De architectuur van de liefde

LEON VERSCHUUR

De architectuur van de liefde

ROMAN

CIP-gegevens Koninklijke Bibliotheek, Den Haag

Verschuur, Leon

Leon Verschuur – De architectuur van de liefde – Roman

Schoorl: Conserve

ISBN 978 90 5429 461 0

NUR: 301

Trefw: Barcelona ; Frank Lloyd Wright ; roman over liefde, vriendschap en kunst

© 2017 Leon Verschuur en uitgeverij Conserve

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, e-book, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, e-book, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from the publisher.

Aan Marga en Nico

De laatste studiereis die ik samen met Ralph heb ondernomen is naar Darmstadt geweest, in de winter. De trein meanderde vol verwachting langs de Rijn, in de restauratiewagon meanderde de alcohol door onze hersens. Maar eenmaal daar, wist ik hem amper mee te trekken naar waar ons die reis om was begonnen: de Mathildenhöhe – een heuvel net buiten het centrum. Hier had de groothertog van Hessen in 1899 een groep kunstenaars rond zich verzameld en hen aangespoord de kunst los te trekken van de traditie. Om haar in te bedden in de eigen tijd en het eigen bestaan: ‘Kunst is niets anders dan een harmonische en esthetische enscenering van het leven!’ De Oostenrijkse architect Olbrich had dat geschreven. In Darmstadt was die uitspraak eer bewezen in een wijk vol Gesamtkunstwerke, waar gebouw, interieur, voorwerpen en liefst ook de bewoners facetten vormden van één voorstelling. Een rijkdom die Ralph plotseling niet meer kon boeien. Hij nam de benen naar het Darmstadtse conservatorium, waarvan hij meende dat het een bijzondere plaats innam in de muziekgeschiedenis. Beweerde zich te gaan verdiepen in serialistische toonreeksen of zoiets; zo zwierf ik alleen rond tussen de bouwkunst van Olbrich en Behrens. En binnen het uur werd de heuvel bedolven onder een sneeuwvacht, waardoor ik de golvende gebouwen vaag als in een droom zag liggen. Had Ralph echt weg gewild, of had hij gewoon ergens de tijding van een winterse bui opgevangen?

Een

1

Een zachte avond, begin van de zomer: de duisternis in het achteraf gelegen klinkerstraatje week terug voor de cafélantaarns. Ik bleef staan in de entree, bekeek de blinkende bar; de gasten, die zich als in een onbegrijpelijk schaakspel over de tegelvloer bewogen. Aan de wanden leken gouaches te winnen bij de grijsblauwe rook. Gesprekken mengden zich tot geroezemoes, gestalten op barkrukken of aan tafels maakten gebaren... Daar zag ik Ralph, hij zat alleen en zwaaide, wees me op zijn bijna lege glas – ik liep meteen door naar de bar en bestelde studieuze kelken kloosterbier.

Een jaar daarvoor hadden Ralph en ik ons curriculum kunstgeschiedenis gillend afgebroken, om ons onderzoek zelfstandig voort te zetten in cafés, in onze appartementen, op de musea en locaties van belang. Wat misten we de inbreng van onze vroegere docenten weinig... Naast de van wetenschappelijke aanleg verstoken docent Rob Boschmann hadden we daar alleen de onbuigzame professor Onno Schröder op onze weg getroffen. Het moest toch mogelijk zijn, heb ik gedacht, om alsnog ergens af te studeren en in één moeite door een indrukwekkend proefschrift te voltooien. Tegen de tijd dat het zo’n beetje klaar zou zijn, zou ik het indienen bij een internationaal befaamde hoogleraar – en verder geen gezeur. Sparren met mijn studievriend leek me een van de middelen die me zou helpen op dit steile maar aanlokkelijke pad. Een eenzaam ongeleid projectiel wilde ik niet zijn. Met zijn tweeën konden we tenminste samen een ongeleid projectiel vormen... Alleen moest ik ongelooflijk mijn best blijven doen, om Ralph enthousiast te houden voor het onderwerp: aangenaam gezelschap was hij en voorzien van voldoende talent, maar hij had ook de neiging zich te verliezen in zijpaden en bijzaken.

Ralphs heldere ogen bewogen ritmisch achter zijn zwarte brilmontuur. Ferm toastte hij op onze samenwerking. Ik probeerde niet te denken aan zijn frequentst ingeslagen omleiding: hij was uit aan het groeien tot een bedrijvig musicus, die bovendien erg veel aan eigen composities was gaan werken. Dat moesten tijdverslindende bezigheden voor hem zijn. Terwijl we na het breken met de universiteit juist spoediger vooruit konden stomen met ons onderzoek; waarom dit meteen intomen met muzikale omlijstingen? En gespannen zag ik hem opnieuw de mond openen, voor wie weet welk kunsthistorisch verhaal.

‘Zeg Bernardo… bevalt het nou waar je woont? Nog nieuws over de onderbuurman? Vertrekt hij – vertrek jij?’

Ik slikte; antwoordde dat ik het uit kon houden in mijn appartement, maar niet altijd begreep wat zich op de begane grond afspeelde.

‘Er zijn vaak sporen in de hal. Voedselsporen. Regelmatig een afdruk van voetstappen in de modder.’

