100 jaar Hilversum Mediastad

Lees ook bij Conserve

De iconen van het NOS Achtuurjournaal

De serie van (oud-)NOS-correspondenten zoals Margriet Brandsma en Peter d’Hamecourt en NOS-binnenlandreeks (Gerri Eickhof, Astrid Kersseboom en Ferry Mingelen)

Zie onze website www.conserve.nl

Peter Schavemaker

100 jaar Hilversum Mediastad

UITGEVERIJ CONSERVE

CIP-gegevens Koninklijke Bibliotheek, Den Haag

Schavemaker, Peter

Peter Schavemaker – 100 jaar Hilversum Mediastad
Schoorl: Conserve
ISBN 978 90 5429 427 6
NUR: 321
Trefw.: Omroepgeschiedenis, Hilversum

© 2018 Peter Schavemaker en uitgeverij Conserve

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, e-book, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
No part of this book may be reproduced in any form, by print, e-book, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from the publisher.

INHOUD

Voorwoord Pieter Broertjes – Burgemeester van Hilversum – Honderd jaar Mediastad

1 – 27 februari 1918
Een beslissende dag voor Hilversum

2 – John de Mol
Mijn jeugd en carrière in Hilversum zie ik los van elkaar

3 – Gerard Timmer
Het onderwerp verhuizing naar Amsterdam heeft destijds veel onrust gecreëerd

4 – Kajsa Ollongren
De trend is dat je niet meer op het Media Park hoeft te zitten om televisie te maken

5 – Hans Schiffers
Ik hou van Hilversum

6 – Roelof Helmig
Trots dat ik aan de TV-Toren heb mogen meewerken

7 – Bezoek Alticom TV-Toren Hilversum
De Hilversumse TV-Toren werd nooit een toeristische trekpleister

8 – Jan Slagter
De media-achtergrond van Pieter Broertjes geeft extra status aan Hilversum als mediastad

9 – Edvard Niessing
De een wil brandweerman of piloot worden, ik wilde per se bij de radio

10 – Koos Postema
Het was ongelofelijk dat ik was aangenomen bij de radio

11 – Nino de Boer
Rond het jaar 2000 werd De Jonge Haan echt een mediacafé

12 – Teus Kroon
MOUT: van voormalig NSF-terrein tot media hotspot

13 – Joop Söhne
Mijn ouders waren verschrikkelijk trots dat ik bij hun VARA werd aangenomen

14 – Paul Römer
Televisie, radio en Hilversum waren, toen ik opgroeide, iets normaals in ons gezin

15 – Jan de Jong
Ik denk dat de rol van de NOS, in het ontstaan van Hilversum als Omroepstad, een bescheiden bijdrage is geweest. De rol van de VARA, de VPRO, de AVRO en de VARA was veel bepalender

16 – Bert Habets
We moeten proberen om groter te denken dan het Media Park en de mediastad

17 – Yvonne de Haan
Bij de KRO-NCRV koesteren wij onze historie

18 – Xavier Tilman
De inspiratie komt vanuit het Media Park

19 – Victor Knaap
We opereren niet alleen global, maar ook local

20 – Beernoud Moojen
Beeld en Geluid is mijn kroonjuweel

21 – Ferry Franssen
Hilversum 2000 wilde een betere uitstraling van Hilversum als omroepstad

22 – Jeroen te Nuijl
Het zou best kunnen dat Pieter Broertjes of Wimar Jaeger in de toekomst Omroepman van het Jaar wordt

23 – Jan Rensen
Het mediabeleid is door de Hilversumse politiek jarenlang verslonsd

24 – Rudy Stroink
Ik wilde van het Media Park een mediadorp maken

25 – Arjan Lock
De ziel van de EO zit helemaal in ons gebouw

26 – Andries Knevel
Burgemeester Boot was het gevaar voor mijn televisiedorp Bussum

27 – Burgemeester J.J.G. Boot maakte van Hilversum dé Omroepstad van Nederland:
Radio en televisie zullen het gelaat en gezicht van Hilversum bepalen

28 – Interview Herman Felderhof met burgemeester Boot (1961):
Innige samenwerking tussen gemeentebestuur en de NRU en NTS

29 – Interview Mies Bouwman met burgemeester Boot op 8 december 1967 in het VARA-televisieprogramma Mies en Scène

30 – Dick Verkijk
Ik wil nog altijd weten waarom de Duitsers als eerste het AVRO-gebouw binnenvielen en direct naar Herr Willem Vogt vroegen

31 – Omroeppionier Willem Vogt (1888-1973)

32 – Eric van Stade
Bijzonder dat op een relatief zo’n klein gebied alle media zich hebben geconcentreerd en tot grote bloei zijn gekomen

33 – Léonie Sazias
Het besef is terug. Sinds 2006 wordt het imago van Hilversum veel beter benut

34 – Willem van Kooten (alias Joost den Draaijer)
Hilversum is een dorp. Toevallig zijn de media in Hilversum gevestigd, mede door Willem Vogt en burgemeester Boot

35 – Jan Nagel
De Rooie Haan heeft bijgedragen in het aanzien van Hilversum als omroepstad

36 – Hans Hillen
Na de afwijzing van mijn plan was ik stuk en bitter

37 – Renate van Iperen
Als Gooi- en Eemlander hebben we een rol gespeeld in het beschrijven van de veranderende tijd in de omroepstad

38 – Sjors Wolf
Omroepbeleid op het raadhuis was in de jaren zeventig not done

39 – Jeltien Kraaijeveld-Wouters
Hilversum heeft alles aan de omroepen en media te danken

40 – Hoe Hilversum Mediastad werd

41 – Bewoners villawijk
Het AKN-gebouw is er doorgedrukt

42 – Jan Hoogstad
Dudok is een grote inspirator voor mij geweest

43 – Frans Maréchal
Het blijven van de AKN in Hilversum zie ik als een kantelpunt in de geschiedenis van de Mediastad, vergelijkbaar met de komst van de NSF in 1918

44 – Stichting BKGI
Hilversum was te kneuterig voor ons tunnelplan

45 – Freddy Thyes en Henri Roemer
We hebben samen veel mooie herinnering aan Hilversum

46 – In Memoriam voor Ernst Bakker, burgemeester van Hilversum (1998 -2011)

47 – Lennart van der Meulen
De toekomst zal wel van Hilversum vragen om het dorp als creatieve kern te behouden

48 – Shula Rijxman
Televisie was in mijn jeugd de beeldende wereld waarin ik kon verdwalen

49 – Margreet Spijker
Mijn oproep aan burgemeester Broertjes is om het Media Park voor iedereen te maken en niet alleen voor omroepmedewerkers

50 – Theo Reijn
Ik pleit al lang voor een winkel in de Hilversumse binnenstad waar je omroepsouvenirs kunt kopen

51 – Mark Achterberg
Het Media Park krijgt een nieuwe rol. Van media-industrieterrein naar mediacampus

52 – Jan Müller
Clownspak Pipo voor ons even belangrijk als vlog van Enzo Knol

53 – Eppo van Nispen tot Sevenaer
Ik hoop dat elke Nederlander Beeld en Geluid bezoekt

54 – Peter Schavemaker over het schrijven van
100 jaar Hilversum Mediastad Een hele eer

Burgemeester Pieter Broertjes (foto: Gemeente Hilversum/Studio Kastermans)

VOORWOORD

Honderd jaar Mediastad

In de afgelopen eeuw hebben zich in snel tempo ontwikkelingen voorgedaan in de media. De Omroepstad van Nederland verandert in de Verhalenfabriek van de digitale eeuw. Hilversum en de media zijn nauw met elkaar verbonden; dat begon ooit met de Nederlandse Seintoestellen Fabriek in het centrum van Hilversum waar nu Foodhall Mout is gevestigd. Dat moment wordt gezien als het begin van de Mediastad.

Vanaf oktober 1967 werd er ook vanuit twee Hilversumse televisiestudio’s uitgezonden. Correspondenten die verslag deden vanuit alle uithoeken van de wereld eindigden steevast hun verhaal met: ‘en nu terug naar de studio in Hilversum’. In de periode dat mijn voorganger Joost Boot burgemeester van Hilversum was kwam de mediastad tot bloei. Hij zette Hilversum als mediastad stevig op de kaart.

Met honderd jaar ervaring is de toekomst van de mediastad gebouwd op sterke schouders. Op die van omroepen, nieuwsorganisaties, productiebedrijven, decorbouwers en andere faciliterende bedrijven. De media zijn in de loop der jaren een onderdeel geworden van de digitale creatieve industrie, die zich continu weet aan te passen aan de belangrijkste eisen van de toekomst. Slechts een decennium geleden zat heel Nederland nog massaal aan de buis gekluisterd. Dat beeld heeft plaatsgemaakt voor het kijken naar YouTube op je mobiel of het onafgebroken series kijken op je tablet zonder reclame. Op een moment dat het de kijker het beste uitkomt. Op die nieuwe manier van kijken en luisteren weten de publieke omroepen, commerciële zenders en ook mediabedrijven zoals de NOS goed in te spelen. Dat geeft vertrouwen voor de toekomst.

Hilversum was vroeger een dorp met een Omroepkwartier waar een hek omheen stond. Dat dorp is uitgegroeid tot de mediastad met het Media Park dat kan worden beschouwd als het episch centrum van de Nederlandse Media Valley. Het kloppend hart tussen Amsterdam, Utrecht, Amersfoort en Almere, waar creatieve, succesvolle bedrijven zich hebben gevestigd. Een stad waar (media)talent zich kan ontpoppen en een podium vindt. Waar ruimte is voor broedplaatsen zoals Werf35 en labs waar het wemelt van de creatieve start-ups.

Met de digitalisering van de media, de individualisering en de virtualisering is de digitale creatieve industrie – vanuit haar traditie en ervaring – als geen ander in staat het voortouw te nemen. De Mediastad is nog altijd de smeltkroes waar ideeën en concepten werkelijkheid worden. Concepten zoals The Voice, Spoorloos en 1 tegen 100, die wereldwijd worden geëxporteerd. Allemaal formats van programma’s die een breed publiek aanspreken en die menig wereldburger weten te verleiden om te blijven kijken.

Al honderd jaar gaan verhalen in beeld en geluid 365 dagen per jaar 24/7 de hele wereld over. In een steeds sneller tempo en via steeds meer platforms. Het zit diep in de genen van onze mediastad dat wij verhalenvertellers zijn. Verhalen die mensen raken, beroeren en verbinden. Mensen, die wonen en werken in de Mediastad beheersen als geen ander de kunst van het verhalen vertellen. Verhalen die maken wie we zijn en laten zien wat we doen in de Mediastad. Hilversum is de verhalenfabriek van Nederland en daar zijn we trots op.

