Het mirakel Merkel

Lees ook bij Conserve van Margriet Brandsma:

Vluchtcode vlinder – Hoe de DDR miljarden verdiende aan de verkoop van gevangenen.

Een verhaal over liefde, verraad en mensenhandel, gebaseerd op ware gebeurtenissen

Daar is de Muur – Verhalen over Berlijn (full colour)

Was wir noch zu sagen hätten – Gesprekken met Duitsland-correspondenten

Margriet Brandsma

Het mirakel Merkel

Hoe het meisje van Kohl de machtigste vrouw ter wereld werd

Derde, geactualiseerde druk

CIP-gegevens Koninklijke Bibliotheek, Den Haag

Brandsma, Margriet

Margriet Brandsma – Het mirakel Merkel – Hoe het meisje van Kohl de machtigste vrouw ter wereld werd

Derde, geactualiseerde druk

Schoorl: Conserve

ISBN 978 90 5429 328 6

NUR: 791/686

Trefw.: Bondskanselier van Duitsland

© 2012-2017 Margriet Brandsma en uitgeverij Conserve

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, e-book, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, e-book, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from the publisher.

Voorwoord

Wat zou de CDU, wat zou Duitsland, wat zou Europa missen als Angela Merkel niet voor de politiek had gekozen? ‘Mij,’ is haar eigen antwoord. En wat is dat ‘mij’? Wat behelst de positie van deze Duitse vrouw? Waarom koos ze voor de politiek? Wat drijft haar? In dit boek probeer ik, schetsmatig, antwoord te geven op deze vragen. Aan de naam van Merkel is het woord ‘eerste’ verbonden. Ze is de eerste vrouwelijke bondskanselier, de eerste afkomstig uit de voormalige DDR. Ze is de eerste kanselier in het naoorlogse Duitsland die coalities van verschillende politieke samenstelling heeft geleid. Ze was 51 toen ze in 2005 aantrad, de jongste bondskanselier ooit.

Om Merkel te leren begrijpen, ben ik in haar leven in de DDR gedoken. In dat land vol officiële en niet-officiële spionnen was het gevaarlijk om openlijk voor een mening uit te komen. Merkel zag in dat ze niet altijd kon zeggen wat ze dacht. Zelf zegt ze dat ze in de DDR leerde om nooit iets te beweren wat ze niet kan waarmaken. Die bedachtzaamheid komt haar in de politiek goed van pas. Een revolutionair was Merkel niet, ze kwam in beweging ná de val van de Muur. Toen verruilde ze, op haar 35e, de wetenschap voor de politiek.

Domineesdochter Merkel oefent haar taak met protestants plichtsbesef uit, onvermoeibaar en geduldig. Ze is geen bevlogen politicus die zalen weet op te zwepen met gloedvolle betogen.

Merkel is een pragmaticus met talenten die voor de politiek bijzonder bruikbaar zijn gebleken. Ze heeft geduld, maar kan als het werkelijk moet doortastend handelen. Ze kan als het moet moedig zijn. Het zijn eigenschappen die ertoe bijdragen dat het Amerikaanse tijdschrift Forbes Merkel regelmatig uitroept tot machtigste vrouw ter wereld.

De afgelopen twee jaar is Duitsland misschien wel meer veranderd dan in de tien jaar daarvoor. Het land bleek niet immuun voor populisme, was al economisch leider van Europa en werd dat ook op politiek gebied nadat Merkel, in nauwe samenspraak met de Amerikaanse president Obama, de leiding nam in gesprekken met Poetin over de annexatie van de Krim en de crisis in Oost-Oekraïne.

Merkel vecht voor een sterk Europa. Toen de uitslag van de verkiezingen in Nederland niet de populistische revolte opleverde die was voorspeld, haalde Berlijn dan ook opgelucht adem. Nederland, bondgenoot in de Europese politiek, zou dat in ieder geval voorlopig blijven. Na de overwinning van Emmanuel Macron in Frankrijk, was de zucht van verlichting die door het Kanzleramt ging tot ver buiten de Duitse hoofdstad te horen. Dat betekende dat Merkel weer kon bouwen op een sterke partner in het Élysée.