En ik gaf toe dat het zoeken naar een andere woning nog geen succes had opgeleverd. Keek om me heen, ongeduldig geworden door Ralphs klein gepraat. Ja, ik snakte naar nieuwe synergie tussen ons, momentum, enthousiasme. Maar Ralphs overwogen gebaren en spreektoon ademden me te veel ontspanning uit. Als zijn rust maar niet teweeg werd gebracht door melodieën die zich ontpopten in zijn hoofd, en onze gesprekken van een aangename achtergrond voorzagen.

Architectuur en vormgeving in de jaren rond 1900 was ons onderwerp – nee, we hadden ons niet erg beperkt. Zelf zou ik me toeleggen op architecten als Wright en Gaudí, terwijl Ralph in zijn eentje de decoratieve kunsten uit die periode onder de loep zou nemen. Die bloeiden toen nogal, maar ik had weinig resultaten van Ralphs voornemen teruggezien. Hij had nog beter een richting of figuur kunnen kiezen die nooit enige groei of bloei had gekend, dacht ik soms.

‘Wat onze plannen betreft, Bernardo… Ook ik ben begonnen me te verdiepen in die architect Frank Lloyd Wright. Maar dan in de mens achter de kunstenaar. En ik sta versteld. Overspel, moorden, brandstichting, roem en verguizing, kluizenaarschap. Toen ging ik denken: ik zit al zo lang te broeden op een thema om een aantal muziekstukken van me aan op te hangen. Is het geen geweldig idee als we samen een opera over Wright gaan maken, in plaats van ons te verliezen in academische haarkloverijen? Jij zou het libretto voor je rekening kunnen nemen.’

Mijn nekharen sprongen overeind, ik greep me vast aan het tafelblad; wilde onmiddellijk tegengas geven in de vijfde versnelling.

‘Een opera over het leven van Wright… bestaat al! Hij heeft hem zelf gecomponeerd: gebeiteld in steen. En dat is enorm prettig, want ook zonder opera raken we inmiddels voldoende achter op ons schema.’

‘Maar juist gezien die sterke samenhang tussen Wrights leven en zijn werk zal mijn voorstel veel toevoegen, en onze architectuurstudie in een stroomversnelling brengen! Ik heb al contacten met een aantal uitstekende zangers en musici.’

En Ralph vertelde dat hij zelfs een afspraak met een impresario had gemaakt om voor het gebeuren al boekingen te regelen, een klein jaar later.

‘Overspel… Ja, maar is het niet veel boeiender om te weten uit welk bouwontwerp de architect wegvluchtte met die vrouw van zijn cliënt, en zijn echtgenote en kinderen liet zitten? Dat was een van zijn eerste prairiehuizen, een woningtype dat beschutting en stabiliteit moest verbeelden. De verdiepingen gingen op in een met dakspanen betimmerde driehoek. Daaronder, twee symmetrisch geplaatste erkers als vormden ze steunberen... Binnen cirkelden hal, salon en eetkamer rond een alkoof bij een boogvormige open haard. Evenzovele beelden voor het stabiele familieleven waar het huis voor was bestemd.’

‘Misschien wat al te knus geworden voor hem.’

‘Ja, maar weet je, Ralph – het interessante aan de architectuur uit die tijd zijn de bedoelingen,’ probeerde ik nog, ‘een bloem zou nooit meer staan voor een bloem, een huis van Wright of Gaudí niet voor een huis. Dat het leven van de architect in dit geval niet meer spoorde met die bedoeling doet er minder toe.’

‘Maar waarom vind je de gestolde symboliek in kunst interessanter dan de persoonlijke ontwikkeling en dramatiek die tot het werk leidde? – Of er weer van af, zoals hier.’

‘Die wisselwerking tussen beide houdt mij ook wel bezig, heus. Maar, eerlijk gezegd, net niet voldoende om daar een volledige muziekopera aan te wijden.’

Ik hoopte dat ik Ralphs interesse voor een poosje had ontfutseld aan de melodieën en ritmen waarin hij wat mij betrof verstrikt dreigde te raken. Daar zaten we boven ons bier in een geanimeerd gesprek, dat in ieder geval een tijd bleef hangen rond onze onderzoeksonderwerpen. We maakten nieuwe afspraken. Ralph leunde achterover en buikte tevreden uit. Ondanks ons kleine verschil in benadering. Uiteindelijk stond hij op voor het toilet en verdween via een trap naar beneden.

Langzaam dronk ik mijn glas leeg. Daarna nog dat van Ralph.

Ik herinnerde me hoe harteloos professor Schröders woorden hadden geklonken tijdens een bespreking van mijn eerste scriptieversie, al meer dan een jaar eerder. Mijn toekomst op de universiteit was erdoor afgesneden. Al was ik van die woorden weggehold tot buiten de muren, op momenten dat ik het moeilijk had met Ralph keerden ze terug.

‘Een wetenschappelijke misgeboorte... Bernardo Groothuizens verhaal wordt beheerst door een mix van tegenstrijdige begrippen. Het heldert weinig of niets op, is als een zaklamp waar slechts een bundel duisternis uit schijnt. Talloze argumenten in mijn eigen publicaties van de laatste twintig jaar worden veronachtzaamd, wat het werkstuk degradeert tot een verzameling onverteerbare snippers...’

