Het mozaïek

Lees ook bij Conserve over de Tweede Oorlog*

Van Do du Preez-Verleun en Pauline Wesselink

Soldaat in verzet – De belofte die Jan Verleun het leven kostte

Pauline Wesselink Ik was een tijdje een ander

Rob van Olm Recht, al barste de wereld (over CS 6 en Reina Prinsen Geerligs)

Albert Boer Het Kamp Schoorl

Merlyn Frank Koosje – een dinsdagskind en Vliegende kiep

Emmy van Dantzig – Zeg nooit dat je Joods bent

Tonny van Renterghem – De laatste huzaar – Verzet zonder kogels

*Exclusief en zeldzaam verkrijgbaar via info@conserve.nl

Gilbert Creutzberg

Het mozaïek

Den Haag in de oorlogsjaren

UITGEVERIJ CONSERVE

Dit boek is opgedragen aan mijn vader en moeder, mijn zuster, mijn familieleden, en vrienden die mij geholpen hebben in een cruciale tijd van mijn ontwikkeling. Dit boek is gewijd aan allen die hun leven verloren in de Tweede Wereldoorlog, en speciaal aan mijn klasgenoot, Rudie Schaap.

CIP-gegevens Koninklijke Bibliotheek, Den Haag

Creutzberg,

Gilbert Gilbert Creutzberg – Het mozaïek – Den Haag in de oorlogsjaren Oorspronkelijke uitgave The Mosaic door Gilbert Creutzberg, vertaald uit het Engels door Gilbert Creutzberg

Schoorl : Conserve

ISBN 978 90 5429 438 2

NUR 688

Trefw: Tweede Wereldoorlog

© 2017 Gilbert Creutzberg en Uitgeverij Conserve

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from the publisher.

Voorwoord

Dit boek is een vrije vertaling vanuit het Engels in het Nederlands door dezelfde auteur. Het belangrijkste verschil komt aan het eind, in hoofdstuk 40, dat niet bestaat in de originele Engelse versie, omdat ik in 2015 onverwacht nieuwe informatie kreeg.

Zoals sommige moderne auto’s, is dit boek een hybride, een kruising. Voor het grootste gedeelte is het autobiografisch, memoires van mijn jeugd in de Tweede Wereldoorlog. Maar het is nog meer: het bevat een persoonlijke analyse van wat er voorviel. Gepeperd met de filosofie van een volwassene die de tachtig gepasseerd is en probeert ergens orde in te scheppen.

Voor sommige gedeelten waren er niet genoeg feiten ter beschikking en ik heb de vrijheid genomen om dat gat op te vullen door een verhaal te vertellen. De volgende hoofdstukken zijn dus eigenlijk in romanvorm:13, 15, 17, 18, 19, 20, 21 en 39.

Nu even over mijn naam. Ik werd geboren als Karel Amadeus Jelis Jan Gijsbert Creutzberg. Ik werd ‘Gijs’ genoemd, een naam die volslagen onuitspreekbaar is in het Engels. Vrienden noemden mij ‘Gilbert’ of ‘Gil’ en zo bleef het. Ik heb mijn voornaam officieel veranderd toen ik in 1971 Amerikaans staatsburger werd.

Bij mijn geboorte gaven mijn ouders mij maar liefst vijf namen. Dit boek is door Gilbert / Gijs Creutzberg geschreven. Soms vind ik het jammer dat ik niet de naam ‘Amadeus’ heb gehouden, zoals mijn vriend Wolfgang Mozart.

De vader van Gijs, ds. H.W. Creutzberg met zijn zoon

1

De nazi’s vallen Nederland binnen

In de vroege morgen van de tiende mei van 1940 ontwaakte Gijs door lawaai. Het was half zes, een tijd waarop de meeste mensen in Den Haag nog sliepen. Er was nog weinig verkeer in Duinoord, genoemd naar de dichtbijgelegen Noordzee met de duinenrij. Slechts één op de vijfentwintig Nederlanders* bezat een auto. Duinoord was een rustige, vredige villawijk.

Gijs stond op, terwijl hij zich afvroeg waar het lawaai vandaan kwam. Er stond geen wind. Hij keek uit het raam, maar kon de oorzaak van het geluid niet vaststellen. Het klonk als geweerschoten, maar dan veel luider en zelfs onheilspellender. Het was nog te donker om uit te maken wat zichtbaar was, anders dan het bekende gebouw van de kerk, aan de overkant van het grasveld waar Gijs vaak voetbalde met zijn vrienden. En dan was er de grote meidoornboom aan de noordkant. Verder was er niets te zien.

Gijs vond dat de situatie onderzocht moest worden. Hij ging naar de slaapkamer van zijn zuster Hanna, die al op was en huilde omdat ze bang was voor het lawaai. Aangezien geen van beide kinderen op een leeftijd was om te oordelen wat er aan de hand was – Gijs was elf en Hanna tien –, gingen zij naar hun ouders om raad te vragen. Gijs klopte op de deur van de slaapkamer.

Het bijzijn van vader en moeder kalmeerde hen, maar ze kregen geen duidelijke verklaring.

‘Misschien houden ze oefeningen,’ zei vader.

‘Maar er is toch iets mis,’ zei moeder. ‘Zouden ze anders de mensen niet gewaarschuwd hebben met een krantenbericht?’

‘Zullen we luisteren naar het nieuws op de radio?’ vroeg Gijs.