Dat alles kon Merkel nog niet weten toen ze zich, november 2016, voor de vierde keer kandidaat stelde voor het kanselierschap. Dat deed ze nadat ze lang had gewikt en gewogen en tot de conclusie was gekomen dat ze nu niet kon stoppen. De vluchtelingen, de wankele EU, de crisis aan de oostgrens van Europa, Poetin, Trump, Merkel kon niet anders dan, zoals ze het zelf zei, nog een keer al haar ‘ervaring en talenten’ in de strijd gooien.

Niet lang voor het begin van haar derde kanselierschap verscheen de eerste editie van deze biografie. Nu Merkel kanselier wil blijven tot 2021, lag het voor de hand om die uitgave te actualiseren. Ook in deze geactualiseerde versie ligt de nadruk op de persoon en politicus Merkel, het boek gaat niet tot in detail in op het beleid van de drie regeringen die ze tot nu toe aanvoerde.

In de eerste helft van dit boek beschrijf ik Merkels achtergrond en haar coming of age in de politiek. Het tweede deel gaat over haar kanselierschap en de manier waarop ze nationaal en internationaal politiek bedrijft. Bij het schrijven heb ik onder meer Merkel-biografieën geraadpleegd, talloze interviews gelezen en onderzoek gedaan in de archieven van de CDU en de Bondsdag. Verder voerde ik gesprekken met mensen die Merkel kennen, privé of beroepsmatig.

Tijdens mijn correspondentschap voor de NOS in Duitsland, en ook in de jaren daarna, heb ik Angela Merkel aan het werk gezien tijdens debatten in de Bondsdag, op persconferenties, werkbezoeken en verkiezingscampagnes. Ook dat droeg bij aan het beeld dat ik in dit boek wil laten zien.

Mijn grote dank gaat uit naar iedereen die heeft meegewerkt aan het tot stand komen van dit boek.

Margriet Brandsma

Amsterdam/Berlijn, augustus 2017

Portret van Angela Merkel, getoond tijdens een
demonstratie tegen kernenergie in Berlijn

1. Wie is Angela Merkel?

Bij Angela Merkel denk je niet meteen aan een vrolijke moppentapper. Maar ze is het naar eigen zeggen wel. Ik zie mezelf als een vrolijk mens, zei ze eens. En voegde daaraan toe dat ze graag moppen vertelt en optimistisch van aard is. Een Duitse krant vroeg aan bekende landgenoten wat zij graag van hun kanselier zouden willen weten. Tennister Andrea Petković stelde Merkel de vraag of ze altijd een grap in voorraad heeft. Het korte, Merkeliaanse antwoord: ‘Ja, altijd.’

Dat is niet het beeld dat de meeste mensen van haar hebben. Ze komt koel over, een regeringsmachine zonder emoties. Merkel houdt ervan problemen op te lossen, grote visionaire ideeën lijkt ze er niet op na te houden. Ze straalt saaiheid uit, degelijkheid, als je het iets vriendelijker wilt zeggen.

Maar vergis je niet. Als je tegenover haar zit, merk je meteen dat ze heel anders is dan ze op televisie overkomt, vertelt iemand die in de loop der jaren vaak tegenover Angela Merkel heeft gezeten. Een journalist die Merkel volgde op haar vele reizen, noteerde dat ‘geamuseerd’ haar belangrijkste gemoedstoestand is. Merkels hangende mondhoeken weten dat goed te verbergen. Ze kijkt grimmig zonder grimmig te zijn. Ze lacht sneller dan haar mondhoeken bij kunnen houden. Want het is echt waar, Merkel is een opgeruimd mens.De meeste moppen van Angela Merkel blijven binnenskamers. Grappen maken om mensen aan het lachen te maken, dat doe je maar in je eigen tijd. Mensen die haar goed kennen, vertellen dat ze wel degelijk anderen aan het lachen kan maken. Haar imitaties van Poetin, Sarkozy en Berlusconi schijnen hilarisch te zijn. Deed ze het maar eens in het openbaar. Berlusconi zette Merkel nogal voor schut toen hij haar, voor het oog van de wereld, liet wachten tijdens een internationale top in Baden-Baden. Zou iemand het Merkel kwalijk nemen als ze de voormalige Italiaanse premier eens op de hak zou nemen? Haar imitatie zou, integendeel, trending topic zijn, een topper op YouTube. Maar vergeet het maar, dat doet Merkel niet.