Ralph bleef nog uit, en ook mijn halfslachtige relatie tot de studente Sofie kwam in mijn gedachten. Ik wilde het liefst van haar wegvluchten, maar niet zoals Wright dat van zijn eerste vrouw had gedaan: er was nog geen prairiehuis waarin wij woonden, we boden enkel onderdak aan onze verwarde gevoelens.

Toen Ralph onmogelijk lang wegbleef volgde ik hem naar de kelderverdieping: niets.

Behoorlijk onbetamelijke streek: om hem tegemoet te komen, had ik eerder de concessie gedaan om onze bijeenkomsten uitsluitend in cafés of in Ralphs eigen appartement te houden. Het had vanavond niet geholpen. Terwijl ik afrekende aan de bar, loerde ik overal tussen de groepjes die babbelden bij de pianomuziek die was gaan klinken. Bukte me zelfs tot onder tafels. Ik pakte mijn jas en baande me een pad door de zeer druk geworden menigte, vond de uitgang naar de donkere straat.

Onderweg door de opgekomen nattigheid dacht ik terug aan het uitstapje naar Darmstadt dat we de afgelopen winter samen hadden ondernomen. Ook al niet tot een gezamenlijk einde gekomen.

Thuisgekomen veegde ik de regen van mijn gezicht. Aan mijn bureau veerde ik op en neer in het pootloze buismeubel. En ik vroeg me af of Ralphs vroegere, systematische manier van werken sinds het wegsmelten van die sneeuwvacht in Darmstadt ooit nog tevoorschijn zou komen.

2

Naast mijn relatie tot professor Schröder vormde ook de band met Sofie een problematische erfenis uit mijn studententijd. Met een heerlijk onbezonnen actie had ze me verleid op een landerig feest. Voordat we met elkaar naar bed waren geweest – om preciezer te zijn naar de badkamer, waar haar naaldhakken puntig echoden op de stenen tegels – begeerde ik haar niet bijzonder. Daarna werd dat erg anders. Maar de opmaat tot een onstuimige liefde bleek het niet. De volgende verleidingsstap werd duidelijk van mij verwacht. Er waren heel wat tactische bespiegelingen overheen gegaan voordat ik tot een zet was gekomen, eentje die overigens niet voorkwam in al mijn aanvalsplannen en operationele schema’s. Tijdens een ander landerig feest zat Sofie onderuitgezakt op een slappe bank, niet met iemand in gesprek. Ik scharrelde op handen en voeten over de vloer, ik herinner me niet of ik op zoek was naar mijn eigen bierfles, mijn sigaret in een van de vele asbakken of mijn contactlenzen. Misschien had ik inderdaad geen goed zicht, want ik hees me zonder enige bedenking op aan de bank waar Sofie haar roes of verveling aan het uitleven was. Ongegeneerd kroop ik over haar malse dijen en buik omhoog, streek mijn handen door het halflange blonde haar en ontmoette de verraste ogen en mond:

‘Mijn hemel, ik dacht dat er nooit iets ging gebeuren op dit feest!’

Mijn eigen kamer was die avond in de buurt – dezelfde verdieping – en ons samenzijn was langer en comfortabeler dan die eerste keer. Het verbaasde me hoe Sofie na het zwijgende naspel opnieuw overging tot actie: een handmatige voortzetting van het proces, waarbij ze aandachtig toekeek hoe mijn zaad opnieuw een uitweg zocht, in haar hand.

Later had ik me wel afgevraagd of de kleur of structuur ervan misschien niet de gewenste was. Sofie studeerde kunstgeschiedenis, scheen een erg goede zangeres te zijn en blonk uit in schaken. Wat wilde ik nog meer? Ik wilde haar. Maar schaker of niet, tot een volgende zet was ze nooit meer gekomen. Alsof de logica van de witte en zwarte stukken niet een beurtelingse handeling vereiste. Kon ik me, met zwart, te buiten gaan aan twee zetten na elkaar, mits er voldoende bedenktijd tussen had gezeten?

In de maanden daarna had ik geen twee, maar twintig varianten na elkaar geprobeerd. Er kwamen alleen vleugjes van een beweging terug, etherische respons op mijn avances: twinkelingen, aanmoedigend geglimlach, vederlichte strelingen. Een nieuwe plompverloren inname als die op het feest, vanuit het vloerkleed, scheen kansloos. De schimmige uitwisselingen waren voldoende om de spanning erin te houden. Ik – en wie weet ook zij – maakte mezelf wijs dat we wel degelijk nog iets met elkaar hadden. We ondernamen zelfs een reis van een week naar een buitenlandse kust. Alleen, die andere regel: aanraken is zetten, ging niet meer op. Gesprekken over kunst, en vooral over haar plannen om naar het conservatorium over te stappen: daar had ze dan wel weer oren naar.

Ik stopte mijn eigen kunstgeschiedenisstudie aan de faculteit om bepaald andere redenen dan muzikale belangstelling, maar ook daarna nog zag ik Sofie zo nu en dan. Het veelbelovende bleef tussen ons hangen, totdat dit geleidelijk om begon te slaan.