‘De radio is kapot,’ zei Hanna. ‘Herinner je je niet dat de radio in de salon bijna in brand stond? Dat was een week geleden.’

De telefoon klonk beneden in de vestibule.

‘Wie zou er zo vroeg opbellen?’ zei vader. ‘Het moet een noodgeval zijn.’

‘Ik ga zo meteen opnemen,’ zei moeder, en ze rende de trap af naar de hal. Een paar minuten later was ze terug met het nieuws.

De Duitse legertroepen zijn Nederland binnengevallen! Onze regering heeft de oorlog verklaard aan Duitsland!

Oorlog. Dat woord had een diepe, sinistere klank. Het was een woord dat geen betekenis had behalve in schoolboeken, die handelden over de Tachtigjarige Oorlog met Spanje en de vele oorlogen met Engeland en andere landen. Holland had een lange geschiedenis van oorlogen. In 1672, het ‘rampjaar’, was Holland tegelijk in een oorlog gewikkeld met vier landen, maar kwam er na twee jaar weer bovenop en als de winnaar. Het was moeilijk om je een oorlog voor te stellen die tachtig jaar duurde. Hoe leefden de mensen terwijl er constant een oorlog aan de gang was? Het woord ‘oorlog’ riep beelden op van mannen in wapenrustingen, mensen die met elkaar probeerden te vechten door elkaars kwetsbaar lichaamsdeel te vinden, waardoor men een zwaard kon boren. Of, misschien wel, in moderne tijden, een heleboel kerels in formatie, rennend over een veld waar ze hadden besloten om het uit te vechten. Illustraties van de Eerste Wereldoorlog met de loopgraven en de Maginot Linie brachten dat alles voor de geest.

Jeanne Creutzberg, de moeder van Hanna en Gijs 1940

Dat was ondenkbaar in Nederland omdat ons land neutraal was. Dat wist iedereen. Je leerde op school dat Nederland veilig was omdat Holland, zoals Zwitserland en nog een paar andere landen, geen partij trok in een dispuut tussen landen. De laatste oorlog, met België, had honderd jaar geleden plaatsgevonden. Sindsdien had Nederland de positie ingenomen dat oorlog mensonwaardig was en dat Nederland er niets mee te maken had. Het was dan ook niet bij toeval dat Nederland gekozen werd voor het Vredespaleis. Met een gift van de Amerikaanse filantroop Andrew Carnegie was het gebouwd in 1913. Ofschoon de Volkenbond niet effectief was om de Eerste Wereldoorlog te voorkomen, was het toch duidelijk dat de organisatie geboren was met als doel geschillen tussen landen op te klaren en oorlogen te vermijden. Gedurende de oorlogsjaren, van 1914 tot 1918, had elk land de neutraliteit van Nederland gerespecteerd. Dat zou ook in 1940 weer gelden. Terwijl Duitsland de oorlog had verklaard aan Frankrijk en Engeland, zou Nederland een oase van vrede blijven. Ofschoon Holland gereed was voor het ondenkbare en zich gemobiliseerd had, werd het door niemand verwacht dat Duitsland in alle werkelijkheid Hollands neutraliteit zou onteren, omdat het sacrosanct was en omdat alle landen hadden bijgedragen aan het Vredespaleis in Den Haag.

Het hele idee dat er een oorlog uitgebroken was leek onwerkelijk, maar het geronk van laag duikende vliegtuigen, en het afweergeschut van de Nederlandse artillerie liet daar geen twijfel over. Met het versterken van geluiden kwam het besef dat de harde werkelijkheid was begonnen. Het waren geen oefeningen maar mensen die probeerden elkaar te doden.

Kleine Hanna’s reactie was eenvoudig en direct. Ze begon te huilen. Gijs wist niet hoe hij moest reageren. Ofschoon hij eerder geneigd was te gaan huilen dan te gaan lachen, maakte een merkwaardig gevoel zich van hem meester om alles zo objectief mogelijk te observeren. Hij was zich ervan bewust dat dit een historisch ogenblik was en dat er geen reden bestond om te gaan huilen. Zo lang hij de zaken objectief kon waarnemen zou alles nog min of meer onecht blijven.

De familie kleedde zich aan. In de eetkamer was de dienstbode, die voor het ontbijt zorgde, in tranen. Haar vader en moeder waren een treinrit van een paar uur van Den Haag verwijderd. Haar broer zat in het leger. In het jaar voor het uitbreken van de oorlog, op 28 augustus 1939, had Nederland alle reservisten opgeroepen voor een mobilisatie, om de grenzen van het land te beschermen, maar niemand achtte een invasie een serieuze mogelijkheid.

Een nicht van Gijs, ‘Ming’, die werkte als een verpleegster en die op bezoek was vanuit Nijmegen, viel flauw toen zij het nieuws hoorde. Gijs vroeg zichzelf af waarom hij niet in staat was dergelijke sterke gevoelens op te brengen. Hij probeerde de huishoudster en zijn nicht te troosten. De familie zat samen aan tafel voor het ontbijt.

Vader las een gedeelte van de grote, oude familiebijbel voor en zei een gebed op.

‘Is er geen yoghurt vandaag, moeder?’

‘Nee, zoontje. De melkman is nog niet langsgekomen.’

‘Er is ook geen griesmeel,’ zei Hanna. ‘Moeder, mag ik wat sterrenkers afknippen en er een boterham van maken?’