Pieter Broertjes,
Burgemeester Hilversum,
Juni 2017

Nederlandse Seintoestellen Fabriek in Hilversum (foto: archief NSF)

1

27 februari 1918: Een beslissende dag voor Hilversum

De Hilversumse verhalenfabriek waar burgemeester Broertjes in zijn voorwoord over schrijft begint op 27 februari 1918, in Amsterdam. Op het kantoor van notaris Frederik Hendrik van den Helm in de hoofdstad werd op deze datum de oprichtingsakte van de N.V. Nederlandsche Seintoestellen Fabriek (NSF) opgemaakt. In deze akte is te lezen dat de NSF tot doel heeft: het maken van alle installaties, inrichtingen, toestellen en werktuigen, bestemd voor of betrekking hebbende op draadloze telegrafie en telefonie, seinwezen en andere soortgelijke onderwerpen. De Eerste Wereldoorlog is dan nog in volle gang, op 11 november 1918 werd de wapenstilstand getekend. Door de oorlog kon de Marconi-fabriek vanuit Engeland geen seintoestellen meer leveren. Hierdoor ontstond de behoefte aan een eigen Nederlandse fabriek: de NSF, opgericht door Radio Holland, verschillende rederijen en een aantal andere partijen, startte met een maatschappelijk kapitaal van meer dan 1 miljoen gulden.

Hoewel verschillende bronnen aangeven dat de directie van de NSF plannen had om als vestigingsplaatsen Alkmaar of Tilburg te kiezen koos men in maart 1918 voor Hilversum. Als reden wordt gegeven dat Hilversum tegen een lage prijs voldoende bouwterrein had. Zandbodem zodat er niet geheid hoefde te worden. De NSF vestigde zich, in drie kleine panden die voorheen dienst deden als tapijtfabriekje/weverij De Wit, aan de Hilversumse Groest 104 – 106 – 108. Ook de R.K.-leeszaal en het patronaatgebouw zijn er gevestigd. Huisnummer 108 is tegenwoordig een lage grote witte boerderij met groene deuren, gele kozijnen en een pad met mooie bruine klinkers. De huidige bewoner is New Styling Bruidsmode. Op het pand, rechts van 108, met huisnummer 104 is nog wel te zien dat de kiem van mediastad Hilversum daar werd gepland. Het pand wordt tegenwoordig bewoond door Makelaardij Meijberg. Aan de linkerkant van de groene voordeur, de een mooie oude uitstraling heeft, hangt een grijskleurig bordje met de tekst:

Voormalige tapijtfabriek

De tapijtindustrie bepaalde vanaf de achttiende eeuw de economie van het dorp Hilversum. Dit fabriekscomplex dateert uit de negentiende eeuw. Het bestaat uit de woning van de ondernemer (de fabrikeur), de tapijtfabriek in het achtergedeelte en de weverij in het bijgebouw links (nummer 108 – red.) Later werd er de R.K.-Leeszaal gevestigd. In 1918 begin het de Nederlandsche Seintoestellen Fabriek (NSF). Dit bedrijf verhuisde drie jaar later naar de Jan van der Heydenstraat waar het de eerste radio-uitzendingen verzorgde. Dit complex, thans rijksmonument, wordt daarom beschouwd als de bakermat van Hilversum als Mediastad.

Het bordje is ondertekend door stichting Sint Vitushuis en Hilversumse Historische Kring Albertus Perk. Rechts van nummer 104 en zijn mooi aangelegde tuin begint de ingang van de Q-Park-parkeergarage Hilvertshof. De fabriekspanden werden in december 1992 behouden dankzij een motie van de lokale partij Hilversum 2000.

In het fabriekspand aan de Groest is, op 12 oktober 1918, een afstemspoel voor de marine het eerste werkstuk dat door de NSF wordt afgeleverd, een gebeurtenis die uitbundig werd gevierd met bloemen en een groepsfoto. De NSF heeft dan 20 man in dienst. Deze prestatie zorgde voor een order uit de militaire luchtvaart, gevestigd in Soesterberg, voor 130 vliegtuig-vonkzenders. Ook Radio Holland (30 scheepszenders met een totale waarde van 213.000 gulden - red.) en het Rijk deden grote bestellingen. Het tijdschrift Ach lieve tijd, duizend jaar het Gooi en de Gooiers (gepubliceerd in 1992) beschrijft dat aan de Groest ook kompassen, telegrafen, zenders en ontvangers ten behoeve van koopvaardij, leger en marine werden gemaakt. De eerste directeur van de NSF werd Antoine Dubois (1887 – 1956), een voormalige zeeofficier die bij de marine radiodienst kennis had gemaakt met draadloze telefonie. Dubois werd later commandant van de afdeling radiotelegrafische dienst van de landmacht. Hij werd in 1918, op 30-jarige leeftijd, benoemd tot directeur van de NSF. Dubois was ook een van de initiatiefnemers van de Hilversumse Draadlooze Omroep. Dubois zou later in de geschiedenis van Hilversum Mediastad, voor zowel de ontwikkeling van radio als televisie, nog een grote rol spelen. Met name tijdens de Tweede Wereldoorlog. In december 1940 wordt hij door de bezetter benoemd tot Gemachtigde voor de concentratie der omroepverenigingen in Nederland. In deze functie bewerkstelligt hij de opheffing van de particuliere omroeporganisaties (AVRO, KRO, NCRV, VARA en VPRO) in maart 1941.

Om de productie aan te kunnen opende de NSF in 1919 een montagehal in de voormalige showroom van Renaultimporteur De Wit en het tentoonstellingsgebouw Trianon aan de Naarderstraat, de plek waar nu foodhall, bierbrouwerij én nieuwe media hotspot MOUT is gevestigd. Op de achtergrond bouwt de NSF aan een grotere fabriek aan de Jan van der Heydenstraat, de plek waar nu winkelcentrum Seinhorst en woningen te vinden zijn. Deze fabriek werd op 1 juli 1921 geopend, hoewel er ook bronnen zijn die zeggen dat dit op 23 augustus 1921 was. Omroeppionier Willem Vogt beschrijft de verhuizing van de NSF in zijn boek Een leven met radio (gepubliceerd in 1973) met de woorden ‘het eigenlijke leven van de fabriek zou nu beginnen’. Vogt noemt Hilversum in zijn boek verder een dorp van schaapsherders en wevers, met een armelijke kern. ‘Het ademt nog in de lucht van de negentiende eeuw’, schrijft hij. Op dat moment worden de eerste tekenen van een economische depressie ook in Nederland langzaam zichtbaar. Deze zullen uitgroeien tot de depressie van de jaren dertig. Tijdens deze crisis vervaardigde de NSF niet alleen omroepzenders en radiotelefonie, maar soms ook fietsen, oliebranders en raamkozijnen om het personeel aan het werk te houden.

Het voltallige personeel van de NSF (Nederlandse Seintoestellen Fabriek) viert op 12 oktober 1918 het gereedkomen van het eerste werkstuk: een spoel voor de marine (foto: Persfotocollectie De Gooi- en Eemlander / Streekarchief Gooi en Vechtstreek, Hilversum)

De allereerste Nederlandse radio-uitzending kwam niet vanuit Hilversum, die eer komt toe aan de van oorsprong Friese radiopionier ingenieur Hanso Schotanus à Steringa Idzerda (1885 – november 1944, gefusilleerd door de Duitsers). Hoewel hij in maart 1919, op de Utrechtse Jaarbeurs vanaf de Philips-stand op het Vreeburg naar een stand aan het Lucasbolwerk, 1200 meter verderop, een demonstratie had gegeven van een draadloze radiouitzending wordt 6 november 1919 gezien als de datum van de eerste radio-uitzending. Idzerda verzorgt dan, via de zogenoemde P.C.G.G-zender, vanuit de Haagse Beukstraat (nummer 8-10) de allereerste Nederlandse radiouitzending ooit. De zender van Idzerda was overigens tot in Engeland te horen. Aan de deur hangt een herdenkingsplaquette met de tekst: ‘6 November 1919 verzorgde vanuit dit huis Idzerda het eerste radio-omroepprogramma ter wereld’. Idzerda zendt hierna wekelijks radio-uitzendingen uit, waarbij hij elke donderdagavond onder de naam Radio Soirée Musicale muziek draait. ‘Ze vonden het prachtig,’ antwoordt Idzerda, in een vooroorlogs interview dat de VPRO in zijn radioprogramma OVT van 30 mei 1999 uitzond, op de vraag van de verslaggever of zijn buurtgenoten hem voor gek hebben versleten toen hij met radio aan het experimenteren was. ‘Ik heb veel reacties gekregen van radio-correspondenten, zoals wij de luisteraars noemen.’ Idzerda vertelt over een luisterrapport uit Noordwijk. Idzerda raakt, mede na klachten over geluidsoverlast, en later door het faillissement van zijn bedrijf (Nederlandsche Radio Industrie) in 1924 zijn zendvergunning kwijt. Hierna neemt de NSF de uitzendingen over. Uit research voor dit boek blijkt dat in 1969, 1979 en 1989 geprobeerd is om de PTT een postzegel te laten uitgeven over de eerste radio-uitzending van Idzerda. De heer J.W. Bonsing, hoofd afdeling emissiezaken van PTT zegt op 6 mei 1993 tegen het omroep-historisch tijdschrift Aether: ’De keuze is niet ten gunste van uw selectie uitgevallen.’ Wellicht is 2019 wel een mooi moment voor een herdenkingspostzegel, dan wordt uitgebreid gevierd dat de radio in Nederland 100 jaar bestaat.

In De Gooi- en Eemlander van 27 februari 1918, en ook in latere edities die week, schrijft de redactie nog niet over de nieuwe industrie die Hilversum definitief zal veranderen. De krant opent die dag met twee grote verhalen over de melkvoorziening, die door een tekort, voor problemen zorgt en over het gebrek aan vee op de veemarkt waardoor enkele slagers gedwongen zijn hun slagerij gesloten te houden. De Gooi- en Eemlander in februari 1918 bestaat uit 8 pagina’s, waarvan pagina 1 en 2 redactioneel zijn met plaatselijk, kerkelijk, sport-, rechtszakenen kunstnieuws. Pagina 3 en 4 zijn advertentiepagina’s waarin ook veel oproepen voor personeel staan zoals dagmeisjes, dienstmeisjes, dienstboden, naaisters, een stoker, een besteller, keukenmeid en tuinbaas. De resterende 4 pagina’s doen verslag van de gemeenteraadsvergaderingen van 15 en 29 januari 1928. De Hilversumse abonnees van de krant ontvangen overigens het verslag van de raadsvergadering al op dinsdagavond als extra bijlage, andere belangstellenden van de Hilversumse politiek kunnen het verslag gratis aanvragen bij de redactie van de krant. Dagblad De Gooi- en Eemlander verschijnt op woensdag, vrijdag en zaterdag. Een abonnement van drie maanden op de krant kost 80 cent. Decennia later, vanaf de jaren zeventig van de twintigste eeuw, wordt de Hilversumse krant dé mediakrant van Nederland.

