Het Noord-Holland van Roel de Wit 1927-2012

De uitgave van dit boek werd mede mogelijk gemaakt door de financiële steun van het Prins Bernhard Fonds Noord-Holland.

Herman de Liagre Böhl

Het Noord-Holland van Roel de Wit 1927-2012

CIP-gegevens Koninklijke Bibliotheek, Den Haag

De Liagre Böhl, Herman

Herman de Liagre Böhl – Het Noord-Holland van Roel de Wit

1927-2012

Schoorl: Conserve

ISBN 978 90 5429 462 7

NUR: 321

Trefw: Amsterdam, Alkmaar, Noord-Holland

© 2017 Herman de Liagre Böhl en uitgeverij Conserve

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, e-book, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestem-ming van de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, ebook, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from the publisher.

Commissaris van de Koningin Roel de Wit slaat eerste paal
voor nieuw districtsbureau in Amsterdam-Noord.
Roel de Wit in de kraan, 16 februari 1977
Collectie Gahetna

Woord vooraf

Een betrouwbare bestuurder was hij, die nooit een dubbele agenda had, maar toch een loopbaan volgde die in het teken stond van paradoxen. Zo was Roel de Wit (1927-2012), de natuurbeschermer en politicus voor de PvdA in de provincie Noord-Holland. Hij haalde het diploma hbs-b aan de Eerste vijfjarige H.B.S. te Amsterdam, was lid van de Nederlandse Jeugdbond voor Natuurstudie (NJN) en studeerde biologie aan de Gemeentelijke Universiteit te Amsterdam. Vanaf 1949 werkte hij voor de Contact-Commissie voor Natuur- en Landschapsbescherming, van 1954 tot 1965 als secretaris. Hij gaf deze commissie een ander aanzien door zich publiekelijk zeer kritisch uit te laten over de landbouwsector als belangrijke schuldige van de aantasting van natuur en landschap. Tussen 1966 en 1974 was hij vicevoorzitter, respectievelijk voorzitter van deze commissie. Ook bij andere natuurorganisaties bekleedde hij (tot aan 2001) bestuursfuncties, zoals bij het Noordhollands Landschap, het Goois Natuurreservaat, Natuurmonumenten en het Nationaal Park Zuid-Kennemerland.

In 1946 werd hij lid van de PvdA en in 1958 lid van de van Provinciale Staten van Noord-Holland, in 1962 van de gemeenteraad in Amsterdam en van 1965 tot 1970 was hij wethouder in de hoofdstad voor Publieke Werken, Stadsontwikkeling en Agglomeratiezaken. In die functie werkte hij aan de bouw van de Bijlmermeer en prepareerde hij de aanleg van de metro. Van 1970 tot 1976 was hij burgemeester van Alkmaar en van 1976 tot 1992 commissaris van de Koningin in Noord-Holland. Daarbij behield hij een groot aantal nevenfuncties op het gebied van natuurbescherming en ruimtelijke ordening.

Deze uitblinker in het Noord-Hollandse bestuursmilieu schermde zijn privéleven af van de buitenwereld. Zijn persoonlijke leefwijze was trouwens ook niet heel schokkend of spectaculair. Hij was een vlekkeloze echtgenoot die de kost verdiende, zijn vrouw de huishoudelijke arbeid liet verrichten, honderd procent monogaam was en een lieve vader voor zijn twee kinderen. Voor zijn collega’s in politiek en bestuur evenals aan de journalisten leek hij als privaatpersoon niet te bestaan. Volgens de verhalen werkte hij 18 van de 24 uren en dronk hij, als geheelonthouder, nooit een borrel met zijn collega’s na afloop van de talloze vergaderingen. In zijn werkmilieu was hij niet per se afstandelijk; hij gedroeg zich eerder aardig en uitgebalanceerd. Bij zijn afscheid als commissaris van de Koningin in april 1992 schreef een journalist van het dagblad Trouw:

‘Hij heeft nooit een “flapuit” willen zijn. Van pogingen om “leuk” te doen of opvallend de camera’s te zoeken, is hij altijd wars geweest. Hij heeft zich evenmin de rol van “orakel uit Noord-Holland” aangemeten, in tegenstelling tot sommige van zijn collega’s. [...] Hij wil alleen “functioneel” in beeld, zoals hij ook alleen ergens wil dineren als het “functioneel” is of ergens spreken waar hij echt iets kan zeggen. En dus is Roel de Wit zijn loopbaan lang als een wat saaie en vormelijke man afgeschilderd. Een zeer bekwaam bestuurder, daar is iedereen het over eens. Maar nooit uit de plooi, altijd bloedserieus. Wèl altijd een vriendelijk lachje op het blozende gezicht.’1

Dit beeld ziet er aardig uit, maar klopt niet echt. In twee belangrijke opzichten slaat de typering de plank mis. Ten eerste was De Wit als causeur vaak geestig. Zijn grappige en spitse opmerkingen gingen er bij de doordenkers in als koek. Hij deed dat wel degelijk om een sfeer van gezelligheid op te roepen of om van discussies de scherpe kantjes af te slijpen, en dat lukte hem dikwijls. Daarbij kwam dat hij in cultureel opzicht een brede belangstelling had en vooral op het geschiedkundig vlak flink belezen was. Zo voerde hij graag boeiende gesprekken. Hij klaagde wel eens: ‘Als mensen me toch saai vinden, dan komt dat omdat ik niet rook, niet drink en overdadige party’s met veel mensen zoveel mogelijk mijd.’2 Het beeld van saaiheid kan dus in elk geval genuanceerd worden door het gevoel voor humor en de culturele vaardigheid waarmee hij behept was.