Johan Cruijff was haar jeugdidool. Niet dat de jonge Angela erg sportief was, een ‘Bewegungsidiot’ noemt ze zichzelf. Ze kon op een evenwichtsbalk niet overeind blijven, maar droomde ervan kunstschaatser te worden: juist wat ze níét kan, fascineert haar. Maar sport nee, dat was niets voor haar. Een van de vele absurditeiten in de DDR was dat je geen universiteitsdiploma kreeg als je de 100 meter niet binnen 16 seconden kon lopen. Merkel, Angela Kasner toen nog, heeft veel moeten trainen om dat voor elkaar te krijgen. Ze verzamelde liever kunstansichtkaarten van Chagall, Klee, Kandinsky. Of ze leerde de namen van West-Duitse ministers uit het hoofd en die van dictatoren. Haar lievelingsliedjes waren ook al zo westers: Je t’aime… moi non plus van Serge Gainsbourg, Yellow Submarine van The Beatles, haar eerste popmuziek. Geen singles of lp’s natuurlijk: ‘Wir hatten Tonbänder, das war damals das Medium.’ Ze hadden bandrecorders, dat was toen het medium.

Haar imitaties van Poetin, Sarkozy en Berlusconi schijnen hilarisch te zijn

Graffiti op een restant van de Muur in Berlijn
(foto: Jeroen van Eijndhoven)

Merkel wil de beste zijn. Altijd, overal. Als scholier, als wetenschapper, als politicus. Ze heeft ook bewezen dat ze vaak de beste is. Niet in de wetenschap, dat geeft ze ruiterlijk toe: ‘Ik geloof dat ik een goede natuurkundige was. Niet excellent, maar goed.’ Aan haar wetenschappelijke carrière kwam met de val van de Muur een eind, ze stapte over naar de politiek. Maar ook als dat niet was gebeurd, zou ze als natuurkundige, naar eigen zeggen, nooit een Nobelprijs hebben gewonnen.Volgens ingewijden maakt haar man daar overigens wel kans op. Joachim Sauer, Achim zoals Merkel hem noemt, is een internationaal vooraanstaand chemicus. En een grote onbekende, want hij geeft zelden interviews en vertoont zich ook haast nooit in het openbaar.

Politiek als wetenschap

Merkel benadert de politiek als een wetenschapper bij wie emoties zelden een rol spelen. Ze handelt pas als ze alles heeft afgewogen. Dat wekt de indruk dat ze besluiteloos is, maar het is gewoon haar stijl, ze kan niet anders. En ach, regeren in een parlementaire democratie met meerdere partijen houdt nu eenmaal in dat je coalities nodig hebt en meerderheden moet zoeken. Dat is voor een vrouw niet anders dan voor een man. Maar als Merkel dat doet, heet ’t al snel dat ze treuzelt, dat ze afwacht en geen strategie heeft, dat ze de dingen op zich af laat komen en dan pas handelt. Haar denkpatroon is dat van een natuurwetenschapper en het instrument van een natuurwetenschapper is de proef, het experiment. Gaat het niet volgens de ene methode, dan proberen we het op een andere manier. Merkel analyseert en doorziet: ‘Ook al doe je in de politiek geen experimenten, er zijn zeker parallellen. Om iets te bereiken heb je ook in de politiek vaak meerdere pogingen nodig. Kijk bijvoorbeeld hoe Europese verdragen tot stand komen. In de politiek heerst de opvatting dat de rechtstreekse weg de meest succesvolle is. Omwegen worden als nederlagen beschouwd, in eerste instantie in ieder geval. Als het je dan later toch lukt om je doel te bereiken, oogst je des te meer lof.’

Merkel denkt vanuit het resultaat, ‘vom Ende her’, zoals de Duitsers zeggen. Dat resultaat telt, Merkel bedenkt de kansrijkste weg om het te bereiken. En ze zoekt altijd nieuwe uitdagingen. Een leerproces afgesloten? Nächste bitte! Ze verlegt voortdurend haar grenzen. Daarom ook lukte het haar om op haar 35e compleet opnieuw te beginnen: ze stapte over van wetenschap naar politiek en werd bondskanselier. Dat ze vaak is onderschat, heeft haar zeker geholpen. Je zou denken dat ze nu wel bewezen heeft dat je haar beter niet kunt onderschatten, maar het gebeurt nog steeds. Zakenlieden uit de conservatieve vleugel van haar partij (en zij niet alleen) klaagden steen en been over de kwaliteiten van Merkel. Ze meenden dat Merkel veel te onzichtbaar was in de Europese politiek en dat ze te terughoudend was bij de aanpak van de financiële crisis. Die critici moesten later toegeven dat ze het helemaal niet zo slecht deed.

