Wayan

Lees ook over Indonesië het drieluik van Jacob Vis de romans

Tandem, Moerta en Merdeka!

Voorjaar 2018 verschijnt Smog

Maar ook Het land van Oranje,

Indonesische studenten over studeren in Nederland

Van Wilma van der Maten Jakarta aan zee en

Vergeten door het Vaderland

Voorjaar 2018 verschijnt

Transseksuelen, transgenders en soefies

Voorjaar 2018 verschijnt het boek Wieteke van Dort door Hans Visser

Van Madelon Székely-Lulofs Rubber en

Ontmoeting met de dood

Van Moammar Emka Jakarta Undercover

Van Tan Lioe Ie Nacht van de lampionnen

Jolanda Maurer-Tamerus

Wayan

Roman over de bittere gevolgen van de massamoord op communisten op godeneiland Bali

CIP-gegevens Koninklijke Bibliotheek, Den Haag

Maurer-Tamerus, Jolanda

Jolanda Maurer-Tamerus – Wayan – Roman over de bittere gevolgen van de massamoord op communisten op godeneiland Bali

Schoorl: Conserve

ISBN: 978 90 5429 464 1

NUR: 301

Trefw: PKI (Partai Komunis Indonesia), Bali, Indonesië

© 2017 Jolanda Maurer-Tamerus en uitgeverij Conserve

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, e-book, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, e-book, photoprint, microfilm or any other means without written permission from the publisher.

Noot van de auteur

Wayan is gebaseerd op ware gebeurtenissen, maar beoogt geen feitelijke weergave van de historische werkelijkheid te zijn.

De persoonsnamen zijn om privacyredenen gefingeerd. Alle overeenkomsten tussen bestaande personen en personages in dit boek berusten op louter toeval.

…Ze wijst, terwijl er een traan over haar wang rolt, naar de voor haar donkerste plek op aarde, naar het donkerste graf op aarde, waarin…1

Met Wayan – dat ook de duisterste uren van de Republiek Indonesië beschrijft – streef ik niet na ’s werelds grootste eilandenstaat neer te zetten als een wreed en wetteloos land. Dat zou, zoals het Indonesische ministerie van Buitenlandse Zaken opmerkte, niet passend zijn; de meeste landen hebben vergelijkbare, zwarte bladzijden in hun geschiedenis. Indonesië is door verschillende fasen van hervormingen gegaan en is nu volop in ontwikkeling. In 2014 heeft de Indonesische overheid een verklaring uitgebracht waarin zij deze misdaden erkent.

Het centrale deel van Jehem, waar Wayan geboren en getogen is, in de jaren ’60 - ’70. (Niet op schaal).

1. Tukad Melangit;

2. Pondok Indah;

3. Compound van Raka en Feny;

4. Durianboom;

5. Galiran;

6. Begraafplaats;

7. Compound van Wayans overburen;

8. Zandpad;

9. Compound van Wayan (stamhuis);

10. Muur;

11. Compound van Ida Pedanda Kompiang;

12. Compound van Pica en Marni, tevens geboortehuis van Wayan;

13. Compound van Koster;

14. Openbare weg;

15. Tukad Bila;

16. Compound van Balik en Shinta;

17. Lagere school;

18. Merta als baby te vondeling gelegd;

19. Wasplaats van Wayan;

20. Compound van Pugur (en van Merta, sinds 1968);

21. Geboortehuis van Merta.

Proloog

Wanneer de rijzende, gouden zon de hemel van purperviolet naar blauw kleurt en de witzilveren nevelsluier verdrijft die boven de smaragdgroene sawahs van Jehem zweeft, daalt Wayan – schamel gekleed en in gepeins verzonken – met een donkerbruine puimsteen in zijn hand de steile helling naar de langzaam stromende rivier af om zich te wassen.

Het is 1975. Het koele, kristalheldere water van de tukad Bila prikkelt met duizend naalden zijn bezwete, naakte lichaam dat tenger is, maar zo sterk als een leeuw. Wayan, met zijn goudbruine huid, is gezegend met een gaaf en smal gezicht waarin nootmuskaatkleurige, levendige ogen liggen. Zijn golvende haar, met een speelse lok op het voorhoofd, is kortgeknipt, de oren vrij.

Als hij met de puimsteen zijn zere buik reinigt, ontdekt hij onverwachts, net boven zijn geslacht, enkele haren. Ondanks zijn zeer jonge leeftijd realiseert hij zich met een schok dat hij aan een nieuwe levensfase is begonnen. Zijn kinderjaren, waarin een paar mensen uit medelijden hem soms wat toestoppen, zullen spoedig voorbij zijn.

De puberteit zal hem geestelijk en lichamelijk tot een man maken, maar de toekomst zal hem niet de mogelijkheden geven om een volwáárdige man – een compleet wezen – te worden, want de Balinezen worden alleen als volwaardige burgers beschouwd na de huwelijksceremonie. En in het huwelijk zal hij nooit treden. Dit pijnlijke besef maakt hem tot in het diepst van zijn ziel verdrietig.

Een gelukkige toekomst is voor hem niet weggelegd. Dat weet hij zeker; zijn bittere verleden en zijn eenzame heden hebben hem dat immers geleerd …

Deel 1

1

Uit de verte klinkt het geluid van de houten kulkul. We schrijven half december 1965. In Jehem verjagen krijsende stemmen de vogels uit de golvende kruinen van de hoge bomen in het uitgestrekte bos dat de compound waarop Wayan woont grotendeels omgeeft.

Het geroffel wordt overstemd door een luide knal. De twee jaar oude Wayan laat verschrikt zijn kom met koude rijst uit zijn handjes vallen. Nu hoort en ziet Wayan waarom hij van zijn ouders niet in het gevaarlijke bos mag spelen; de op alles neerkijkende bomen zijn stout. Bevend pakt hij wat rijst op van het zandpad dat het bos scheidt van de compound en waar hij aan het spelen was met een halfdode kakkerlak die ook gekookte rijst lust. De witte rijstkorrels zijn veranderd in bruine zandkorrels.

Opnieuw hoort hij zo’n vreselijke knal. Hij ziet dat zijn vader, Sampun, vliegensvlug komt aanlopen. Wayan wordt meteen door hem opgetild. Hij voelt dat zijn vader ook bang is, want deze zet het met hem in zijn armen op een rennen. Weg van het bos, weg van de bomen met hun lange, grijpende armtakken.

Wanneer vader abrupt stopt, staan ze voor de twee meter hoge scheidsmuur. Zweetdruppels glinsteren op zijn voorhoofd.

De vreselijk luide knallen volgen elkaar nu snel op waardoor Wayan in huilen uitbarst. Dikke tranen biggelen over zijn wangetjes.

‘Niet bang zijn,’ zegt zijn vader met gedempte stem en werpt hem omhoog, over de muur heen.

Wayan hoort zijn moeder, Merta, een schelle kreet slaken.

Beduusd ligt Wayan op een stapel stromatten waar zijn moeder hem gejaagd van afhaalt. Ze heeft zijn huilende broertje, Komang, op de arm. Wayan herkent de tuin. Hij is van de buren die hogepriesters zijn.

Moeder neemt Wayan bij het handje. Ze loopt snel naar een rijkelijk met goud beschilderde woning. ‘Lopen!’ schreeuwt ze, maar hij kan haar amper bijhouden. Wayan probeert om te kijken. Hij ziet alleen de witte muur waar zijn vader hem overheen gooide. ‘Papa is weg,’ jammert hij.