Maar daarbij komt iets zwaarwichtigs en daarover gaat dit boek. Roel de Wit was een vat vol tegenstrijdigheden en zoiets geldt bij uitstek niet voor saaie mensen. Hij zat gevangen in de paradox tussen natuur en stad, enerzijds als natuurbeschermer en anderzijds als ‘ruimtelijke ordenaar’ die de verstedelijking een warm hart toedroeg. Men zou kunnen zeggen: die antithese was de tragiek van zijn leven. Maar dat zou onjuist zijn, want hij was allesbehalve een tragische figuur. Hij was veeleer een evenwichtige persoonlijkheid die compromissen zocht en onverenigbare zaken met elkaar verenigde. Daarmee heeft hij, hoe dan ook, moeten worstelen. Dit boek zal aandacht geven aan de vraag, wat zijn oplossingen waren.

Het idee om dit boek te schrijven is afkomstig van Hans Ouwerkerk. Gesprekken voerde ik met Marjolein en Rutger de Wit (de kinderen van Roel en Corrie de Wit); verder met Frieda van Diepen, Ernest Briët, Lambert Quant en Gerrit Valk. Mijn meelezers waren: Caspar Broeksma, Philip van Praag, Lambert Quant en Rutger + Marjolein de Wit. Archiefhulp kreeg ik van Jacques de Smidt en Marga Coesèl. Hen allen betoon ik veel dankbaarheid voor hun bemoedigende hulp.

Herman Böhl, Amsterdam april 2017

De NJN in 1956

HOOFDSTUK 1

Natuurstudie, 1939-1950

De Nederlandse Jeugdbond voor Natuurstudie tijdens het interbellum

De prominente bestuurder Roel de Wit – Roelof in zijn jonge jaren – is intellectueel en ethisch gevormd in de Nederlandse Jeugdbond voor Natuurstudie (NJN). Binnen die idealistische vereniging bracht hij een belangrijk deel van zijn jeugd door. Hij was lid tijdens de leeftijdsjaren waartoe de bond openstond: van zijn twaalfde tot zijn 23ste. Voor Roelof waren dat de jaartallen 1939-1950; de Tweede Wereldoorlog zat dus middenin die periode. Hij ging helemaal op in de NJN, vooral in de weekenden was hij nergens anders te vinden. Men zou kunnen zeggen dat de bond hem in politiek en maatschappelijk opzicht heeft opgevoed, maar dat is niet helemaal juist. Want van huis uit was hij een sociaaldemocraat en dat is hij zijn leven lang gebleven. Jeugdige aanhangers van de SDAP en, na 1946, van de PvdA, sloten zich meestal aan bij de Algemene Jeugd Centrale (AJC) en kregen daar hun politieke scholing. Roelof is daarvan geen lid geweest en dat is opmerkelijk en moeilijk te verklaren. Hij heeft zijn heil gezocht in de NJN, terwijl die jeugdbond veeleer links-liberaal of ook anarchistisch was.

Hoe is de NJN ontstaan en hoe heeft zij zich ontpopt? In West-Europa begonnen tegen het einde van de 19de eeuw jongeren hun eigen maatschappelijke opvattingen te ontwikkelen en voor zichzelf op te komen, waarbij zij zelfstandige organisaties opzetten. Zo ontstond de ‘vrije jeugdbeweging’: autonome verenigingen van jongens en meisjes tot ± 23 jaar, zonder oudere leiders en met een idealistische opzet die in essentie apolitiek was. Duitsland zette de toon: daar gaf een groep jongeren gehoor aan de drang om gezamenlijk naar buiten te trekken en de verburgerlijkte wereld te ontvluchten. Na een aantal jaren verenigden zij zich in de Wandervögel (1901). Zij propageerden de romantische roep ‘terug naar de natuur’ en zetten zich via ruige kleding en primitieve kampementen af tegen de bourgeois-maatschappij die zij afdeden als de ‘sofa-cultuur’. Vooral beschouwden zij alcoholmisbruik als een groot maatschappelijk probleem en waren zij om die reden geheelonthouders. Het ging hen, meer in het algemeen, om een emancipatiestreven: de jeugd wilde zelfstandig zijn leven inrichten.

Op brede schaal vonden deze Duitse jongeren navolging in Nederland. Diverse ‘vrije’ jeugdverenigingen verschenen er, zoals de Kwekelingen Geheel Onthouders Bond (KGOB, 1906), de Jongelingen Geheel-Onthouders Bond (JGOB, 1912), de Nederlandse Bond voor Abstinent Studerenden (NBAS, 1919) en de Jeugdbond voor Onthouding (JVO, 1919). Daarnaast werd in 1920 de Arbeiders Jeugd Centrale (AJC) opgericht; ook deze jeugdbond kleedde en gedroeg zich naar het voorbeeld van de Wandervögel, maar onderscheidde zich van het Duitse voorbeeld doordat zij niet politiek-neutraal was: zij verbond zich aan de Sociaal-Democratische Arbeiders Partij (SDAP, 1894) en stelde zich dus socialistisch op. De Nederlandse Jeugdbond voor Natuurstudie (NJN), die ook in 1920 werd opgericht, was wèl een echte vrije jeugdbond, want zij was in ideologisch opzicht neutraal.

De NJN koesterde liefde voor de natuur en bestudeerde de natuurverschijnselen. Dat lag niet voor de hand. Afgezien van enkele kunstenaars en een handjevol biologen beschouwde men de zogeheten ‘woeste gronden’, de uitgestrekte moerassen en venen, de bossen en vennen als waardeloze gebieden, die bovendien met wilde beesten en giftige planten bedreigend en schadelijk waren voor de bevolking. Het verlies van het laatste oerbos, het Beekbergerwoud, dat rond 1870 werd gerooid, werd door niemand betreurd. Het vermogen om van de natuur te genieten was slechts voor weinigen weggelegd en kwam pas vanaf omstreeks 1880 op. De schilders van de Haagse School en de dichters van de Beweging van Tachtig trokken als eerstelingen naar buiten, om te schilderen naar en te schrijven over de vrije natuur. De plantkundige F.W. van Eeden (1829-1901; de vader van de schrijver van De Kleine Johannes) publiceerde in 1886 het veelgelezen werk Onkruid: botanische wandelingen, waarin hij als een van de eerste Nederlanders de wens opperde om sommige natuurterreinen te bewaren als monumenten.

