen de traditionele grootmachten Frankrijk en Engeland. De industriële revolutie zet de inrichting van vele samenlevingen op zijn kop. Socialistische en liberale ideeën dienen zich aan.

De schrijver ziet in die Europese ideeën niets wat de mensheid vooruit zou kunnen helpen. Hij ziet een Europa waar idealen over een rechtvaardige samenleving hebben plaatsgemaakt voor een hang naar het materialisme, die leidt tot de herinrichting van de samenleving waarin de ‘zwarte massa’s’ de prijs betalen voor de vooruitgang. Dostojevski heeft contact gemaakt met die ‘zwarte massa’s’ in zijn eigen land, tijdens zijn dwangarbeid en ballingschap in Siberië. Hij ontwikkelt het idee dat in dit ruwe volk ook een ziel huist en dat via die ziel de verheffing van het volk kan beginnen. Hij interpreteert het opheffen van de lijfeigenschap door tsaar Alexander II in 1861 als een teken dat de tsaar zich als een vader over zijn volk zal ontfermen. Het dankbare volk zal zich verder laten leiden door het orthodoxe geloof. Dat alles tezamen, meent Dostojevski, is de weg voorwaarts naar een meer rechtvaardige samenleving, anders dan de goddeloze weg naar de toekomst die hij in Europa tegenkomt.

De grote romans van Dostojevski De idioot, Misdaad en straf, Boze geesten en De gebroeders Karamazov borduren allemaal voort op dat thema. De romans maken grote indruk, ook in Europa. De schrijver is als geen ander van zijn tijdgenoten in staat in de huid te kruipen van criminelen, slachtoffers, zondaars, bureaucraten en gegoede burgers. Hij beschrijft hun psyche van binnenuit. Hij is daarin onnavolgbaar. Dostojevski sleept zijn karakters over de grenzen van het normale mee naar een wereld waar alles tot in het absurde is uitvergroot.

Hij krijgt steeds meer volgers als hij in de laatste jaren van zijn leven zijn Dagboek van een schrijver publiceert, waarin hij zijn maatschappelijke en politieke denkbeelden ontvouwt. Maar net als in zijn romans lijkt hij vaak op sleeptouw te worden genomen door zijn eigen emoties, en net als in zijn romans schept hij werelden die weinig of niets met de realiteit hebben te maken. Hij zet het Russische volk steeds meer neer als uniek. Het Russische volk zal als een soort avantgarde de Europese naties bij de hand nemen en leiden naar de algemene vereniging en verzoening, onder het vaderlijke oog van de tsaar en het orthodoxe geloof. De Russische ziel is een instrument dat de hele mensheid kan omvatten, aldus de schrijver.

Hij wordt vereerd als een profeet in eigen land en als een cultfiguur. Zijn romans bereiken ook in de eerste decennia van de twintigste eeuw in Europa een grote populariteit en ook als filosoof geniet hij aanzien. Dat heeft de schrijfster Henriette Roland Holst (1869-1952) er vermoedelijk toe aangezet aandacht te schenken aan de diepere gedachten waardoor de schrijver wordt gedreven. Onder haar toezicht verschijnen delen uit het Dagboek van een schrijver voor het eerst in een Nederlandse vertaling. F.M. Dostojewski. Politieke geschriften heet de in 1923 uitgebrachte bundel. De wereld kijkt met verbazing toe hoe de communistische staatsgreep van 1917 zich in Rusland ontwikkelt. Is er werkelijk sprake van een revolutie gedreven en geleid door het volk en heeft de Russische ziel volgens de voorspelling van Dostojevski het voortouw genomen om Europa een nieuwe weg te wijzen, of is er gewoon sprake van een ordinaire machtsgreep waarin het ene totalitaire regime het andere vervangt?

De gelouterde Nederlandse schrijfster, socialiste in hart en nieren, laat zich in het voorwoord niet al te duidelijk uit over de revolutionaire ontwikkelingen in Rusland, maar concludeert wel dat bijna alle voorspellingen van Dostojevski door de geschiedenis ad absurdum zijn afgevoerd.

Althans, nagenoeg alle. Iets is er overeind gebleven, vindt zij. ‘Op het meest essentiële punt echter zijn zij vervuld – anders vervuld wel is waar dan hij gedacht had, langs wegen waar hij zich vol afschuw van zou hebben afgekeerd, het moge alles waar zijn, maar dan toch vervuld. Zijn geloof wordt bewaarheid dat het Russische volk, hoe achterlijk ook in technisch-materieel opzicht, hoezeer in kennis en in kunnen bij de volken van West- en Midden-Europa achterstaand en niet dezelfde ontwikkelingsgang heeft doorgemaakt, dat volk biedt zich zelf aan om alle volken te dienen en zich voor allen op te offeren. Het stelt zich op aan de spits en roept allen op te volgen langs nieuwe, ongebaande paden naar het Land der Toekomst.

Dostojewski voorzag en voorspelde de betekenis, die het Russische volk als wegbereider zou krijgen in een naderend tijdperk van de geschiedenis der mensheid. Wanneer deze voorspelling bewaarheid werd, dan was dat, omdat hij zijn volk kende en besefte, waartoe het in staat was. Hij had de hartslag van het volk beluisterd, hij kon zich niet vergissen in de essentiële kracht van het volk, enkel in de wijze, waarop die kracht zich zou uiten. En wanneer daarentegen al zijn voorspellingen over de toekomstige ontwikkeling van de Russische staat, de roeping van de Russische theocratie en autocratie gefaald hebben, dan is dit omdat hij noch die staat, noch die kerk waarlijk kende, ze niet doorzag in hun volksverdommende en volksverwoestende kracht. Zo hij zich vergiste in de wijze waarop het ondoofbare, onvergankelijke sociale idealisme van het Russische volk tot uiting zou komen, dan was dat omdat hij niet begreep, hoe de aan dat idealisme vijandelijke machten van staat en kerk evenzeer mede-bepalende faktoren waren in de lotgevallen en de handelingen van dat volk.’