Tussen de jaren 1918 en 1927 speelt de nieuwe omroepindustrie, de oprichting van omroepverenigingen, die later dé (economische) basis zou vormen van mediastad Hilversum merkwaardigerwijs geen enkele rol in de Hilversum gemeentepolitiek. In geen enkele raadsvergadering in die periode komt de omroep ter sprake, zo blijkt uit onderzoek in de raadsnotulen. Zo had de raad op 19 maart 1918, bijna een maand nadat de NSF werd opgericht, hele andere dingen aan zijn hoofd. Burgemeester mr. dr. M.S. Koster (burgemeester van 18 oktober 1915 tot 1 januari 1922) opent de vergadering met de installatie van het nieuwgekozen raadslid Alders. Verder worden voorstellen besproken over de samenstelling van de gemeentepolitie, de brandweer en financiële steun aan de ‘Centrale Keuken’, die zorg draagt voor de armen in Hilversum. Het hoogtepunt van deze raadsvergadering volgt aan het einde wanneer burgemeester Koster vol lof spreekt over een jonge, gevoelig en talentvol bouwmeester waarover de gemeente kan beschikken. Zijn naam: Dudok. ‘Op het gebied van mooie gebouwen bestaat er niet veel in het hart onzer gemeente’, zegt de burgervader. ‘Laten we gebruiken maken van deze bouwmeester.’ Raadslid P. Kuijper Dzn, inspreker, is het eens met de burgemeester en zegt: ‘We hebben met bewondering gekeken naar het voorwerk van de bouwmeester.’ Kuijper Dzn. doelt op het voorwerk dat Dudok sinds half 1917 heeft gedaan voor de bouw van het raadhuis. Het raadslid zegt dat Dudok voor zijn aanstelling door Burgemeester en Wethouders is ‘voorgespiegeld’ dat hij belast zou worden met het ontwerp en bouw van een nieuw raadhuis. De bouw door Dudok is voor het raadslid blijkbaar zo van belang dat hij zegt dat ‘in de Rome de wereldgeschiedenis in bouwenwerken is te lezen, moet ook de geschiedenis van Hilversum zich doen kennen in de gebouwen; daarom zijn we ook voor behoud van toren en kerk, en voor de plaatsing van het nieuwe raadhuis niet aan of op een plein, maar op den Kerkbrink.’ Kuijper Dzn. vervolgt te zeggen dat, er in dit verband veel voor te zeggen is om de opdracht tot het ontwerpen van een nieuw raadhuis op te dragen aan onzen dorps-architect, de heer Dudok. Ik zeg dorpsarchitect, want Hilversum is geen stad... en mag mijn inziens ook nooit een stad worden.’ Raadslid Pieter Kuijper Dzn., geboren in een Hilversums gezin, bracht zijn gehele leven in deze gemeente door. Oorspronkelijk was Kuijper Dzn. werkzaam in het aannemersbedrijf, tussen 4 september 1917 en 1 september 1941 was hij bijna 24 jaar raadslid. Naast raadslid was Kuijper Dzn. ook wethouder tussen 13 april 1920 en 15 juli 1941, belast met Hilversumse uitbreidings- en bouwplannen. In deze periode groeide Hilversum van 36.000 tot 77.000 inwoners en maakte een grote ontplooiing door. Naast zijn politieke carrière was de heer Kuijper ook lid van de Kamer van Koophandel en Fabrieken voor Gooiland. Kuijper Dzn. overleed op 30 maart 1942. Hij staat ingeschreven in het Gulden Boek der Gemeente Hilversum. Dit geldt, vreemd genoeg, niet voor oud-burgemeester Koster. Op 3 februari 1953 heeft de gemeenteraad van Hilversum het Gulden Boek der Gemeente Hilversum ingesteld. Op 4 maart 1955 is het boek daadwerkelijk in gebruik genomen. Burgemeester Koster werd op 3 april 1867 in Utrecht geboren en studeerde rechten in Leiden, promoveerde aan de Rijksuniversiteit van Utrecht en werd in deze stad hierna advocaat en procureur. Hierna volgde een lange bestuurlijke carrière in Nederlands-Indië. Koster werd op 18 oktober 1915 benoemd tot burgemeester van Hilversum. Na zijn burgemeesterschap wordt Koster secretaris-generaal, de hoogste post onder de minister, op het ministerie van Koloniën in Den Haag. Ter gelegenheid van zijn zeventigste verjaardag blikt het Algemeen Handelsblad op 2 april 1937 terug op de carrière van Koster. ‘Een man, die een veelzijdige en eervolle loopbaan in Nederland en in de overzeesche gewesten achter den rug heeft,’ kopt de krant. Over zijn tijd als Hilversumse burgemeester schrijft het dagblad (letterlijke tekst): ‘Zijn ambtstijd in Hilversum, die viel in den moeilijken distributietijd, toen van de zorgen der gemeentebesturen uiterst veel werd geëischt, is daardoor niet gemakkelijk geweest en ook door andere oorzaken zijn den magistraat in die gemeente de moeilijkheden niet bespaard gebleven.’ Oudburgemeester Koster overleed op 22 april 1956 in Oegstgeest op 89-jarige leeftijd.

Nadat Anton Philips zich in 1923, vanuit Eindhoven, voor de NSF gaat interesseren komt het bedrijf echt tot bloei. De krant De Rotterdammer blikt, ter gelegenheid van het 40-jarig bestaan van de NSF, in de krant van 8 maart 1958 terug op deze interesse van Philips: ‘Hij had waardering voor de geïmproviseerde radio-omroep van de NSF.’ Jaren later beschrijft dagblad De Gooi- en Eemlander van 19 juni 1975 dit moment als een besluit van grote betekenis, voor het bedrijf en voor Hilversum. ‘Het Philips-concern opent voor de NSF de wereldmarkt,’ schrijft de krant. Philips neemt de NSF daadwerkelijk op 22 juni 1925 over. In 1924 schenkt het Eindhovense bedrijf de NSF twee zestig meter hoge torens, die op 5 december van dat jaar geplaatst worden. Tussen de torens wordt een antenne gespannen. Om de torens, die inmiddels de bijnamen de zingende torens hebben gekregen in te wijden wordt op zondag 4 januari een speciaal concert gehouden op het NSF-terrein. In een advertentie voor het concert staat: ‘De torens zullen zingen, ook tot in uw woning, mits gij er slechts voor zorgt, tijdig in het bezit te zijn van een ontvangtoestel voorzien van Philips Radiolampen die de muziek krachtig en zuiver zullen vertolken.’ De torens worden in juni 1932 vervangen door een 140-meter hoge mast die zorgt voor een betere ontvangst in heel Nederland. Aan het begin van de Tweede Oorlog worden beiden torens, in de nacht van 14 op 15 mei 1940, door Nederlandse troepen opblazen. Het boek Hilversum en de Omroep van de Hilversumse Historische Kring Albertus Perk (verschenen in 1995) beschrijft dat om 10 uur in de ochtend de eerste Duitsers het NSF-terrein betraden. Bestuurslid Kees van Aggelen schrijft zelf, in een historisch artikel over de opkomst van de NSF, in De Gooi- en Eemlander van 11 november 2000 dat een van de torens schade toebrengt aan een huis aan de achtergelegen Meteorenstraat.

De belangstelling van Philips komt op tijd, in 1923 dreigt voor de NSF een liquidatie nadat in de vervaardiging van draadloze sein- en ontvangstapparatuur voor schepen de klad komt. Onder leiding van de Engelse ingenieur George William White, die is uitgeleend door de Marconi Maatschappij in Londen, wordt op zaterdag 21 juni 1923 de eerste proefuitzending vanuit een geïmproviseerde studio op het NSF-terrein in Hilversum uitgezonden. Deze datum wordt door velen beschouwd als de start van de omroepen in Nederland en krijgt als bijnaam: de oerknal. Aan de microfoon – eigenlijk een omgebouwde koptelefoon – staat de Larense zangeres Anna Schlütervan der Bruggen en een Larens orkest speelt muziek. J. Loeber, een van de muzikanten, vertelde in het VPRO-radiogeschiedenisprogramma OVT van 30 mei 1999 hoe dat optreden ging. ‘Wij traden toen op in een houten keet, op een terrein achter de NSF. Verdere bouw was er niet, we hadden een ver uitzicht over de Hilversumse heide. De loods was binnen behangen met zwart velours tegen het isoleren van het geluid. De microfoon was ingebouwd in een muur, verborgen achter een groot rond stuk perkament papier. Wij moesten om het goed te laten opnemen vlakbij die muur zitten. Ik zat met mijn cello praktisch tegen die muur aan, met vlak naast mij de piano en achter mij de violist (Leen Mees – red.) die zelfs over mijn schouder heen moest hangen. Iets dat stootpartijen gaf. Hij prikte met zijn strijkstok door de microfoon heen.’ Dat de omroep nog in de kinderschoenen staat blijkt ook uit de opname op 16 september 1923 wanneer tijdens het optreden van bariton Nico de Rop boven de studio een zware regenbui losbarst. Terwijl De Rop aria’s uit Haydns oratorium Die Schöpfung zingt sijpelen de regendruppels door het lekke dak op de houten vloer. De omroeper moet een paraplu boven het hoofd van de zanger houden... Na deze en andere proefuitzendingen wordt in 1923 de HDO, de Hilversumse Draadlooze Omroep opgericht door omroeppionier Willem Vogt, terugkijkend te beschouwen als de eerste Nederlandse omroepvereniging. Luisteraars werd opgeroepen om de HDO en partner NSF te ondersteunen zodat zij radioprogramma’s konden verzorgen. Vogt zegt in het boek AVRO 1923-1948 over deze eerste uitzendingen: ‘In het begin zonden wij grammofoonplaten uit; dat ging heel primitief toe. Het begrip pick-up bestond toen nog niet. De ouderwetse grammofoon met hoorn werd in zijn geheel voor de microfoon gezet. De overdracht van het geluid van de plaat naar de zender ging via de microfoon langs akoestische weg. Ook dit verfraaide de kwaliteit niet. Er werden niet alleen platen gebruikt, maar ook wasrollen die gedraaid werden met behulp van machines.’ Luisteraars die een financiële bijdrage doen worden luistervinken genoemd. Samen met Philips wordt ingezet op het vervaardigen van onderdelen voor particuliere omroepontvangers, die in korte tijd populair worden en zorgen voor massaproductie. Honderdduizenden radio-ontvangers worden er onder leiding van NSF-directeur J.G.E. Gieskes aan de lopende band vervaardigd, schrijft Vrij Nederland, in de Amsterdamse editie op 1 maart 1958. Er heerst een groeiende belangstelling voor radioamateurisme, zo blijkt uit de ruim elfduizend leden die het HDO-blad Radioluistergids in 1926 heeft. In 1928 heeft de NSF zelf ook een krant; de Radio-N.S.F.-Courant, uitgegeven door P. Geervliet aan de Oude Spiegelstraat 3 in Amsterdam, dealer van de NSF. In deze krant wordt onder meer de vraag gesteld of een antenne gevaarlijk is bij onweer. In NSF-advertenties staan in die jaren voor de verkoop van radiotoestellen de volgende reclameteksten: De radio wacht u, In de eenzame uren van de huisvrouw is de M3 een onbaatzuchtige vriend des huizes en Gemakkelijke bediening. Het NSF 4 radio ontvangsttoestel. En in een ongedateerd boekje Proza van Barbarossa en poëzie van Clinge Doorenbos lazen wij de (letterlijke) tekst: ‘Daar is in het verrukkelijke Hilversum, dat steeds meer op een stad gaat lijken zonder zijn landelijke karakter te verspelen, een bedrijf gegroeid, dat klein is begonnen en in zijn gestadige ontwikkeling thans een bloei heeft bereikt, die het een eereplaats doen innemen te midden onzer vele eersterangs bedrijven. Gij kent dit wonder reeds: het is de NSF Radio Hilversum.’ Naast particulieren zien ook maatschappelijke stromingen met grote belangstelling ook toekomst in het gebruik van het nieuwe medium radio om hun boodschap uit te dragen. Zo ontstaan de NCRV (15 november 1924), de KRO (23 april 1925), de VARA (1 november 1925) en de VPRO (29 mei 1926) als nieuwe omroepen. Ze huren regelmatig de NSF-zender voor hun uitzendingen. In de research voor dit boek kwam een interessante analyse van het blad HIK – Hilversums Informatie- en Kommunikatieblad (waarvan de redactie was gevestigd aan de Kerkbrink 6 – red.) van 1 september 1978, zestig jaar na de oprichting van de NSF, boven water over hoe Hilversums Omroep Hilversum is. Het blad stelt in haar inleiding, van het artikel Met de komst van de NSF werd Hilversums naam wereldwijd, dat het natuurlijk niet waar is dat Hilversum de vrije keuze zou zijn geweest van de omroepverenigingen: ‘Afgezien van de AVRO zijn alle vooroorlogse omroepen buiten Hilversum opgericht door meestal niet-Hilversummers. Dat Hilversum omroepstad kon worden dankt het aan de NSF die werd gesticht.’ HIK beschrijft later in het artikel dat de NCRV, als eerste opgerichte omroepvereniging, geheel niets met Hilversum van doen had. ‘Haar oprichter was een journalist (Piet Dommisse, groot bewonderaar van Idzerda – red.) uit Maassluis en haar oprichtingsvergadering werd in Den Haag gehouden. De oprichting van de VARA werd gehouden in het Amsterdamse café Parkzicht. Op een Haarlemmer na waren alle aanwezigen Amsterdammers (de twee oprichters zijn Levinus van Looi, radioredacteur van Het Volk en Ger Zwertbroek, chef bij De Arbeiderspers – red.) De KRO dankt zijn oprichting aan het initiatief van pastoor Perquin van de Dominicuskerk in Amsterdam, de oprichting geschiedt in Utrecht. Ook de VPRO werd in de Domstad opgericht (ds. Spelberg en Nicolette Bruining – red.).’ HIK beschrijft dat de uitzendingen niettemin uit Hilversum moesten plaatsvinden, maar dat er vluchtpogingen werden ondernomen door via telefoonlijnen elders uit te zenden. Door primitieve weergavetechnieken werd geleidelijk Hilversum de vaste thuisbasis. ‘Nadat er in Hilversum studiogebouwen verrezen kon Hilversum zich verzekeren van de bestendige positie als radiostad.’