Een grote, bijna revolutionaire verandering op het gebied van de natuurliefde voltrok zich rond de eeuwwende als gevolg van het werk van de onderwijzers Eli Heimans (1861-1914) en Jac. P. Thijsse (1865-1945). Met geestdrift, didactisch vermogen en een enorme werkkracht wisten zij velen, jong en oud te interesseren voor de natuur, die toen nog in overvloed in ons land aanwezig was. Zij schreven de reeks boekjes Van vlinders, bloemen en vogels (1894-1902) en redigeerden het in 1894 opgerichte maandblad De levende natuur. Met dit werk hadden zij een verbazend groot succes. Planten zoeken, insecten verzamelen of vogels spotten werden wijd verbreide hobby’s. Ook de veldbiologische opstellen die Heimans en Thijsse vanaf 1902 schreven in De Groene Amsterdammer en Het Algemeen Handelsblad, werden gretig gelezen. In korte tijd was er dankzij hen een enorme opbloei voor de belangstelling in de vrije natuur ontstaan. Na de vroege dood van Heimans in 1914 zette Thijsse dit werk voort; razend populair waren zijn Verkade-albums die in de eerste helft van de 20ste eeuw zijn ontstaan toen de Zaanse koekfabrikant Verkade plaatjes over de Nederlandse natuur bij zijn producten ging voegen. Het begon in 1906 met de albums Lente, Zomer, Herfst en Winter. Tot 1940 zijn er 30 albums uitgegeven, van wie 19 van de hand van Thijsse. Het totaal in omloop gebrachte albums (1903-1940) is ongeveer 3,2 miljoen met een tot dan toe nog niet vertoond aantal van 30 miljoen plaatjes.

Niet alleen als propagandisten van de natuurliefde, maar ook als natuurbeschermers traden Heimans en Thijsse voor het voetlicht. Zo werd, door hun protesten, het Naardermeer op het nippertje van de ondergang – het had moeten gaan dienen als vuilstortplaats – gered, hetgeen in 1905 de aanleiding vormde tot de oprichting van de Vereniging tot Behoud van Natuurmonumenten in Nederland. Ondertussen verslond een kleine groep jongeren, voornamelijk gymnasiasten en hbs’ers de publicaties van de beide grote veldbiologen. Onder deze leerlingen vatten de ideeën van de Wandervögel post: zij trokken op hun eigen houtje naar buiten om de natuur te beleven en onderzoeken. Het beoefenen van veldbiologie gaf hen de aanleiding om zich los te maken van de burgerlijke wereld en kameraadschappelijk met elkaar om te gaan. Zij kozen daartoe naar het voorbeeld van de Wandervögel, voor een ascetische of spartaanse leefwijze. Drankgebruik was taboe en gerookt werd er niet of nauwelijks.

Halverwege augustus 1920 sloot een aantal schoolclubs van natuurliefhebbers zich aaneen op een landelijke congres in Zwolle. Zij richtten daar de NJN op en maakten een reglement dat vermeldde: ‘De NJN stelt zich ten doel, de beoefening van de natuurstudie bij de jongeren te bevorderen.’ De oprichters vatten de nieuwe vereniging op als een veldbiologische ‘werkcentrale’, die moest zorgen voor het uitwisselen van waarnemingen, het geven van inlichtingen, determineren van vondsten en het verzamelen en verwerken van gegevens voor wetenschappelijk onderzoek. Als organisatievorm werd een federatie van jeugdclubs (al dan niet schoolclubs) gekozen. Voor de coördinatie werd een ‘Centrale Commissie’ ingesteld, die zich bezig ging houden met het jaarlijks organiseren van landelijke kampen en congressen.

Vanaf de oprichting vertoonde de NJN veel overeenkomsten met de andere vrije jeugdbonden, zoals een sterk elitebesef, een besef van hecht samenzijn, non-conformisme en een kampleven met zang en dans. Maar de NJN nam onder hen een uitzonderingspositie in. De anderen bonden waren hoofdzakelijk idealistisch geladen, terwijl de NJN was opgericht met een concreet, praktisch doel: de natuurstudie. Dat vormde het fundament waardoor zij tot op de dag van vandaag kon voortbestaan, terwijl de overige jeugdbonden omstreeks de Tweede Wereldoorlog zijn verdwenen. Het naar buiten trekken was voor de NJN’ers iets wezenlijk anders dan voor de overige bonden. Voor hen was natuurstudie een praktijk, waarbij zij niet primair werden gedreven door ethische motieven, zoals antiburgerlijkheid, drankbestrijding en het uitdragen van bewondering voor de natuur. Zij wilden vooral de geheimen van de natuur zakelijk doorvorsen en dat hoefde niet per se een vlucht uit de maatschappij te betekenen.

Al met al was de NJN een neutrale organisatie die zich openstelde voor alle jongeren van 12 tot 23 jaar in Nederland. De leeftijdsgroep van 12-14 jaar werd in de bond aangeduid als ‘klunzen’, terwijl de leden die moesten uittreden omdat zij ouder dan 23 dreigden te worden, ‘oude sokken’ werden genoemd. Op de NJN hadden de ouderen geen invloed. Overigens heeft de vereniging nooit een doorsnee van de Nederlandse jeugd gevormd. Alleen diegenen die belangstelling hadden voor de natuur en een vrij hoog intellectueel niveau hadden, voelden zich thuis in de NJN. Het waren vrijwel alleen jongens en meisjes die de middelbare school bezochten en voornamelijk kwamen uit de hogere middenklasse, vaak van niet-religieuzen huize en uit de grote steden (vooral die van boven de grote rivieren), met een speciale belangstelling voor de natuurhistorie.