Ik wil niet meer aan haar denken, dacht ik aan haar.

Na mijn studietijd was ik gaan wonen in een niet al te groot uitgevallen negentiende-eeuws rijtjeshuis aan een plein, sober uitgevoerd en zonder voortuin. Mijn vertrekken bevonden zich op de verdieping, de voordeur en de hal werden gedeeld met benedenbuurman Frans. Afgezien van Frans’ intense misbruik van de hal kon ik heel goed met hem overweg. Om tien uur had hij de koffie meestal gereed. Hij werkte sinds kort als leraar filosofie op een school. Maar naar mijn smaak was hij vrij vaak aanwezig, op sommige momenten misschien druk met de voorbereiding van zijn lessen; vaker in de weer met bezoekers, ook overdag. Zoveel bijlessen?

Zowel Frans als zijn koffie vormde geen beletsel om ’s ochtends met hem koffie in zijn kamer te drinken. Het probleem zat in die kamer zelf. Daarom genoten we de koffie in de hal. Ofschoon ook daar dit genoegen zijn beperkingen kende: waarom beweerde Frans doorlopend niet schuldig te zijn aan het opzienbarende mengsel van rommel? Ontsnapten mijzelf dan al dat zand, die sigarettenpeuken en glasscherven?

Ik was nog niet beneden of Frans kwam aansloffen door de hal, twee dampende mokken in de hand. Ik bezat een aangenaam aanspreekpunt in hem, zolang ik zijn vertrekken maar ontliep. Daar huisden de ongelukkige voortbrengselen van zijn biologische belangstelling. Een aanzienlijk gedeelte was er omgetoverd tot een oerwoud van zeldzame cacteeën, paddenstoelen, padden en overig ongedierte en onfrisse flora. Ik kon het moeilijk geloven: in dat oerwoud wist Frans de mensen aan te trekken met zijn verhalen, zijn bijlessen, zijn belangstelling voor je, zijn onuitputtelijke voorraad bier.

Hij zag er fit uit die morgen, stralende groene ogen boven een lichtgroen T-shirt.

‘Hoe gaat het met je, jonge reus? Hier, alsjeblieft. Ik voel me herboren, geen idee waarom. Zin om een balletje te slaan?’

Vaak tennisten we op een kunstgrasbaan van een nabij gelegen sportcomplex. Tijdrovende ruzies met de dienstdoende portier als Frans betoogde dat hij zijn lidmaatschapskaart was vergeten, waarna we meestal alsnog mochten spelen. Hij moest me eerlijk gezegd vaak onder druk zetten om mee te gaan wanneer ik het te warm of te koud vond, of te nat of te droog. Wel bood dat tennissen een ander type gesprek tussen ons. Alleen het zoeken in struiken, perken en tussen terrasmeubilair na een van zijn vele mislukte lobs irriteerde me. Frans’ techniek vertoonde toch al de nodige tekortkomingen: bij het trainen van volleys leek de steel van zijn racket een magische aantrekkingskracht op de bal uit te oefenen.

Tijdens onze slagenwisselingen sprak ik over Sofie. In de dode spelmomenten eveneens.

‘Mijn los-vaste verhouding met Sofie loopt op zijn laatste benen!’ riep ik hem toe bij een onvaste return. Toch rende ik naar het net.

De bal schoot loeihard terug, maar ik wist mijn arm extreem uit te strekken voor een volley: ‘Ik ben uitgekeken op dit wonder van passieve aantrekkelijkheid. Dat raadsel van vlees en bloed, dat me maar blijft uitnodigen mijn nek voor haar uit te steken.’

Frans pareerde mijn schot: ‘Zo’n lokroep is anders enorm zinnig voor de voortplanting van de soort.’

Maar zijn bal schampte de netband. ‘Hoe gaat die voortplanting in zijn werk dan, als er een immense afstand tussen de deelnemers gaapt?’

Frans rende zwijgend op mijn volgende klap af en verdedigde zich met een zwoegende sliding: ‘Kan niet ook het stuifmeel van een bloem verrassende trajecten overbruggen?’

Ik probeerde een dropshot. ‘Dan heeft een tweeslachtige plant het volgens mij nog gezelliger.’

Frans zette een slotoffensief in: ‘Je kunt soms beter een terugtrekkende beweging maken... dan rukt de ander vanzelf weer op – zie je?’ en hij stormde naar het net.

Ik verraste hem met een passeerslag.

‘Ja, zo blijf je langs elkaar heen spelen!’ riposteerde hij. Hij huppelde op me af en feliciteerde me met dít resultaat.

Onder het lopen naar het clubgebouw voegde hij me alsnog een verrassende winner toe: ‘De lokroep tussen de geslachten is volledig wederzijds. Alleen de vormgeving is anders.’

Die zin bleef me bij en heeft me de kracht gegeven voor het exitgesprek met Sofie. We waren verwikkeld in een tergend eindspel van koning tegen dame. De weerzin leek volledig wederzijds – mysterie dat het breken niet wilde lukken. Bezoeken werden langdradiger, telefoongesprekken vervelender. Terwijl ik mijn hersens dringend op grootsere zaken wilde richten.