Reclameposter NSF (foto: archief NSF)

10 januari 1928 is een historisch dag in de geschiedenis van Hilversum als omroepstad, hoewel toen nog de radiostad in opbouw. De Hilversumse gemeenteraad praat die dag niet alleen over de aanstaande crisis die de Hilversumse tapijtfabrieken (van oudsher de Hilversumse industrie – red.) zal treffen, maar ook over de omroep. Burgemeester Paul Reijmer (burgemeester tussen 1922 – 1929) is de eerste burgemeester in de Hilversumse geschiedenis die spreekt over de komst van de omroep. In de loop van 1928 werd bij het gemeentebestuur een belangrijk plan ingediend voor de uitbreiding van de Nederlandsche Seintoestellen Fabriek. Negenentachtig jaar later is niet meer te achterhalen wat precies de inhoud van dat plan was. Het is helaas niet (meer) beschikbaar in het gemeentearchief. Uit de raadsnotulen wordt wel duidelijk dat het plan zorgt voor Hilversumse werkgelegenheid. In 100 jaar Hilversum mediastadgeschiedenis spreekt de burgemeester vervolgens de historische zinnen uit (letterlijke tekst): ‘De toekomst zal dus moeten leeren of en in hoeverre uitbreiding dezer industrie voor de gemeente een onverdeeld gemeentebelang is te noemen, daar toch niet uit oog mag worden verloren, dat Hilversum op de eerste plaats als woonoord moet worden gemaakt, terwijl het karakter en de geschiedenis van Hilversum medebrengen, dat het op industriegebied slechts een secondaire roeping heeft te vervullen.’ Burgemeester Reijmer constateert verder in de gemeenteraad van 10 januari 1928 dat uit meerdere jaarverslagen blijkt dat veel directies van tapijtfabrieken klagen over moordende concurrentie en een achteruitgang van afzet en financiële resultaten. Terwijl een jaar daarvoor dezelfde burgemeester nog zei dat de tapijtindustrie – door Reijmer plaatselijke welvaartsbronnen genoemd – in 1927 niet over gebrek aan orders te klagen had. ‘Integendeel, er werd gerekend op bloei van bedrijven,’ aldus de burgemeester.

Voormalig Burgemeester Reijmer speelt in 1930, hij is dan inmiddels minister van Waterstaat (tot 26 mei 1933 – red.), wederom een rol in de Hilversumse omroepgeschiedenis. Hij is dan verantwoordelijk voor het Zendtijdenbesluit dat een einde aan de verdeeldheid in de ether maakte. Het Zendtijdenbesluit wordt op 3 juli 1930 afgekondigd. Door het besluit wordt de radiozendtijd gelijk verdeeld tussen de AVRÒ, de VARA, de KRO en de VPRO. Als minister brengt Reijmer een aantal bezoeken aan Hilversumse omroepen. Op 8 maart 1930 bezoekt hij de VARA-studio waar hij zich, zo schrijft Voorwaarts, het sociaaldemocratisch dagblad op 3 mei 1930, zich op de hoogte wil laten stellen van de outillage aldaar. En in mei 1931 is er een bezoek aan de nieuwe KRO-studio aan de Emmastraat in Hilversum en de twee houten omroepzenders in Huizen, die daar in 1927 werden gebouwd voor een langegolfomroepzender voor de KRO en NCRV. De omroepzenders worden, via Phohi (Philips Omroep Holland Indië), ook gebruikt voor uitzendingen naar Nederlands-Indië. Dit moment wordt gezien als voorloper van de latere Wereldomroep. 11 maart 1927 slaagt het radiolaboratorium van Philips, in de lichtstad, erin met experimentele radio-uitzendingen Indië te bereiken. In Bandung, ruim 12.000 kilometer verderop, wordt muziek gehoord. Een telegram vanuit Indië met de woorden korte golf schitterend bevestigt de ontvangst. De zenders, onder de roepletters PCJ, overbruggen als eerste ter wereld een afstand van 10.000 mijl (16.000 km). Er komen berichten binnen over een uitstekende ontvangst uit Indië, Zuid-Amerika, West-Indië en Australië (bron: Stichting PHOHI Monument Huizen). Als herinnering aan de zenders in Huizen werden op initiatief van ir. L.J.W. (Bob) van Loon, in de schaal van 1 op 5, replica’s gemaakt van de twee Huizenzenders die sinds 2006 geplaatst zijn op de rotonde Gooilandweg, Randweg. De replicazenders zijn 12 meter hoog.

Burgemeester M.S. Koster (1915 – 1922)

Burgemeester P.J. Reijmer (1922 – 1929)

Burgemeester J.M.J.H. Lambooy (1929 – 1940)

(foto’s: Streekarchief Gooi en Vechtstreek, Hilversum)