De NJN was een kweekvijver voor latere biologen, onder wie vele hoogleraren, met als prominentsten de plantensocioloog Victor Westhoff (1916-2001), de ornitholoog Lucas Tinbergen (1916-1955) en de zoöloog (en Nobelprijswinnaar) Niko Tinbergen (1907-1988). Daarbij speelde tot in de jaren zestig de verzuiling van de samenleving een rol: veel katholieke, streng-protestantse en socialistische jongeren waren toen georganiseerd binnen een jeugdbond van de eigen zuil. Dat leidde ertoe dat de NJN vooral bevolkt was door niet-verzuilde jeugdigen, met name van liberale of vrijzinnig-hervormde afkomst. De NJN bestond daarmee uit een elite van de Nederlandse jeugd en de leden waren zich daar ook behoorlijk van bewust. Zij voelden zich een keurkorps van ‘autonomen’. Daarbij was de bond (en is nog steeds) strikt democratisch georganiseerd: op de jaarlijkse Kerstcongressen werden telkens ware veldslagen geleverd over de grondslagen waaraan men zich had te houden.3

Hoewel, als gezegd, niet-socialistisch, waren de leden van de NJN wat betreft hun kleding en gedrag arbeideristisch: de jongens droegen vaak een kiel en slijtvaste broeken, terwijl de meisjes gehuld waren in wijde, grof-katoenen jurken. Maar net als de socialisten was de bond egalitair (klasseloos) ingesteld; dat gold ook voor de relatie tussen jongens en meisjes. Zij hadden vrije omgang met elkaar, wat vóór de Tweede Wereldoorlog ongebruikelijk was en vooral in kerkelijke kringen werd afgekeurd. Desalniettemin was er in de NJN geen plaats voor erotische gevoelens. Die moesten onderdrukt worden: liefdespaartjes plaatsten zich buiten het groepsverband. De erotiek was ondergeschikt aan de natuurstudie. Zo waren in een kamp de jongens- en meisjes-afdelingen gescheiden, wat er op neerkwam, dat de meisjes overdag voor zover niet op excursie in het jongenskamp vertoefden en daaruit na de taptoe moesten verdwijnen, terwijl de jongens helemaal niet in het meisjeskamp mochten komen.

De kampen waren de hoogtepunten van het NJN-bestaan: allereerst de tiendaagse Bondszomerkampen en daarnaast de Paas- en Pinksterkampen per district die enkele dagen duurden. Voor het overige waren er zondagse afdelingsexcursies, lezingen, tentoonstellingen en het landelijke kerstcongres. Het eerste kamp werd gehouden in 1921 bij Denekamp; er waren 40 deelnemers. Leven in tenten was toen voor Nederlandse kinderen nog iets bijzonders. Zo bestonden er nog geen kampeerterreinen. Nog ongewoner was, dat het gemengde kampen waren, zij het gescheiden. Het kampleven was primitief: de tenten bestonden uit zware stoffen en er werd op stro of op de kale grond geslapen. Dagelijks splitsten de kampbewoners zich af in groepjes van 5 à 10 personen voor excursies waarbij de natuur werd geëxploreerd. Tijdens het interbellum was er nog moeilijk toegankelijke natuur in overvloed. De maaltijden tijdens kampen en de vergaderingen waren zeer sober. Meestal stond er ‘preu’, een vleesloze stamppot, op het menu, bereid in grote pannen, de ‘gamels’. De restjes werden de volgende ochtend op de dikke boterhammen gesmeerd.

Een aanhoudend punt van discussie was de neutraliteit van de bond. De oprichters hadden het vanzelfsprekend gevonden, gezien het algemene karakter van de natuurstudie, dat de vereniging openstond voor jongeren van alle richtingen in Nederland. Al spoedig bleek dat de NJN’ers er allerlei politieke en maatschappelijke opvattingen op na hielden. Dat deed geen afbreuk aan de algemene visie, dat het open karakter van de bond niet verloren mocht gaan. Dus onderschreven ook de meest gepolitiseerde NJN’ers de neutraliteit van hun organisatie. Onder de politieke stromingen die zich binnen de bond roerden, waren de links-radicale richtingen het meest manifest; de NJN telde relatief veel anarchisten, linkscommunisten, anti-militaristen en dienstweigeraars. Het voormalige lid Ger Harmsen (1922-2005) vertelde over dat linkse engagement in zijn memoires Herfsttijloos (1993):

‘Veel was in onze ogen burgerlijk en daar gingen we tegenin. Ons verzet tegen het burgerdom gold niet zozeer het kapitalisme als wel het saaie, duffe en bekrompen bestaan van de mensen om ons heen. Vooral in ons gedrag getuigden we van onze dwarsheid. Op zondag keerden we na de excursie in de stad terug, vuil en wel, en zaten uitdagend in onze excursieplunje op een stoeprand onze laatste boterhammen op te eten terwijl de stedelingen in hun beste kleren passeerden.’4