3

De volgende ochtend trof ik met mijn haar nog nat van de douche een envelop voor me aan in onze brievenbus beneden. Terwijl ik traag de trap op liep stelde ik vast wie de afzender was: Rob Boschmann. Het bleek een zeer kort epistel, geschreven met de hand, en met als bijlage het gedrukte ‘Voorlopige programma’ van een conferentie aan de plaatselijke kunstgeschiedenisfaculteit. De titel: Bronnen van Modernisme.

Op mijn kamer bleef ik de korte zinnen een paar maal herlezen:

Bernardo, er komt hier een congres, zie het voorlopige
programma (bijgevoegd). We hebben nog een gaatje –
op de dinsdagochtend, zoals je ziet. Hebben jij en
Ralph een fijn onderwerp om mee te doen?
Graag hoor ik van jullie!

Met cordiale groet,
Rob Boschmann.

PS: Schröder stelt 750 euro voor

Jaren had ik met Ralph gewacht op een moment om te schitteren. Boschmann gaf ons nu we al sinds tijden waren opgehoepeld opeens de kans. We hadden nog enkele weken om met een overrompelend verhaal voor de dag te komen.

Ik voelde hoe een lichte blos me te grazen kreeg. Was de miskenning en tegenwerking in onze academische jaren op Schröders conto te schrijven, in Boschmann hadden we iemand meegemaakt in wie we weliswaar geen vijandigheid hadden aangetroffen, maar, buiten een soort onnozele vriendelijkheid, ook verder niets. Geen kunsthistorische begeleiding had hij aan te bieden, geen deuren kon hij openen naar een onderzoekerstoekomst. Zoals dat wel in Schröders macht had gelegen. Hoe onverschillig was het geweest om Boschmann uitsluitend als handlanger van de hoogleraar te beschouwen, besefte ik nu. In dit ene briefje toonde Boschmann plotseling zijn eigen stem, tot het cordiale toe. Een stem waarin ik wel wat oprechtheid proefde: hij wilde Ralph en mij na al die tijd weer eens meemaken, gunde ons een optreden, al was dat dan om een gat in het programma te vullen. Schröder had waarschijnlijk niets gezien in deze zet, maar Boschmann was tot een kleine muiterij overgegaan. De hoofddocent had, als vaker, de organisatie van het congres in zijn schoenen geschoven gekregen en was dus vrij welke kant hij daarmee uit liep.

Ik haastte me naar Ralph, die op loopafstand woonde in het souterrain van een verbouwd klooster. Daar trof ik ingehouden trots aan bij mijn vriend.

Ralph zette zijn stoel achteruit, sloeg de armen over elkaar en veinsde niet anders verwacht te hebben.

‘Ze zullen zelf te weinig lezingen gereed kunnen krijgen. Och... Zo uitzonderlijk is het in dat wereldje niet, dat de grootste prestaties worden geleverd door mensen van buitenaf. We weten hoe ze zitten opgescheept met vergrijzende geleerden, die hun vruchtbare tijd lang achter zich hebben liggen.’

Het was helemaal waar, Schröders verhalen waren tot herhalingsoefeningen vervallen die beter niet meer konden worden uitgevoerd. En het klopte dat ook Boschmann aan het vergrijzen was – al wilde dat in zijn geval niet zeggen dat hij eerder een vruchtbare tijd had gekend.

Ik voelde hoe mijn energie al een constructievere kant op aan het draaien was: het kneden van een verhaal, begrip, een beeld – de betekenis van het leven in de prairie volgens Frank Lloyd Wright. Terwijl ik het thema aan de weinig verraste Ralph voorstelde dacht ik: voor mijn part voegt hij er inderdaad zijn inzichten over Wrights persoonlijke handel en wandel uit die tijd aan toe. Zolang het maar niet in gezongen vorm is of een legertje musici zijn opwachting komt maken.

Voordat ik vertrok informeerde ik naar Ralphs spookachtige verdwijning in het café, een paar dagen eerder. Hij had plaatsgenomen achter de piano, legde hij uit, en was verbaasd dat ik zijn spel niet had herkend.

Nauwelijks had ik bevroed, dat ik in de weken voorafgaand aan het congres zelfs de grootste moeite zou hebben om Ralph nog te spreken. Zijn telefoon stond meestal op de voicemail – voor hem niet meer dan een prullenbak? – en de enige andere keer dat ik hem thuis aantrof deed hij wat vage toezeggingen voordat hij zijn jas aanschoot. Op weg naar de hoeveelste repetitie met zijn zangers? Terwijl we naar de voordeur liepen drukte ik hem het definitieve conferentieprogramma in de hand. Ik voegde eraan toe dat het op deze manier moeilijk zou worden hem te vermelden als medeauteur van de presentatie. Zo gleed hij van me weg over de notenbalken van zijn muziek. En of er nu toch al een libretto in de maak was en door wie? Er mocht kennelijk geen hint over worden prijsgegeven. Eén ding scheen vast te staan, die muzikale repetities konden geen uitstel dulden. Ralph bezwoer me op het stenen trapje naar het straatniveau, dat hij zijn achterstand ruimschoots goed zou maken in de laatste dagen voor ons optreden. Bij de eerste straathoek zwaaide hij me energiek toe met zijn volgepropte muziektassen.