De ware aard van de Russische revolutie is kennelijk nog niet uitgekristaliseerd in Europa als Henriette Roland Holst deze woorden schrijft. De kracht van het volk waarop Dostojevski zo sterk zijn hoop had gevestigd voor de toekomst van Rusland heeft weinig van doen gehad met de omwenteling in Rusland van 1917. Het is een ordinaire staatsgreep gevolgd door een bloedige burgeroorlog. Van een voortrekkersrol van het Russische volk die andere volkeren naar nieuwe horizonten zal leiden, zoals de schrijfster schetst, is al helemaal geen sprake. Alle pijlers onder de utopische werld die Dostojevski voor zichzelf heeft bedacht storten in. De toekomst voor Rusland en Europa ligt opgesloten in het unieke verbond tussen tsaar, God en het volk, luidt het credo van Dostojevski. De tsaar wordt vermoord, God verlaat Rusland voor vele tientallen jaren en het volk laat zich opnieuw knechten, niet onder de banier met de tsaristische dubbelkoppige adelaar, maar onder de rode vlag met de hamer en de sikkel.

De Nederlandse schrijfster begrijpt niet hoe Dostojevski zo blind heeft kunnen zijn om het tsarendom te zien als een vaderlijke regeervorm gericht op het verheffen van het volk. ‘Hij kende zijn geschiedenis niet’, concludeert zij. Een geschiedenis waarin de tsaren vaak in samenhang met de orthodoxe kerk het volk hebben geknecht en bij massa’s de dood in hebben gedreven in oorlogen ter bevrediging van hun imperialistische politiek. De schrijfster zelf kijkt naar de omwenteling in Rusland met een idealistisch oog, in die dagen niet ongebruikelijk onder de progressieve intelligentsia in Europa, die zelfs tot ver na de Tweede Wereldoorlog de ogen heeft gesloten voor het moorddadige karakter van het regime dat door Lenin is ontworpen en later door Stalin tot in het extreme is doorgevoerd.

Henriette Roland Holst vergeeft haar geliefde schrijver veel, want wat voor haar belangrijk is, is dat Dostojevski werd gedreven door sociale idealen, verankerd in een diep geloof. De fragmenten uit het Dagboek van een schrijver die in de bundel zijn opgenomen getuigen daar niet echt van. De betekenis van de Russische ziel als nationalistisch symbool overheerst in nagenoeg alle teksten.

De door Dostojevski bewierookte kracht van het volk is niet terug te vinden in de revolutie van 1917, noch in het einde van het communistische tijdperk. Sovjet-Rusland stortte als vanzelf in 1991 als een kaartenhuis in elkaar. Het volk wist niet, net als de rest van de wereld, wat het overkwam. En in het hedendaagse Rusland geeft het volk opnieuw niet thuis en laat zich met het grootste gemak zijn mondigheid ontnemen door een nieuw soort tsarisme met dezelfde aloude imperialistische ambities en in toenemende mate door een agressief opererende orthodoxe kerk.

De bundel van Henriette Roland Holst was voor dit boek wel een dankbare bron. De geselecteerde teksten hebben nagenoeg allemaal betrekking op de relatie Rusland-Europa. De gedachten van de schrijver en die van de huidige leiders in het Kremlin sporen wonderwel met elkaar. Dat versterkt het beeld dat het Rusland van vandaag in denken en handelen in veel opzichten is blijven steken in de negentiende eeuw.

Het archaïsche taalgebruik in de teksten van de bundel die ik heb geciteerd heb ik, hoewel af en toe niet vlot leesbaar, zoveel mogelijk intact gelaten vanwege de originaliteit.

De Russische ziel lijkt met de dood van Dostojevski in 1881 al ten grave gedragen. Er dienen zich na hem geen vlaggendragers aan met dezelfde bezieling. Als het zo uitkomt halen de gezagsdragers in Rusland het fenomeen weer te voorschijn, zoals in deze tijd. Het idee voor dit boek ontstond omdat de huidige machthebbers in hun propaganda steeds nadrukkelijker de Russische ziel van Dostojevski tevoorschijn toveren, en Dostojevski als een vader van het herleefde Russische nationalisme op een voetstuk is gezet.

De teksten en de gedachten van de schrijver worden nogal eens misbruikt of uit hun historische context gehaald. Alle elementen die Dostojevski ooit heeft beschreven klinken vandaag hetzelfde, maar hebben een andere betekenis. Europa begrijpt Rusland niet. Zonder Rusland is er geen toekomst voor Europa. Europa weigert Rusland te erkennen als een gelijke partner en imperialistisch handelen wordt afgedekt met een beroep op de geschiedenis. De Russische ziel als propagandamiddel voor interne consumptie werkt, maar als exportmiddel is het langzamerhand toch wel behoorlijk gedateerd. Waar is het unieke karakter en de bijzondere kracht van het Russische volk vandaag? Is de Russische ziel zo’n bijzonder instrument dat het de Europese mens samen met de Rus zal leiden naar het geluk?

Ik heb het spoor van Dostojevski opgepakt dat hij door Europa heeft getrokken. Tijdens die reizen werkte hij niet alleen aan zijn grote romans, maar ontwikkelde hij ook zijn politieke en maatschappelijke gedachten, inclusief zijn geloof in het bestaan van de Russische ziel en het unieke karakter van die ziel. Naarmate de reis vorderde kon ik me niet aan de indruk onttrekken dat de romanschrijver toch vooral in een permanente fantasiewereld leefde, voortdurend materiaal verzamelend voor zijn romans.