‘Nee hoor, papa komt hier naartoe,’ zegt zijn moeder.

Wayan hoort dat het bos steeds ondeugender wordt. Hij kijkt weer om. De muur is hoog, maar hij weet niet hoe hoog bomen kunnen springen. ‘Papa!’ gilt hij angstig.

Even blijft zijn moeder staan. ‘Hou op!’ roept ze luid, terwijl ze hem een flinke ruk aan zijn armpje geeft.

De grijzende priester staat hen bij zijn woning op te wachten. Hij neemt Komang over en wiegt de twee maanden oude baby in zijn armen in slaap. ‘Bij mij hoef je niet bang te zijn. Mijn huis wordt dag en nacht beschermd door lieve en sterke goden. Je kunt ze niet zien, maar ze zijn er wel en ze passen goed op. Ook op mama, Komang en jou,’ zegt de priester tegen Wayan die zich er niet door gerustgesteld voelt, want zijn moeder huilt en de leuke priester die altijd grapjes maakt waar Wayan om moet lachen, is ineens een ernstige priester geworden.

‘Papa komt,’ prevelt Wayan.

De priester kijkt Wayans moeder aan. ‘Niet huilen, Merta,’ zegt hij zacht.

Moet zij ophouden met huilen? Maar zij is ook bang, denkt Wayan. Bang van het stoute bos.

Wayan weet nu wel, al kijkende naar de gewonde, in bloed badende hemel, dat bomen zich met hoge sprongen kunnen voortbewegen.

2

Bedroefd loopt Wayan, met pikzwarte handjes, vieze voetjes en smoezelige kleertjes, in de oudste woning tussen de verbrande overblijfselen – waarover hij soms valt – te zoeken naar zijn speelgoed. Vergeefs.

Vervolgens wandelt hij naar de verbrande bale dangin die statig op het erf stond en waarin zijn moeder – wanneer ze terugkwam van de dagelijkse markt – haar aankopen neerlegde alvorens ze op te bergen. Dan genoot ze er nog even van. Wayan kijkt rond, maar hij vindt zijn lievelingsautootje niet.

In de huistempel waar – tien dagen geleden – eveneens brand woedde, ziet hij het kostbare, zilveren offerschaaltje vervormd en zwart geblakerd op het verschroeide gras liggen. Het bijbehorende dekseltje bevindt zich verderop. Maar van zijn autootje geen spoor. In enkele tempelmuren zijn scheuren ontstaan die nu op open, klaaglijk kermende monden lijken.

Wayan blijft ontroostbaar; ook heeft hij geen ‘ouders’ meer die hij, als chauffeur, rond kan rijden. Zijn ouders waren twee klepon, door hem bestempeld als papa en mama. Hun grote ogen waren papajazaadjes, hun brede mond en vooruitstekende neus rijstkorrels. Ze zaten altijd in zijn autootje.

Zijn vader en oom Ocen – een broer van papa – zijn een nieuwe woning aan het bouwen op de fundering van de jongste woning die door de brand verloren is gegaan. Wayan mag hen dikwijls helpen met het aangeven van houten pennen en licht gereedschap, want hij is al groot zegt zijn vader.

Wayan durfde niet meer te spelen bij de stoute bomen, maar papa heeft hem uitgelegd dat een vuur, dat rood en heet is, stout was geweest en niet de bomen. Het bos is gevaarlijk, omdat hij erin zou kunnen verdwalen en de wilde dieren, die er heer en meester zijn, hem onverhoeds zouden kunnen aanvallen.

Vol verwachting rent Wayan naar zijn moeder die hem riep, maar ze heeft geen autootje in haar handen, enkel de mandieschep waarmee ze water uit de aardewerken bak haalt die afgesloten wordt met een bamboedeksel. Nadat hij gemandied is, gaat hij mee naar de oude overbuurvrouw bij wie mama een gebatikte lap ophaalt. De vrouw, met gebogen romp, ziet er bedrukt uit. Zij praat zachtjes met zijn moeder.

Wayan holt weg richting de durianboom die, met zijn uitgespreide takken en zijn dichte kruin, achteraan op het woonerf van de vrouw staat. Op een bed van gras rusten zijn eivormige vruchten in de dansende bomenschaduw. Tussen de zware durian liggen lichtere durian die hij op kan tillen. Met twee durian in zijn armpjes strompelt Wayan terug naar zijn moeder die hem complimentjes maakt.

‘Je mag ze hebben,’ zegt de vrouw tegen Wayan.

‘Kom, we gaan een dikke tak zoeken,’ roept mama, ‘die hebben we nodig om jouw durian mee naar huis te nemen.’

Komang murmelt in moeders armen, alsof hij veel te vertellen heeft. Hij is ook blij.

‘Ik heb wel wat,’ zegt de benige vrouw. Haar stem krast als een uil. Ze schuifelt haar woning in. Even later komt ze terug met een bamboestok en een stuk vezeltouw waarmee ze een durian aan de uiteinden van de bamboestok vastbindt.

Zijn moeder legt de pikulan op Wayans schoudertje. Even lijkt hij zijn evenwicht te verliezen. Mama vertelt hem hoe hij de zwiepende draagstok vast moet houden.

Eerst loopt Wayan een tijdje – zwoegend om de draagstok in balans te houden – achter zijn slenterende moeder, maar al vlug haalt hij haar in. In zijn gedachten ziet Wayan zijn vader die hem dolblij optilt en hem dankbaar kust.

De stekelige durian lijken te groeien. De druk van de draagstok op zijn schoudertje wordt steeds groter, maar Wayan stapt dapper voort. ‘Papa!’ roept hij van verre, ‘ik heb eten.’

‘Papa is naar de sawahs,’ zegt zijn moeder toonloos.

Teleurgesteld loopt Wayan het woonerf op. Hij legt de pikulan neer. De kleinste durian geeft hij aan Komang die er – liggend op het gevlochten matje van palmbladstroken – mee mag spelen.

In de keuken heeft zijn vader een hoeveelheid nangka-houten planken opgestapeld. Ze hebben, deels verschroeid, de brand overleefd en dienen nu als hout om op te koken.

Trapsgewijs klautert Wayan op de stapel planken naar de top waar hij zijn trofee plaatst, de andere durian. Wat zal zijn vader blij zijn!

Voorzichtig gaat Wayan naar beneden. Plotseling breekt er toch onder zijn voetjes een stuk van een plank af. Hij valt op de grond. Zijn olijfgroene trofee verdwijnt, door grauwe sluiers van spinrag heen, achter de planken. Als de eerste schrik voorbij is, probeert hij zich tussen de planken en de muur door de spleet te wurmen, wat niet lukt.

Verdrietig loopt Wayan naar buiten waar hij nog net ziet hoe zijn moeder de andere trofee doormidden breekt. Hij begint te huilen, waardoor zijn broertje wakker wordt. Komang valt Wayan luid bij. Hij mist zijn nieuwe speeltje, denkt Wayan.

Snikkend vertelt hij mama wat hem zonet overkwam, waarop zij hem zo’n harde klap geeft dat zij er zelf van schrikt.

‘Het is niet erg,’ mompelt ze voorts.

Maar als zijn vader thuis is gekomen van de gouden rijstvelden, hoort Wayan het gesprek – dat zijn ouders zacht voeren in de keuken – eindigen in gesnik. Het was dus wél erg; het eten is immers weg. Wayan is een stoute Wayan!