Eénmaal wist ik hem nog per telefoon te bereiken: van een bijdrage over Wrights persoonlijke beslommeringen zou geen sprake zijn, hoorde ik opgelucht. Wel zou Ralph mijn woorden op het congres uitgebreid ondersteunen met ‘een contrapunt van beeldmateriaal’. Verkeerd zou dat in elk geval niet zijn.

Op een nacht zag ik mijn vriend zitten in zijn souterrain, een rustig en ruim vertrek. Zijn kastanjekleurige, halflange haar harmonieerde wonderlijk met de tint van het bureau. Ralph opende zijn lippen in mijn richting: werd het een zangoefening? Of zou hij toch iets ten beste geven voor het kunsthistorische onderzoek? Hij stond op van het bureau, en ik bleek te behoren tot een koor dat hem met een halve cirkel omringde. Hij poogde onze dirigent te zijn, maar steeds als hij zijn dirigeerstokje in mijn richting bewoog kwam het slap te hangen als een touwtje. In de richting van de andere koorleden sprong het weer terug in zijn rechte vorm. Bij moeilijker passages zag ik het stokje zelfs uitgroeien tot een lange steel met een zeis – om de hoofden van de koorleden mee af te maaien bij een eerste valse noot?

Ik rolde mijn bed uit met een misselijk gevoel. Opende het raam en laafde me aan de frisse zwarte lucht. Wat bijgekomen, haalde ik mijn materiaal voor de lezing tevoorschijn en werkte een aantal aantekeningen verder uit bij mijn bureaulamp.

4

In mijn studietijd had ik regelmatig wat bijverdiend als invalhulp in de antiekhandel van Alfred Pollaert, en sindsdien was ik dat blijven doen. Nu kwamen die uren me extra goed van pas, want daardoor kon ik af en toe ontsnappen aan mijn voorbereidingen voor die lezing. En eerlijk gezegd net zo goed aan de kopzorgen die Sofie me was gaan opleveren, met haar onpeilbare lachjes steeds als ik haar tegenkwam.

Deze ochtend was er geen invalbeurt bij Alfred afgesproken, de reden om de winkel op te zoeken was puur om mijn zinnen te verzetten. Ik verheugde me op het weerzien met de laatste Jugendstil- of artdeco-ameublementen die Alfred op zijn strooptochten door Europa had weten in te slaan. Het speet me trouwens dat Ralph niet ook eens meeging naar de zaak. Het was meer Ralphs studieonderwerp dat in grote hoeveelheden lag uitgestald, dan het mijne: weinig woonhuizen van Wright daar, of kerken van Gaudí.

Links had ik het weidse uitzicht over het water van de rivier, rechts bevond de oude stad zich achter een keermuur. Altijd telde ik de bakens die er bovenuit staken: de vestingtoren met zijn kantelen, het koepeltje van het stadhuis, de half-Romaanse klokkentoren van de basiliek. De kloostertoren van de karmelietenkerk, in de verte de trotse belvédère. Ik dook de straatjes in van de benedenstad en kwam uit bij het kolossale achttiende-eeuwse pand van de antiquair.

Achter de glazen pui prijkte een wirwar van houtsoorten, tot stijlvolle stukken verwerkt. Qua mensen was de zaak nogal leeg. Ik liet de deur hard dichtklappen, want een bel hield Alfred er niet op na. Niemand verscheen. Halverwege de toonzaal was een doorgang naar een privégedeelte achter een fluwelen gordijn. Ik durfde het niet opzij te schuiven.

Daar stond ik in het woud van buffetkasten, boekenkasten, kledingkasten en nachtkastjes, dineertafels, salontafels, theetafels, bijzettafels, kaptafels en wastafels, eetstoelen, fauteuils, kinderstoelen en plasstoelen, sofa’s, ledikanten, hemelbedden en stapelbedden, schalen, bokalen, vazen en serviezen, pendules, horloges, hangende en staande klokken, spiegels, haardschermen en schouwen, hutkoffers, kisten, hoedendozen en sigarendoosjes, zuilen, pilaren, sokkels en beelden, balustrades, lambriseringen, behangsels, gobelins en schilderijen, juwelen, broches, hals- en armsieraden, kroonluchters, kandelaars, hangende en staande lampen, en een smeedijzeren gedrocht dat schuilging achter webben van stof: het leek me nog het meest een wanstaltige koningskroon.

Ik sloop verder, naar de trap achterin. Het was onheilspellend om hier alleen je eigen voetstappen te horen. Het amalgaam van oude geuren (hout, was, wormen misschien) maakte me een beetje duizelig. Boven de trap reikte het zicht tot de nok van het dak, waar groepjes vleermuizen samenschoolden voor de middagslaap. Ik kwam uit bij een ruimte die dienstdeed als opslagplaats van nog niet behandelde en ontoonbare troep. Ik liep er voorbij en betrad een toonzaal van de meest waardevolle slaap- en eetkamers: je kon er eerst iets eten (als je dat had meegebracht), daarna kon je je neervlijen tussen de lakens (als je die had meegebracht). Nergens was Alfred te bekennen. Ik huppelde aan de andere kant van deze zalen de trap af naar het midden van de benedenverdieping.