Voormalig officier en minister van Oorlog, Marine en Defensie Lambooy (1874 – 1942) verruilt Den Haag om op 21 oktober 1929 aan te treden als burgemeester van Hilversum. Nadat hij zijn ambtsketen omgehangen heeft gekregen roemt Lambooy zijn voorganger (letterlijke tekst): ‘Wat al overweging, organisatie en arbeid zijn noodig geweest om aan dezen abnormaal grooten aanwas der bevolking het hoofd te bieden! Hoeveel tact en overleg zijn er noodig geweest om eenerzijds Hilversum een geliefkoosde verblijfplaats te doen blijven voor hen, die in de keuze hunner woonplaats niet gebonden zijn, anderszijds de industriëele belangen niet uit het oog te verliezen. Hoe schitterend is dat vraagstuk opgelost.’ De nieuwe burgemeester zegt verder blij te zijn dat burgemeesters van het Gooi zeer nauw contact met elkaar hebben, maar wijdt geen enkel woord aan de omroepen die sinds een aantal jaren in Hilversum gevestigd zijn. Wel zegt de burgemeester dat de bloei van Hilversum zijn levensdoel wordt. Hilversum telt op dat moment 40.000 inwoners, de gemeenteraad bestaat uit 25 leden. De omroepindustrie is tussen 1930 en 1933, op een punt na, geen onderwerp van gesprek in Hilversumse raadsvergaderingen. Cruciale onderwerpen in de raad zijn wel de grote werkloosheid in Hilversum en de grote financiële schuld die is ontstaan. In de raad van 15 december 1932 komt de crisisbegroting ter sprake. Het is de tijd dat Nederland 350.000 werklozen telt. SDAP-raadslid W.H. Meijer (13 mei 1951 overleden in Hilversum) zegt in de raad dat Hilversum ruim 1,3 miljoen gulden aan ondersteuning aan de minister-president Charles Ruijs de Beerenbrouck en Minister De Geer van Financiën heeft gevraagd. Naast de eerder genoemde cruciale onderwerpen speelt de Nederlandsche Seintoestellen Fabriek in de raad van 20 december 1932 kortstondig een rol in het grote tekort aan woningbouw. Wethouder B.H.A. Allessie reageert kort op de inbreng van raadslid Dekker die met Eindhoven (Philips – red.) heeft gesproken, omdat in verband met de uitbreiding van de NSF arbeiderswoningen moeten worden gebouwd. Allessie: ‘Het is niet gewenst dat de fabriek zelf woningen bouwt. Ons standpunt is dat het niet gewenst is dat arbeiders in de woning van hun patroons wonen.’ De wethouder stelt hierna overleg over dit onderwerp te hebben met de woningbouwverenigingen. Ondanks de wereldwijde economische crisis, die ook Hilversum hard treft, voltooit de radiostad veel stedenbouwkundige projecten, zoals het RKZ-Ziekenhuis aan de Koningsstraat. In documenten in het Hilversumse stadsarchief (www.gooi-envechthistorisch.nl) valt te lezen dat de directie van het RKZ (Rooms Katholieke Ziekenverpleging) verbood dat patiënten op de zalen naar de VPRO luisterden, alle andere omroepen mochten wel uit de radiospeakers klinken. Ook het socialistische blad Het Volk mocht niet worden gelezen. Verder bouwt Hilversum de Rex-bioscoop aan de Groest, de wielerbaan aan het Sportpark, de AVRO-studio met concertzaal (de vioolkist aan de ’s-Gravelandseweg) en hotel-restaurant Gooiland, dat op 1 juli 1936 wordt geopend en dat als mediaplek een belangrijke rol speelt in de historie van mediastad Hilversum. Burgmeester Lambooy zegt in de raad van 7 januari 1936 dat in Hilversum ondanks ‘moeilijke economische toestanden’ bouwbedrijven niet stil hebben gezeten. ‘Behalve de gewone herstellingen aan straten en wegen werden uitgevoerd de verbeteringen van het Melkpad, de Hooge Naarderweg in de omgeving van de AVRO-studio.’ Voor raadslid Binnendijk gaat de bouw te snel, zo blijkt uit de raadsnotulen van 2 oktober 1935. ‘Hilversum is geen industrieplaats,’ zegt hij. Op 1 mei 1937 had Hilversum 30 werklozen per 1000 inwoners. Alleen Amersfoort, Bussum en Zeist hadden er minder. Twee raadsvergaderingen uit 1937 en 1938 hebben direct een relatie met de Hilversumse omroepindustrie. Raadslid Dillewijn constateert in de raad van 9 maart 1937 de komst van grote groepen bouwarbeiders naar de radiostad. Volgens Dillewijn blijkt uit een ‘lijvig en betrouwbaar’ rapport dat bij de bouw van de AVRO- en KRO-studio, maar ook Gooiland, er een ‘trek’ is van arbeiders van ‘elders’; buiten Hilversum. ‘Aannemers brengen hun eigen werklieden mee. Toen de aannemers geen werk meer hadden bleven de werklieden hier wonen. Moet men nu ongeacht of deze menschen in Hilversum ooit weer werk zullen vinden en hun brood verdienen, voortgaan voor hen arbeiderswoningen te bouwen?’ Van Dillewijn vindt dat het niet juist is om woningen te bouwen voor allen, die in Hilversum een bepaalde tijd gewoond hebben zonder dat vaststaat, dat zij in de gelegenheid zijn hun brood te verdienen. In 1938 wordt door B&W een bijzonder voorstel gedaan, dat zo blijkt uit onderzoek geïnspireerd is door een eerder voorstel van B&W in Amsterdam. B&W van Hilversum stellen op 14 juni 1938 oppervlaktebelasting op toneelvertoningen en andere vermakelijkheden voor, die ook gaat gelden voor de omroepverenigingen. Deze belasting – voor bijvoorbeeld het draaien van muziek – geldt niet alleen voor cafés (die in 1938 tot 1 uur ’s nachts geopend mogen blijven) maar ook, zo staat in het voorstel, op vermakelijkheden in besloten bijeenkomsten voor leden en donateurs, zoals de Hilversumse omroepstudio’s. Raadslid Broeksz zegt, ook ter verdediging van de omroepen waar hij zelf (bij de VARA) chef de bureau en journalist is, in het debat dat in de verordening de bepaling voorkomt, dat voor uitvoeringen, die gratis door publiek worden bezocht, oppervlaktebelasting verschuldigd is: ‘Ik wijs er in dit verband op, dat er in deze gemeente studio’s zijn waarin radio-uitvoeringen worden gegeven, waarbij kosteloos publiek wordt toegelaten, omdat het ook op de uitzending wenselijk is, dat publiek aanwezig is.’ Broeksz zegt het onbillijk te vinden dat in deze gevallen de belasting betaald moet worden. Helaas voor Broeksz is wethouder Bakker het hier niet mee eens: ‘De omroepverenigingen verzorgen dergelijke uitvoeringen om er propaganda mee te maken, de aanwezigheid veroorzaakt, dat de uitzendingen meer indruk maken, wat den omroepverenigingen te goed komt.’ Broeksz probeert opnieuw de belasting voor de omroepen ongedaan te maken door te zeggen dat het publiek als geluidsdecor beschouwd dient te worden en deel uitmaakt van de gehele uitvoering. ‘Men moet bij omroepen belasting betalen, indien men publiek toelaat, dat men eigenlijk nodig heeft voor werk,’ zegt Broeksz. Maar wethouder Bakker valt niet voor de onschuld van het raadslid, zo blijkt. ‘Duizenden mensen in het land luisteren er naar en het aantal leden van de omroepverenigingen zal hierdoor zeker toenemen.’ De wethouder en B&W houden voet bij stuk, een meerderheid stemt in met het voorstel. Om de discussie te sussen zegt Bakker wel toe dat de oppervlaktebelasting niet eng wordt geïnterpreteerd. ‘Indien er een uitzending is en er wordt publiek van buiten de gemeente rondgeleid, dat dan tevens wordt toegelaten in de studio om daar eens even te kijken, er heus geen belasting verschuldigd zal zijn.’ Jan Broeksz geldt ook Hilversums omroeppionier. Hij werkt al sinds 1929 bij de VARA. Tijdens de oorlog vertrekt Broeksz tijdelijk bij de omroep, uit protest tegen het toezicht van NSB’er Rost van Tonningen. Na de bevrijding bekleedt Broeksz verschillende hoge omroepfuncties. Van 1966 tot 1971 is hij omroepvoorzitter van de VARA. Broeksz is ook jarenlang namens de SDAP en PvdA raadslid, Eerste Kamerlid en Europarlementariër. Jan Broeksz overlijdt in 1980 in Hilversum.

Vlak voor het begin van de Tweede Wereldoorlog treedt burgemeester Lambooy op 1 januari 1940 vrijwillig af. Tijdens zijn afscheid op 30 december 1939 zegt Lambooy in de raad dat hoge werkloosheid in Hilversum heeft gezorgd voor ongunstige economische toestanden. ‘Gunstig waren wel de uitbreiding van de AVRO, de KRO en de particuliere uitbreiding van de NSF.’ Uit onderzoek in de raadsnotulen blijkt dat Lambooy de eerste burgmeester in de geschiedenis van de omroepstad is die wordt geroemd om zijn behoud voor de omroepindustrie. Voorzitter van de Kamer van Koophandel en tevens directeur van de NSF Gieskes, roemt de burgemeester in de buitengewone vergadering (letterlijke tekst): ‘Speciaal breng ik in Uwe herinnering als minister van Defensie de fabricage van radio-, zend- en ontvanginstallaties in Nederland. Door uw toedoen hebben wij een faire kans gekregen om te toonen wat wij konden. U kon toen nog weinig vermoeden welk groot belang Uwer toekomstige gemeente U hiermede bevorderde.’ Tijdens zijn burgemeesterschap was Lambooy lange tijd ook lid van de Provinciale Staten van Noord-Holland. Lambooy overlijdt op 20 juni 1942 in Den Haag. In Hilversum is, vlak achter het raadhuis, een statige laan naar de oud-burgemeester vernoemd. Lambooy was de laatste vooroorlogse burgemeester van Hilversum.

Hoe Hilversum als radiostad de Tweede Wereldoorlog overleeft, via media-burgemeester Boot in de jaren zestig uitgroeit tot dé radio- en televisiestad van Nederland, om later omroep-, multimedia- en mediastad te worden, kunt u lezen in verhalen uit de verhalenfabriek, verteld door omroepcoryfeeën, radio- en televisiemakers en Hilversumse politieke bestuurders. De eerste (vooroorlogse)ontwikkelingen, zowel binnen de omroepindustrie als in de Hilversumse politiek, zoals hierboven beschreven hebben een basis gelegd waardoor Hilversum nu nog steeds dé mediastad van Nederland is. Ik hoop dat u; de kijker en luisteraar van radio en televisie die in Hilversum en daar buiten wordt gemaakt, geïnspireerd raakt door deze verhalen en de vele unieke historische feiten over 100 jaar Hilversum Mediastad, waarvan er vele nooit eerder werden gepubliceerd.

Op de Facebook en Twitter-pagina’s van dit boek zijn extra interviews, uitspraken en documenten te lezen www.facebook.com/boek100jaarhilversummediastad@100jrMediastad

Ansichtkaart Hilversumse omroepstudio’s (foto: Streekarchief Gooi en Vechtstreek, Hilversum)

2

John de Mol: ‘Mijn jeugd en mijn carrière in Hilversum zie ik los van elkaar’

Hilversum is niet alleen bekend als bakermat van de omroepen, ook televisieformats werden bedacht in de mediastad. De wereldwijde televisie-hit Big Brother is hiervan zeker het bekendste voorbeeld. Op donderdag 4 september 1997 zaten John de Mol, Paul Römer, zijn broer Bart en Patrick Scholtze in een klein kamertje op het Media Park in het oude gebouw van John de Mol Produkties, de plek waar na de verbouwing RTL nu is gehuisvest, na te denken over nieuwe televisieformats.

‘Ik kan mij die avond heel goed herinneren,’ zegt John de Mol in het interview voor dit boek. ‘Omdat de sfeer, wat mij betreft, zo omsloeg. We waren die avond voor iets anders bij elkaar (het team had de opdracht om een programma voor de AVRO, maar ook voor de Duitse televisiemarkt te verzinnen – red.). Dat was niet zo’n succes en had niet veel concreets aan het eind van de avond opgeleverd. In de nazit, toen iedereen zijn koffer aan het inpakken was, kwam Biosphere 2 aan de orde. Daar bleven we maar over doorpraten.’ Biosphere 2 was een glazen kas die in Arizona werd gebouwd, door een Mexicaanse olieman, als voorstudie van hoe je een basis op de maan kon bouwen. In Biosphere 2 hingen ook camera’s die de wetenschappers volgden. ‘Toen begon er bij mij iets te ontstaan waarbij ik dacht: “Dit is wel iets heel bijzonders, hier kunnen we wel iets heel moois van maken”.’ De Mol zegt dat hij hierdoor, in de vergadering, vast bleef houden aan het idee dat later Big Brother zou worden. ‘Dat geldt eigenlijk voor de hele tijd voordat Big Brother voor het eerst op televisie werd uitgezonden (16 september 1999 – red.). Dat heeft heel lang geduurd. We hebben eerst veel technische dingen moeten oplossen en hierna de weerstand bij televisiezenders moeten overwinnen. Iedereen vond het maar een beetje eng.’ John de Mol zegt dat hij die avond van 4 september 1997 met een erg prettig gevoel naar huis ging. ‘Dat was een gevoel wat ik gelukkig vaker in mijn carrière heb meegemaakt. Een soort van vlinders in je buik, maar dan niet van verliefdheid, maar van een nieuw format.’