3

Joelend rent Wayan over het erf naar een woninkje dat niet door het vuur is opgemerkt. Van zijn moeder moet hij daar de zoutpot halen die ze nodig heeft voor de bubur, zijn lievelingseten. De geur ervan doet Wayan watertanden.

Een aantal jonge mannen loopt hem tegemoet. Als Wayan de imponerende messen ziet die ze bij zich dragen, blijft hij stokstijf staan.

‘Waar is jouw vader?’ vraagt een grote, gespierde man luidkeels. Hij kijkt Wayan doordringend aan.

Op hetzelfde moment dat Wayan zich omdraait en met een wijsvingertje argeloos naar de keuken wijst, komt zijn vader naar buiten.

‘Mijn papa,’ zegt Wayan, Sampun aanwijzend.

Zijn vader kijkt een fractie van een seconde naar hen en keert schielijk om, weer naar binnen.

De in het zwart geklede mannen lopen met grote passen, gevolgd door Wayan, naar de keuken. Wayans ouders staan in een innige omhelzing.

‘O. O, Sampun. O, Sampun Coklat,’ moeders stem klinkt geknepen, alsof er een fijne en egale mist overheen hangt.

‘Sampun Coklat’ luidt Merta’s koosnaampje voor haar man, daar hij geschapen is met een opvallend donkerbruine huid. Hij heeft een normaal postuur, naar achter gekamd hoofdhaar, een markant gezicht met krachtige gelaatstrekken en warme, bijna zwarte ogen die zachtmoedigheid uitstralen.

Vader fluistert iets in mama’s oor. Zij begint zachtjes te huilen.

Op de achtergrond klinkt het gepruttel van de bubur. Wayan denkt aan het zout. Opnieuw rent hij naar het woninkje.

Wanneer hij hoort dat een paar mannen met stemverheffing spreken, kijkt hij om. Hij ziet zijn vader met hen praten. De mannen knikken van ja.

Wanneer hij hoort dat een paar mannen met stemverheffing spreken, kijkt hij om. Hij ziet zijn vader met hen praten. De mannen knikken van ja.

Wayans vader loopt, zijn hoofd omlaag gericht, naar de huistempel. In lotushouding gaat hij voor de altaarhuisjes zitten en vouwt zijn handen.

Wayan heeft plaatsgenomen op de veranda van het woninkje. De mannen met hun mes intrigeren hem.

Na een poosje staat zijn vader met een sombere gezichts -uitdrukking op. Zwijgend, met een ondoorgrondelijke blik, met hangende schouders en gebogen rug, loopt hij voor de vreemde mannen uit – dicht langs Wayan – zijn desolate woonerf af. We noteren eind december 1965.

Papa heeft Wayan zonder de gewoonlijke liefkozing verbaasd achtergelaten. Nee, papa heeft ook niet omgekeken.

4

De vertrouwde geluiden van de nacht verdwijnen als de morgenschemering zich aankondigt: de bedelroepen van jonge uilen; het sjirpen van mannetjeskrekels die hun minnelied voor vrouwtjes zingen; de roepen van de gekko’s.

Ontwaakte duiven begroeten al koerend de nieuwe dag. Voetstappen zijn hoorbaar op de veranda. Venters op straat prijzen luidkeels hun koopwaar aan.

O, Wayan hoopt het zo. Hij hoopt zo dat zijn vader niet opgegeten is. Haastig komt hij zijn bamboebed uit, loopt naar zijn moeder en vraagt haar of papa en de mannen met de grote messen thuisgekomen zijn met de groenten, die ze – volgens mama – aan het zoeken zijn in het bos achter hun compound; hij mist zijn vader en hij heeft honger.

‘Papa is nu naar Java,’ zegt zijn moeder onbewogen, ‘dat is heel ver weg, daarom is hij nog niet thuis.’

Merta heeft een typisch Balinees uiterlijk: een knap gezicht met expressieve ogen, een smalle neus en volle lippen, een slank lichaam met kleine, ronde, stevige borsten, dunne armen en lange benen eindigend in fijne handen en fijne voeten. Wanneer zij glimlacht, verschijnen er kuiltjes in haar wangen. Merta, die met haar in een wrong opgestoken, fluwelige haar gezondheid en schoonheid uitstraalt, ziet er met tussenpozen uit als een eeuwenoud tempelbeeld dat door de afwisseling van droge en natte moessons is verweerd.

‘Wanneer komt papa terug?’

Zijn moeder zucht diep. ‘Dat weet ik niet, Wayan. Je moet ophouden met elke ochtend te zeuren over je vader. Papa is naar Java om centjes te verdienen. Oom Ocen en oom Gendo, een andere broer van papa, zijn daar ook.’

Wayan loopt weg. Beteuterd gaat hij tegen de met mossen begroeide tempelmuur zitten. Een tjitjak met een halve staart vlucht in een spleet in de muur.

Papa is al lang weg; de kalender wijst 1966 aan.

Wayan is laatst toch in het gevaarlijke bos geweest. Enkele stapjes. Hij was op zoek gegaan naar zijn vader. Na lang turen tussen de bomen had hij de moed laten zakken. Niet alleen was zijn vader spoorloos verdwenen, maar ook die mannen met wie hij was meegegaan. Ze zijn opgegeten, dacht hij. Met huid en haar opgegeten door de wilde dieren toen ze groenten aan het zoeken waren.

Nu is papa naar Java en dat is heel ver weg. Wayan zou daar ook naartoe willen, maar hij moet van mama dicht bij haar blijven. Hij hoopt dat zijn vader van de centjes groenten koopt en snel naar huis komt, want gisteren heeft hij weer alleen water gekregen.

Opeens verschijnt de tjitjak weer op de muur. Wayan verroert geen vin. De huid van de geelgrijze hagedis is enigszins doorzichtig en ze heeft donkere vlekjes op haar rug. Wayan vraagt zich af of de halve staart echt opnieuw aangroeit, zoals hij heeft gehoord. Zou de hagedis nu pijn voelen? denkt hij: ze lijkt hem immers met haar grote ogen bedroefd aan te staren. Wayan is erdoor gebiologeerd. Hij vindt het knap dat een tjitjak ondersteboven tegen een plafond kan lopen; zij wordt niet duizelig, zij krijgt geen hoofdpijn, zaken waar hij soms last van heeft. Kijk, ze sleept haar buik over de mossen. Haar tong likt een dauwdruppel op.

‘Waaayan, kom eens kijken!’ De vrolijke stem van zijn moeder vanuit de keuken doet hem gelijk opstaan; misschien is papa van Java teruggekeerd. ‘Is dit lekker?’ vraagt ze met een glimlach als hij in spanning voor haar staat. Mama houdt een pan vast die ze tot voor zijn borst laat zakken.

‘Tipat!’ kirt Wayan. Hij werpt er een begerige blik in. ‘Van papa?’ vraagt hij verwachtingsvol.

Met een klap slaat zijn moeder het deksel op de pan. ‘Hou op over papa!’ schreeuwt zij.

Huilend gaat Wayan buiten de voorpoort kijken of hij Java kan zien.

5

Komang kraait het uit van pret als hij de pup aan zijn staart omhoog tilt. De pootjes van het beestje tasten naar de grond.

‘Niet doen, Komang,’ roept Wayan, waarop zijn broertje met een grijns van oor tot oor de pup heen en weer slingert.

Wayan heeft medelijden met het beestje. Boos gaat hij op zijn broertje af die de pup op de grond laat vallen. De pup jankt.

De moederhond, die in de nieuwe bale dangin lag te slapen, opent haar ogen. Ze heft haar kop op, spitst haar oren, geeuwt en legt haar hoofd weer neer.