Door de pui zag ik hoe een groep mensen naar de ingang drentelde. Ieder in de weer met zijn of haar mobiele telefoon. Wat bracht hen hier naartoe? Waren zij uit op nostalgische gezelligheid om hun houvast te geven, nu hun aandacht dag in dag uit dwaalde in de vluchtigheid van ether en cyberspace? Ik haastte me naar de voordeur, trapte hem dicht en hing er het bordje GESLOTEN achter, ik was niet van plan om de rest van de middag Alfreds zaakjes op te knappen. De passanten hadden mijn actie niet in de peiling gehad en keken pas op toen ze op de dichte deur stootten. Keerden terug naar hun mobiele bezigheden, kuierend in hun dronkemansritme.

Het stond me tegen om de winkel in deze stilte achter te laten. Als Alfred naar buiten was gelopen voor een boodschap of een praatje in een van de naburige zaken had hij onderhand terug moeten zijn. Niemand evenaarde Alfred in zijn oeverloze monologen, dat was waar; maar ook niet in zijn passie voor zijn kunsthandel.

Ik slenterde weer naar het midden van de zaal en sloeg in een opwelling het zware velours gordijn open. Mijn ingeving bleek juist. Daar lag Alfred, uitgeteld of levenloos in een chaise longue, een been erop, een been eroverheen tot op de grond, het edele hoofd met de baard leunde tegen de hoofdsteun.

Slaap. Personificatie van de slaap. Er hing geen prijskaartje aan.

Ik haalde de intrigerende vuile smeedijzeren vorm uit de winkel en zette hem Alfred op het hoofd: was het werkelijk een kroon?

‘A-a-HATSJIE!’

Alfred greep in paniek om zich heen, zijn gezicht beklemd door ijzeren stengels die alle kanten op kronkelden. Alfred was hier koning, zoveel was zeker. Maar gekroond? De kap viel te laag over zijn hoofd, stofdraden hingen voor zijn mond en kriebelden bij zijn neusgaten.

‘Alfred! Excuus – ik zie nu pas dat het een lamp moet zijn. Is dit is je slaapuur?’

‘Huh! Heh? Ik – ik ben vergeten de deur te sluiten, het bordje om te hangen. Te moe geworden, we hebben gisteren veel stukken in de zaak geplaatst.’

Ja, erg veel te veel, dacht ik. Ik plaatste de lamp voorzichtig op een tafel, terwijl Alfred overeind kwam en zijn baard en kleding uitschudde.

‘Het geeft niet, ik heb het laatste half uur voor je waargenomen.’

‘Nog geen tijd gehad om deze lamp schoon te maken en mooi uit te stallen. Een zeldzaam voorbeeld van Frans symbolisme.’

Ik zag het beter nu: bloemenstengels slingerden zich om de kern, een zeshoekige, taps toelopende lantaarn van gekleurd glas tussen twee messing randen vol motieven zoals schelpen, eikenblad en voluten. Het glas bestond uit in lood gelegde, hard getinte stukjes in geometrische patronen.

‘Ja, vriend – zal ik je er iets over vertellen?’

Ik verstrakte – wilde niet nog een aantal uren blijven hangen. Maar Alfred was al op stoom geraakt.

‘Zoals je weet, Bernardo, keerden ontwerpers zich aan het eind van de negentiende eeuw af van de klassieke vormen. Kunstenaars wilden hun eigen indrukken weergeven van wat ze zagen. Maar symbolistische kunstenaars lieten zich, in reactie op de vele stads- en natuurtaferelen waar dat toe leidde, inspireren door hun dromen. Hier zijn en tegelijk ergens anders.’

Ik dacht terug aan de voorbijgangers met hun mobiele telefoons.

‘Het leidde tot expressie van de eigen zielenroerselen in een taal die vaak toch weer een beroep deed op antieke begrippen. Kijk!’

Alfred gebaarde vol vuur naar de lamp. Verschrikt zette ik een stapje achterwaarts.

‘Papaver: het attribuut van Hypnos, de god van de slaap, en van Morfeus, de god van de droom en de nacht. Klaproos: eendagsbloem, symbool van de vanitas. Chrysant: mystiek en meditatie, de bolvorm als de oorsprong van het al. Zonnebloem: duizendvoudige vruchtbaarheid en voortplanting. Roos: gegroeid uit het bloed van Adonis, voor de liefde die de dood overleeft. Hedera of klimop: de woekerende paden van de verbeelding!’

In alle tinten tussen roestbruin en zwart keken ze op me neer – een mysterieuze veelvormige bloei brak door de stoflagen en spinnenwebben.

Ik draaide onrustig om mijn as. Een koekje van heel ander deeg dan de baksels van Gaudí of Wright. Maar toen ik me onder Alfreds aanhoudende gepalaver van het kunstwerk afwendde, werd ik nog meer getroffen: een bronzen beeld prijkte op een sokkel tegen de muur.