Hij schiep tijdens zijn reizen zijn eigen versie van het orthodoxe christendom. Hij ontwikkelde zijn eigen ideale tsaar en vooral een eigen niet echt bestaand Russisch volk. Hij geloofde zelf oprecht in de wereld die hij in zijn hoofd had geschapen. Russen in het algemeen hebben een sterke neiging te vluchten in een fantasiewereld. Dostojevski deelt die eigenschap in versterkte mate met zijn landgenoten, maar kan met zijn schrijverstalenten die fantasiewereld als geen ander tot leven wekken.

Op zijn reizen en in wat hij daarover had te vertellen in zijn brieven, dagboek en reisverslag schiep hij zijn versie van Frankrijk en zijn Fransen, van Duitsland en zijn Duitsers, van Zwitserland en zijn Zwitsers. Zijn roman Boze geesten waarin hij afrekent met het radicalisme is maar gedeeltelijk fictie. Hij schreef bijna een handleiding hoe een revolutie te ontketenen, zijn revolutie.

Om te proberen te achterhalen wat er in de creatieve geest van de schrijver omging in Berlijn, Parijs, Londen, Genève of tijdens zijn bezoeken aan de in zijn tijd populaire Duitse en Zwitserse kuuroorden als Bad Homburg, Baden-Baden, Wiesbaden, Bad Ems of Saxon-les-Bains had ik onder meer houvast aan de brieven die Dostojevski uit deze oorden schreef.

De brieven zijn bijna twintig jaar geleden keurig geordend en van commentaar voorzien door Ruslandkenner Karel van het Reve (1921-1999) in de bundel Dostojevski. Brieven. Ik kreeg toestemming van uitgeverij Van Oorschot, die de bundel heeft uitgegeven in de reeks De Russische bibliotheek, uit de brieven te putten.

Tijdens mijn Europese Dostojevski-tour heb ik talloze mensen ontmoet die zich op de een of andere manier bezig houden met Dostojevski. Wat opviel dat behalve de Dostojevski-kenners en lezers er talloze Europeanen zijn die nog nooit een letter van de schrijver hebben gelezen, maar hem als geen ander personage in relatie brengen met Rusland en de Russische ziel. Noem de naam Dostojevski en de relatie met het onverklaarbare, mystieke Rusland duikt op. Dat verklaart waarschijnlijk ook dat er in Europa meer standbeelden, borstbeelden en gedenkplaten zijn te vinden van de schrijver dan in zijn eigen Rusland.

Mijn Dostojevski-reizen zijn mede mogelijk gemaakt omdat ik voor de KRO/NCRV-radio in het programma Sportzomer elke zondag in de zomer van 2016 op Radio 1 verslag kon doen van mijn belevenissen met Dostojevski in Europa. Het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten leverde ook een bijdrage aan mijn reiskosten.

Zoals bij al mijn vorige boeken over Rusland heb ik me ook nu weer kunnen verlaten op de steun van mijn vrouw Zoya Ryutina en mijn collega Geert Groot Koerkamp. Zij zijn een onuitputtelijke bron van kennis over Rusland.

Dit boek beantwoordt niet eensluidend de vraag of er een Russische ziel bestaat. Dostojevski heeft bestaan en ook de wereld van de schrijver in zijn allesomvattende absurditeit bestaat. De door de schrijver in vele toonaarden beschreven kloof tussen de Russische en de Europese wereld is ook vandaag een bestaande realiteit. Zo er al sprake is van een Russische ziel is tot op de dag van vandaag niet gebleken dat dat instrument geschikt is om een brug te slaan tussen die twee werelden. De Russische ziel bestaat, omdat Dostojevski heeft bestaan en in feite nog altijd onder ons voortleeft.

Peter d’Hamecourt
maart 2017

HOOFDSTUK 1

Sint Petersburg... een haat-liefdeverhouding tot aan de dood in 1881

‘Heilige, almachtige, onsterflijke God, ontferm u over ons,’ deze rouwhymne in de orthodoxe rites klinkt in de dagen na het overlijden van Fjodor Michajlovitsj Dostojevski op 28 januari 1881 overal. Er zijn voortdurend eucharistievieringen en gebedstonden in het appartement van de schrijver aan de Smedenstraat (Koeznetsjny pereoelok) nummer 5 in Sint Petersburg. Het is er vaak zo vol dat rouwenden onwel raken door gebrek aan zuurstof. De bezoekers zijn mensen uit de hoogste adellijke kringen, de culturele wereld, maar ook gewone burgers. Vooral onder jongeren geniet de schrijver de laatste jaren van zijn leven grote populairiteit vanwege zijn periodieke, politiek getinte, ontboezemingen in het Dagboek van een schrijver. Op de derde dag na zijn dood ketst de bede ‘heilige, almachtige God, ontferm u over ons’ tegen de gevels van de keizerlijke hoofdstad, als Dostojevski aan zijn laatste tocht begint door de stad, waarmee hij een haatliefdeverhouding heeft. De bede klinkt uit de kelen van tienduizenden bewonderaars van de schrijver, die de rouwstoet volgen van zijn woonhuis in de Smedenstraat, via de Vladimirski Prospekt naar de Nevski Prospekt die eindigt bij het Aleksandr Nevski-klooster, waar de dode in de kapel van de Heilige Geest wordt opgebaard. Sommige tijdgenoten schrijven dat de stad nog nooit zo’n rouwstoet heeft gezien, wel tachtigduizend mensen zijn op de been. De volgende dag zal de kist worden neergelaten in het graf, een ceremonie die alleen door naaste verwanten en de monniken van het klooster wordt bijgewoond.

