Onder de vlinderboom

Van Pauline Vijverberg verscheen eerder bij uitgeverij Conserve

Het suikervogeltje – Hoe de VOC weesmeisjes als toekomstige bruiden naar de Kaap liet uitvliegen, reeds herdrukt!

Voor mijn vlinderbloemen en alle anderen die mij geluk brengen

Pauline Vijverberg

ONDER DE VLINDERBOOM

Historische roman

CIP-gegevens Koninklijke Bibliotheek, Den Haag

Vijverberg, Pauline

Pauline Vijverberg – Onder de vlinderboom – Historische roman

Schoorl: Conserve

ISBN 978 90 5429 478 8

NUR: 301

Trefw: Zuid-Afrika, Boerenoorlog, Hongerwinter, Epigenetica

© 2018 Pauline Vijverberg en uitgeverij Conserve

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, e-book, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, e-book, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from the publisher.

‘Everything is biographical, Lucian Freud says. What we make, why it is made, how we draw a dog, who it is we are drawn to, why we cannot forget. Everything is collage, even genetics. There is the hidden presence of others in us, even those we have known briefly. We contain them for the rest of our lives, at every border we cross.’

Michael Ondaatje, Divisadero

‘At the heart of this new field of Epigenetics is a simple but contentious idea – that genes have a ‘memory’. That the lives of your grandparents – the air they breathed, the food they ate, even the things they saw – can directly affect you, decades later, despite your never experiencing these things yourself. And that what you do in your lifetime could in turn affect your grandchildren.’

The Ghost in your Genes

HOOFDSTUK 1

Zuid-Afrika, 8 december 1900

De hemel kon niet goed beslissen welke kleur hij die dag zou dragen. Hij zweefde tussen een onschuldig lichtroze en een dreigend grijs, met een fractie frisse kou in de lucht.

Clara werd wakker door het geluid van hoefgetrappel. Ze rende uit bed, leunde tegen de vensterbank, boog zich een beetje voorover en kneep geconcentreerd haar ogen tot spleetjes: in de verte naderden vier mannen op paarden, wolken stof achter zich latend. Ze schreeuwden met geheven gebalde vuisten en wezen in haar richting. Hun stemmen klonken hoog en gejaagd. Ze slikte. Hun gejoel werd luider. Ze kwamen recht op hun boerderij af. Neo blafte onafgebroken.

Haar broer Tony sprong ook uit bed en trok aan haar mouw. ‘Ze zijn er.’

‘Wie?’ vroeg ze, terwijl ze het best wist.

‘De Britse soldaten.’

Een paar maanden geleden hoorde ze haar ouders gedempt fluisteren en later voelde ze vaders lichte kus op haar voorhoofd. Hij ging weg zonder uitleg. Eerder was hij al eens vertrokken, maar dan kwam hij altijd terug. Nu had ze hem wekenlang niet gezien. Ze miste de muziek die hij voor haar speelde. Mijn Clair de Lune noemde hij haar altijd. Ze miste hoe hij overal, op de keukentafel, op het aanrecht, op z’n buik, op haar schouder z’n vingers tikte, alsof hij in gedachten piano speelde.

Met knikkende knieën greep ze haar sjaal. Ze moest de opwelling onderdrukken om zich te verstoppen en holde achter Tony aan de trap af, naar de keuken beneden. Het rook er naar koffie en havermout. Moeder stond aan het fornuis in de grote pot pap te roeren en negeerde het tumult en de mannen buiten.

‘Draai je nog een keer om en kijk goed om je heen,’ drong ze er bij hen op aan. Clara bekeek het geschilderde gezicht van de maan op grootvaders klok nog eens goed. Ze telde de treden van de trap die naar zolder leidde. Ze zag dat de cosmea-bloemen die ze voor haar moeder geplukt had, aan het verwelken waren. Moeders glimlach bij het ontvangen van die bos bloemen had Clara aan de eerste zomer-abrikozen doen denken, zacht en zoet.

Was het nog maar gisteren dat moeder aan grootvader had gevraagd de klok van de muur te halen en te verstoppen? Hij had zijn hoofd geschud en haar verzoek in de wind geslagen. Clara wist wel van de oorlog, maar ze begreep niet de gevolgen ervan. Moeder zei dat kleine meisjes zich daar geen zorgen over hoefden te maken. Waarom zouden Britse soldaten met zoveel heisa naar haar huis komen? Zochten ze naar vader misschien?