De leden van de NJN hadden respect voor elkaars levensbeschouwelijke opvattingen en gunden elkaar daarin vrijheid van mening. Zij hadden en hebben nog steeds een sterk gevoel voor individuele autonomie, voor zichzelf en voor anderen. Er waren ook omgangsvormen die door iedereen werden onderschreven. Zo werd er van de leden verwacht dat zij onderling samenwerkten; het vormen van ‘kliekjes’ werd algemeen afgekeurd als ‘corrupt gedrag’. Deze ongeschreven wet had betrekking op de al genoemde aspecten van de sobere levenswijze, zoals het niet-roken en niet-drinken, het afwijzen van comfort, het dragen van oude en slordige kleren, maar ook het zich niet of nauwelijks wassen tijdens de kampen. In dit groepsgedrag vertoonde zich een algehele ónverdraagzaamheid: wie zich anders gedroeg of kleedde, hoorde er niet bij. Het oud-lid Victor Westhoff gaf van die groepsnorm (1963) de typering: ‘We zien hier dus het beeld van een samenleving [...] zonder ethisch programma, maar geleid door een eigen “adat”.’5

Halverwege de jaren twintig ging het saamhorigheidsbesef domineren boven de (wetenschappelijke) natuurstudie: het samenzijn als zodanig en de gedeelde liefde voor de natuur werden minstens zo belangrijk als het op onderzoek uitgaan. Een tijdlang heeft die houding de bond beheerst. Natuurliefde was toen het doel en de natuurstudie het middel in dienst van een hoog ideaal: het eigen leven mooi te maken en dat van anderen te verrijken. Zo schreef de latere Nobelprijswinnaar Niko Tinbergen in het bonds-maanblad Amoeba van november 1926, dat de NJN de opvoedster moest zijn van zowel de leden als de jeugdige buitenwacht: ‘Jongeren moeten eerbied voor de natuur krijgen. De natuurstudie is middel, het einddoel is de eerbied voor de natuur.’

Tegen deze ‘jeugdbondstendens’ ontstond verzet dat vooral uitging vanuit de landelijke leiding. De tegenstrevers waren van mening dat het natuuronderzoek als vanouds de centrale plek in de NJN-activiteiten moest gaan krijgen. Dankzij hun ijver kreeg eind jaren twintig de natuurstudietraditie weer de overhand. Door de decennia heen is die tendens dominant gebleven, met als uitzondering zoals hierna zal blijken de periode 1943-1946, toen Wim Klinkenberg voorzitter was. Juist die natuurstudierichting bezorgde, als gezegd, aan de bond zijn standvastigheid, waardoor zij ná de oorlog bleef voortleven terwijl andere jeugdbonden toen verdwenen. In de eerste jaren van haar bestaan had de NJN net als de andere vrije jeugdbonden een sterke groei beleefd. De bond telde in 1925 ± 700 leden en in 1940 waren dat er 1860.6

De NJN tijdens de oorlog

De oorlogsjaren vormden een bizarre periode voor de NJN. Terwijl de meeste jeugdbonden in die tijd verboden waren of op een laag pitje stonden, groeide de NJN sterk en was de onderlinge band stevig. Direct na de Duitse machtsovername kwam bij alle verenigingen de vraag op: opheffen of doorgaan? Dit als reactie op de eis van de bezetter dat alle verenigingen en stichtingen met een nieteconomisch doel zich onder het toezicht moesten stellen bij een van de procureurs-generaal bij de gerechtshoven. Deze bepaling werd gevolgd door de instructie om zich te laten registreren bij het ‘Commissariaat voor niet-commerciële verenigingen en stichtingen’. Voor alle vergaderingen moesten de verenigingen toestemming vragen van de bezetter. Dit leidde ertoe dat de politieke jeugdbonden in de loop van de eerste twee oorlogsjaren zichzelf ophieven of verboden werden. Hiertoe behoorde ook de AJC. Het gold echter niet voor een aantal vrije jeugdbonden, waaronder de zeer kleine JGOB en de eveneens kleine JVO, maar wèl voor de kwijnende NBAS (toen nog maar 400 leden), die zichzelf in het voorjaar van 1941 ophief.

Veel oudere NJN’ers wilden de bond opheffen en ondergronds gaan, maar de meeste jongere leden voelden daar niet voor. In Amoeba verschenen in de beginjaren van de oorlog tal van artikelen waarin vooral de ‘klunzen’ erop aandrongen dat de bondsvlag zou blijven wapperen boven de kampen. In het voorjaar van 1941 ging de NJNleiding hierop in en liet zij de vereniging officieel bij de bezettingsmacht kadastreren. De vergunning werd moeiteloos verkregen, maar wel steeds met de vermelding: ‘Geen bezwaar, mits geen onderwerpen van politieke aard ter sprake worden gebracht, direct of indirect.’7 De NJN liep, vergeleken met de andere jeugdorganisaties, minder risico’s, omdat de bond een op de natuur gerichte vereniging was en daardoor, net als Natuurmonumenten, viel onder het Departement van Opvoeding, Wetenschap en Kultuurbescherming en niet onder het Departement van Volksvoorlichting en Kunsten. Dat eerstgenoemde departement was lankmoediger in het uitoefenen van controle. De bond profiteerde hier van zijn a-politieke karakter en stond zichzelf daarop ook voor. Zo schreef de voorzitter Herbert Bijleveld in januari 1941 in Amoeba:

‘Voor welke moeilijkheden zullen wij straks geplaatst worden? Wij weten het nog niet. Maar wel weten wij, dat straks het klein hoefblad zal gaan bloeien en de roep van de trekkende wulpen in donkere nachten boven onze huizen zal klinken. De natuur is dezelfde gebleven. Elk uur dat je buiten bent, is wel besteed! De NJN kent haar taak, waaraan de nood der tijden niets veranderd heeft. Natuurstudie en natuurgenieten zijn de grondslag van ons bondsleven. Wijken wij hiervan af, dan betekent dat feitelijk het einde.’8