‘Goed.’

De sterrenkers groeide bovenop een aarden pot in de vorm van een mannenhoofd. Het was gevuld met water en moest elke dag begoten worden. De kleine zaailingen moesten dan de illusie geven van het haar van een man.

‘Het is tijd om naar de morgendevotie te gaan,’ liet vader weten.

De morgendevoties in de kerk waren tamelijk nieuw. Ze duurden vijftien minuten en bestonden voor het merendeel uit bijbel-lezingen en gebeden. Gijs’ vader was de predikant van de Duinoordkerk sinds 1920. Hij zou spoedig met pensioen gaan, en zou op de vijfde juni zijn 65ste verjaardag vieren. Hij was getrouwd met Adriana Jacoba de Groot, die thuis Jeanne werd genoemd. Hij was met haar getrouwd, acht jaar nadat zijn eerste vrouw, Johanna del Court van Krimpen, overleden was. Gijs en Hanna waren de kinderen van zijn tweede huwelijk.

De morgendevotie was een van zijn vernieuwingen. Het bevatte iets waar hij niet op had gerekend. De liturgie, in de stijl van de Anglicaanse eredienst, schreef voor om de groet aan de gemeente te zingen, hetgeen een probleem veroorzaakte omdat hij nooit in staat was geweest om wijs te houden, en nu was het lastig om dit gebrek met de gemeente te delen. Hij deed het stoïcijns omdat hij zich volkomen thuis voelde bij de mensen die hij diende als hun dominee. Hij had hun liefde en achting, en niemand lachte wanneer de organist hem in wanhoop probeerde te volgen in de toonsoort waarin hij verzeild was geraakt, maar zonder succes. Hij was altijd uit de wijs. Zijn vrouw probeerde hem soms te helpen door met noten te oefenen voor de dienst, maar deze morgen was er geen tijd, en niemand had er zin in.

Na de devotie ging Gijs naar zijn vriend Gerard Schimmelpenninck, die een paar huizen verderop woonde in de Adriaan Goekooplaan. Ze gingen naar dezelfde school en zaten in de vijfde klas. Gerard had gehoord dat de school gesloten was. Gijs ging weer terug naar huis.

Het was een prachtige dag en er stond geen wolk aan het firmament. De tuin rondom de pastorie en de kerk toonde een bloemenschat met een weelde van kleuren. Het grasveld was juist met de handmachine gemaaid door Andries, de jonge tuinknecht, veranderd in een mooi speelveld voor de kinderen. De milde geur van seringen verspreidde een gevoel van rust en inviteerde tot mediteren.

Het was warmer dan gewoonlijk voor de maand mei, en Gijs dacht dat het prettig zou zijn om zich buiten in de zon te koesteren, en niet naar school te hoeven gaan. Hij ging gemakkelijk op een luie stoel zitten en keek naar de vliegtuigen die probeerden aan het afweergeschut te ontkomen. De vreemde tegenstrijdigheid van de oorlog en de vreedzame natuur met de bonte bloemenschat aan de voorkant van de pastorie werd geaccentueerd toen hij een paar kogelhouders vond naast de rolstoel. Als of dat nog niet genoeg was om de werkelijkheid van de situatie te bevestigen, verbrak het geloei van sirenes elke illusie van vrede.

‘Kom naar binnen, Gijs,’ riep de huishoudster vanuit de keuken.

Gijs ergerde zich dat het kijken naar die interessante film die de ‘oorlog’ op de eerste dag leek, onderbroken werd.

‘Het is gevaarlijk daar in de tuin,’ zei de huishoudster.

‘Waarom?’

‘Ik sprak juist met de buurvrouw. Ze zei dat haar man zich stond te scheren en dat er een kogel door het raam vloog, precies in de spiegel waar hij zich stond te scheren.’

Gijs dacht dat het net zo veilig was, of onveilig, om in de tuin te zitten, omdat, als een kogel je zou treffen, dat zou gebeuren ondanks wat je eraan deed om het te vermijden en dan was er weinig dat je eraan kon doen. Maar hij wist drommels goed dat het niet een goed idee was om nog meer met de huishoudster te argumenteren, want haar hoofd stond er niet naar en dat was duidelijk te horen.

Het luide geloei van de sirenes scheen de angst die de oorlog had opgeroepen te onderstrepen.

‘Hoe lang moeten we binnen blijven?’

‘Tot de sirenes het veiligheidssein laten horen.’

Spoedig klonk het ‘sein veilig’ en Gijs ging terug naar buiten, naar de luie stoel, met zijn dagboek waarin hij zijn observaties opschreef. ‘Gelukkig,’ pende hij, ‘zullen de Engelsen, de Fransen en de Belgen komen om ons te helpen.’

Hij, noch iemand anders wist op dat moment dat de oorlog in Holland zou duren tot de veertiende mei van 1945, ongeveer vijf jaar na die morgen toen de nazi’s zijn land binnenstormden met het excuus dat Nederland ‘bescherming’ nodig had tegen Engeland en dat Nederland in feite de neutraliteit had verbroken door het uitspreken van een pro-Engelse houding in de pers.

___________

* Nederland en Holland, Nederlander en Hollander worden afwisselend gebruikt in dit boek. ‘Nederland’ is meer officieel, maar ‘Holland’ heeft meer gevoelswaarde.