Clara staarde naar Tony, die tien minuten ouder was. Hij leek net zo besluiteloos en onzeker als zij.

‘Wat moeten we doen?’ murmelde ze, luid genoeg voor moeder om het te horen.

‘Dit is de tijd om dapper te zijn. Je zult dit moment je leven lang onthouden. Het zal beslissen wie je bent en wie je zult zijn.’ Moeder veegde haar handen af aan de theedoek en streek een plukje haar uit Clara’s gezicht. Ze trok de keukendeur open en stapte naar buiten.

Bedaard, zonder angst, plaatste moeder haar handen op haar heupen. De zonnebloemen stonden net als zusjes dicht bij elkaar en knikten haar toe in de wind.

Clara en Tony volgden moeder naar buiten toe en wachtten naast haar op de veranda aan de voorkant van hun huis. Grootvader kwam achter hen staan en steunde met zijn handen op hun schouders.

‘Ga naar binnen en pak jullie spullen,’ bulderde een soldaat. Hij sprong van zijn paard af en stevende met grote passen op hen af.

Moeder stak provocerend haar kin naar voren.

‘Vijf minuten.’ Het gezicht van de man liep rood aan. Hij droeg kaki kleren en het zonlicht blonk in de koperen knopen van zijn jas.

‘En wat gebeurt er als ik het niet doe?’ vroeg moeder aan de soldaat die nu heel dichtbij was komen staan.

Hij gaf haar een draai om de oren.

Clara snakte even naar adem. Ze zag de afdruk van zijn hand op moeders wang.

Grootvader loodste haar naar binnen. ‘Kom, m’n schat.’

Moeder moest beseft hebben hoe zinloos het was om de mannen te weerstaan, want ze keerde om en liep ook het huis weer in. Tony volgde vlak achter haar.

‘Neem alleen de dingen die je nodig hebt mee. Niets meer. Verspil mijn tijd niet,’ schreeuwde de soldaat hen nog na.

Tony rende naar boven. Clara stormde vliegensvlug achter haar broer aan. Ze sloeg een paar treden over op weg naar de zolder. Wat mee te nemen? Ze greep haar pop, een zak met knikkers, een mes en keek daarna aarzelend om haar heen.

‘Pak de dekens,’ riep moeder van beneden. ‘En de sprei. En draag zoveel mogelijk kledingstukken over elkaar heen. Vergeet je jas niet!’

Met ingehouden woede pakte Tony zijn katapult, een vastbesloten trek om z’n mond. ‘Dit hebben we misschien nodig.’ Hij sprong de traptreden af, hielp grootvader met zijn tassen en liep naar buiten. Na hem kwam grootvader met de zware klok.

De soldaten duwden grootvader om en de klok viel met veel gekletter op de grond. Het brak in stukken uiteen. Een fragment van het gezicht van de maan glimlachte naar Clara, die in de deuropening was blijven staan. Moeder rende naar grootvader, maar die weigerde haar helpende hand en vermeed haar blik. Hij worstelde stijfjes overeind, klopte z’n broek af en schuifelde weer naar binnen. Dit keer bracht hij de bijbel met zich mee. De mannen lieten hem daar staan met de bijbel onder z’n arm.

‘Respecteer alstublieft de leeftijd van een oude man. We kunnen nergens naartoe, we proberen te overleven. Wij zijn de enigen hier.’

Clara vroeg zich af waarom moeder hen niet in het Engels antwoordde. Ze kende de taal.

‘Jij ziet er niet zo onschuldig uit. Waar is je man? Je biedt hem zeker voedsel en onderdak, nadat hij uit moorden is geweest?’ De soldaat spuwde laatdunkend de woorden uit. Zonder een antwoord af te wachten, draaide hij zich om en vroeg grootvader zijn paard te halen. Grootvader droeg de bijbel aan Tony over. Hij floot naar Amiratus, zijn Boerperd, die vlakbij het huis stond. Amiratus draafde naar hem toe. Grootvader klopte hem op z’n nek en kamde met zijn vingers door zijn manen. Amiratus betekende ‘Beschouw met bewondering’ en Clara vond dat een toepasselijke naam voor hem. Hij was een schitterend dier, met z’n fluwelen neus, glanzende vacht en sterke benen. Amiratus was grootvaders meest trotse en meest dierbare bezit.