De gevreesde moeilijkheden kwamen spoedig in zicht. Eind oktober 1941 verscheen er de infame verordening van de Rijkscommissaris Seyss Inquart dat Joden met ingang van 1 november 1941 geen lid meer mochten zijn van een niet-joodse, niet-commerciële vereniging. Het decreet leidde tot verwarring in de afdelingen en het hoofdbestuur. Terwijl de opzeggingen van de joodse leden binnenkwamen, laaide opnieuw de discussie op of de bond wel moest blijven bestaan. Op 28 oktober zond Bijleveld een brief aan de leden met een opsomming van de binnen het bestuur levende argumenten. Hijzelf was een voorstander van doorgaan en liet dat blijken in defaitistische bewoordingen:

‘Eist ons solidariteitsgevoel opheffing van de bond? De ware bedoeling van solidariteit moet zijn, iets te bereiken voor diegenen waar je je solidair mee verklaart. Elke handeling die hieraan niet voldoet, is geen uiting van solidariteit maar een demonstratie. Het is dwaas je gemoed lucht te geven door jezelf meer te schaden dan de tegenpartij. Verandert de NJN van karakter? De NJN blijft wat hij was: een jeugdbond die de kennis van en de liefde voor de natuur onder de jongeren in Nederland wil verbreiden. Dat wij dit buiten onze schuld niet meer onder alle jongeren kunnen doen, is geen reden om het werk er helemaal bij neer te gooien. Ons beginsel moet niet zijn: zoveel mogelijk idealen te bezitten, maar wel: zoveel mogelijk idealen verwezenlijken.’9

Een minderheid was het met deze bestuurlijke stellingname niet eens en verliet stante pede de bond. Maar de meeste leden konden zich met Bijlevelds visie verenigen; zij vonden het voortbestaan van de NJN belangrijker dan solidariteit met de joodse leden en beschouwden opheffing als onverstandig en zinloos. Zo continueerde de bond zijn existentie in oorlogstijd, als enige omvangrijke vereniging binnen de Nederlandse jeugdbeweging. De meeste joodse NJN’ers kwamen, zoals de meeste joodse Nederlanders, in de concentratiekampen terecht, van waaruit maar weinigen terugkeerden.

Een consequentie van het verdwijnen van de meeste andere jeugdbonden was een flinke stijging van het ledental van de NJN in de oorlog. De sfeer in de bond sprak velen aan, zodat de NJN ondanks een aanzienlijk verloop van 1860 leden en 60 afdelingen in 1940 uitgroeide tot een omvang van 3700 leden en 86 afdelingen in 1945. Terwijl de NJN vóór de oorlog zijn leden vooral uit het westen en midden van het land had betrokken, kwamen er nu ook afdelingen in Friesland en het zuiden van het land. Veel nieuwe leden waren ‘eendagsvliegen’ en niet allemaal waren zij even gemotiveerd voor de natuurstudie, zodat de harde kern van de vaklui weer ging klagen over gebrek aan motivatie en corrupt gedrag onder de klunzen. Desalniettemin draaide het bondsleven op volle toeren. Het saamhorigheidsgevoel domineerde in deze barre tijd ten opzichte van de natuurstudie.

Een belangrijke figuur binnen de NJN in oorlogstijd was Wim Klinkenberg (1923-1995). Hij was een bevlogen, charismatische persoonlijkheid en een van de meest markante leden uit de geschiedenis van de NJN. Hij werd in 1936 op 13-jarige leeftijd lid en al spoedig actief in de Sjokgroep. Uitgegroeid tot jong-volwassene was hij een rijzige, romantisch ogende persoon, die altijd zijn viool bij de hand had. Als voorzitter in de jaren 1943-1946 – de langste zittingsperiode ooit – bezat hij het vermogen om velen van zijn visie te overtuigen, maar wekte hij ook weerstand door de demagogische wijze waarop hij vaak radicale standpunten presenteerde.

Op een congres dat eind 1943 plaatsvond, stuurde hij aan op een confrontatie van de twee hoofdstromingen binnen de bond: tussen degenen die wilden vasthouden aan de natuurstudie, en de anderen die de natuurliefde en tevens de gezamenlijke bondssfeer centraal stelden. Klinkenberg gaf prioriteit aan de bondssfeer: hij idealiseerde het gemeenschapsideaal van de vrije bonden dat hij betitelde als de ‘nieuwe geest’ en hij bezorgde, na heftige discussie, dat streven op het congres van 1943 de overwinning. Kort nadien verscheen er een tijdlang (naast een veelvoud van blaadjes) het NJN-blad ’t Libertijntje dat een klankbord vormde van Klinkenbergs samenlevingsideaal. Onder de titel ‘Daad of gedachte’ viel daarin in 1944 te lezen:

‘Uit de verdorven moerassfeer van het alledaagse sleurleven der maatschappij, waarin de massa van onpersoonlijkheden z’n weg gaat, in de kudde gehouden door het lieflijk geklingel van het belletje der kuddeleider of bijeen gedreven door een rauw blaffende hond, zijn jonge krachten opgestaan. Jonge mensen die zich los willen maken van conventie en bekrompenheid, die de machten, welke nu de wereld met al z’n volken geestelijk naar de hel willen helpen, smoren willen om aaneengesloten, vrij en oprecht de mensheid en haar gedachten weer in goede banen te leiden.’