John de Mol (foto: Govert de Roos)

John de Mol zegt in alle eerlijkheid dat hij nooit de link met Hilversum heeft gelegd als plek waar verschillende televisieprogramma’s, door hem, zijn bedacht die de wereldwijde televisie-industrie hebben veranderd. ‘Sorry, maar dat is misschien niet wat je wilt horen in een boek over 100 jaar Hilversum Mediastad. The Voice of Holland is namelijk in deze kamer bedacht (de werkkamer van John de Mol in het Larense kantoor van Talpa – red.). Ik realiseer me dat de Nederlandse televisie-industrie internationaal heel goed staat aangeschreven als creatieve industrie. Daarvan zit een aantal in Hilversum. In die zin is er een link met Hilversum. Big Brother is inderdaad op het grondgebied van Hilversum bedacht, dat geldt ook voor All You Need Is Love en Deal or No Deal.’ De meeste programma’s zijn in Hilversum bedacht, een aantal in Laren. ‘Voor mij is het ook logisch. Hilversum is een mediastad, waar de meeste mediabedrijven zaten. Er zijn er al een groot aantal weg. Het zou raar zijn als de meest succesvolle formats in Geleen zouden worden bedacht.’ Op de vraag of hij het bijzonder vindt dat Hilversum, waar hij opgroeide, de kiem was voor veel televisieprogramma’s zegt John de Mol: ‘Die link leg ik niet zo. Mijn gevoel met Hilversum is er wel, vanuit mijn jeugd. Ik heb daar op school gezeten, heb gevoetbald (bij voetbalvereniging HVV ’t Gooi en later in het voetbalteam van Radio Noordzee) en alles meegemaakt.’ Op de vraag wat John de Mol van de uitstraling van Hilversum als Mediastad vindt antwoordt hij: ‘Ik vind Hilversum een lelijk dorp, volkomen aangetast door de mensen die daar de afgelopen dertig jaar verantwoordelijk zijn geweest voor de infrastructuur en de uitstraling. Die mensen moeten zich diep schamen. Als ik er nu doorheen rijd, vreselijk! Het is verkeerstechnisch een zooitje en qua stijl vreselijk. Ondanks dat ik Hilversum op mijn duimpje ken, loop ik vaak vast in alle nieuwe eenrichtingsverkeerstraten.’ Uit zijn woorden blijkt dat John de Mol liever terugkijkt op zijn mooie jeugdherinneringen in Hilversum. ‘Het stationsplein was vroeger een ongelofelijk leuk en warm plein, met gezellige kroegen en een prachtig treinstation. Moet je eens kijken wat daar van gemaakt is, dat is toch te vreselijk voor woorden.’ Ook over het Media Park is De Mol kritisch. ‘Dat zijn ook niet de mooiste gebouwen, het doet Oosteuropees aan. Over het ontwerp van het gebouw van Beeld en Geluid kun je zeggen: you love it or you hate it. Ik moet je eerlijk zeggen, toen het klaar was vond ik het vreselijk. Ik rij er nu twintig keer per maand langs en begin het langzamerhand steeds meer te waarderen.’ De mening van Medy van der Laan, in dit boek, dat de plaatsing van het Beeld en Geluid-gebouw in 2006 een ‘iconische beslissing’ was deelt John de Mol wel. ‘Het is een enorme eye catcher, een gedurfd gebouw en geen saai ontwerp. Maar heeft Hilversum en het Media Park niet meer allure gegeven.’ De Mol vult aan dat hij het Media Park ziet als een werkplek voor mediamensen om televisie te maken. ‘Het is niet een soort wandelgebied voor toeristen die zomaar overal naar binnen kunnen lopen. De hele beveiliging van het Media Park vind ik slecht. Het is ook een paar keer gebleken dat het niet zo slim was om alle hekken weg te halen en iedereen gewoon naar binnen te laten lopen. Dat begrijp ik niet helemaal.’ Dat bij de beheerder van het Media Park en haar bewoners juist de wens leeft om er een kroeg, een restaurant, een beachclub te openen zodat het ook interessant wordt voor het publiek irriteert John de Mol een beetje. ‘Op het gedeelte waar de studio’s zijn zouden weer hekken moeten komen. Bij liveshows van The Voice moet ik dertig man extra beveiliging inhuren en twee dagen lang politie met honden en bomexperts rond de studio’s 22 en 24, die wij exclusief gebruiken, laten lopen. Ik begrijp niet wat de consumentenwaarde is van een opener Media Park. Er is niks te zien in de straten op het park.’

John de Mol werd op 24 april 1955 in Den Haag geboren maar groeide op in Hilversum. Zijn vader John de Mol sr. had in de jaren vijftig en zestig als zanger veel succes bij de KRO en VARA en verhuisde daarom van de hofstad naar de omroepstad. De familie De Mol betrok een woning aan de St. Vitusstraat en verhuisde later naar de Snelliuslaan (nummer 54), een wijk vlakbij het Media Park. ‘Het opgroeien aan de St. Vitusstraat was geweldig! Dat was echt nog een straatje waar je kon voetballen en met je vriendjes kon spelen, zonder dat je door een auto gestoord werd. Ik ging daar ook naar de Aloyiusschool en zat in het kerkkoor van de St. Vituskerk. Daar heb ik hele goede herinneringen aan.’ Rondom de Hilversumse Snelliuslaan woonden in de jaren vijftig en zestig veel orkestleden. John de Mol zegt dat hij zich dat niet kan herinneren, omdat hij nog op school zat. ‘Ik zat op de havo, dat had niet mijn interesse. Ik heb meer leuke herinneringen aan de St. Vitusstraat dan aan de Snelliuslaan, wat dat betreft. Toen wij aan de St. Vitusstraat woonden was mijn vader zanger en ging ik vaak met hem mee naar de radiostudio’s van de KRO, de VARA en de AVRO waar hij optrad met grote orkesten zoals The Skymasters. Ik vond het meegaan naar de omroepgebouwen leuk en spannend.’ Dj Hans Schiffers en Willem van Kooten noemen in dit boek het AVRO en de (voormalige) NCRV-gebouwen kastelen. Deelt John de Mol deze herinnering? ‘Ik vond het interessanter dat er live radio werd gemaakt, er een groot orkest zat en dat mijn vader daar zong. De omroepgebouwen maakten toen geen indruk.’ Over de recente sloop van het KRO-gebouw en het al jaren leegstaande AVRO-gebouw zegt John de Mol: ‘Ik kan me voorstellen dat door ontwikkelingen dingen moeten worden afgebroken. Maar wat ik zo jammer vind is dat er niks moois voor terugkomt. De mooie dingen worden afgebroken en er komen geen mooie dingen voor terug. De KRO-studio was een prachtig gebouw. Het AVRO-gebouw moet goed worden onderhouden, of er nu een mediabedrijf in zit of bij wijze van spreken een slager, dat maakt mij niet uit.’ John de Mol zegt dat zijn interesse voor de magie van radio en televisie echt werd gewekt toen hij bij Radio Noordzee ging werken. ‘Radio Noordzee is begonnen aan de Frans Halslaan (nummer 76 – red.), ik zat daar om de hoek op school aan het Roland Holst College (HAVO) en ging op mijn brommer naar de studio om grammofoonplaten op te ruimen van diskjockeys zoals Joost den Draaijer, Jan van Veen en een generatie later Tony Berk, Ferry Maat en Leo van der Goot die ook voor mij radio-iconen waren. Elke uurtje dat ik vrij had was ik te vinden in de radiostudio. Veel later is Radio Noordzee verhuisd naar het gebouw Oud-Bussem Hofstede in Bussum.’ Het gebouw aan de Flevolaan 69 in Naarden is beter bekend als De Hofstede en wordt sinds 1970 bewoond door uitgeversmaatschappij Strengholt. De Mol zegt dat voor hem zijn toekomst toen nog niet in de media lag. ‘Helemaal niet zelfs. Mijn toekomst lag in Stadion de Meer van Ajax omdat ik profvoetballer wilde worden.’

John de Mol zegt in het interview dat hij zich Hilversum vooral herinnert uit zijn jeugd en niet als Mediastad waar zijn media-carrière begon. ‘Mijn jeugd en mijn carrière in Hilversum zie ik los van elkaar. 100 jaar media betekent meer voor me dan 100 jaar Mediastad.’ De carrière van John de Mol startte op een klein kamertje in het gebouw van platenmaatschappij RCA van zijn goede vriend en zwager Tony Berk aan de Bonairelaan, later de plek van het witte kantoor van Endemol dat werd ontworpen door Richard Meier – werd in de omroepwereld ook bekend als het IJspaleis – red. ‘Een garage aan de Graaf Florislaan was mijn tweede kantoor. Mijn carrière als televisiemaker is, met alle respect global en niet local. De kiem van mijn carrière had op elke plek kunnen zijn, zoals Amsterdam. Ik heb altijd de luxe gehad om mijn eigen woon- en werkplek te kiezen. Dat is ook de reden dat ik nooit heb gekozen voor Amsterdam als werkplek. Dan sta ik altijd in de file. Daar heb ik geen zin in, dat is zonde van mijn tijd.’ John de Mol zegt dat de keuze van Talpa om zich, naast Laren, ook op het Media Park te vestigen niks met Hilversum te maken heeft. ‘Dat heeft met het gebouw te maken. Wij groeiden hier in Laren uit onze jas. We hebben heel lang gezocht om alles wat we aan werkruimte nodig hadden, duizenden vierkante meters, onder een dak te houden. Voor mij is een goed kantoor erg belangrijk, ik zit er tien uur per dag. Een gebouw moet lekker voelen. Uiteindelijk waren we genoodzaakt om een tweede kantoor te openen. Inderdaad, over een kantoor in Baarn hebben we toen ook nagedacht.’ Mede in het kader hiervan dronken de Hilversumse burgemeester Pieter Broertjes en John de Mol, op initiatief van de burgemeester, een kop koffie om te bespreken wat Hilversum als mediastad en Talpa voor elkaar konden betekenen. ‘Heeft deze koffieafspraak bijgedragen aan de keuze van Talpa voor een kantoor op het Media Park?’ vraag ik John de Mol. ‘Nee, zonder die koffieafspraak waren we daar ook terechtgekomen. Helaas moet ik de burgemeester teleurstellen.’ Toen Talpa in 2012 besloot om ook in Hilversum een kantoor te openen stak burgemeester Broertjes zijn vreugde niet onder stoelen of banken. In een interview in het mediavakblad Broadcast Magazine, op 7 maart 2012 doorgeplaatst in de Volkskrant, zei de burgemeester: ‘De impact daarvan moet je niet onderschatten’, zo schrijft de krant. ‘Want dat is het enige groeiende mediabedrijf op dit moment. Ik maak niet zoveel vreugdedansjes, maar wel toen ik de bevestiging van Talpa kreeg.’