Zijn weduwe Anna mag van het klooster zelf de plek bepalen waar haar man zijn laatste rustplaats vindt. Een voorrecht dat is gereserveerd voor leken die zich in het bijzonder verdienstelijk hebben gemaakt voor het orthodoxe geloof. De weduwe is pas 34 jaar en zal ook de rest van haar leven wijden aan haar man, met het uitgeven van zijn boeken, het hoeden van zijn nalatenschap en met het schrijven van haar memoires. Ze denkt er niet aan te hertrouwen: ‘Met wie kun je trouwen na een leven met Dostojevski? Lev Tolstoj wellicht, maar...’

Anna ontvlucht in 1917 Sint Petersburg, dat in de greep is van de communistische staatsgreep of revolutie, een gebeurtenis die haar man al schrijvende als een profeet vreest. Anna sterft een jaar later in Jalta op de Krim aan de Zwarte Zee eenzaam en alleen, door de burgeroorlog gescheiden van haar kinderen en kleinkinderen. Haar stoffelijk overschot is uiteindelijk bijgezet in de graftombe bij het Aleksandr Nevski-klooster.

In de communistische jaren is het graf nogal verwaarloosd. De morele waarden die de schrijver verkondigt, zijn verknochtheid aan het tsarendom, zijn geloof dat de orthodoxe religie de basis vormt van de Russische cultuur en het anker is dat de Rus verbindt met de grond waarop hij leeft, maakt hem niet tot een ideaal cultureel boegbeeld dat past in de atheïstische, communistische ideologie. Sterker nog, hij is een uitgesproken antirevolutionair. Maar de laatste jaren is de begraafplaats waar vele roemruchte dochters en zonen van Sint Petersburg begraven liggen flink aangeharkt. De communistische ideologie is verdwenen en het hedendaagse Poetinisme sluit bijna naadloos aan bij de denkwereld van de schrijver en diens invulling van de Russische ziel. Alleen noemen we de tsaar in het Rusland van de eenentwintigste eeuw president. Die president heeft wel de tsaristische, negentiendeeeuwse autocratie hersteld, zij het overgoten met een quasi-democratisch sausje. De korte flirt met de westerse democratische, sociale en humane denkbeelden tussen eind jaren tachtig en begin jaren negentig van de vorige eeuw, is veranderd in een nijdige afwijzing als zijnde ‘on-Russisch’. De Rus is opnieuw geen burger in eigen land met rechten en plichten, maar is teruggezet naar de status van onderdaan die de staat onderhorig is, zoals het al eeuwen is geweest. Dostojevski zou er zijn goedkeuring aan hebben gegeven, al zou de schrijver/filosoof/profeet er graag meer orthodox-religieus decorum aan toegevoegd hebben gezien.

De componisten Pjotr Tsjajkovski, Modest Moessorgski en Nikolaj Rimski-Korsakov liggen in de grond rond het Aleksandr Nevski klooster-begraven, naast andere grootheden uit de Russische cultuurgeschiedenis. Maar ook de leermeester van de huidige Russische leider Vladimir Poetin en de eerste democratisch gekozen burgemeester van Sint Petersburg, Anatoli Sobsjak, ligt er begraven. Galina Starovojtova, Sovjet-dissidente en voorvechtster van een democratisch Rusland, heeft er haar laatste rustplaats gevonden nadat zij in november 1998 in haar appartementengebouw in Petersburg is vermoord. Een van de vele onopgehelderde politieke moorden in het moderne Rusland. Ze moeten allen hun voorname plek delen met communistische helden uit de revolutionaire jaren en de burgeroorlog die erop volgde. De gecompliceerde geschiedenis van Rusland is zelden ver weg. Onder sommige grafstenen ligt niemand begraven. De stenen zijn van elders gehaald om hier te worden tentoongesteld. De begraafplaats draagt dan ook al sinds de naoorlogse jaren de naam museum.

Tegenover de tombe van Dostojevski is een bankje. Het is bijna altijd bezet met bewonderaars die enige tijd willen verwijlen in de gedachtenwereld van Dostojevski juist op deze plek. Op een zomerse dag die besprenkeld wordt met hevige regenbuien zoals die alleen uit de hemel boven Sint Petersburg kunnen neerdalen, zit er een echtpaar met hun zoon. Ze komen uit Irkoetsk, nabij het Bajkalmeer in Siberië. De goede schoolresultaten van hun zoon worden beloond met een weekje Sint Petersburg. Het afgelopen schooljaar heeft hij voor het eerst zijn tanden moeten zetten in Dostojevski. Het viel niet mee, beaamt hij. Zijn moeder glimlacht hem bemoedigend toe: ‘Wij moesten Dostojevski zelf ontdekken. In mijn schooltijd werd hij genegeerd. Ik ben blij dat hij helemaal terug is en onderdeel is van onze rijke cultuur. De schrijver leert de jeugd ook wat een echte Rus is, waar hij voor staat. Dat is belangrijk voor de jeugd, om trots te zijn op hun land dat zulke schrijvers heeft voortgebracht.’ Haar man geeft toe dat hij geen letter van de schrijver heeft gelezen. Hij betreurt dat: ‘Ik heb net even sorry tegen Fjodor Michajlovitsj gezegd.’ Vader en zoon trekken lachend verder. Moeder haalt mismoedigd de schouders op.