‘Dood het paard nu. Het is of hij of jij,’ pestte de soldaat en richtte zijn pistool op grootvader.

Grootvader kromp huiverend ineen. ‘Laat het paard vrij,’ fluisterde hij.

De soldaat keek hem vol verachting aan.

‘Of neem hem mee, hij zal je goed dienen.’ Grootvaders stem trilde.

‘We ruilen dit paard voor jouw leven, oude man.’ De soldaat beval z’n maat het paard op te zadelen. Clara las een intense bedroefdheid op grootvaders gezicht. In z’n ogen glinsterden tranen. Clara had hem nog nooit zien huilen. Ze voelde haar eigen ogen vochtig worden.

Moeder bleef met haar armen gekruist in de deuropening staan. Drie soldaten liepen nu met getrokken wapen op haar af. Clara hield haar adem in. Geen geluid kwam uit haar keel.

‘Zijn jullie bang voor ons?’ vroeg moeder. ‘Hebben jullie een pistool nodig om tegen een vrouw, twee kinderen en een oude man te gebruiken?’

Tony schreeuwde en begon met een vuist op de benen van een van de soldaten te stompen, de bijbel nog steeds onder zijn arm geklemd. De soldaat schudde hem van zich af en waarschuwde moeder hem in bedwang te houden, of anders... “Anders”? Waarmee dreigde hij? Clara rilde en voelde zich ziek.

De man duwde moeder opzij. Hij tilde haar bijna van de grond op alsof ze een eigenwijs kind was dat de weg versperde. Langs haar heen liep hij het huis in. De anderen volgden hem. Zware laarzen dreunden op de houten vloer. De soldaten rukten de gordijnen aan flarden. Ze smeten het mooie servies dat moeder geërfd had op de grond, en lieten het in scherven uiteenspatten. Daarna sleepten de mannen de stoelen en andere meubels naar buiten. Ze gooiden het allemaal op de binnenplaats, naast de gebroken klok. Ze goten een scheut paraffine over de stapel heen, staken een fakkel aan en wierpen de brandende vlam bovenop de hoop.

Clara hoorde de kamers klagen in luid sissende stemmen. As landde als sneeuwvlokken op haar haren en haar oogleden. Er ontglipte haar een snik en ze dacht dat niemand het doorhad. Moeder en grootvader waren de omvang van de ramp in zich aan het opnemen en de soldaten waren te druk bezig alles te slopen, maar Tony gaf de bijbel aan grootvader terug en sloeg zijn arm om Clara heen. Eerst onthoofdden de mannen de kippen. Toen de ganzen. Toen zaten ze Neo achter na, die met z’n staart tussen de poten wegrende. In een laatste daad voor hun vertrek kapten de soldaten de grote Vlinderbloemenboom om. Zo noemden Clara en Tony de grote koraalboom die groeide op hun erf, vlakbij het huis. Iedere slag van de bijl voelde als een dreun op haar kindertijd.

Eén voor hoe zij en haar broer met zoveel plezier de glimmende boontjes van de boom verzamelden om er een robijnrode ketting voor moeder van te maken.

Twee voor hoe ze op de schommel die aan de stevige takken was opgehangen, in de wind heen en weer zwaaiden. Dan deden ze alsof een gigantische vogel hen op zijn schouders naar verre oorden droeg.

Drie voor hoe ze op hun rug onder de loyale oude boom lagen. Ze staarden door het bladerdak naar het gefilterde licht en voelden zich beschermd door het rustgevende geluid van een zacht briesje in de bladeren.

Vier voor hoe ze zo hielden van de uitbundige rode bloesem in de lente. Die trok niet alleen kolibrietjes aan, maar ook honderden vlindertjes, die hun dorst lesten aan de nectar van de bloemen.

De boom viel om.