John de Mol: ‘De gemeente Hilversum straalt absoluut een heel pro-mediagevoel uit. Ik heb wel het idee, dat als ik met een probleem zou zitten, de gemeente zijn uiterste best zou doen om te helpen. Ze doen echt hun best om de media te omarmen. De rode loper zal niet uitgerold worden, het moet ook kunnen. De gemeente heeft met de raad en wetten te maken. Pieter en Wimar stralen wel uit dat ze ervoor staan en dat ze alles doen wat ze kunnen doen om de media te helpen. Ik vind wel degelijk dat ze er een mediastad van maken en willen maken.’ De Mol vult aan dat bedrijven zelf moeten weten of ze toch kiezen voor Amsterdam. ‘Ik denk dat Hilversum niet achterover in haar stoel moet gaan leunen en denken: we hoeven niks meer te doen en moet beseffen dat het een concurrentiestrijd is die iedereen wel wakker schudt. Als ik in Amsterdam zou wonen, dan zou ik misschien ook voor Amsterdam kiezen. Maar ik woon in het Gooi en kies ook voor het Gooi. Ik praat alleen voor mijzelf, wat anderen doen moeten zij zelf weten. Ik begrijp wel dat Ziggo Sport, NEP, Spil Games en MediaMonks voor Hilversum kiezen en blijven. Het Media Park is goed bekabeld en heeft een goede infrastructuur. Of dit in de toekomst de redding is voor Hilversum Mediastad weet ik niet, een voordeel is het denk ik wel. Maar als Amsterdam zich kwaad maakt leggen ze dit ook aan.’ Aansluitend zegt John de Mol dat hij het moeilijk te beantwoorden vindt wat de komst van RTL in 1989 heeft betekend voor de omroepstad. ‘Ik kan wel zeggen wat het voor de industrie heeft betekend, en indirect voor Hilversum als omroepstad. RTL heeft zich uiteindelijk gevestigd in Hilversum en dat komt omdat Hilversum destijds de enige plek in Nederland was als je in de media zat. Pas later is Amsterdam erbij gekomen. Qua werkgelegenheid, de komst van facilitaire bedrijven en uitstraling heeft RTL een grote bijdrage geleverd.’

Gerard Timmer BNNVARA (foto: Annemieke van der Togt)

3

Gerard Timmer: ‘Het onderwerp verhuizing naar Amsterdam heeft destijds veel onrust gecreëerd’

BNNVARA’s algemeen directeur en voorzitter Gerard Timmer (1968) werd geboren in Valburg, woonde in de Betuwe en verhuisde hierna naar de Veluwe waar zijn vader een recreatiecamping bezat. ‘Ik zat altijd geïsoleerd in de provincie. Met name in Kootwijk begon ik interesse te krijgen voor de media.’ Gerard Timmer zegt dat hij, op zestienjarige leeftijd, een vriendin had in Haarlem. ‘Met mijn brommer reed ik altijd van Kootwijk naar Haarlem, via Hilversum. Dat vond ik gaaf. Na een extra rondje op het Media Park reed ik ook altijd even langs het Veronicapand aan het Laapersveld, dat toen nog in aanbouw was. Via de Vreelandseweg (N201) reed ik hierna door naar Haarlem.’ Timmer zegt dat Hilversum op hem al vroeg een grote aantrekkingskracht had. ‘Op Teletekst stond vroeger een pagina waarop omroepweetjes achter de schermen werden beschreven. Deze schreef ik over op papier.’ Met een glimlach zegt Timmer dat hij deze mapjes heeft bewaard. ‘Mijn vader vroeg zich af waar ik mee bezig was.’ Timmer zegt dat hij in die tijd zeker ook langs de AVRO-, de KRO- en de VARA-studio’s heeft gereden. ‘Maar het Veronica-pand had de meeste beleving voor mij.’

Gerard Timmer benadrukt dat hij geen band had met Hilversum als plaats, maar wel met wat er in de omroepstad gebeurde. ‘Ik had grote interesse in radio én televisie. De naam van het merk Veronica trok mij erg aan. Dat vond ik fantastisch.’ Timmer zegt dat hij het helemaal fantastisch vond dat zijn vriendin later danste in het showballet dat te zien was in Toppop, toen gepresenteerd door Kas van Iersel en dat in Studio 6 op het Media Park werd opgenomen. ‘Zij kwam dan met de bus vanuit Haarlem naar Hilversum. Ik nam de trein, stapte uit bij NS-station Sportpark, liep naar het Media Park en danste soms ook mee.’ Timmer zegt dat hij niet onthult bij welke Toppop-artiest hij in het ballet danste (lacht). ‘Dat is na te kijken bij Beeld en Geluid.’ Voor Gerard Timmer ging het vooral om achter de schermen te kijken hoe het bij televisie werkte, zegt hij. ‘Dat was gaaf en reteboeiend.’ Timmer kijkt met plezier terug op die tijd. ‘Ik zou graag met mijn brommer dat extra rondje over het Media Park maken. Ook nu. Ik vind het Media Park nog steeds bijzonder. Er worden wekelijks vanaf deze plek miljoenen mensen vermaakt, geïnformeerd en geïnspireerd.’

Timmer bezocht later tijdens zijn tijd bij Club Veronica (tussen 1984 en 1995 de jongerenafdeling van Veronica waarbij jongeren de kans kregen hun talenten op het gebied van radio, televisie en printmedia te ontwikkelen, red.) en in zijn vrije uren regelmatig de Journaalstudio. ‘Die was toen nog niet beveiligd. Je kon op het Media Park destijds overal en nergens komen. Het Omroepmuseum op het Melkpad was ook leuk om naar toe te gaan. Timmer zegt dat hij tijdens zijn schooltijd, op zijn achttiende, vanuit Apeldoorn met vrienden ook regelmatig op bezoek ging in de Count Down studio in Studio Concordia in Bussum. In mijn tienerjaren hadden de media op mij grote aantrekkingskracht, met name de sterke omroepmerken Veronica en de AVRO. Als BNNVARA directeur zei Timmer recent dat BNN en VARA ‘in zijn ogen sterke merken zijn. Zeker, het idee en belang van sterke omroepmerken speelt nu nog dagelijks een rol in mijn werk.’

Studio Concordia was de televisiestudio in Bussum, die zou uitgroeien tot een belangrijke locatie in de geschiedenis van commerciële muziekzenders. Het gebouw aan de Bussumse Graaf Wichmanlaan 46 diende van 1954, in de tijd dat Bussum nog de bakermat van de televisie was, tot 1986 als televisiestudio. Op 15 oktober 1954 verzorgde de NOS de eerste uitzending vanuit Concordia, een uitvoering van Potasch en Parlemoer voor de VARA. Vanuit Concordia werden op 2 oktober 1967 de eerste kleurentelevisie-uitzendingen uitgezonden. Toen in 1984 het nieuwe schakel- en uitzendcentrum in Hilversum in gebruik werd genomen verloor Concordia grotendeels de oorspronkelijke bestemming, als Bussumse hulpstudio. De NOS verliet na 32 jaar Concordia. Het huurcontract werd op 1 mei 1986 opgezegd.

Sky Radio, Radio 538, TMF en Europa TV zonden vanaf half jaren tachtig uit vanuit het pand, waaronder Count Down en B.O.O.S. (gepresenteerd door Bart de Graaff). In dagblad De Gooi- en Eemlander van 6 maart 1986 zei Rob de Boer, de nieuwe eigenaar van Concordia, dat het gebouw voorlopig voor twee dagen zou worden gebruikt. De Boer: ‘Tijdens die dagen worden zes opnames van Count Down gemaakt, waarvan Veronica er een uitzendt. De overige vijf zijn voor Europa TV bestemd.’ De directeur van Rob de Boer Produkties zegt in de krant dat hij niet uitsluit dat te zijner tijd ook het radioprogramma Countdown Café vanuit Concordia zal worden uitgezonden. Hij wil ook weer een theaterzaal opbouwen. ‘Dan zouden er bijvoorbeeld ook toneelvoorstellingen en dergelijke gegeven kunnen worden. Wij hebben het gebouw maar twee dagen nodig, en als het leegstaat ben ik bereid het voor een schappelijke prijs te verhuren aan verenigingen en andere instellingen. Laat ze maar contact met mij opnemen. ’

Houtkunstwerk Bart de Graaff door oudhoutkunstenaar Diederick Kraaijeveld, Hilversum (gebruikt met toestemming)

Concordia werd lange tijd door TMF/MTV ook gebruikt als kantoor en opnamestudio. 16 februari 2007 was de laatste dag voor MTV en TMF in studio Concordia. Tegenwoordig wordt Concordia gebruikt als kinderopvanglocatie. Deze functie had Concordia ook al tussen 1901 tot 1917, destijds was fröbelinrichting De Kindertuin (geleid door Catharina Winterterp) er gevestigd.

Gerard Timmer heeft veel historisch omroepbesef, zo blijkt uit al zijn antwoorden. Hij is het eens met mijn stelling dat omroepstad Hilversum Nederland sociaal en cultureel heeft veranderd. Uit dit van oorsprong kleine wevers- en tuindorpje zijn oa. Big Brother ontstaan. ‘Je hebt gelijk, maar het zijn ook grote woorden. Big Brother had ook in Oud Valkeveen bedacht kunnen worden, John de Mol woonde daar destijds. Big Brother heeft niet alleen Hilversum en Nederland maar ook de wereld veranderd. Met name de rol die publieke televisie heeft, hoewel het wat minder wordt, is niet te onderschatten voor hoe een samenleving functioneert.’ Hoe denkt Timmer over de komst van RTL Veronique naar Hilversum, in oktober 1989? De huisvesting van deze eerste Nederlandse commerciële omroep heeft destijds gezorgd voor de start van veel facilitaire bedrijven en veel Hilversumse werkgelegenheid. Heeft het Omroepstad Hilversum destijds gered? ‘Gered weet ik niet,’ zegt Gerard Timmer. ‘Ik zag in 1989 wat er gebeurde bij RTL in Kerkelanden. Productie-, facilitaire- en montagebedrijfjes kwamen, in de periferie van RTL, als paddenstoelen uit de grond. De komst van RTL is ontzettend belangrijk geweest voor de creatieve industrie toen.’ De BNNVARA-directeur zegt het wel interessant te vinden om te onderzoeken hoe de situatie werd nadat RTL zich in Hilversum had genesteld en hoe de situatie van Hilversum nu is in 2017. Ik denk dat Hilversum in zijn handjes mag knijpen dat ze al zo lang deze positie mogen hebben. Ik zeg tegen Hilversum: “Tel je zegeningen”.’ Timmer zegt aansluitend dat we ook niet te pessimistisch moeten worden. ‘Maar de tijd dat mensen bij de omroep gingen werken omdat ze in Hilversum woonden is echt zwaar veranderd. Ik vond zelf media interessant en toevallig speelde het zich in Hilversum af.’

Uit cijfers van BNNVARA blijkt dat 82 van de 474 medewerkers in Hilversum wonen.