Ondanks de kwakkelende gezondheid van de schrijver komt zijn dood op 59-jarige leeftijd toch nog onverwacht. De chronische financiële zorgen van het gezin beginnen eindelijk achter de einder te verdwijnen. De populariteit van de schrijver kent geen grenzen sinds zijn terugkeer uit zijn, zoals hij het zelf ziet, Europese ballingschap. Hij blijkt een begenadigd spreker en voordrachtskunsteaar. De uitnodigingen voor optredens stromen binnen. Anna heeft de zakelijke kant van het bestaan stevig in handen. Het uitgeven van de boeken van haar man in eigen beheer blijkt een succes. Zijn politieke, religieuze en maatschappelijke opvattingen hebben de aandacht getrokken van het hof en de leiding van de orthodoxe kerk. Met Konstantin Pobedonostsev, het juridische hoofd van de heilige synode van de orthodoxe kerk, komt het tot een nauwe vriendschap. De laatste introduceert de schrijver ook aan het hof, waar hij zijn opvattingen mag delen met de toekomstige tsaar Alexander III die twee maanden na de dood van de schrijver de troon bestijgt.

De tsaar zal als een conservatieve heerser door het leven gaan en we moeten aannemen dat zijn Russische ziel behoorlijk geïnjecteerd is geweest met de denkbeelden van de schrijver. Wilde zijn vermoorde voorganger, Alexander II, de Europese denkbeelden voorzichtig meenemen in zijn hervormingsbeleid, de nieuwe tsaar zette Europa maar weer eens buiten de deur en daarmee ook de ‘Westerlingen’, de stroming onder de elite die Rusland als een Europeees land beschouwt, in tegenstelling tot de Russofielen die westerse ideeën als onbruikbaar voor Rusland afwijzen. Rusland slaat opnieuw een eigen weg in.

Dostojevski voorvoelt de nieuwe koers in zijn dagboek, al vindt hij dat beide kampen in de richtingenstrijd, Westerlingen en Russofielen, denkfouten maken: ‘Aan beide zijden beging men een grote fout, namelijk dat alle Westerlingen Rusland met Europa verwarren, die in ernst Rusland voor Europa aanzagen en, Europa en zijn vormen kritiseerden, geloofden dat deze kritiek ook geldig was voor Rusland, terwijl Rusland in het minst niet met Europa te vergelijken was, doch enkel in een Europese rok stak, waaronder zich een heel ander wezen verborg. De Slavofielen dringen erop aan om zich daarvan te overtuigen door op het feit te wijzen, dat de Westerlingen dingen vergeleken, die niet te vergelijken waren of ze zelfs als identiek beschouwden en dat de gevolgtrekking, die van toepassing was op Europa, dit in geen enkel opzicht voor Rusland was; gedeeltelijk al daarom niet, omdat alles, wat men in Europa wenste, in Rusland reeds lang voorhanden was en is, of in ieder geval tenminste in de kiem of de mogelijkheid ervan, en zelfs zijn eigenlijke wezen uitmaakt, wel niet in revolutionaire vorm, maar juist in de vorm, waarin deze ideeën over de algehele vernieuwing der mensheid moeten verschijnen: in de gedaante van de Goddelijke waarheid, der waarachtigheid van Christus, die in de toekomst op aarde toch eenmaal verwezenlijkt zal worden, en die enkel in ons geloof onveranderd is bewaard gebleven.’

Na nog een lange tirade tegen alle Europese invloeden die er al bestaan, zoals eeuwige discussies over elke nieuwe wet, komt de schrijver tot de conclusie dat Russofielen ten onrechte liberale Europese ideeën en invloeden bestrijden, maar zich ‘instinctmatig’ zouden moeten richten op dat wat Russen eigen is. En voor de Westerlingen die zich hebben bekeerd tot het Europese denken en ‘het zelfs nodig vonden zich tot het katholicisme te bekeren’ ziet hij geen rol weggelegd in het bepalen van de toekomst van Rusland. ‘Zij zijn de ergste loochenaars van Rusland. Zij worden verwoestend, vijanden van Rusland! Daaraan kan men zien wat het zeggen wil wanneer een Rus verandert in een Europeaan, ‘een echt kind der beschaving wordt’ – een opmerkelijk feit, de vrucht van tweehonderdjarige proefnemingen. Daaruit blijkt dat de Rus, die werkelijk Europeaan wordt, noodzakelijk tegelijkertijd moet veranderen in een natuurlijke vijand van Rusland.’

De schrijver stelt tevreden vast dat het ‘venster’ is stuk geslagen. Hij bedoelt het ‘venster op Europa’ dat wordt toegedicht aan Peter de Grote, die twee eeuwen eerder als eerste Rus Europa probeerde te integreren in de Russische samenleving. Peter de Grote is in de ogen van Dostojevski een nihilist. Later, in een brief aan zijn vriend Pobedonostsev, verwijt hij de ‘Europeaan’ Peter de Grote de Russische cultuur met wortel en al te hebben vernietigd en daarvoor in de plaats de Russen te hebben opgezadeld met een parodie van Europese denkbeelden en een vals godsbeeld.

De negentiende-eeuwse denkwereld van de schrijver is vandaag bijna elke dag te horen in de geluiden die uit het Kremlin komen en worden verspreid door de media die onder controle staan van de zittende macht.

De tijden zijn turbulent tijdens het leven van Dostojevski. De oppositie tegen de autocratie krijgt steeds meer een gewelddadig karakter. Tsaar Alexander II overleeft zes aanslagen op zijn leven. De zevende wordt hem noodlottig. Dostojevski vreest al tijdens zijn leven dat zijn land in de radicale vaarwateren van de Europese verlichte denkbeelden terecht zal komen. Zijn roman Boze geesten is zijn aanklacht tegen elke vorm van revolutie, waarin hij ook de oprechtheid van liberale denkers in twijfel trekt. Die radicalisering van een deel van de Russische samenleving zou een rol hebben kunnen spelen bij de vroegtijdige dood van de schrijver. De terroristen blijken letterlijk zijn buren te zijn in de Smedenstraat.