Een apolitieke eigenschap die er ook toe bijdraagt dat ze het zo ver heeft geschopt, is dat ze haar mond kan houden. Daarom heeft ze heel weinig op met mensen die dat niet kunnen. Als vertrouwelijkheid de afspraak is en er komen toch dingen naar buiten, reageert ze genadeloos. Dan is het einde vriendschap, einde baan. Gevraagd naar haar lievelingseigenschap, zegt Merkel: ‘Verschwiegenheit’, zwijgzaamheid. Kohl vroeg haar, in 1994, minister van Milieuzaken te worden. Graag, zei Merkel tegen Kohl. Verder vertelde ze niemand iets. Weken lang bleef het stil, er waren zelfs geen geruchten. Dat was voor Kohl kennelijk zo ongewoon dat hij na een tijdje informeerde of ze wel bij haar besluit was gebleven?

Treuzelen op de duikplank

Moedig is ze niet, zegt ze. En dan volgt vaak het verhaal dat ze als kind drie kwartier op de duikplank stond voordat ze durfde te springen. Pas na het rinkelen van de bel die het einde van de zwemles aankondigde, sprong Angela. Andere risico’s neemt ze wel graag. De manier waarop ze Kohl in 1999 de wacht aanzegde, was een enorm risico. Zonder medeweten van wie ook in de partij schreef Merkel in de Frankfurter Allgemeine Zeitung dat de tijd van Kohl voorbij was en dat de partij afscheid van hem moest nemen. Dat gebeurde, maar het artikel had ook het einde van haar eigen politieke loopbaan kunnen betekenen.

In 2005 was ze voor het eerst kanselierskandidaat en boegbeeld van de christendemocraten. Ze boekte een slechte verkiezingsuitslag voor de CDU/CSU. Hoe wankel ook haar positie, ze stelde zich toch kandidaat voor het fractievoorzitterschap. Ze gokte erop dat de gelederen zich zouden sluiten en dat ze brede steun zou krijgen van de CDU/CSU-fractie. Dat was een risico, want ze had ook afgerekend kunnen worden op het beroerde verkiezingsresultaat. Maar ze gokte goed. Ze kreeg 219 van de 222 stemmen. Het signaal aan de SPD was duidelijk: Merkel is onze vrouw, zij leidt namens ons de coalitieonderhandelingen, zij wordt kanselier.

Haar lievelingskleur is blauw, ze zingt graag en ze eet het liefst gewone kost. Aardappelsoep bijvoorbeeld of Königsberger Klopse, een Duitse variant op de gehaktbal. Ze kookt graag zelf. Eenpansgerechten, schnitzels, visgerechten, dat kan ze goed. Net als taarten bakken: ‘Bei mir ist noch keiner unzufrieden weggegangen,’ zei ze tegen een van haar Duitse biografen. Als het even kan, maakt ze ’s morgens het ontbijt klaar voor Joachim en haarzelf. Dat vertelde ze journalisten tijdens een vlucht van Nigeria naar Berlijn. En dat ze de Nigeriaanse oud-president met de welluidende naam Goodluck Jonathan had gevraagd of hij thuis ook wel eens kookte. Goodluck kon z’n oren niet geloven. Vraagt ze een president, een man bovendien, of hij kookt? Merkel had daarop gezegd dat zijzelf voor haar man het ontbijt klaarmaakte. Tijdens de toespraak die volgde had Jonathan het woord gericht tot de vrouwen in Nigeria: zij konden een voorbeeld nemen aan de Duitse kanselier! Merkels poging om te laten zien dat ze een gewoon mens was, werd door Goodluck Jonathan omgezet in een politieke boodschap. Vrouwen van Nigeria, wees dienstbaar aan je man, de machtigste vrouw van Europa, van de wereld zelfs, is dat ook. Merkel kon erom lachen.