2

De lege schoolbank

Er bestaat een oud liedje dat waarschijnlijk afkomstig is uit de Eerste Wereldoorlog. Het kwam terug in 1939, met enkele veranderingen, en het werd zeer populair gedurende de mobilisatie:

Rats, kuch, en bonen

Is het soldatendiner.

Rats, kuch, en bonen,

Doe daar je maaltje maar mee.

Vrede is ons streven,

Vrijheid der grenzen van ’t land,

Dat is ons soldatenleven

Voor het Vaderland!

Die woorden zijn bepaald niet vijandig. De nadruk van het Nederlandse leger in 1939 scheen te liggen om klaar te zijn met het verdedigen van de landsgrenzen, en, voor de rest… eenvoudige, gezonde kost.

Hitler en zijn nazistrijdkrachten wonnen de oorlog tegen Holland in vijf dagen. Het was geen evenwichtige strijd. Nederland had de waarborg van de onafhankelijkheid vanzelfsprekend genomen. Er heerste een optimistisch vertrouwen dat de neutraliteit zou worden gerespecteerd, net zoals met Zwitserland. Het Hollandse leger bevatte weinig meer dan een symbolische betekenis, en het was eigenlijk nog verbazingwekkend dat de tegenstand vijf dagen duurde voordat het ‘ondergronds’ ging.

Op de eerste dag van de oorlog werden de vier vliegvelden van Holland bezet. Het lukte de nazi’s echter niet om Den Haag te veroveren. Dat was belangrijk, omdat Den Haag de zetel was, en nog is, van Holland’s regering en ook de residentie van het Koninklijk Huis.

Op de tweede dag werd het nieuws omgeroepen over de radio dat Rotterdam gebombardeerd was. Grada de Groot, een tante van Gijs, woonde daar. Met een van de grootste havens in de wereld, was Rotterdam haar hartslag verschuldigd aan de rivier de Maas, die verder binnenslands, via de Rijn, helemaal vanuit Zwitserland door het Ruhrgebied in Duitsland liep, waar de transportatie voor de industrie van de grootste betekenis was. Het was in het Ruhrgebied dat Duitsland onder Hitler’s regime, een enorme oorlogsindustrie had opgebouwd. Het bombardement van Rotterdam zorgde ervoor dat de haven volkomen en genadeloos geliquideerd was in een essentiële manoeuvre om strategische controle te vestigen.

Het gebouw waar tante Grada woonde was niet geraakt in het bombardement, maar de gebeurtenis bracht de realiteit van de oorlog toch dichterbij. In een ultimatum aan de Hollandse regering lieten de nazi’s weten dat de andere grote steden gebombardeerd zouden worden als Nederland de strijd niet opgaf.

Koningin Wilhelmina hield een toespraak over de radio waarin zij de woorden gebruikte ‘een vlammend protest’. Gijs, ofschoon nog een elfjarig jongetje, vond die woorden mooi. Voor hem bezaten ze een krachtige, poëtische klank waarin de woede van een klein maar trots land zich weerspiegelde. Holland’s vrijheid als een onafhankelijk, zelfstandig land was aangerand. Gijs was niet te jong om zich te realiseren dat het slechts woorden waren, onmachtig tegen het geweld van het rijk der nazi’s. De koningin en de vertegenwoordigers van de regering verlieten het land. Er was tijdnood, en het feit dat Den Haag nog vrij was, zij het alleen een korte tijd, gaf nog juist de nodige gelegenheid om te ontsnappen. Sommige mensen beschouwden het als een teken van lafheid, maar de overgrote meerderheid was het ermee eens dat het absoluut noodzakelijk was, omdat de nazi’s hen zouden hebben opgesloten, of misschien zelfs hebben geëxecuteerd.

Het leek allemaal niet echt waar, en niemand dacht dat het jaren zou duren. Het was alles maar tijdelijk. Holland zou geholpen worden door Engeland, Groot Brittannië genoemd, het machtige wereldrijk, en Hitler zou spoedig weten met wie hij te maken had. De koningin zou binnen een paar weken terugkomen.

De nazi’s veroverden Nederland in een paar dagen. De superioriteit van de luchtmacht was bewezen, maar het nam drie weken in beslag voordat geheel Holland zich overgaf. De provincie Zeeland, in het zuiden bij de Belgische grens, bleef weerstand bieden. Zeeland bestaat eigenlijk uit een aantal eilanden. De bewoners hebben sinds eeuwen met een macht gevochten die sterker is dan welk leger ook van soldaten. Die macht is de zee. Steeds hebben de bewoners van Zeeland hun vruchtbare maar ook kwetsbare grond moeten beschermen tegen overstromingen met het bouwen van dijken, vervaardigd door de beste ingenieurs van Europa, misschien zelfs wel van de wereld. Het wapenschild van Zeeland bevat een leeuw die zich ontworstelt uit het water. De koster van de Duinoordkerk, Jan du Fossé, was geboren in Zeeland, een stoere bonk van een man, bekend om zijn kracht en doorzettingsvermogen, een man op wie je op aan kon. Op de avond van de 14de Mei vond de overgave plaats. De nazi’s stelden onmiddellijk Artur von Seyss Inquart aan als Reichs Kommandant van Nederland. Hij was een generaal die ook een rol had gespeeld in de Anschluss van Oostenrijk Het was een teken van Hollandse humor dat er onmiddellijk moppen begonnen te circuleren die gekscheerden met zijn naam: ‘Snijd hem in kwartjes’ en dergelijke grappen.