‘Nu zul je niet langer je man kunnen onderhouden,’ lachte een van de mannen. Moeder hield haar hand voor haar mond vol schok en ongeloof en toen spuugde ze op de grond.

De man porde zijn hielen in de flanken van Amiratus en galoppeerde ervandoor, op weg om het vee te doden.

Grootvader stond aan de grond genageld met de bijbel en zijn hoed in de hand. Zijn lippen bewogen geluidloos terwijl hij bad: ‘Vader vergeef hen, want ze weten niet wat ze doen.’ Achter hem zag Clara donderwolken verschijnen. De lucht kleurde oranje van het vuur.

HOOFDSTUK 2

Amsterdam, woensdag 24 oktober 2001

Aarzelende pianonoten klonken uit een raam. Iris fietste over de Prinsengracht, van de universiteit op weg naar huis, en hoorde muziek. Iemand was piano aan het oefenen. Ze herkende Debussy’s Clair de Lune. Ze hield van het oude centrum van Amsterdam. Het was een levendige buurt, waar eerst René Descartes en later Rembrandt van Rijn door de straten had gedoold en waar Anne Frank had gewoond, toen zij zich voor de wereld verschool.

Iris stopte, alleen om even naar de klanken te luisteren. Het deed haar denken aan iets wat haar moeder altijd zei: ‘Waar je ook gaat, luister goed. Dan zul je jezelf door je voorouders omringd voelen. Wees stil. Kijk en luister. Jij bent het gevolg van de liefde van wel duizend mensen.’

Ze glimlachte en reed verder. Had haar moeder die woorden uit een boek gehaald? Ze wist het niet. Ondanks deze woorden kende Iris maar een deel van haar familie. Ze voelde zich nooit verbonden met haar grootouders van haar moeders kant. Er hing altijd een sluier van mysterie om hen heen. Geheimen. Er was iets triests gebeurd. Over haar verleden deed haar moeder altijd ontwijkend. Ze kon chaotisch en onvoorspelbaar zijn. Ze was warm en zorgzaam en tegelijk afstandelijk en ingetogen. ‘Ik ben discreet,’ zei haar moeder. Maar voor Iris liet ze veel vragen onbeantwoord.

Iris had zich voorgenomen anders te leven dan haar moeder. Daarom had zij voor de wetenschap gekozen. Science. De wetenschap was duidelijk. Pure feiten. Geen nonsens. Ze voelde zich thuis in de voorspelbaarheid dat er altijd antwoorden waren. Die moesten alleen gevonden worden. ‘Science is maar één woord af van science fiction,’ plaagde haar moeder.

Iris wachtte voor het stoplicht. Ze pakte haar telefoon en klikte erop om op de klok te kijken. Zomaar, uit het niets, schoten haar Ondaatjes woorden te binnen: ‘Voor de eerste veertig dagen krijgt een kind dromen uit vorige levens. Reizen, kronkelende wegen, honderden kleine lesjes, en daarna wordt het verleden uitgewist.’

Zonder enige overgang, kwam een beeld bovendrijven van een stilletjes huilende vrouw. Ze had er lang niet aan gedacht, maar een van haar eerste jeugdherinneringen kwam in een flits terug. Ze moest zeven, acht jaar oud zijn geweest. Met haar ouders was ze op reis naar Zuid-Afrika gegaan, op bezoek bij verre familieleden in de buurt van Pretoria. Ze herinnerde zich de gouden glans van die vakantie en ze had altijd terug willen gaan. Ze kon zich alleen maar fragmenten van die tijd herinneren: haar achternichtje Geraldine, op blote voeten in de tuin aan het dansen; Roger, Geraldines tweelingbroer, die hen leerde om met stenen over het water te keilen; verstoppertje spelen met Themba, de zoon van de huishoudelijke hulp... Ze opende kasten en zocht achter gordijnen op zoek naar hem en de anderen. Door de open deur van de zitkamer had ze een oudere vrouw zien huilen. De vrouw staarde naar een brief in haar hand en Iris zag haar betraande gezicht, voor ze opkeek. Een paar seconden lang tuurden ze naar elkaar, zonder een woord te zeggen. Daarna draaide Iris zich om en rende weg. Ze kon zich niet herinneren wie deze vrouw was. En waarom was ze aan het huilen?