Catharina de Grote

In 2010 was de ARD, een Duitse publieke televisiezender, op bezoek bij Merkel in het Kanzleramt, het enorme hoofdkwartier van de Duitse bondskanselier in Berlijn, tegenover de Rijksdag. De ARD maakte een film over Merkel. Één scène daaruit blijft in het geheugen hangen. Merkel kijkt naar het portret van Catharina de Grote dat op haar bureau staat. Catharina de Grote (1729-1796) was van Duitse afkomst, maar werd keizerin van Rusland en maakte van dat land een machtige mogendheid. Toen ze de troon besteeg was Catharina onervaren, maar ze wist 34 jaar aan de macht te blijven. Merkel heeft bewondering voor de verlichte despoot. Het is geen toeval dat juist zij op het bureau van Merkel prijkt. Geen foto van uw man hier, vraagt de interviewer? Merkel kijkt alsof dat een rare vraag is.En dan zegt ze dat ze privéfoto’s thuis bewaart en ‘mijn man, ja, die zit natuurlijk in mijn hoofd’. En in uw hart toch, vraagt de interviewer? ‘Ja, daar ook,’ zegt Merkel verlegen. Dan maakt ze met haar lichaamstaal meer dan duidelijk dat het zo wel weer genoeg is met de privé ontboezemingen.

Over het echtpaar Merkel is bekend dat ze graag naar de opera gaan, in Berlijn, Bayreuth en Salzburg. Ze wonen in een appartement aan de rand van het Berlijnse Museumsinsel en hebben een vakantiehuis in Hohenwalde, niet ver van Templin, de plaats waar Merkel is opgegroeid. Voor allebei is dit het tweede huwelijk. Merkel heeft, zoals in Duitsland heel gebruikelijk, de achternaam aangehouden van haar eerste man, Ulrich Merkel. Ze bracht geen kinderen mee in het huwelijk. Joachim Sauer wel, twee zoons. Over kinderen krijgen zei ze ooit: ‘Ik sloot het niet uit, maar het is gewoonweg niet gebeurd. Toen ik in de politiek ging, was ik 35, toen was het niet meer aan de orde. Misschien vind ik ’t, als ik 70 ben, jammer dat ik geen kleinkinderen heb. Ik weet ’t niet.’ Sauer (geboren 1949) is intussen grootvader.

Joachim Sauer wil absoluut geen afgeleide zijn van zijn beroemde en machtige vrouw. In de Berliner Republik, zoals het politieke bedrijf in Berlijn wordt genoemd, gaat het verhaal dat de in 2016 overleden oudminister van Buitenlandse Zaken Guido Westerwelle hem per ongeluk eens aansprak als ‘Herr Merkel’. Dat irriteerde Sauer. Hij is een belangrijke, misschien wel de belangrijkste, raadgever van de huidige Duitse bondskanselier, maar wil niet door het leven gaan als ‘man van’.

Prima Kerl

Sauer was in de DDR geen lid van de staatspartij en dat bracht beperkingen met zich mee. Het regime stond wetenschappers toe contacten te onderhouden met collega’s in het westen, omdat het de reputatie van het land ten goede kwam. Maar als niet-partijlid kreeg Sauer geen toestemming om naar het westen te reizen, pas korte tijd voor de val van de Muur werd dat verbod voor het eerst opgeheven. Sauer mocht naar de universiteit van het West-Duitse Karslruhe om onderzoek te doen. Daar zag hij op televisie dat de Muur was gevallen: ‘Het was voor mij altijd duidelijk geweest dat dit systeem ten onder zou gaan, maar ik had niet gedacht dat ik het nog zou meemaken.’

Hij stond kritisch tegenover het bewind, maar wilde zijn wetenschappelijke carrière niet in gevaar brengen. In een gesprek met het blad van de universiteit waar hij werkt, zei Sauer: ‘In de DDR moest je compromissen sluiten en je aanpassen als je een universitaire studie wilde afronden. Je moest ervoor zorgen dat je geen aanleiding gaf om van school of de universiteit te worden gestuurd, maar ook dat je nog in de spiegel durfde te kijken.’ Na de val van de Muur werkte Sauer kort in Amerika. Hij is nu professor theoretische scheikunde aan de Humboldt Universiteit in Berlijn. Een ‘prima Kerl’ noemt Merkel haar man: ‘Zonder hem zou ik het in deze baan niet redden.’