De Duinoordkerk in Den Haag

Er volgde een afkondiging dat het verboden was om kentekens van het koningshuis te dragen, speciaal van de kleur oranje – de kleur van het Huis van Oranje, bekend in elk geschiedenisboek wegens de rol die Willem van Oranje speelde in de Tachtigjarige Oorlog tegen Spanje, van 1568 to 1648, die leidde tot Holland’s onafhankelijkheid van Spanje. Willem van Oranje wordt beschouwd als de vrijheidsheld die opstond tegen het tirannieke beleid van de Hertog van Alva, die door de koning van Spanje aangesteld was met het regeren van de ‘Lage Landen bij de Zee’.

Willem van Oranje werd een martelaar toen hij vermoord werd door Balthasar Gerards. Gijs had met zijn ouders een tocht gemaakt naar de stad Delft waar hem het gat in de muur werd gewezen van de kogel waarmee Willem van Oranje gedood werd. Gijs leerde dat de verrader gesnapt werd en zelf met zijn leven moest boeten. Vier paarden werden aan zijn armen en voeten gebonden en in verschillende richtingen gedreven en spleten daarmee het lichaam van de verrader uit elkaar.

Na de oorlog met Spanje werd Nederland een democratie, en na de Franse Revolutie, een constitutionele monarchie. Zelfs de Nationaal-Socialistische Beweging, de NSB, de politieke partij die sympathiseerde met het naziregime, had een zetel in de Tweede Kamer.

Er was iets dat Gijs al op vroege leeftijd geleerd had, dat je niet kan toegeven aan angst. Hij was in de eerste klas van de lagere school, toen, op een dag, hij met andere kinderen was meegegaan om te zoeken naar beukennootjes. Na schooltijd gingen ze naar een grote beukenboom op de Adriaan Goekooplaan. De nootjes waren lekker en hij besloot er wat mee naar huis te nemen. Hij had al de nootjes in een papieren zakje gedaan en dat neergezet bij de boom, en ging daarna nog meer noten zoeken die hij in zijn broekzak stopte. Toen hij terugkwam zag hij dat een andere jongen zijn zakje met nootjes in beslag nam.

‘Die is van mij!’ riep Gijs.

‘Liegbeest!’ riep de andere terug.

Gijs was bang omdat de jongen groter en sterker leek. Hij ging weg, boos en vernederd.

Thuis vroeg hij om advies. Iedereen zei: ‘Je moet je verdedigen!’ Dat scheen de woorden van Jezus tegen te spreken, want Jezus was liefde en je moest je naasten liefhebben, maar Gijs bleef erover nadenken en vond gauw de gelegenheid om het in de praktijk toe te passen.

Hij was betrokken bij een meningsverschil met een andere jongen. Twee oudere jongens zeiden dat het geschil besloten moest worden met een eerlijk gevecht. Gijs vond het beter niet te wachten op de eerste vuistslag in zijn gezicht en greep de ander onmiddellijk in een worstelgreep. Ze waren tegen elkaar opgewassen, en het gevecht scheen uren te duren. Een paar keer belandde Gijs bijna op de stoep, maar hij was lenig en vlug en kon zich uit de klem losmaken. Na wat scheen een eeuwigheid, zeiden de oudere jongens: ‘Genoeg!’ en verklaarden het tot remise. Gijs had tranen in de ogen vanwege de pure inspanning en uitputting. Een van de oudere jongens lachte en zei: ‘Je hoeft niet te huilen! Je hebt goed gevochten!’ Gijs realiseerde zich plotseling dat hij geslaagd was voor een test. Hij zou nog meer zulke proeven moeten doorstaan wanneer de wereld geconfronteerd werd door een bende bullies.

Er gingen geruchten de ronde dat iemand een scheermesje achter zijn met oranje versierde knoopsgat had gestoken. Toen een GESTAPO-officier probeerde die er af te rukken verloor hij bijna zijn vingers. (GESTAPO is een afkorting voor Geheime Staats Polizei.) Zelfs de geringste vorm van verzet, zoals van die man, werd onmiddellijk vergolden met hechtenis en dat betekende dat de ‘moffen’, zoals zij in die tijd in Holland genoemd werden, de dader naar een van de Arbeitskampfen stuurden. Elke vorm van verzet tegen het naziregime werd zonder verhoor gestraft.

De nazi’s verkondigden met proclamaties, de ene na de andere, wat je wel en wat je niet mocht doen. Het was verboden om naar de BBC, het Engelse radiostation, te luisteren. Niemand gehoorzaamde dat bevel. De volgende proclamatie gaf het bevel dat iedereen radio’s moest inleveren. Je kon dan nog wel luisteren naar de officiële zenders vanuit Hilversum – de zogenaamde vier ‘zuilen’ – maar al het nieuws was gecensureerd. Aangezien het volslagen onmogelijk was om elke woning door te zoeken voor radio’s en andere clandestiene goederen, volgde niemand het bevel.

De volgende proclamatie liet weten dat alles dat uit koper gemaakt was ingeleverd moest worden om de wapenindustrie van de nazi’s te bevorderen. Gijs’ moeder verstopte alles dat van koper gemaakt was in een bergruimte onder de eetkamer.