De ribben van de zeven puppy’s en van de moederhond kan Wayan al tellen, net zoals die van zijn moeder, Komang en van zichzelf. Mama moedigt hem aan om spelenderwijs te leren tellen. Luister maar: Wayan trekt zijn versleten blouse, die niet verder reikt dan zijn naveltje, tot zijn kinnetje omhoog. Van boven naar beneden gaat zijn rechterwijsvinger over zijn ribben. Zijn borstkasje doet denken aan een landschap met glooiende heuvels en zachte valleien. Hij telt: ‘Eén, … twee, … drie, … vier, … Au!’

Een pup heeft zijn scherpe tandjes gezet in een grote teen van Wayan. Hij laat zijn prooi niet meer los. Wayan bukt voorover, trekt de pup van zijn teen af en pakt hem op. De pup krabt. Striemen verschijnen op Wayans armpjes. Hij zet de pup vlug op de grond neer, waarna de pup in volle vaart op Komang afstevent die tussen de keuken en de erfafscheiding is gaan zitten om zijn behoefte te doen.

De pup staat blaffend bij Komangs bips. De andere hondjes volgen hem. De moederhond is door het geblaf van haar kroost erbij geroepen. Ze duwt haar neus tegen Komangs ruggetje. Recentelijk had ze geboft met een feestmaal, van Wayan, voor haar alleen. De hongerige, grommende puppy’s bijten elkaar.

Opeens begint Komang te huilen, wat overgaat in krijsen. Wayan schrikt ervan.

Hun moeder komt de keuken uit. Ze tilt haar zoontje op en slaakt een gil. Wayan ziet bloed. Bloed bij Komangs plassertje.

*

Wayan rent naar zijn opa Pica en oma Marni toe die door de voorpoort de compound binnenkomen, gevolgd door hun zoon Sudarma en dochter Shinta. Waarom ze lange tijd niet op familiebezoek zijn gekomen – het is inmiddels 1967 – weet Wayan niet. Mama, Komang en hijzelf bezochten hen wel.

Opa Pica hurkt neer, opent zijn armen en roept: ‘Waar is mijn grote vent?’

‘Hier ben ik, opa,’ schreeuwt Wayan uitbundig, waarna hij zich in Pica’s schoot werpt.

Pica – met zijn doorploegde en gelooide gezicht – is een opvallende verschijning: rijzig, op zijn sprekende kop zilverwit haar. Dat geeft hem iets gedistingeerds en een natuurlijke autoriteit, wat versterkt wordt door zijn gebiedende oogopslag. Een type dat nog menig vrouwenhart sneller doet kloppen.

Opa verliest zijn evenwicht en valt op zijn achterwerk. Schaterlachend staat hij op en klopt het vuil van zijn sarong af.

Voorzichtig pakt oma Marni Komang op. Ze geeft hem een kus op zijn wang. Pica wil de bijtwonden van Komang bekijken, maar die duwt de grote handen angstig weg.

‘Niet aankomen, stoute opa,’ waarschuwt oma, waarop haar echtgenoot zijn handen voor zijn gezicht doet en langzaam achteruitloopt.

Nu heeft Komang plezier in zijn opa. Hij blijft ‘opa stout!’ roepen, terwijl opa de compound verlaat en steeds verder richting het gevaarlijke bos gaat. ‘Opa, stop!’ schreeuwt hij plotseling. ‘Opa toe.’

‘Zachtjes lopen, Komang,’ zegt oma Marni als ze hem op de grond zet. Hij holt echter naar zijn opa die al bij de eerste bomenrij staat.

Wayan snelt Komang achterna. Hij weet dat zijn opa tussen de vingers door kijkt en het bos niet ingaat, maar zijn broertje is nog geen grote vent.

Komang geeft een ruk aan opa’s sarong. ‘Opa mee?’ vraagt hij met benauwd stemmetje.

Opa laat zijn handen traag zakken. Een grimas doet Komang opgelucht schateren.

‘Ik ga mee met jullie hoor,’ antwoordt Pica.

Terug op het erf, vraagt opa Wayan en Komang om samen te gaan spelen met de verrassing die hij voor hen heeft gemaakt, want oom Sudarma, tante Shinta, oma Marni en hij willen met mama praten.

‘Waar is het dan, opa?’ vraagt Wayan, popelend van ongeduld.

‘Hé, kijk daar eens varen,’ zegt opa, wijzend naar de herstelde huistempel. In een met water gevulde schaal drijft een bootje, bij de spleet waarin de tjitjak huist, met haar halve – of weer hele – staart.

Wayan juicht: ‘Dank u wel, opa. Kom, Komang!’ roept hij, zijn broertje aan een arm meetrekkend.

Nadat Wayan het kraplakrode bootje, een prauw, heeft geladen met kegelvormige slakkenhuisjes – de zogenaamde vissen – geeft hij het een zetje naar het strand aan de overzijde, waar zijn broertje klaarzit om de visvangst aan land te brengen.

Wanneer Komang een – volgens hem niet lekkere – vis in het water gooit, hoort Wayan zijn naam en die van zijn broertje en zijn moeder noemen. Met ingehouden adem luistert hij. De naam van zijn vader spreekt niemand uit. Ja, dat klopt; papa is nu al meer dan een jaar weg, maar ze kunnen zich toch wel het korte woordje ‘Sampun’ herinneren? Zelfs Wayan weet dat zijn vader behalve papa ook Sampun genoemd werd. Ze zijn papa’s naam vergeten. Ze zijn papa zélf vergeten. Hij zal zijn vader, zijn geliefde papa, zijn naam ‘Sampun’ nooit …

‘Jij!’ schreeuwt Komang ongeduldig. De prauw met haar bamboevlerken, die het bootje in balans houden, deint op de golfjes aan Wayans zijde.

… nooit vergeten. Nooit!

‘Jij-ij!’

‘Niet schreeuwen, Komang,’ gebiedt opa Pica, terwijl hij – een hand op zijn borst houdend – moeizaam komt aanlopen, ‘ik heb een moeilijke vraag voor jullie,’ zegt hij kortademig en met een serieuze blik, ‘zouden jullie, samen met mama, bij oma Marni en mij willen wonen?’

‘Ja, opa!’ geeft Wayan luid en vrolijk te kennen. Hij voelt zich blij, beschermd, geliefd, verzorgd, en weer sterk worden. Alles ineens.

‘Bootje mee,’ antwoordt Komang enkel. Opa, die nu overmatig transpireert, knikt glimlachend.

‘Voor altijd, opa?’ vraagt Wayan hoopvol.

‘Net zolang tot jullie weer sterk zijn.’

6

Wayan – die nu woont in zijn geboortehuis op de compound van Pica en Marni in Jehem – heeft geen hoofdpijn meer. Ook zijn de duizeligheid, de buikpijn en de moeheid verdwenen. Het waren symptomen van vaak hongerlijden, had opa uitgelegd.

Komang huilt minder, hoewel hij nog elke dag wordt herinnerd aan de beten van de puppy’s.

Wayan ziet zijn moeder, die tegenwoordig een ander leven leidt, weinig. Ze koopt bij boeren fruit, groenten en kokospalmbladeren in die ze daarna met minieme winst verkoopt op de markt in de stad Gianyar. Toch kan ze ervan rondkomen. Ze kan er zelfs opa en oma wat van geven.