In haar memoires schrijft Anna de plotselinge dood van haar man toe aan een ongelukkige samenloop van omstandigheden. De schrijver is gewend ’s nachts te schrijven, zodat hij door niemand kan worden gestoord. Dat doet hij ook in de nacht van 25 op 26 januari. Anna schrijft in haar memoires: ‘In de ochtend, op 26 januari, stond Fjodor Michajlovitsj op zoals gebruikelijk om één uur in de middag. Toen ik in zijn werkkamer kwam vertelde hij me over een kleine gebeurtenis van die nacht. Zijn penhouder was op de vloer gevallen en onder de boekenkast gerold (hij was erg op deze penhouder gesteld en hij gebruikte de houder ook om zijn sigaretten te rollen). Om de penhouder onder de kast vandaan te halen, heeft Fjodor Michajlovitsj de boekenkast verschoven. Het was duidelijk dat het ding zwaar was, en Fjodor Michajlovitsj heeft zich tot het uiterste moeten inspannen, plotseling is er vermoedelijk een ader gebarsten. Hij voelde bloed in zijn mond, maar omdat het maar een klein beetje was, besteedde mijn man er geen aandacht aan... De dag verliep verder zoals gewoonlijk, maar tegen etenstijd in de avond kwam de zuster van Fjodor Michajlovitsj, Vera Ivanova, uit Moskou voor een bezoek. Aan tafel hadden zij een verhit debat over de verdeling van een erfenis van hun rijke Moskouse tante Aleksandra Koemanina. Fjodor Michajlovitsj wond zich tijdens het gesprek nogal op. Hun discussie eindigde zelfs in een soort ruzie. De opwinding had een negatief effect op de gezondheid van mijn man. Kort nadat zijn zuster was vertrokken kreeg hij een nieuwe hevige bloeding.’

De lezing die Anna van de gebeurtenissen op die fatale januaridagen geeft is later en ook recent door biografen van de schrijver en door literaire onderzoekers in twijfel getrokken. De arts van de familie, dokter Jakov fon Brettsel, onderzoekt de patiënt die tijdens het onderzoek het bewustzijn verliest. Als hij bij kennis komt verzoekt hij Anna zijn biechtvader van de nabije kerk van de icoon van de Heilige Maagd van Vladimir te laten komen. Vader Nikolaj Viroslavski neemt hem de biecht af en geeft hem de communie.

Is de weggerolde penhouder en de twist met zijn zuster Vera oorzaak van alle ellende? De inwendige bloeding kan worden toegeschreven aan het verschuiven van de zware boekenkast, maar de opwinding die te veel wordt voor zijn toch al zwakke gestel is vermoedelijk niet de erfeniskwestie die hij met zijn zuster bespreekt. Meer aannemelijk is dat de schrijver overstuur raakt van de ontdekking dat zijn buurman op dezelfde etage, Aleksandr Barannikov, één van de leiders blijkt te zijn van de terroristische organisatie ‘De wil van het volk’. Onder de neus van de man die het heilige geloof verkondigt in de drieëenheid tsaar, kerk en volk, moet dat een schokkende ontdekking zijn geweest. Op 25 januari is Barannikov gearresteerd onder de beschuldiging een aanslag op het leven van de tsaar voor te bereiden. In de nacht van 25 op 26 januari wordt Barannikov naar zijn huis aan de Smedenstraat gebracht, onder escorte van de politie. De rechercheurs kammen in aanwezigheid van de terrorist diens appartement uit. Het kabaal waarmee dat gepaard gaat moet de schrijver niet zijn ontgaan. Het is juist op dat moment dat Fjodor Michajlovitsj zijn eerste inwendige bloeding heeft. De volgende dag lokt de politie een handlanger van Barannikov naar het appartement, waar hij wordt gearresteerd. En op dat moment heeft Dostojevski zijn tweede inwendige bloeding. De schrijver worstelt nog twee dagen met de gevolgen van de bloedingen, voordat zijn zwakke gestel het begeeft. Anna’s lezing van zijn laatste dagen en die van zijn latere onderzoekers sporen niet met elkaar. Anna’s versie is een huis-, tuin- en keuken-drama dat past in haar gedachtenwereld. Het dagboek dat zij bijhoudt gedurende haar veertien jaar met Dostojevski schrijft zij in steno. Ze wil voorkomen dat haar nieuwsgierige en ook wel jaloerse echtgenoot haar schrijverij onder ogen krijgt. ‘Wat schrijf je daar toch allemaal in je kriebelschrift’, plaagt haar echtgenoot haar meer dan eens. Na zijn dood zet zij zich aan de taak het stenogram om te zetten in gewone taal. Het blijkt dat zij niet alleen vertaalt, maar ook haar eigen tekst redigeert en hier en daar er de scherpe kantjes afhaalt. Dat de dood van haar man mede zou zijn veroorzaakt door dezelfde revolutionairen die hij al schrijvende bestrijdt kan voor haar iets te veel zijn geweest. Aan de andere kant past het beeld dat latere onderzoekers scheppen iets te mooi in het profiel van de profeet die de dood vindt, mede door het kwaad dat hij voorspelt en dat de Russische mens bedreigt. Veel bewonderaars zien in hem niet alleen een groot literator maar ook een profeet. De juiste toedracht van zijn plotselinge dood is niet meer met honderd procent zekerheid te achterhalen. Wel staat vast dat hij sterft als een overtuigd christen. Nog meer dan dat, een gelovige van de in zijn ogen enige religie die het ware christendom vertegenwoordigt, de Russische orthodoxie. Hij was in zijn laatste jaren een bijna dagelijkse bezoeker van zijn buurtkerk, opgedragen aan de icoon van de Heilige Maagd van Vladimir. De kerk is sinds enkele jaren weer een florerende, geheel van zijn Sovjet-wonden hersteld godshuis. De hoofdkoepel van de kerk rust op twee enorme pilaren. Links van het altaar hangt de beroemde icoon van de Heilige Maagd van Vladimir. Samen met de icoon van de Heilige Maagd van Kazan, die in de Kazankathedraal in Sint Petersburg hangt, is dit de meest aanbeden icoon in de orthodoxe kerk. Achter de rechtse pilaar, waar een grote icoon van de heilige Nicolaas hangt, verbergt Dostojevski zich. De heilige Nicolaas staat onder Russische gelovigen bekend als de klusjesman onder de heiligen. Als je iets in de hemel gedaan wil krijgen kun je je het best wenden tot Nicolaas. Kennelijk is hij ook Dostojevski’s favoriete heilige. Hij wenst in de kerk niet te worden gestoord, daarom verschuilt hij zich min of meer achter de pilaar met de heilige Nicolaas. Zijn populariteit maakt dat niet altijd mogelijk. Als andere bezoekers hem herkennen verlaat hij terstond de kerk.