Vanzelfsprekend moest iedereen wapens inleveren. Gijs’ vader hield altijd een pistool in het nachtkastje naast zijn bed. Hij, noch duizenden andere Hollanders, gehoorzaamde dat bevel en verborg de wapens. Niemand in de familie schijnt te weten wat er met dat pistool is gebeurd. Gijs’ vader stierf op 31 december 1940, en de kerk en ook de pastorie werd afgebroken in 1941. Misschien wordt dat wapen nog eens gevonden in de grond van de vroegere pastorie op Adriaan Goekooplaan 53, en, wie weet, dan zal het duizenden euro’s waard zijn.

Het leven gaat door. Een week nadat Holland zich officieel overgaf werden de scholen weer geopend. Maar er was iets gebeurd dat een radicale verandering teweegbracht.

Gijs merkte dat de schoolbank naast hem leeg was. Waar was Rudie? Rudie was een kleine jongen, rustig, een goed scholier die altijd zijn lessen van A to Z geleerd had. Hij was niet een van Gijs’ dikke vrienden, misschien een beetje te rustig voor Gijs’ smaak omdat Gijs op die leeftijd jongens bewonderde die lawaaierig en aggressief waren. Rudie deed daar niet aan mee, maar hij werd gerespecteerd en was goede vrienden met zijn klasgenoten. Gijs vond het best om samen met hem in de schoolbank te zitten en Rudie vond het niet erg als Gijs ‘spiekte’ wanneer de leraar een test gaf en Gijs ervoor zorgde dat hij op de nodige informatie kon rekenen in geval er twijfel bestond betreffende het juiste antwoord. Rudie zelf ‘spiekte’ nooit. Dat hoefte hij ook niet want hij had de zaak in z’n kop.

Waar was Rudie? Misschien was hij ziek. Met het voorbijgaan van de dagen en met het leegblijven van de zitplaats naast Gijs, gingen er op de speelplaats geruchten de ronde dat Rudie dood was.

Gijs vroeg aan zijn moeder: ‘Wat is er met Rudie Schaap gebeurd? Ik heb hem in meer dan een week niet gezien. De jongens zeggen…’

Zodra Gijs de naam ‘Schaap’ noemde reageerde zijn moeder onmiddellijk.

‘Rudie en zijn hele familie zijn dood. Ze hebben zichzelf vergast. Ze zijn Joods en ze waren bang dat het leven onder de nazi’s onmogelijk zou worden, omdat de nazi’s de Joden haten. Het begon met pogroms tegen de Joden.’

‘Wat is dat?’

‘De mensen worden bij elkaar vergaard als een kudde vee en dan weggestuurd naar arbeidskampen, of, zelfs nog erger, ze worden doodgemaakt.’

‘Maar waarom?’

‘Hitler zegt dat de Joden te veel macht hebben over de handel, en hij wil daar een eind aan maken.’

‘Maar… Rudie?’ Gijs was ervan ondersteboven. ‘Wat heeft hij gedaan? Waarom?’

Het beeld van de rustige leerling stond Gijs voor de ogen. Waarom zou iemand die kalme, vriendelijke jongen kwaad willen doen? Een aardige jongen die nooit in moeilijkheden was met leraren of klasgenoten?

‘Rudie’s ouders wisten wat er met hen zou gebeuren, en zij beslisten dat dit het beste was.’

‘Hoe wist u, mama, hoe dat gebeurde?’

‘Er was een bekendmaking in de krant. Kijk hier. Hier zijn al de namen. Ze zijn allemaal op dezelfde dag gestorven. Er waren veel Joodse families die op dezelfde manier stierven. Hier is nog een bericht…’

‘Maar…maar…’

Er was verwarring in Gijs’ gedachten. ‘Maar… hoe weten de moffen of iemand Joods is of niet? Hoe kan je het verschil zien?’

‘De nazi’s hebben aangekondigd dat iedereen die op z’n minst voor een achtste Joods is zich moet aangeven. Ze gaan dan de geboorteformulieren door op het stadhuis.’

‘Maar kan je dan niet je naam veranderen?’

‘O, ik ben er zeker van dat sommige mensen dat proberen.’

‘Is het niet verkeerd om zelfmoord te plegen? Is het niet zo dat mensen die zelfmoord plegen niet naar de hemel gaan, nietwaar?’

Gijs’ vader was erbij komen staan. Tot dusver had hij naar het gesprek geluisterd, maar nu sprak hij: ‘Dat moet je aan God overlaten. Je mag nooit je medemens veroordelen. Ja, het is verkeerd om je eigen leven te beëindigen, maar toch, je mag nooit een oordeel vellen. Herinner je je wat er staat in de Bergrede?’

‘Ja, Vader.’ Gijs begon het gedeelte uit de Statenvertaling die hij uit zijn hoofd had geleerd af te ratelen.

Oordeelt niet, opdat gij niet geoordeeld wordt.

Want met welk oordeel gij oordeelt,

Zult gij geoordeeld worden;

En met welke mate gij meet

Zal u wedergemeten worden.

En wat ziet gij de splinter…

Gijs had besloten dat hij de hele Bergrede uit zijn hoofd zou leren voor de verjaardag van zijn vader, op de vijfde juni.

‘OK,’ onderbrak zijn moeder. ‘Uitstekend. Zo nou weet je het antwoord op die vraag.’

‘Hebben ze veel pijn moeten doorstaan?’