Eerst meende ik dat deze dame in naaktheid was gegoten, maar ze wentelde haar gewaad strak om zich heen, als in een dans. Hoe was de antiquair daar nu weer aan gekomen? Haar bovenlijf boog licht voorover, het hoofd iets opzij gedraaid; haar armen gooiden een scherm van sluiers de lucht in. Haar vastberaden ogen leken altijd langs me heen te kijken, welke positie ik ook koos. Haar rechterbeen, vooruit gestrekt, spande de stof en tekende zich langgerekt af, het trok de sleep in een golf achter zich aan.

Alfred was stilgevallen en stond naast me.

Hij wees: ‘Oh – neem dat maar mee. Ik heb het sinds gisteren staan. Cadeautje voor je!’

Ik slikte. Moest ik dit in mijn woonkamer zetten?

Alfred legde uit dat hij me een extraatje wilde geven voor mijn tegen vrij laag uurtarief verrichte hulp.

‘Kom, ga even zitten. Mijn benen willen niet zo. Dan zal ik je hier ook iets over vertellen. – Het is een beeld van de danseres Loïe Fuller, weleens van gehoord? De voorliefde voor beweging en lijnenspel in de Jugendstil en art nouveau was voor een deel toe te schrijven aan haar. Ze wervelde door de Europese theaters met haar sluierdans. Haar ranke lijf gehuld in een flinterdun gewaad, werd ze van onder beschenen door kleurige schijnwerpers, belichting die toen totaal nieuw was. Sluiers dansten als serpentines boven haar hoofd terwijl ze haar pirouetten draaide. Een bewegende sculptuur ontvouwde zich voor het publiek! Men keek in vervoering naar haar vrouwelijke contouren die helder oplichtten, en dan weer werden verzwolgen tussen die serpentines.’

De man leek er de nodige energie door terug te krijgen.

‘Het is een bijzonder goede kopie van François-Raoul Larches beeld. Wees er zorgvuldig mee. O, dat vergeet ik nog: het heeft ingebouwde verlichting, Larche heeft de theatrale werking van de bühneverlichting geïmiteerd door een gloeilamp – niet zo lang daarvoor uitgevonden – te verwerken in de opwaaiende sluier. Zoals je al vermoedde door het elektrische snoer.’

Alfred keerde zich weer naar de smeedijzeren kroonvorm.

‘Maar zeg, Bernardo: ik heb momenteel echt geen gelegenheid om deze ijzerbloei te reinigen en hij kan hier niet zo blijven staan. Zou je ook dit exemplaar dus willen meenemen, en binnen een paar dagen willen schoonmaken? Die stofraggen maken me ziek.’

‘Mij ook, mij ook. Ik begrijp je volledig. Ik heb er alleen evenmin tijd voor.’

Ik streek langs mijn kin, de blik op het danseressenbeeld.

‘Het geval wil dat ik iemand ken, die de symbolistische lamp bijzonder zal interesseren. Hij bestudeert de toege-paste kunst van rond 1900. Ja: hij zal niets liever doen dan het stuk opknappen! En op de koop toe zal hij als het meezit nieuwe gegevens over het werk naar boven halen.’

Alfreds gezicht klaarde op. Hij klapte in zijn handen en beende naar achter voor verpakkingsmateriaal.

We wikkelden het vrouwenbeeld voorzichtig in een jute deken en legden het in een platte houten kist. Het smeedijzeren curiosum paste er nog naast.

In een taxi en een goed humeur vertrok ik met de spullen.

Frans had inmiddels beslag weten te leggen op een volière met een onwaarschijnlijke hoeveelheid parkietjes, bleek bij mijn binnenkomst. Geen moeite was hem te veel om de hal vol te stouwen, deze keer met een mengsel van veren en poep. De vogels tsjilpten wild bij wijze van welkom. Ik zag het baasje niet en haastte me naar boven met de kist.

Eerst schonk ik een glas port in uit een fles die op de lage tafel stond en bekeek mijn Groene Vrouw, een vroege, kubistische zeefdruk van Corneille, ooit cadeau gekregen van Sofie. Mooi en hooghartig keek ze als altijd de kamer in. Haar gezicht viel uiteen in twee perspectieven: ze bekeek me uit verschillende hoeken, uit verschillende hoeken zag ik de vrouw. Ze hield een appel in haar schoot die ze me hopelijk aan wilde bieden, zoals ik vaak had gedacht.

Nu niet. Ik pakte het beeld van Loïe Fuller voorzichtig uit de kist en stofte het af. Zorgvuldig koos ik een plek uit en plaatste het op een sokkel die ik ervoor vrij had gemaakt, naast het dressoir. Weer in het middengedeelte van de kamer wendde ik mijn blik voor het eerst naar deze opstelling. Het vergulde brons bracht een zon van erotiek in het vertrek. En het was raadzaam om een zon nooit recht in het gezicht te kijken. Het kunstwerk prijkte hier haast te mooi en te groots. De Groene Vrouw kon er waarschijnlijk niet blij mee zijn.

5

Ik zag mezelf nu voor een dubbele opgave gesteld.

Hoe kwam ik aan een woning, vrij van parkietenpoep?

En, niet minder van belang: hoe raakte ik verder uit de buurt van Sofie? De cafés en voetgangersroutes in mijn omgeving waren ook haar cafés en voetgangersroutes.