Als Komang om zijn moeder begint te huilen, legt zijn oma hem – als troostmiddel – aan een van haar lege borsten. Ja, ze zijn leeg, maar volgens oma kunnen borsten van oudere vrouwen nog wel melk maken. Door zuigbewegingen zou hij de groei van de melkklieren in haar borsten stimuleren.

Marni, haar haarslierten dragend in een knot op het achterhoofd, heeft een frêle bouw met scherp uitstekende sleutelbeenderen en een rond gezicht met fijn geciseleerde gelaatstrekken. Zij heeft oude ogen; ogen die door de jaren heen zijn beroofd van hun aanvankelijke uitstraling van de eeuwige jeugd, door de hardheid van het leven.

Elke dag geeft oma Wayan een seintje. Dan rent hij weg om voor de voorpoort opgewonden te wachten op zijn moeder – die vanaf Gianyar naar huis komt lopen – en om te wachten op haar traktatie: een Jaja Sangut, vernoemd naar de mallotige knecht uit de populaire wayang.

Soms wordt mama in een auto thuisgebracht door een onbekende man.

*

Oom Soki, de jongste van de vier zonen van Pica en Marni, heeft een lichtgroene pomelo uitgehold waarmee Komang en Wayan voetballen.

Zijn artistieke broer Lipur maakte voor Wayan het fascinerende Barong Keketmasker van een kokosnoot. De klapper is beschilderd met enorm grote, indringende ogen, een rode neus en vier slagtanden in een brede, open muil. Hij heeft een korte baard en lang haar van kokosvezels waarin kunstbloemen zitten. Eerst halveerde oom Lipur de kokosnoot om vervolgens de beide helften zo te bevestigen dat de Barong zijn acht tanden als castagnetten kan laten klapperen. Elke avond leert oom Juljul – de derde zoon van Pica en Marni – Wayan de traditionele, kunstzinnige passen en dansbewegingen, terwijl oom Lipur ze – samen met enige dorpelingen – gepassioneerd ondersteunt met gamelanmuziek.

Wayan danst, danst, danst en danst. Hij danst met het onheil verdrijvende masker, klappert met zijn tanden: ‘Klakklak-klak.’ Hij danst fanatiek. Hij danst om de beste Barongdanser op Bali te worden. Hij danst uit vreugde, om zijn familie dankbaarheid te tonen. Hij danst uit verdriet, om zijn kinderhoofdje waarin zijn vader almaar ronddwaalt, voor even leeg te maken.

7

Achter zijn voormalige woning, aan de rand van het wilde dierenbos, jaagt Wayan met zijn bamboepijl en -boog.

Gisteren heeft Wayan vijf elastiekjes gewonnen met karet: zijn lievelingsvriendje Arka had een takje in de grond gestoken. Wayans andere maatjes – Gede en Made – en hijzelf hingen, net als Arka had gedaan, ieder drie elastiekjes aan het takje. Van een afstand, gemarkeerd door een streep, probeerde ieder zo veel mogelijk elastiekjes van het takje af te schieten met een aantal aan elkaar geknoopte elastieken en een stukje ketting aan één zijde.

Als ze moeten bepalen wie er met een spel mag beginnen, doen ze om-pi-pa: ze staan in een kring met een hand recht naar voren. Onder het roepen van: ‘Om-pi-pa’ draaien ze bij ‘pa’ de hand wel of niet honderdtachtig graden om. Heeft Gede bijvoorbeeld als enige de handpalm naar boven gericht staan, terwijl Made, Arka en Wayan een naar beneden gerichte handpalm laten zien, dan heeft Gede als eerste verloren en moet als laatste beginnen. Degene die hierna afvalt, begint als een-na-laatste, enzovoorts. De twee spelers die overgebleven zijn, beginnen met drie keer soeten: de hand wordt ter hoogte van het oor gebracht. Ze tellen af en onder het roepen van: ‘Soet’ brengen ze de arm naar beneden waarbij de duim, de wijsvinger of de pink uitsteekt. De duim staat voor de olifant, de wijsvinger voor de mens en de pink voor de mier. De olifant wint van de mens: hij slaat hem met de slurf dood, de mens wint van de mier: hij vertrapt haar met een voet en de mier wint van de olifant: zij kruipt in de slurf en het gekriebel en gebijt maakt de olifant kierewiet. Made en Wayan staken onlangs een paar maal dezelfde vinger uit; die soetkeren telden niet. Made had ten slotte de meeste punten behaald; hij mocht als eerste beginnen.

‘Kijk! Kijk dan! … Ik heb er weer één,’ roept Wayan opgetogen tegen zijn bevriende jagertjes. De dode tak – de zogenaamde eekhoorn – valt, getroffen door de stompe pijl, met een plof neer. ‘Eén, twee, drie, vier, vijf, zes,’ telt hij, wanneer hij het beestje op de andere eekhoorns gooit.

Er komen drie vrouwen naderbij. Het zijn een jonge, een oude en een pokdalige vrouw die bij Wayan, Made, Arka en Gede blijven staan.

‘Veel, hè,’ zegt Wayan apetrots, terwijl hij zijn jachtbuit aanwijst.

‘Dat zijn er zeker veel. Je kunt het al goed, Wayan,’ prijst de jonge vrouw hem.

‘Ze zijn dood. Alle zes,’ merkt hij op, een ernstig gezichtje trekkend.

‘Já, ze zijn dood! Alle zes! Jouw familie is medeplichtig aan het ombrengen van zés … zés generaals, Wayan Hartawan!’ roept de pokdalige vrouw met hese stem giftig, ‘of moet ik nou menéér Wayan Hartawan zeggen? Nee, dat zal ik nooit tegen jou zeggen, niet tegen de zoon van die smerige peekaaie’er. Je weet zeker niet dat je een peekaa-ie-kind bent?’

Hoe is het mogelijk dat ze mijn volledige naam weet? Ik ken haar niet, denkt Wayan.

De jonge vrouw trekt haar aan een arm weg. ‘Niet doen, moeder. Alsjeblieft.’

‘Niet álle takjes van de bomen schieten hoor,’ verzoekt de oude vrouw vriendelijk.

‘Het zijn geen takjes,’ schreeuwt Wayan kwaad, ‘het zijn eekhoorns!’

‘O. Krijg ik die dikke dan van jou?’ Hij pakt de eekhoorn op van de grond en geeft hem aan haar. Dankbaar loopt ze door.

‘Peekaa-ie, peekaa-ie, peekaa-ie.’ Dit korte, maar moeilijke woord herhaalt Wayan zachtjes om het te onthouden. Dan zegt hij: ‘Ik ben een peekaa-ie-kind, ik ben een peekaaie-kind, ik ben een peekaa-ie-kind.’

Zonder zijn maatjes loopt Wayan met zijn eekhoorns en bamboepijl en -boog naar zijn opa die ongetwijfeld weet wat ‘peekaa-ie’ betekent.

Onderweg herinnert hij zich dat opa helpt met het herstellen van de huistempel bij de oude mensen bij wie de durian-boom staat. Hij keert om. Wanneer hij daar bijna is, komt er een jongen hollend op hem af. Hij roept: ‘Wayan! Ouw … a … len.’

Wayan kent de jongen, die voor hem staat, oppervlakkig. ‘Wayan, jouw opa is hard gevallen,’ zegt hij buiten adem, ‘wil jij je oma halen?’

Wayan schrikt zich dood. Hij wil naar zijn opa toe, maar de jongen houdt hem tegen.

‘Schiet op! Ga je oma halen!’ gebiedt hij dwingend, waarop Wayan begint te rennen. Zich aan zijn belofte houden om te lopen wanneer hij zijn goede kleren draagt – tweedehands kleding die zijn moeder af en toe krijgt van Chinezen – kan hij nu niet.