‘Ik denk van niet. Ze vielen waarschijnlijk in slaap.’

Terwijl hij probeerde zich een beeld te vormen, stond de hele scène hem voor de geest van een familie, dicht bij elkaar, wachtend op de dood nadat de gasvlammetjes waren afgedraaid en de deuren en ramen dicht waren gesloten zodat het gas niet zou ontsnappen en de mensen zich zouden laten vergiftigen door carbonmonoxide.

Nog meer vragen bleven hem kwellen. Waarom deden ze het? Konden ze niet iets anders gedaan hebben om te ontsnappen zonder te worden herkend als Joden.

‘Hoe kan je weten of iemand Joods is?’ vroeg Gijs aan zijn ouders.

‘Dat kan je niet weten,’ zei Vader.

‘Maar ik heb gehoord dat je soms Joden kan herkennen door hun neuzen.’

‘De helft van de tijd heb je ’t goed en de andere helft van de tijd heb je ’t verkeerd,’ zei Vader met een vreemd, raadselachtig antwoord.

‘Kan je ook aan iemand zien of hij katholiek is?’

‘Er zijn mensen die beweren dat ze een verschil kunnen zien tussen katholieken en protestanten. Die mensen zeggen dat iemand die katholiek is een katholiek gezicht heeft. Ik, persoonlijk, kan geen verschil zien.’

Dat waren allemaal nieuwe ontdekkingen voor Gijs. Tot dit ogenblik in zijn leven waren die zaken nooit in zijn gedachten opgekomen. Hij wist niet welke jongens of meisjes in de klas Joods waren en het interesseerde hem trouwens ook niet. Joden waren een kleine minderheid in Den Haag. Hij ging naar een school die niet religieus was. Hij was nog nooit binnen een katholieke kerk geweest, noch binnen een synagoge.

Hij was in de vijfde klas van de lagere school en zou de zesde klas afmaken in Juni van 1941… Er waren al plannen voor hem gemaakt om vandaar naar het Christelijk Gymnasium in Den Haag te gaan en daarna in Utrecht theologie te studeren, net zoals zijn vader, grootvader en oom, en dan, net zoals zijn vader, een dominee te worden in de Nederlands Hervormde Kerk. Gijs zelf had er nog weinig over gedacht, maar hij was blij dat iedereen er blij mee was.

Gijs herinnerde zich goed de eerste dag op de lagere school. De kinderen zaten op schoolbanken en mochten tekeningen maken van waar ze zin in hadden. Gijs tekende mensen met stokjes als armen en benen – zichzelf, zijn zuster Hanna, Vader, Moeder, en natuurlijk, God. Hij kon nog niet spellen, dus God werd ‘Got’ met een gezicht in de ‘hemel’. Aangezien ‘Got’ overal aanwezig was, was Gijs tot de conclusie gekomen dat het correct was om een portret van ‘Got’ in elke tekening uit te beelden,

De onderwijzeres, juffrouw Best, keek belangstellend naar Gijs’ kunstwerk. Ze zei dat ze het mooi vond, maar dat ‘Got’ moest worden uitgevlakt. Ze probeerde aan haar zesjarige leerling uit te leggen dat er zoiets bestond als een separatie tussen kerk en staat en dat in deze school Gijs’ tekeningen het moesten doen zonder God.

Gijs was enigszins perplex, maar hij redeneerde in zichzelf dat het niet moeilijk was om de grote mensen gelukkig te maken, want nu had hij de gelegenheid om zijn nieuwe vlakgom te gebruiken, en hij veegde ‘Got’ uit. Totaal geen moeite.

Meneer Hazelaar was de onderwijzer in de derde klas en hij kon uitstekend tekenen. Soms maakte hij het hele schoolbord vol met de soort tekeningen die je in comic books aantreft, en hij deed dat vlug en met zo’n flair dat de hele klas er in spanning en afwachting naar keek.

Eens probeerde meneer Hazelaar de beginselen van aardrijkskunde uit te leggen. Hij begon met het tekenen van een voetstap – een zool en een hak. Hij wees naar de zool en vroeg de klas: ‘Wat is dat?’ De kinderen antwoordden direct met te zeggen ‘Zool’. Toen vroeg hij of de klas wist wat de hak was, en hij kreeg het juiste antwoord: ‘Hak’.

‘Kak,’ zei Herbert Krakauer zachtjes maar duidelijk hoorbaar. Hij zat achter in de klas. Er werd gegiecheld, maar voordat het rijmwoord wanorde zou hebben gesticht met schaterlachen zei Mijnheer Hazelaar op rustige toon: ‘Jij blijft hier na de klas.’ De leraar hield goed orde.

Jaren daarna vond Gijs uit dat Herbert Krakauer Joods was. En dat Ronnie Poons Joods was. En dat… Rudie Schaap Joods was.

3

Bidden voor de koningin kan gevaarlijk zijn

De bezetters waren de baas. Soldaten marcheerden door de straten met het zingen van oorlogsliederen. Dat werd begeleid met een uiterst gedisciplineerde manier van marcheren, alles staccato, kortbondig, en agressief:

‘Leb’ wohl, mein Schatz, lebe wohl,

Denn wir fahren gegen Engeland, Engeland!’