Ze knipperde met haar ogen. De laatste tijd voelde ze zich moe en ze had te veel aan haar hoofd. Hoe werkt herinnering eigenlijk? dacht Iris. Het beeld van de huilende vrouw in Zuid-Afrika bleef in haar hoofd hangen, geëtst in haar geheugen. Nu herinnerde ze zich ook iets anders van die dag. Nadat ze verstoppertje gespeeld hadden, zouden ze naar de film gaan. Star Wars. Dat wist ze nog goed. Het was de eerste film die ze in een bioscoop zou zien. Ze vroeg of Themba ook meekwam. Hij woonde met zijn moeder op hetzelfde stuk grond. Geraldine schudde haar hoofd van nee en zei dat zwarte kinderen niet mee mochten.

Was het door de correspondentie met Geraldine dat ze aan deze lang vergeten herinnering terugdacht?

Door de jaren heen bleven Iris en Geraldine contact houden met elkaar. Geraldine en haar man Maurice waren haar komen opzoeken toen ze op hun huwelijksreis vijf jaar geleden Holland aandeden. Ze wisselden eerst brieven, toen faxen en uiteindelijk e-mails uit. Korte levenstekens met een warme ondertoon en soms vertrouwelijkheden die op schrift makkelijker werden uitgesproken dan in persoon.

De klok van de Westertoren luidde in de verte. Het was zes uur. Iris herschikte de leren boekentas vol papieren over haar schouder, fietste over de brug naar de andere kant van de gracht en sloeg rechtsaf, de Lindenstraat in. Ze stapte af en bond haar fiets met een slot vast aan de lantaarnpaal. Voordat ze haar appartement inging, keek ze naar haar weerspiegeling in het raam. Ze was een paar dagen geleden tweeëndertig geworden. Hoe zouden mensen haar zien? Iris had haar moeders sprankelende ogen, haar vaders smalle neus en hoge jukbeenderen. Haar haar, karmijnrood en krullerig, trok altijd de aandacht.

In een bedachtzame stemming opende ze met haar sleutel de voordeur en stapte naar binnen. Stilte. Philip was nog niet thuis. Ze wierp haar jas af, legde haar tas op een stoel en liep de keuken in. Ze trok de ijskast open en schonk zichzelf een glas bessensap in.

Philip was haar enige afleiding geweest. Alles veranderde toen ze hem ontmoette. Hij was professor. Lang, slank, gespierd. Van een onduidelijke leeftijd. Vijftig? Was vijftig niet het nieuwe dertig? Wat ze zo aantrekkelijk aan Philip vond, was z’n intelligentie en z’n ongeduld. Een type Apersoonlijkheid. Hij was altijd gretig. Gretig om de liefde te bedrijven, gretig om uit te gaan, gretig om te eten. Hij verslond het leven op een onbesuisde manier, maar zijn gulzigheid kon soms al haar energie opslokken.

Ze dacht aan de geur van zijn huid. Zijn zachte lippen. Het vertrouwen dat hij haar gaf wanneer hij haar in zijn armen hield. Zijn verhouding met haar was meer dan een korte affaire. Ze had naar iets verlangd dat groots en meeslepend was. Philip had om haar intensiteit gelachen en het schattig gevonden. Ze dacht dat hij hetzelfde voelde.

Hij maakte haar roekeloos en impulsief. Misschien was ze altijd wel onstuimig geweest en had Philip die kant in haar doen ontwaken? Ze was zo druk met haar werk dat ze niet veel vrienden had. Ze ontdekte dat ze wel haar collega’s van zich vervreemdde door iets met een professor te hebben, maar het kon haar niets schelen. Verwachtte dat het zo voor altijd zou blijven. Om haar heen trouwden vrienden en kregen kinderen. Dit is hem, had ze gedacht.

Philip zei dat hij haar leuk vond omdat ze veel glimlachte; haar lippen krulden op een natuurlijke wijze omhoog. Hij zei dat hij van haar hield omdat ze altijd haar handen erbij gebruikte wanneer ze iets uitlegde en ook vaak tegen zichzelf praatte. En dat ze iets helders had, bijna doorzichtig, kristalachtig. Dat hij iedere emotie van haar gezicht kon lezen.