‘Opa is gevallen!’ Wayan stuift het erf op, ‘opa is hard gevallen!’ Geen enkel familielid komt naar buiten. ‘Ooma!’ schreeuwt hij radeloos. ‘Oooma. Omaa. Omaaa. Opa is hard gevallen!’ Hij doorzoekt alle woningen. Hij vindt niemand. ‘Ooomaaaaa,’ snottert Wayan wanhopig, zittend op de keukenvloer. Met de onderkant van zijn te grote blouse veegt hij een snottebel weg.

‘Hallooo. Wie is daar zo verdrietig? Haallooo.’ Wayan schrikt; daar spreekt opa’s donkere stem, maar opa zelf is er niet. ‘Hallooo.’

Is dit nu guna-guna? Zijn dit de mysterieuze verschijnselen, een vorm van toverij waarover hij eens wat opgevangen heeft? Met grote, angstige oogjes sluipt hij naar de piepende deur. Een koude rilling loopt over zijn rugje. Met een bonzend hartje kijkt hij voorzichtig om de hoek.

‘Hallo, grote vent.’

Tot zijn verbazing ziet Wayan zijn opa. Pica giet water uit de kokosnoot – die buiten aan de keukenmuur hangt – over zijn vuile ledematen.

‘Waarom had je verdriet?’ vraagt opa.

‘Oma is niet thuis. Ik moest haar gaan halen. U bent toch gevallen?’ zegt Wayan bang.

‘Ja, maar het is goed afgelopen, lieverd,’ antwoordt opa sussend, ‘ik ben alleen ontzettend moe. Al weken.’ Opa droogt zich hijgend af met een lap, waarna hij naar de schaduwrijke bale dangin loopt. ‘Kom je weer bij me liggen, grote vent?’ roept hij, terwijl hij zich daar op zijn dikke pandanmat installeert.

Wayan klimt in de bale dangin, waar hij zich knus in opa’s armen wil nestelen, maar opa – die hevig transpireert – duwt hem zachtjes weg.

‘Kom maar naast me liggen, lieverd. Opa’s borst doet nu zeer.’

‘Dat komt omdat u gevallen bent.’

‘Nee, opa’s borst doet vaker zeer. Maar als opa gerust heeft, is het weer over hoor. Zeg er maar tegen niemand iets over.’

‘Oké, opa. Het is ons geheimpje, hè?’

‘Ja, lieverd.’

‘Opa?’

‘Ja?’

‘Opa, ik ben een … een … Ik ben een … Ik ben een puntje puntje puntje kind,’ zegt Wayan luid, ‘ik ben een … ’

‘Lief kind. Jij bent een … lief kind.’ Opa kreunt even.

‘Nee, dat ben ik niet.’

‘Jawel, jij bent opa’s lieve kind. Voor altijd. Mijn grote vent. Jij mag geen stout kind worden hoor, Wayan,’ beveelt opa, hem over zijn bolletje strelend.

Wayan denkt na. Hij is een kakka-ie-kind. Nee, dat is hij niet. Het woord klinkt langer. Hij is een kaakaa-ie-kind. Nee, dat is hij ook niet. Hij is een kaapee-ie-kind. Nee, nee ook dat is hij niet. Een zachte windvlaag blaast door zijn haar. Met verstrooiende bloemblaadjes vertelt ze hem over bloeiende planten, struiken en bomen. Deinend draagt ze, over golvende zeeën en over golvende woestijnen, de verkeerde woorden weg en fluistert het goede woord in zijn oortjes. Hij is een peekaa-ie-kind. Ja, dat is hij wel. Hij is een peekaa-ie-kind.

‘Opa?’

‘ … ’

‘Opa?’

‘ … ’

‘Ópa?’

‘ … ’

‘Ik deed geen spelletje.’

‘ … ’

‘Ik ben een peekaa-ie-kind.’

‘ … ’

‘Weet u wat ‘peekaa-ie’ betekent?’

‘ … ’

‘Ópa!’

‘ … ’

‘Waarom zegt u niks?’ Wayan draait zich boos om. Teleurgesteld ziet hij dat opa in slaap is gevallen. Stilletjes gaat hij weg.

Hij legt de zogenaamde eekhoorns neer voor de gemeenschappelijke keuken. Oma is er blij mee. Ze is ook blij met rijstvliezen die eveneens als brandstof dienen om op te koken.

Wayan gaat voor de voorpoort zitten, wachtend op zijn overige familie. Langs de openbare weg scharrelen kippen. De haan graaft met zijn poten een ondiepe kuil om zich erin te wentelen. Zijn kippenharem met zijn kuikens wacht op zijn beurt. Elke kip weet wanneer zij mag badderen, want kippen hebben een pikorde. Het stofbad verstikt de parasieten die tussen hun veren leven. Wayan heeft dit allemaal geleerd van opa. En de kippen slapen in een dicht hok vanwege de roofdieren. Opa heeft dit jaar, 1968, een volwassen kip verloren aan een meterslange grijsbruine netpython, een wurgslang die niet alleen kippen en andere dieren, maar ook mensen lust.

Eindelijk ziet Wayan oom Soki die haastig de Jalan Sandat uitkomt, gelegen tussen de deels afgebrokkelde tempel en de statige waringin. De oeroude waringin, waarin volgens Wayans vriendjes bovennatuurlijke krachten huizen, heeft door zijn talloze luchtwortels – die als een gordijn vanaf de zijtakken de grond trachten te bereiken om daarin te wortelen en uit te groeien tot ondersteunende stammen – een omvang van wel dertig meter. Oom loopt, al roepend: ‘Waar is opa?’ op hem toe.

Wayan wijst naar binnen. Hij ziet dat zijn oom bezorgd kijkt. ‘Opa ligt in de bale dangin. Hij slaapt,’ zegt hij geruststellend, maar Soki gaat – hem negerend – de compound op.

Als opa wakker is, zal Wayan vragen of het klopt wat Arka, Gede en Made vertelden. En hij zal weten wat ‘peekaa-ie’ betekent.

‘Pápa! Néé!’ hoort Wayan oom Soki schreeuwen. Het zijn ijselijke kreten. Hij staat ontsteld op en vliegt naar de bale dangin waar Soki over opa gebogen staat. ‘Bedankt, papa, voor alles. Het is gebeurd, Wayan. Opa leeft niet meer,’ snikt hij overmand door verdriet, ‘opa is dood.’

‘Nee, oom Soki, opa slaapt. Kijk maar goed,’ zegt Wayan troostend.

‘Ik zou graag willen dat je gelijk had, jongen, … maar dat heb je niet.’

‘Waarom zijn er zoveel mensen, oma?’

‘Ze komen afscheid nemen van jouw lieve opa, Wayan,’ antwoordt Marni. Haar onderlip trilt.

Twee mannen tillen opa op, leggen hem op een draagbaar voor de bale dangin en kleden hem helemaal uit. Ja, zijn opa is spiernaakt. Echt spíer-naakt! En iedereen vindt het gewoon. Zelfs opa. Zijn plassertje bedekken ze met een wit lapje. Gelukkig! Wayan heeft wél gelijk, want er zit geen spatje bloed op opa. En let wel: opa is een mens! Zelfs op dieren die dood zijn, zit bloed. Dat heeft hij zelf gezien. Opa maakt domweg avonturen mee in dromenland.