Deze jeugdbondssfeer was in de oorlogsjaren sterk: de band tussen de leden was steviger dan ooit; zij hielden elkaar vast in deze barre periode. Gevaren werden niet gemeden, soms gezocht, zoals bij het houden van nachtelijke excursies terwijl er Sperrzeit was. Sommige van de mannelijke oudere leden leidden een zwervend bestaan van het ene kamp naar het andere, bij boeren of vrienden onderduikend vanwege het gevaar van de Arbeitseinsatz, de werkdwang voor mannen van 18 tot 35 jaar. Zij waren de ‘beroeps-NJN’ers’ die zich alleen nog in de bond veilig en op hun plek voelden. Daarbij kwam het besef dat elk bondskamp voor hen het laatste kon zijn. Bij deze NJN’ers pur sang leefde het gevoel, de voortrekkers van de Nederlandse jeugdbeweging te zijn. Klinkenberg verwoordde die opvatting in een artikel onder de titel ‘De NJN-er en het probleem van oorlog en vrede’ (november 1944) in het illegale blad De Libertijn, vrij orgaan van en voor jongeren, dat in de jaren 1944-’45 (als opvolger van ’t Libertijntje) binnen de NJN verspreid werd:

‘Doordat wij [in de oorlog] hebben gedaan, wat wij als goed en noodzakelijk voelden en in ons hart ook als dusdanig wisten, zijn wij steeds meer geworden een avant-garde, een strijdbare voorhoede in het Nederlandse volk en in de massa-jeugd. Nooit hebben wij ons als NJN verzet tegen stelling zus of idee zo, die zich aan de massa voordeed. Wij hebben immer voor ons gezien het doel, waarom en waarvoor wij ons verbonden hadden, en daardoor geen ander verzet tegen de tijdgeest nodig gehad. Wij hebben door vergrote propaganda en door omstandigheden buiten onze macht een steeds groeiende groep jonge Nederlanders opgenomen en hen gewezen op het positieve, dat eeuwig boven alle menselijke negativisme uitsteekt: de natuur in al haar rijkdom aan groei en onsterfelijke waarden. [...] Wat hebben wij in de oorlog gedaan? Wij zijn NJN’er geweest en hebben als NJN’ers gestreden tegen de ondermijning van de volksgeest door simpeltjes de natuur in te trekken. Dat is onze bijdrage in de strijd tegen onwenselijkheid en onrecht, die wij hebben gevoerd los van enige politieke overweging, zonder ons te bekommeren om “vaderland”, “vorstenhuis”, “christelijke moraal” of “nationaliteit”.10

Dit ‘avantgardisme’ waarbij onthouding op politiek gebied werd verkondigd als de wijsheid in oorlogstijd, was sommige NJN-leden te gortig. Een feit was immers dat de bond had weggekeken bij veel onrecht, zoals de jodenvervolging. Dan hoefde men zich niet te beroemen, omdat ‘simpeltjes de natuur in te trekken’ de oplossing zou zijn van oorlog en vrede. Toegegeven: van de NJN hoefde niet verwacht te worden dat zij verzetsactiviteiten zou hebben uitgevoerd. In het algemeen waren de leden te jong voor dergelijke acties: in december 1943 was de gemiddelde leeftijd 16,5 jaar. Maar in plaats van zelfingenomen schrijfsels, was respect voor het werk van de ondergrondse en deemoed over het eigen pessimisme wel op zijn plaats geweest. Kort na de verschijning van Klinkenbergs artikel werd er binnen de NJN een gestencild manifest verspreid, dat ondertekend was door de leden Wim Resoort en Hans Veldkamp. Hierin keerden zij zich tegen de pedanterie van de voorzitter:

‘Wij willen scherp waarschuwen tegen het gebruik van grote woorden als “de NJN als avant-garde van het Nederlandse volk” en tegen het aannemen van een houding van “dat zullen wij wel eens even opknappen”. Wij hebben getracht om de NJN terug te brengen op zijn juiste plaats in ons volk. Deze plaats is stellig niet slecht, maar heeft toch zeker een dimensie minder dan Klink ons wijs wil maken. [...] Laten we dankbaar zijn dat er in deze jaren mensen geweest zijn die zich het lot van ons volk op andere wijze aangetrokken hebben dan de NJNer die zich onderdompelde in de natuur. Deze mensen, die zoveel moed en vastberadenheid getoond hebben, willen wij een eresaluut brengen en onszelf bij hen heel kleintjes voelen.’11

Deze bescheidenheid over de rol van de NJN in de oorlog was zinvol. Men hoefde zich niet per se te schamen omdat de vereniging geduld was door de Duitsers, maar hovaardigheid was overbodig. De geschiedenis van de NJN in de oorlog overziend, kan geconstateerd worden dat de onderlinge band extra hecht werd. Daarbij botsten de natuurstudiepraktijk en het jeugdbondsideaal telkens weer. Op het bondscongres van 1944 was dit conflict dermate heftig, dat een schisma dreigde. De natuurstudie-aanhangers wensten de jeugdbondssfeer te doen verdwijnen, terwijl de ‘jeugdbonders’ beide tendensen gezamenlijk wilden handhaven. Het bestuurslid Tineke Schilthuis (1921-2015), de latere PvdA-politica en bestuurder, deed hiervan verslag in het NJN-mededelingenblad in 1944:

‘En nu is op het congres de knuppel in het hoenderhok gegooid! Het was een roekeloze manier en toen de bom barstte, had ik het gevoel: nu is het erop of eronder! [...] En het was erop en het werd een manifestatie van jeugdbondidealisme die ons allen gesterkt heeft. Nu blijkt dat wij allen welgemoed op de woelige golven kunnen varen. Immers, onze Bond heeft één concreet, wèl omschreven doel: de natuurstudie, maar daarnaast en daarmee vermengd is het jeugdbondsdoel: het zoeken van een open, eerlijke, eigen levenshouding.’12

Zo was de NJN in de oorlog: intern geëngageerd, met het dubbele doel van natuurstudie en innig samenzijn voor ogen. De jeugdbond had altijd al iets van een koesteringsinstituut, maar in deze rauwe tijd was zij dit alleen nog.13