In zijn dagboek legt hij vaak, en zeer omstandig, uit dat helaas de Europese volkeren niet meer in staat zijn oprecht te geloven en dat dat slechts is voorbehouden aan de Rus. Dat maakt in zijn ogen de Rus ook tot een idealere en oprechtere mens dan menig Europeaan. Het ergert hem dat de Russen vaak zelf niet begrijpen hoe uniek hun relatie met God wel is.

‘Waaraan gelooft gij dan in werkelijkheid? Gij gelooft – zeker, en ik met u – aan de al-mensheid, dat wil zeggen daaraan dat eens voor het licht van verstand en begrip alle natuurlijke slagbomen en vooroordelen zullen vervallen, die nu nog een vrije gemeenschap der naties verhinderen door hun egoïsme en nationale eisen en dat dan eerst de volkeren een begin kunnen maken om, eensgezind en eenstemmig als broeders te leven, met verstand en liefde te streven naar een algemene harmonie. Welnu, mijne vrienden, bestaat er iets hogers en heiligers dan dit uw geloof? En het voornaamste is nog; dit geloof zult gij nergens anders ter wereld aantreffen, bij voorbeeld bij geen enkel volk in Europa, waar het nationale karakter zo scherp omlijnd is, waar dit geloof, wanneer het er gevonden zou worden, toch enkel tevoorschijn treedt in de gedaante van een zuiver apriorisch, misschien levendig en vurig, maar toch niet meer dan een, in de studeerkamer uitgewerkt begrip. Bij u echter, dat wil zeggen niet precies bij u, maar wel bij ons, bij ons allen, ons Russen – leeft dit geloof algemeen en overtreft alle andere ideeën.Wij geloven allen daaraan, hetzij tenvolle bewust in de intellectuele wereld, hetzij doodeenvoudig door het levendig instinct in het eenvoudige volk, wiens godsdienst hem reeds gebiedt om aan dit geloof vast te houden. Gij hebt misschien gedacht, dat gij de enige ‘al-mensen’ bent uit de gehele intellectuele Russische wereld, de anderen niets dan Slavofielen of Nationalisten? Maar dit is toch niet het geval; de Slavofielen en Nationalisten geloven precies hetzelfde als gij, en doen dit in nog sterkere mate dan gij!

Ik neem nu alleen maar de Slavofielen; wat was het, dat zij door hun eerste leiders over hun leer lieten verkondigen? Zij verklaarden in duidelijk, treffende gevolgtrekkingen; dat Rusland in vereniging met alle Slaven en zelfs aan hun hoofd staande, van de hele wereld het grootste woord zou brengen, dat de mensheid ooit vernam en dat woord zou worden het gebod van de al-menselijke vereniging, en dat niet in de zin van een persoonlijk egoisme, waarin zich heden ten dage mensen en naties in hun kunstmatige en onnatuurlijke beschaving verenigen tot de ‘strijd om het bestaan’, waartoe zij door middel van de positieve wetenschap morele grenzen stellen aan de vrije geest en tegelijkertijd elkaar wederkerig kuilen graven, beliegen, beschimpen en belasteren.

Het ideaal der Slavofielen was veeleer de vereniging in de zin van de ware, grote liefde, zonder leugen en materialisme en gegrond op een persoonlijk, grootmoedig voorbeeld, zoals het Russische volk aan het hoofd van de vrije Panslavische vereniging van Europa moet geven. Gij zegt wel, dat gij volstrekt niet daaraan gelooft en dat dit alles slechts speculaties zijn, uit de vertrekken van de geleerden stemmend. Maar het is van belang dat bij ons allen, ondanks alle verschil van mening, in deze ene beslissende, gemeenschappelijke gedachte van een vereniging van alle mensen elkaar de hand reiken en overeenstemmen. Dat is een feit, dat niet te betwijfelen valt, en dat op zich zelf al verwonderlijk is, want dit gevoel leeft in deze graad nog nergens, in geen enkel volk; als zo’n dringende en grote behoefte. Is dit echter het geval dan hebben wij bijgevolg ook, wij allen, een vaste en bepaalde nationale gedachte; ja, een echte nationale gedachte. Bijgevolg ware het voor ons het raadzaamst, wanneer de nationale Russische gedachte ten slotte niets anders is dan de universele al-menselijke vereniging, om zo spoedig mogelijk onze onenigheden bij te leggen, d.w.z Russen te worden.’