Merkel en Sauer trouwden nadat ze jaren lang samen hadden geleefd. In stilte, de wereld nam er kennis van via een kleine advertentie in de krant van 2 januari 1999: Wij zijn getrouwd. Angela Merkel – Joachim Sauer – Berlijn, december 1998. De veronderstelling dat ze tot die stap overgingen na de publieke aanval van een kardinaal, die het een schande vond dat een CDU-topvrouw ongetrouwd samenwoonde, wijst Merkel van de hand. Ze vond dat ze, nadat haar eerste huwelijk mislukt was, voorzichtig moest zijn met het sluiten van een tweede. Dat heeft ze de kardinaal persoonlijk verteld, nadat hij zijn grieven kenbaar had gemaakt.

Pinda’s etende gangmaker

Merkel kan ongrijpbaar zijn. Ze is er een meester in om de werkelijkheid aan te passen aan de interviewer met wie ze praat of het medium waar die interviewer voor werkt. Of beide. Vraagt zanger Campino van de punkband Die Toten Hosen of ze eigenlijk ooit jong is geweest, dan hangt ze een melancholiek verhaal op: ‘Op feestjes was ik erg verdrietig omdat ik niet in de muziek kon opgaan. Ik was altijd het meisje dat pinda’s at en niet danste.’ Dat past bij het beeld dat een zanger van een punkband heeft van Merkel. Tegen een volgende interviewer vertelt ze net zo gemakkelijk dat ze altijd volop meedeed, een gangmaker was zelfs. Vraag aan Merkel: Als u terugdenkt aan uw schoolvrienden, hoe kijkt u dan op uzelf terug? Als één van de velen of als aanvoerder? Merkel: ‘Als aanvoerder.’

Het weekblad Die Zeit bracht Merkel in gesprek met de schrijfster van een boek over feminisme. Aan de orde kwam de vraag in hoeverre Merkel haar vrouwzijn in de politiek gebruikt, er een thema van maakt. Merkel: ‘Het feit dat ik vrouw ben, benadruk ik inderdaad niet voortdurend. Maar ik word natuurlijk als vrouw waargenomen. Over mijn haren is waarschijnlijk veel meer geschreven dan over die van een man…’ Maar ze verstopt zich niet, zegt Merkel. ‘Ik denk dat ik, naarmate ik langer politiek actief ben, mijn vrouwzijn zelfs meer benadruk.’ Die Zeit tevreden, de schrijfster tevreden. Maar krijgt Merkel dezelfde vragen voorgelegd in een wat vijandiger omgeving – vaak te merken aan vragen als: ‘Is het een voordeel dat u vrouw bent?’ – dan is het antwoord: ‘Ik weet niet hoe het is om man te zijn.’ Einde discussie.

Is het tactisch om te benadrukken dat haar jeugd in de DDR gelukkig was (bijvoorbeeld omdat het lezerspubliek dezelfde achtergrond heeft) dan vertelt Merkel dat ze in de zomervakanties nichtjes en neefjes uit het westen op bezoek kreeg: ‘Ik heb die zomervakanties gebruikt voor een vergelijking, heb gekeken of kinderen in het westen gelukkiger zijn dan die in het oosten. Ik kwam tot een bevredigende balans. Die kinderen hadden weliswaar dingen die ik niet had, maar wij hadden bossen en meren – ze voelden zich bij ons altijd erg op hun gemak.’ Komt het beter uit te benadrukken dat ze wel degelijk inzag dat het leven in de DDR beperkingen had, dan is dat voor Merkel ook geen probleem. En als haar verhalen over vroeger iets te veel uiteenlopen en Merkel de vraag krijgt hoe dat zit, beroept ze zich op haar geheugen: zeer goed als het om de korte termijn gaat, slechter als dingen langer geleden zijn. Op leugens is ze nooit betrapt.

Ronkende taal

Angela, met de klemtoon op de eerste lettergreep en niet, zoals Berlijners tot haar ergernis vaak doen op de tweede (‘Angeela’) houdt niet van ronkende taal. Merkel zal zich ook nooit op de borst kloppen: kijk eens wat ik allemaal heb bereikt, kijk eens wie ik allemaal heb verslagen! Ze is wel degelijk een machtspoliticus maar anders dan haar voorgangers Kohl en Schröder. Die presenteerden zich als leiders, Merkel wordt vaak voorzitter genoemd. Volgens de journalist en Merkelbiografe Evelyn Roll is het de grote verdienste van Merkel dat ze kan zegevieren zonder zichzelf op de borst te slaan: ‘Ze kan mensen laten verliezen zonder dat ze gezichtsverlies lijden en dat is een groot talent.’