Wayan heeft zijn armpjes om een van de pilaren geslagen die het dakdeel boven de veranda van oom Lipurs woning dragen. Zijn blote voetjes steunen op het hoge onderstel. Zo kan hij beter zien wat er gebeurt. De sterk grijzende leuke priester, met zijn houten kromstaf, is er ook. Hij besprenkelt opa Pica met heilig water, dat de kracht van de goden belichaamt, en zegt rituele gebeden op.

Oei, zo maakt hij opa wakker, denkt Wayan, opa is al weken ontzettend moe. ‘Laat opa slapen!’ wil hij naar de priester roepen, maar hij moet respect voor hem tonen én hij mag niet stout zijn van opa.

De Kelihan Banjar, opa’s vrouw Marni en opa’s kinderen Sudarma, Shinta, Feny, Lipur, Juljul, Soki en Merta wassen opa, waarna ze hem met witte doeken afdrogen. Oma kamt zijn haar en bestrijkt het met geparfumeerde olie. Nu wrijft de naaste familie het lichaam in met een delicaat geurend mengsel van rijstmeel en geelwortel met zout, azijn en sandelhoutpoeder. Tante Nala, de echtgenote van oom Lipur, legt de voor Wayan onbekende handelingen uit. Oma Marni en haar kinderen binden opa’s grote tenen aaneen met wit draad. Hetzelfde doen ze met zijn duimen. Dít zal opa niet leuk vinden. Daarna knopen ze snoeren kepeng aan zijn handen die ze in gebedshouding op zijn borst vouwen.

De oudste zus van opa biedt Wayan lapek segan aan. Hij springt er het hoge onderstel mee af. Gretig haalt hij het bamboepinnetje uit de kleverige verpakking van bananenblad waarin de zoete versnapering is gestoomd. Zalig!

Hij ziet familieleden binnenkomen met manden vol koekjes, rijst en vruchten. Dít zal opa wel leuk vinden.

Nieuwsgierig herneemt Wayan zijn plaats. De priester legt kleine spiegelscherven op opa’s ogen – die daardoor flonkeren als sterren aan de hemel – stukjes staal op zijn tanden, ijzeren spijkers op zijn ledematen en hij stopt Indische jasmijnbloemen in opa’s neusgaten.

Tante Nala, die van Chinese afkomst is, vertelt dat opa met een perfecter lichaam herboren zal worden: met ogen zo blinkend als spiegels; met tanden zo hard als staal; met beenderen zo sterk als ijzer en met een door de zoete geur versterkte ziel. Het zijn fijne vooruitzichten; Wayan kan zich straks weer knus in opa’s armen nestelen.

De naaste familie bedekt opa’s hoofd met een witte doek. Dan rolt ze met een wit ei over zijn lichaam. Tante Nala zegt dat opa nu rein is. Achtereenvolgens wikkelen ze opa in een meterslange witte doek, in een pandan-mat en nogmaals in een meterslange witte doek. Ze binden hem met rotan vast op de draagbaar die ze op de penusangan leggen in de bale dangin.

Alle aanwezigen neuriën mee met de priester die vreemde liederen zingt.

Wayan loopt de veranda af, pakt een gefrituurd pindakoekje uit een prachtig opgemaakte mand en gaat nerveus achter de lumbung wachten.

Iederéén wacht gespannen op het moment dat de kleine opening in de witte cocon zal verschijnen. Iedereen wil toekijken hoe zijn opa zich hierdoor vernieuwd naar buiten worstelt, want tante Nala vergelijkt het herboren worden met een rups die als een vlinder terugkomt. Dus net zoals de donkergroene met witte stekeltjes uitgeruste rups – die opa voor Wayan uit het bos meebracht – een atlasvlinder werd.

De in een bak wonende rups, Stekeltje genaamd, was almaar aan het eten. Opa en Wayan zochten samen naar de lekkerste citrus- en mangoblaadjes. Wayan zag zijn Stekeltje transformeren naar een pop, vast gesponnen aan de onderzijde van een mangoblad. Het was toen ook spannend wanneer Stekeltje herboren zou worden.

Wayan schrok op het moment dat Stekeltje uit de beigebruine cocon kroop: hij was week en had een gezwollen achterlijf en kleine, verfrommelde vleugels. Nee, hij was geen sprookjesachtig wezen geworden zoals opa had voorspeld, maar een gedrochtelijk wezen dat op de mangotak bleef zitten. Wayan mocht er van opa niet aankomen, want Stekeltje moest eerst zijn vleugeladers volpompen met een bloedvloeistof waardoor de vleugels zich zouden ontvouwen. Wayan keek nauwlettend, maar er gebeurde niets.

Hij ging met oma Marni mee naar tante Feny en diens man Raka waar hij over Stekeltjes passiviteit vertelde. Was Stekeltje wel een vlinder? Een vlinder wilde toch vliegen? Een vlinder wilde toch zeker de schoonste Balinese dans, de vlinderdans, de Legong, dansen?

Bij terugkomst deinsde Wayan terug. Wat zat daar! Wauw, wat een ongelofelijk grote vlinder! Was dat Stekeltje? Zijn vleugels hadden een spanwijdte van bijna dertig centimeter. Stekeltje was véél groter geworden dan andere vlinders. Als rups was hij ook véél groter geworden dan andere rupsen, maar dat kwam door Wayans lekkere blaadjes, aldus opa.

Stekeltje was kastanjebruin, had geeloranje, geveerde antennes en zwarte kraaloogjes. Zijn lijfje was bedekt met een dichte beharing waardoor het leek of het van fluweel was. Hij had een tekening die op een slangenkop leek en diende om belagers op afstand te houden. Opa had Wayan kennis laten maken met de grootste nachtvlinder ter wereld.

In de schemering, toen Stekeltjes vleugels uitgehard waren en zijn achterlijf gekrompen was, liep hij met zijn kleefklauwtjes van Wayans hand omhoog naar Wayans schoudertje om de onbekende nacht tegemoet te vliegen.

Wayan was maar even bedroefd geweest, want opa had gezegd dat Stekeltje nu kon vliegen, hoger dan de hoogste boom en verder dan het verste bos.

‘Waayan!’ roept iemand. ‘Waaayan!’

Het is zover, denkt Wayan, opa opent zijn cocon. Hij staat op en loopt richting de bale dangin. Hij is nerveuzer dan zojuist. Hij vreest het ergste: dat iemand opa uit zijn pop helpt. Dan heeft opa een misvormd lichaam. Ja, hij weet dat opa geen vlinder is, maar …

‘Daar is hij! Ga op je hurken zitten, Wayan!’ schreeuwen twee mannen. Ze zetten een bamboekorf over hem heen en drukken de korf tegen de grond.

Wayan is in paniek. Hij trilt als een rietje. Hij wordt duizelig. Hij wordt misselijk. Waarom doen ze dit? Wayan wil eruit. Hij kan zich amper bewegen. Wayan wil eruit. Hij is toch geen haan? Wayan krijst de longen uit zijn lijfje en probeert de korf omhoog te duwen.

‘Sst, je mag er zo uit,’ zegt een van de mannen.

‘Ik wil er nú uit!’ gilt Wayan. Door de zeshoekige mazen ziet hij een donkerpaarse en een karmijnrode sarong waarover een ceremoniële sjerp hangt. Hij wordt hysterisch. ‘Ooomaaa! Ik wil eruit! Ooomaaa!’