De BNN-VARA directeur zegt veel waarderende woorden te hebben voor burgemeester Pieter Broertjes en mediawethouder Wimar Jaeger. ‘Aan alles wat ze vragen geef ik mijn medewerking.’ Maar Timmer kijkt soms ook met een schuin oog naar het (media)beleid, zo blijkt. ‘Ik vind het wel goed hoe Pieter en Wimar acteren. Soms kun je vragen stellen hoe ze het doen. Maar ik ervaar in hen twee mensen die heel actief zijn in het proberen om iedereen die in de media werkt in te sluiten én aan te laten sluiten op de doelen van de gemeente Hilversum. Het ontbreekt niet aan goede bedoelingen, in tegendeel zelfs. Er is wel een verschil met de tijd van voor Pieter en Wimar. Beide heren gaan op al onze uitnodigingen in. Maar in Hilversum zelf ervaar ik dit niet. Het speelt zich af op het Media Park. Hilversum bruist niet. Dat komt omdat Hilversum al lang niet meer het monopolie heeft. Je bent niet meer afhankelijk van Hilversum en sommige ontwikkelingen in de media kun je ook niet tegengaan. Maar heel eerlijk, Hilversum is er niet in geslaagd om een documentaire-festival zoals het IDFA te realiseren of creatief tot een ander concept te komen waarmee ze tot lengte van dagen kunnen vlaggen en dat Hilversum als mediastad weer op de kaart kan zetten. Dat is er ook niet gekomen.’ Timmer refereert ook aan het rapport van de Economic Board* waaruit blijkt dat er jarenlange economische stilstand op mediagebied is geweest. ‘Maar als de burgemeester en wethouder hun werk niet hadden verricht dan was het nog verder naar beneden gegaan. Binnen de mediawereld zijn destructieve krachten aan het werk, laat staan voor instanties zoals de gemeente. Die krachten heb je niet in de hand.’ Timmer zegt dat Hilversum moet oppassen om niet te teren op het verleden. ‘Ik begrijp dat de makers van De Wereld Draait Door en Pauw in Amsterdam willen zitten.’

Burgemeester Pieter Broertjes zei in de gemeenteraad van 27 maart 2014: ‘Hilversum is mediastad van Nederland en zal zij dat willen blijven moet zij daarvoor heel veel doen.’ Op de vraag waar de grens ligt om de rode loper uit te leggen antwoordde Pieter Broertjes in een interview op de mediapagina van Spreekbuis.nl in dagblad De Gooi- en Eemlander van 9 november 2016: ‘We gaan wel ver, we rekken het wel op. Er is een – financiële – grens. Hilversum heeft schulden op de bank. Als het erop aankomt is Amsterdam wél rijk, als het daarop aankomt verliezen we het spelletje. Hilversum moet het winnen op de omroepwortels die er al bijna 100 jaar liggen.’ Timmer begrijpt deze uitspraken wel, zo zegt hij. ‘Hilversum wint het ook op praktische omstandigheden. Destijds was dat voor BNN reden om, nadat wij in 1998 van mediastaatssecretaris Aad Nuis de erkenning als omroep hadden gekregen, te kiezen voor Hilversum. BNN had eerder serieus overwogen om naar Amsterdam te gaan. Het zou heel onpraktisch zijn om, gegeven het overleg binnen de Hilversumse omroep, in Amsterdam te zitten. Amsterdam vonden wij ook onpraktisch als plaats om BNN er te vestigen.’

In 2012 maakten BNN-VARA (destijds was de voorgenomen fusie in een vergevorderd stadium, red.) bekend dat er plannen waren om Hilversum te verruilen voor Amsterdam (Zuid-Oost). In De Volkskrant van 29 november 2012 bevestigde burgemeester Broertjes de geluiden over de mogelijke verhuizing. De burgemeester zei: ‘Er is voortdurend contact met de vertegenwoordigers van de beide omroepen en er zijn nog geen onomkeerbare besluiten genomen.’ In de krant zei Broertjes verder dat een eventueel vertrek van BNN en VARA evenwel een forse aderlating zou betekenen voor de mediastad. Volkskrant mediajournalist Thijs van Soest, de auteur van het artikel, schrijft: ‘In maart van dit jaar (2012, red.) sprak Broertjes nog zijn “grote zorgen” daarover uit: “Straks blijven we achter met een stad die half leeg staat.”’ De krant berichtte verder: “De gemeente Hilversum probeert met alle macht de omroepen in de stad te houden en ze te begeleiden. Broertjes liet eerder weten “als de dood te zijn dat het AKN-gebouw leeg komt te staan.” In maart was van een vertrek van de VARA en BNN nog helemaal geen sprake. Voor de lege omroeppanden wordt door de burgemeester gedacht aan het plaatsen van zelfstandigen, zzp’ers, of aan het creëren van culturele broedplaatsen.’

Gerard Timmer zegt terugkijkend, in het gesprek voor dit boek, dat BNN, maar ook BNN-VARA eigenlijk nooit op het Media Park hebben willen zitten. ‘BNN-VARA had een duidelijke wens om in Amsterdam Zuid-Oost te zitten. De locatie van BNN in de Arendstraat was ook een bewuste keuze. Dat komt omdat het Media Park niet inspirerend was, en nog steeds niet is.’ Timmer roept het beeld op dat het Media Park lange tijd de sfeer van een fabrieksterrein heeft geademd. ‘In de ochtend liepen hier drommen mensen naar binnen en ’s avonds gingen diezelfde drommen weer het terrein af naar huis. Terwijl de rtv-wereld een andere dynamiek vereist.’ Op de vraag of BNN-VARA onder zijn leiding alsnog naar Amsterdam zou kunnen verhuizen, zegt Timmer: ‘Dat lijkt me buitengewoon onwaarschijnlijk. Die afslag hebben wij toen kunnen nemen, totdat bleek dat de aandeelhouders van het bedrijf van Bart Jan van Genderen de keuze niet ondersteunden. Nu is er in dit gebouw geïnvesteerd, het zou daarom onwaarschijnlijk zijn dat we over een paar jaar gaan verhuizen. Het onderwerp verhuizing naar Amsterdam heeft destijds veel onrust gecreëerd, zo blijkt.’ Eerder in 2012 kon het BNNVARA-pand niet verkocht kon worden. Het bestuur noemde het destijds zelfs ‘onverantwoord’ om naar Amsterdam te verhuizen.

De Amsterdamse burgemeester Eberhard van der Laan zei in het VPRO-televisieprogramma Zomergasten van 30 juli 2017 dat hij was gebeld door de BNNVARA-directeur die had gezegd dat hij met zijn club naar Amsterdam wilde komen. Van der Laan: “Ik heb gezegd, sorry ik ben niet geïnteresseerd. Hilversum is de mediastad, het is twintig kilometer van Amsterdam, we zijn toch allemaal één stad.” Op de vraag van Zomergasten-presentatrice Janine Abbring of Amsterdam zich over de rug van anderen wil verrijken zegt de Amsterdamse burgemeester: “We zijn geen kannibalen.”

Het kantoor van Gerard Timmer kijkt precies uit op het gebouw van Beeld en Geluid. Timmer noemt het gebouw tijdens het gesprek ‘een prestatie van formaat’ van voormalig directeur Edwin van Huis om zoiets als Beeld en Geluid neergezet te hebben. In dit boek noemt voormalig mediastaatssecretaris Medy van de Laan de keuze voor Beeld en Geluid “iconisch”. Zonder dit te weten zegt Gerard Timmer precies hetzelfde. ‘Leuk dat ik Medy van der Laan hierin citeer. Zo’n gebouw vind je nergens, het is one of a kind. We mogen er trots op zijn dat zo’n gebouw op het Media Park staat. Het is een publiekstrekker.’ Een kritiekpunt heeft Timmer wel op Beeld en Geluid. ‘Ik zoek wel eens plekken om te lunchen, helaas is Beeld en Geluid niet zo’n plek. Het is een bedrijfskantine geworden. Het is jammer dat de ontwikkeling voor een groot restaurant nooit is ontstaan. Iets zoals (media)restaurant Dauphine (aan het Prins Bernhardplein 175, red.) in Amsterdam zou mooi zijn. Maar Hilversum heeft iets dat het nooit zou krijgen, én dat is Amsterdam. Punt. Laat niemand op het Media Park zich de illusie maken dat wij op het Media Park iets met de dynamiek van Dauphine kunnen realiseren. Omroep-, creatieve- en reclamemensen zitten daar. Vrijdag zit ik daar altijd zelf en voel de energie.’

Gerard Timmer heeft als omroepman in veel Hilversumse omroeppanden gewerkt. Als bijzondere plekken noemt hij het Oude Koetshuis aan de Oude Enghweg 24 en het BNN-pand aan de Arendstraat. ‘Het Oude Koetshuis is dé plek waar Veronica en Radio 538 ooit mede zijn ontstaan.’ Timmer zegt dat hij hecht aan (omroep) symboliek en dit soort bijzondere (omroep)plekken. ‘Dat voelde je daar. In de kelder lagen nog oude attributen uit het Veronica-verleden. Dat vind ik mooi. Dat zorgt voor een beleving en een voorstelling wie daar is geweest.’ Met een glimlach zegt Timmer: ‘BNN kreeg de aanbieding om in het Koetshuis te zitten. Maar we zaten zeker niet gratis in het pand aan de Oude Enghweg, maar zeker ook niet marktconform. Met dank aan Lex Harding, Peter de Jager (voormalig Radio Veronica-accountant) en Frank Timmer (voormalig regisseur van Count Down) hebben we niet veel geld aan huisvesting hoeven uitgeven. We hebben een paar blikken verf gekocht en zijn een weekeindje gaan schilderen. Iemand nam een koffiezetapparaat van thuis mee en we gebruikten eigen computers. Allemaal enorm low budget. Het meubilair kregen we van een bevriende drukker in Vianen. De Stichting Top 40 zat op de begane grond. De latere plekken waar BNN kantoor hield zijn ook aardige plekken, zoals de Ahrendstraat en de Albertus Perkstraat. De laatste was echt een leuke plek. Tegenwoordig is het oude BNN-pand daar de plek van een bejaardenhuis.’ Gerard Timmer kijkt, zo zegt hij, ook met groot plezier terug op de tijd dat hij als NPO-directeur tv-programmering (2007-2014, red.) lange tijd werkte in het NPO-gebouw. ‘Daar waren vroeger de montageruimten. Ik stelde mij voor dat iedereen die er in de Nederlandse televisie-industrie toe heeft gedaan daar destijds heeft rondgelopen. Ik vond het zeker eervol dat ik op deze plekken mocht werken.’

Timmer zegt dat de opstartjaren van BNN ‘professioneel gezien’ voor hem tot de meest bijzondere jaren van zijn leven behoren. ‘Maar mijn eerste radio- en televisie-ervaringen had ik bij (de publieke omroep) Veronica. Voor alle duidelijkheid: ik was een provinciaal. Veronica was behoorlijk rock ’n roll. Ik heb bij Veronica enorm veel kansen gekregen en de vrijheid gevonden die ik zocht. BNN is voor mij life changing geweest, maar Veronica heeft mij in alles gevormd. In mijn algemene ontwikkeling kreeg ik een blik op de wereld die mij tot de dag van vandaag heeft geholpen met wie ik ben en hoe ik tegen de zaken in de wereld en Nederland aankijk.’

* Rapport uit 2016 van de Economic Board

Kajsa Ollongren werd op 26 oktober 2017 benoemd tot minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en (tweede) viceminister-president

4

Kajsa Ollongren: ‘De trend is dat je niet meer op het Media Park hoeft te zitten om televisie te maken’