Het streven naar natuurbescherming

Van Natuurmonumenten was de energieke en flamboyante jurist en bioloog Pieter Gerbrand van Tienhoven (1875-1953) jarenlang de leider. In 1907 werd hij penningmeester en vanaf 1927 tot 1952 was hij voorzitter en speelde de centrale rol bij de aankoop van terreinen en het verwerven van fondsen. Daarbij spande hij zich vooral in voor de aankoop van grote terreinen die aantrekkelijk waren voor het publiek, zoals de Oisterwijkse Bossen en Vennen en de Kampina, beide gelegen in Noord-Brabant. Hij werkte tot 1949 als directeur van verschillende verzekeringsmaatschappijen en had daardoor veel relaties in de financiële wereld. In het belang van Natuurmonumenten wist hij steeds opnieuw een beroep te doen op geldelijke steun. Velen gaven spontaan in de vorm van giften en leningen. Met dit geld van vermogende lieden kreeg de vereniging een behoorlijke financiële grondslag. De natuurbescherming kon in die dagen niet rekenen op overheidssteun. In 1949, toen Van Tienhoven zich geheel en al ging wijden aan het natuurbehoud, had Natuurmonumenten al 55 terreinen gekocht met een totale grootte van 12.800 ha. Het aantal leden was daarbij gestadig gegroeid en omvatte bijna 18.000.14

De inkomsten uit al dat grondgebied vormden de basis voor de instandhouding van het groeiende bezit aan landgoederen en natuurterreinen van de vereniging: de houtverkoop, de pacht van de jacht en de rietverkoop. Deze inkomsten konden simpelweg niet gemist worden door een organisatie die het voor de rest moest hebben van schenkingen en van contributies. Op deze manier geëxploiteerd, kon de vereniging ook de wetenschappelijk interessantere reservaten als heidevelden en vogelbroedplaatsen onderhouden. Van Tienhoven stond ook op het standpunt dat de verwerving van ‘wandeloorden’ gunstig was. Daar kon je, zo redeneerde hij, het volk op de gedachte brengen van de natuurbescherming. Dit bracht hem wel eens in conflict met de biologen binnen de vereniging, die alleen wetenschappelijke terreinen wilden aankopen, al spraken die minder tot de verbeelding van het publiek.

Intussen had ook de NJN zich op het terrein van de natuurbescherming begeven. Veel leden wilden niet meer alleen zèlf natuurkennis vergaren en zelf van de natuur genieten, zij wilden de natuur ook beschermen zodat anderen daarvan konden profiteren èn zij wilden de mensen opvoeden tot liefde en eerbied voor natuur en landschap. Daarbij waren hun ogen geopend voor de realiteit: tijdens de crisisjaren en de oorlogsjaren daarna was het aantal natuurgebieden schrikbarend achteruitgegaan door werkverschaffingsprojecten waarbij de ‘woeste gronden’ werden ontgonnen en omgevormd tot landbouwgrond. Zo was het een schok voor de natuurliefhebbers dat het Twiske, een zeldzaam type brakwaterveengebied ten Noorden van Amsterdam, waarvan Natuurmonumenten een deel bezat, werd onteigend door de overheid en in 1941 werd ingepolderd in het kader van een werklozenproject.

Bij de strijd om het behoud van natuurgebieden kwamen NJN’ers tot het inzicht dat zij, om een waardevol gebied tegen overheidsoptreden te beschermen, over inventarisatiegegevens moesten beschikken. Met die gegevens in de hand konden zij dan, in samenwerking met Natuurmonumenten, de aantastingen juridisch aanvechten. De ervaring met het Twiske was voor een aantal actieve leden aanleiding om in 1943 in de bond een Natuurbeschermingscommissie op te richten om dit inventarisatiewerk te stimuleren. Zo gingen pioniers als Roelof de Wit en Clovis Knoop Koopmans (1925-2008) in 1943 aan de slag met een inventarisatie van het Kortenhoefse veengebied. Zij waren daarover lyrisch en wisten Natuurmonumenten over te halen om bepaalde delen, zoals Het Hol bij Kortenhoef, aan te kopen en te beschermen. Voordat deze inventarisatiegegevens later beroepshalve werden verzameld door Staatsbosbeheer, was de NJN in Nederland de belangrijkste bron voor het verkrijgen van gegevens over flora, vegetatie en fauna. Ten aanzien van de plantensociologie heeft de NJN zelfs pionierswerk verricht met de Plantensociologische Werkgroep (de zogeheten Sjocgroep; waarover later meer), die was opgericht door Victor Westhoff in 1937, en met haar tijdschrift Kruipnieuws.

Sindsdien is de belangstelling voor de natuurbescherming binnen de NJN gegroeid. In de hele bond hielden oudere vegetatiekundigen lezingen en cursussen over dit onderwerp. De meeste aandacht besteedde de NJN aan het uitdragen van de natuurbeschermingsgedachte. Volgens die visie moesten mensen worden opgevoed tot eerbied voor de natuur en het landschap. ‘Woeste gronden’ waren immers geen waardeloze lappen grond die beter ontgonnen konden worden. Met beschuldigende vingers wezen de NJN’ers daarbij naar Natuurmonumenten: die organisatie deed in hun ogen te weinig aan het uitdragen van die gedachte, terwijl dat juist haar taak behoorde te zijn. De jaarvergaderingen van Natuurmonumenten werden altijd trouw door een groot aantal NJN-leden bezocht. Zij leverden dan flink wat kritiek op het bestuur en op voorzitter Van Tienhoven. Zij vonden dat het Nederlandse volk meer bewust moest worden gemaakt van de betekenis van de Natuurbescherming en dat dit de taak was voor Natuurmonumenten. Van Tienhoven reageerde hier zeer terughoudend op. Het nut van de verbreiding der natuurbeschermingsgedachte werd door hem geenszins ontkend, maar hij vond niet, dat Natuurmonumenten hierbij de leidende rol moest spelen.