Soms zongen ze het ‘Horst Wessel Lied’:

‘Die Fahne hoch, Die Reihen fest geschlossen,

SA marchiert mit mutig-festen Schritt’

Als het niet zo pijnlijk en vernederend zou zijn om van een ander land te moeten horen wat je wel en wat je niet mocht doen, dan zou het eerder belachelijk zijn, want die soldaten leken meer op soldaatjes uit een speelgoeddoos, of, beter nog, op robotten. Het was zelfs nog grappiger wanneer ze op de wacht verwisselden met een ritueel, waar alles precies, als met klokwerk moest worden voltrokken. De soldaten hielden de wacht met bovenmenselijke zelfdiscipline, zonder een teken van een glimlach op hun gezicht,

Het viel Gijs moeilijk om niet te grinniken, maar hij wist dat het beter was om niets van je gedachten en gevoelens openbaar te maken.

De nazi’s reden ook rond in ‘duo’s’ – motors met een tweede zitplaats naast de bestuurder en hij dacht dat het leuk zou zijn om eens zo’n rit te maken in een duo, maar dat kwam er nooit van. Na de oorlog zag je geen duo’s meer.

De 31ste augustus was altijd een nationale feestdag geweest, de geboortedag van koningin Wilhelmina. Soms ging zij op zondag naar de Duinoordkerk, maar sinds zij in ballingschap was wegens de bezetting bleef de koninklijke zetel van het vorstelijk huis leeg.

Gijs was die dag naar de jeugdkerk gegaan, die er in 1936 bijgebouwd was, maar na de dienst hoorde hij veel volwassenen fluisterend praten over de preek, en vooral over het gebed dat zijn vader had gezegd en waarin hij ronduit had gebeden voor ‘Hare Majesteit, de koningin.’ Gijs’ vader liet geen twijfel bestaan waar zijn loyaliteit berustte. De koningin had zijn trouw als de wettelijke vertegenwoordigster van Nederland, niet Seyss-Inquart, noch Hitler.

Toen de gemeente het zesde couplet van Het Wilhelmus zong was het iedereen duidelijk dat de woorden van een oud verleden een nieuwe betekenis hadden verkregen

Mijn schild ende betrouwen

Zijt Gij, o God mijn Heer!

Op U zoo wil ik bouwen,

Verlaat mij nimmermeer!

Dat ik toch vroom mag blijven,

Uw dienaar ’t allerstond:

De tirannie verdrijven,

Die mij mijn hart doorwondt.

Dit zesde couplet van Het Wilhelmus was plotseling in populariteit gestegen, meer zo dan het eerste dat altijd gezongen wordt bij officiële gelegenheden. Veel Hollanders vinden het vreemd om de woorden te zingen ‘…ben ik van Duitsen bloed.’ Weinigen hebben ooit het gehele gedicht gelezen, met al de vijftien stanza’s. De dichter, Marnix van St. Aldegonde – of misschien wel iemand anders – laat de woorden komen alsof zij gesproken zijn door prins Willem van Oranje, die een martelaar werd nadat hij doodgeschoten werd door een verrader.

De prins begint te zeggen dat hij van Duitsen bloed is. In 1585 bestond er noch Holland noch Duitsland, maar wel een gebied dat de ‘Lage Landen bij de Zee’ werd genoemd en waar ‘Diets’ gesproken werd.

Ook klinken de woorden ‘…de koning van Hispanje heb ik altijd geëerd’ eigenaardig voor de meeste Hollanders. De huidige koning van Nederland speelt een rol die strikt aan de constitutie van een modern, democratisch land verbonden is, en met een paar uitzonderingen is dat het geval in de meeste landen ter wereld. Voor de mensen in 1585 was een koning de vertegenwoordiger van God op aarde, want het was ondenkbaar dat God aan één persoon al die macht zou geven zonder Zijn wil. Voor Willem van Oranje was dit een axioma. Ditzelfde axioma plaatste hem ook in een hartverscheurend conflict wanneer diezelfde koning, Philip II van Spanje, die hij altijd gerespecteerd had als de wettelijke machthebber van zijn land, de Lage Landen bij de Zee, een tiran geworden was die niets gaf om menselijke rechten en regeerde met willekeur en despotische machtswellust. Diezelfde koning had een plaatselijke bevelhebber, de hertog van Alva, aangesteld die gewoon was om met diefstal, wreedheid en martelingen zijn zin te krijgen. In de laatste woorden van Het Wilhelmus kan men een clou vinden hoe de prins het conflict probeert op te lossen:

Voor God wil ik belijden

En zijner groote macht,

Dat ik te geener tijden

Den koning heb veracht,

Dan dat ik God den Heere,

Der Hoogsten Majesteit,

Heb moeten obediëren

In der gerechtigheid.

4

De dame die op een vogel leek

Er gebeurde iets dat een zeer belangrijke betekenis zou hebben voor Gijs. Het was in september van 1940 en hij zat in de zesde klas, de laatste klas van de lagere school. Gijs zat aan tafel voor het middagmaal met zijn vader, moeder en zuster. Een dame van middelbare leeftijd bewoog zich langzaam op het grind van het tuinpad langs het raam van de eetkamer, naar de voordeur.

‘Wie is dat?’ vroeg Gijs.

‘Geen idee,’ zei Moeder.

‘Ze lijkt op een vogel,’ zei Hanna met een giechel.

De huishoudster had de bezoekster binnen genodigd en die had verzocht met de dominee te spreken.

‘Zeg haar alstublieft om naar binnen te komen.’