De nationale Russische gedachte ligt voor Dostojevski verankerd in het unieke orthodoxe geloof. Maar de nationale gedachte heeft nooit wortel geschoten. Ook vandaag woekert die discussie in Rusland voort. Onder het Poetinnationalisme wil men die nationale gedachte zelfs in een wet formuleren. Te vrezen valt dat het er ook nu niet van komt. Net als de Russische ziel fladdert de nationale gedachte door de hele geschiedenis van het Russische volk en nooit is het tot een eenduidig antwoord gekomen. Helpt Dostojevski’s gedachte daarover het nationalistische denken, dat in het Rusland van vandaag een hoge vlucht heeft genomen?

Het is één van de vragen die op tafel ligt bij de directrice van het Dostojevski-museum in Sint Petersburg, Natalja Asjimbajeva. Het gesprek met haar komt moeizaam tot stand. Het circuit van Dostojevski-experts in de wereld is een hechte gemeenschap. Zij ontmoeten elkaar minimaal één keer per jaar voor een symposium, een studiedag of voor het herdenken van het een of het ander uit het leven van de schrijver. Zij delen met elkaar de grenzeloze liefde voor de schrijver en ook een diepe kennis, vooral over de achtergrond van elke zin die hij in zijn romans heeft neergepend.

Wie die onvoorwaardelijke liefde niet deelt en geen diepe kennis etaleert is een verdachte indringer in een wereld die de experts liever gesloten houden.

De sfeer grenst aan de verering van een cultfiguur, aan wie eigenschappen worden toegedacht die het menselijke te boven gaan. In Europa bereikt de cultstatus van Dostojevski een hoogtepunt in de jaren twintig van de vorige eeuw, op het moment dat de schijver in eigen land door de revolutie is afgewezen. Vandaag hangt in het museum in Sint Petersburg een bijna sacrale sfeer. Het is alsof de schrijver nog ligt opgebaard in zijn studeerkamer. Bezoekers praten op gedempte toon met elkaar om de grote schrijver niet te storen.

Het museum komt er nadat internationaal de herdenking van de 150ste geboortedag van de schrijver in 1971 veel aandacht trekt. Ondanks de ideologische obstakels begrijpen de Sovjet-autoriteiten dat een internationaal erkende grote Russische schrijver niet langer kon worden genegeerd. Het museum groeit in zijn Sovjet-jaren zelfs uit tot een soort vrijplaats van de literaire subcultuur die zich ondergronds aan het ontwikkelen is in de Sovjet-Unie.

Nu is het museum een waar modern visitekaartje van de Russische cultuurgeschiedenis. De politieke wind van vandaag heeft daarbij vast geholpen. De bezoekersaantallen zijn spectaculair gegroeid in de laatste jaren en de cultsfeer is ook een beetje terug. Op de eerste zaterdag van de maand juli wordt de Smedenstraat afgesloten voor het jaarlijkse Dostojevski-festival. Sint Petersburg heeft ontdekt dat behalve Peter de Grote en Aleksandr Poesjkin ook Dostojevski kan worden ingezet om de ‘merknaam’ Sint Petersburg te ondersteunen en toeristen te trekken.

Het festival is een mengeling van straatheater, ballet en muziek, allemaal geïnspireerd op de romans en de romanfiguren van Dostojevski. Vrijwilligers staan klaar om de bezoekers mee te nemen op Dostojevski-wandelingen langs de plekken waar hij woonde, schreef en waar zijn romanfiguren tot leven kwamen. Het festival trekt elk jaar meer bezoekers uit binnen- en buitenland.

Vragen over de politieke opvattingen van de schrijver zijn op het festival en in het museum eigenlijk taboe. De politieke dagboekaantekeningen van de schrijver zien de volgelingen van Dostojevski niet als relevant. Een Franse expert formuleert het zo: ‘Het dagboek was populair omdat zijn romans populair waren. Dostojevski nam in zijn romans nooit dogmatische standpunten in. Hij stelde vragen en sneedt problemen aan. Meer niet.’

Directrice Natalja Asjimbajeva zegt: ‘Je kunt Dostojevski niet model laten staan voor het patriottisme dat we vandaag in Rusland zien. Dostojevski was een patriot, maar ik denk dat patriottisme een zeer persoonlijke beleving is. Fjodor Michajlovitsj stelt Rusland altijd op de voorgrond, maar hij schrijft over mensen. Hij is geïnteresseerd in mensen en dat maakt zijn boeken ook vandaag actueel.’

Dat is wellicht zo, maar uit zijn dagboek en zijn brieven blijkt dat hij zijn politieke opvattingen en zijn visie op de Russische ziel toch kennelijk waard vindt om aan een breder publiek voor te leggen. Dostojevski heeft een wonderlijke transformatie ondergaan. In zijn jonge Petersburgse jaren was hij een aanhanger van de gedachtenwereld van de literatuurcriticus Vissarion Belinski. De criticus had ook lovende woorden over voor de eerste romans van Dostojevski, zoals Arme mensen en De dubbelganger. Belinski pleit ervoor dat Rusland zich eindelijk zal bevrijden van de mystieke sfeer die er rond het tsarendom en het orthodoxe geloof hangt. Hij steekt de draak met het bijzondere van de Russische mens. ‘De Amerikaanse plantage-eigenaren noemen hun slaven negers om duidelijk te maken dat ze het niet over mensen hebben.’ Belinski verwondert zich erover dat in Rusland daarentegen mensen handel drijven in mensen die ze lijfeigenen noemen. Niemand vindt dat abnormaal, ook de kerk niet. Hij noemt het hele leven in Rusland daarom een onwaarachtig theaterstuk.