De twee mannen halen de korf weg. Ze lopen de compound uit. Gelukkig, Wayan is vrij. Hij begrijpt er niets van: de mensen zijn nagenoeg allemaal weg. Ook zijn opa. Hopelijk heeft opa zijn gekrijs niet gehoord. Zijn opa zou teleurgesteld zijn, want Wayan mag geen stout kind zijn.

*

Achter de bougainville doet Wayan het Barong Keketmasker, waarin ogen uitgesneden zijn, voor zijn gezichtje. Nu vertegenwoordigt hij het goede en beschermt hij, klapperend met zijn tanden, Jehem voor de demonische heks Rangda.

Dartelend loopt hij naar het trapje van de bale dangin. Hij geniet van de fans die hem toejuichen als hij, na een poos schuchter het publiek in te kijken, plotsklaps van het ene beentje naar het andere overspringt. Vervolgens gaat hij zitten op de hoogste trede. Hij krabt met zijn linkervoetje aan zijn oor, met zijn rechtervoetje voert hij dezelfde handeling uit. Dan houdt hij beide voetjes trillend omhoog en zegt: ‘Klak-klak-klak, klak-klak-klak, klak-klak-klak.’

Komang krijgt de slappe lach wanneer hij – verkleed als aap – op handjes en voetjes zijn vriend de Barong volgt die is gaan staan en de bale dangin uit danst. Tante Nala zit vooraan. Ze lokt de aap naar haar toe met een partje nangka. De Barong weet dat zij het prettig vindt om in ruil voor het malse en zoete fruit met apenvingertjes gevlooid te worden. De aap, met zijn staart van touw dat aan een oud broekje is vastgemaakt, verwijdert ongerechtigheden uit haar hoofdhaar. Nee, geen vlooien, want die heeft tante Nala niet.

Als een bliksemstraal komt Rangda met haar vier slagtanden en uitpuilende ogen tevoorschijn vanachter een woning. Ze zwaait met haar betoverde wapen: een grijswit doek. De corpulente dorpsbewoner, Dipta, draagt het door zijn vader gemaakte, witte Rangda-masker. Uit haar mond, met grote tanden, hangt een reep rode stof: haar vlammende tong die bijna tot de grond reikt evenals haar volle bos haar bestaande uit slierten van witte veren. De afstotelijke, in het rood, wit en zwart geklede heks gromt vervaarlijk en praat met schorre stem. Woest danst ze, met haar lange nagels van opgerolde bananenbladeren geschoven over haar vingertopjes, naar de Barong die een defensieve houding aanneemt.

Omdat de karakteristieke creaturen duelleren met bovennatuurlijke krachten, zijn alle spelers vooraf gezegend door een negenjarige dorpsgenoot die de priesterrol speelt. Wayans jonge kijkers vrezen Rangda, want zij eet kinderen waarop zij eerst sabbelt.

Plotseling snellen Wayans vriendjes krijsend en met opgeheven speelgoedkrissen in de hand de Barong te hulp, maar de heks brengt de krisdansers in trance, zodat deze stervelingen hun kris tegen zichzelf gebruiken. Gede, Made en Arka schreeuwen het uit van angst. De krissen dringen echter hun naakte bovenlichaampje niet binnen, want de Barong heeft hen door een betovering onkwetsbaar gemaakt.

Uiteindelijk zegeviert de Barong; Rangda gaat ervandoor. Alle toeschouwers staan opgelucht op.

Als oma Marni met tante Nala de lampen – die op kokosolie branden – aansteekt, is Wayans moeder nóg niet thuisgekomen, hoewel de Gianyarse markt al lang gesloten is. Na Marni’s teken had Wayan opgewonden gewacht op zijn moeder en op zijn tien centimeter grote, gebakken Jaja Sangut. Urenlang. Maar zij kwam niet en de onbekende man met de auto evenmin. Wayan was verscheidene keren angstig naar oma gegaan om te vragen waarom zijn moeder zo lang wegbleef. Marni had telkens haar schouders opgehaald.

Gevleugelde termieten komen op het licht af en vallen verschroeid neer. Komang veegt ze met zijn handjes bijeen voor buurmans sprekende Grote beo: een zwarte vogel met oranje snavel. Kenmerkend zijn de gele stukjes naakte huid en lellen aan de kop.

Nog elke avond maakt oma Marni Komangs moeilijk genezende wonden schoon en brengt er haar eigengemaakte zalf op aan van fijngehakte uien, geelwortel en kokosolie.

Kort nadat de groene rijstkikkers kwetterend als vogeltjes hun nachtconcert hebben aangevangen, komen vier mannen binnen. Oma loopt, bezorgd kijkend, naar hen toe. Voor Wayan is de conversatie onhoorbaar.

‘Nee,’ schreeuwt Marni ineens, ‘is dat waar? Ik kan het niet geloven. Echt? Onbegrijpelijk. Nee.’ Ze is hevig geschokt.

Sudarma, Lipur, Juljul en Soki mengen zich in het gesprek dat uitmondt in een verhitte discussie. Wayan begrijpt dat het over zijn moeder gaat. Angstig verschuilt hij zich achter oma. Hij vangt op dat oma Marni zijn moeder een slechte vrouw vindt.

‘Waarom is mama slecht, oma?’ vraagt hij aan haar sarong trekkend.

‘Waarom?’ krijst zij woedend, ‘waarom? Omdat jouw moeder vandaag hertrouwd is!’ Hij kijkt oma vragend aan. ‘Ze heeft weer een man!’

‘Is die man mijn papa, oma?’

‘Néé! Die man is niet jouw papa!’

‘Ik wil mijn papa!’ roept Wayan boos, ‘ik wil de papa die weg is!’

‘Die blijft weg!’ snauwt Marni tegen hem, waarop oom Sudarma hoofdschuddend haar arm beetpakt.

‘Voor altijd, oma?’ fluistert Wayan droevig.

‘Ja,’ antwoordt zij, ‘jouw vader komt nóóit meer terug.’

8

Dat Wayan op zijn hurken onder de bamboekorf had moeten zitten, was een symbolische handeling: opa’s ziel kon dan geen kinderen meenemen naar het hiernamaals, legde tante Nala uit. Opa Pica was onder grote belangstelling met veel reuring naar de begraafplaats gedragen waar hij voor onbepaalde tijd in een graf moest rusten.

*

Tante Nala gaat naast Wayan zitten die met zijn door oom Sudarma gemaakte wagentje aan het spelen is in de bale dangin. Het wagentje lijkt niet op het kokosnootautootje dat papa had gemaakt en waarmee Wayan de door mieren aangevreten twee klepon – die zijn ouders verbeeldden – naar het ziekenhuis reed.

‘Er wordt binnenkort een massacrematie gehouden voor de inwoners van Sandat Taman Tengah,’ zegt ze enthousiast, ‘fijn, hè?’ Hij kijkt haar, zijn schouders ophalend, aan. ‘Opa’s ziel is nog niet bevrijd. Die zit gevangen in zijn lichaam op de begraafplaats. Door opa uit het graf te halen en te verbranden, wat we cremeren noemen, bevrijden we zijn ziel. Dat gaan we doen.’

‘Gaan jullie mijn lieve opa in brand steken?’ De gedachte alleen al, doet Wayan huiveren.

‘Opa voelt geen pijn, Wayan,’ zegt Nala.

‘Nee?’

‘Nee, opa voelt zich daardoor juist gelukkig.’

Gelukkig? Raar hoor; papa, mama, Komang en hijzelf voelen zich juist gelukkig, omdat ze destijds, half december 1965, níet door het vuur verbrand zijn. ‘Opa blijft liever in zijn graf rusten, tante.’