Hij zei dat hij haar lief had om de paradox: ze leefde van slablaadjes en gedroogde vruchten, maar hield ook van frietjes en kroketjes. Ze luisterde naar Nickelback en Mozart. Deed yoga en karate. Pepermuntjes en stof maakten haar aan het niezen en hoewel ze bang was voor de oceaan, hield ze van duiken. Ze las poëzie, maar ook wetenschappelijke tijdschriften als verhaaltjes voor het slapengaan.

‘Ik zie poëzie in de wetenschap,’ legde ze uit en hij lachte.

Ze waren twee maanden samen voor ze bij hem introk.

‘Een verstandige vrouw doet zoiets niet,’ zei haar moeder: ‘...maar jij was dan ook nooit verstandig.’ Iris kon niet voorspellen hoe haar moeder op Philip zou reageren. Toen haar ouders op bezoek kwamen, waren ze helemaal door Philip gecharmeerd.

Een verstandige vrouw zou ook niet direct in verwachting zijn geraakt, dacht Iris. Ze was zo opgewonden toen ze erachter kwam.

‘Je wordt vader.’ Ze had een fladderend gevoel in haar onderbuik, bezorgd over zijn reactie.

Hij vertrok geen spier. ‘Ik moet, denk ik, aan het idee wennen.’

Zijn lauwe reactie stelde haar niet teleur. Philip wilde geen kinderen. Hij zou wel die van haar willen, had ze gedacht. De maanden erna leek hij wel warm te lopen voor het idee dat hij vader zou worden. Hij was zorgzaam en attent. Hij bracht haar ontbijt op bed en haalde het onaangeraakte dienblad weg als ze te misselijk was. Hij droeg haar naar bed wanneer ze op de bank in slaap viel. Hij kocht donuts en drop voor haar, of waar ze ook maar zin in had. Maar hij plaatste niet een oor op haar buik, toen ze het eerste gevlinder van hun kindje voelde.

Op een dag, ze was 21 weken zwanger, ging het helemaal mis. Rugpijn, krampen, heftig bloeden en naar het ziekenhuis waar ze de weeën opwekten. Philip was lief, maar leek niet erg onder de indruk van het verlies. Misschien was hij afstandelijk om zijn teleurstelling te verbergen? Naderhand maakten haar borsten nog steeds melk aan: een verontrustende herinnering aan wat ze verloren had.

Iris meldde zich ziek aan de universiteit en iedereen, inclusief Philip, accepteerde haar verzoek om een tijdje met rust gelaten te worden.

Ze was naar haar ouders gegaan, likte haar wonden en liet de bitterheid van zich afglijden. Haar ouders drongen er niet bij haar op aan om details te delen van haar miskraam of van haar relatie. Philip belde, maar de telefoongesprekken waren kort en oppervlakkig. Na vijf dagen langs de tv-kanalen zappen, haar moeders exotische maar gezonde maaltijden eten en lang uitslapen, had ze het gevoel de wereld weer aan te kunnen.

Terug in Amsterdam, stortte ze zich helemaal op haar werk en deed alsof er niets aan de hand was. Maar de ontgoocheling bleef om hen heen hangen. Ze wilde dat Philip net zo ondersteboven ervan was als zij en zijn aanvaarding was erger dan welke andere reactie dan ook.

Natuurlijk veranderde alles. Zij waren veranderd. Ze gingen langs elkaar heen leven. ’s Nachts kroop ze naast hem in bed als hij al sliep. Philip behandelde haar met beleefde onverschilligheid en ze trok zich steeds meer in zichzelf terug. Nu twijfelde ze. Jaloezie kroop op, een emotie die ze in haarzelf en in anderen verachtte.

HOOFDSTUK 3

Zuid-Afrika, 8 december 1900

Tony en Clara waren een tweeling. Ze spraken altijd met elkaar in onafgemaakte zinnen. Ze konden elkaars gedachten lezen zonder woorden te hoeven gebruiken. Het was altijd zo geweest. Moeder zei dat ze in haar baarmoeder een geheim pact gesloten hadden en dat ze geen taal nodig hadden.

Iedereen kon zien dat Tony en Clara een tweeling waren, maar de kleur van hun haar verschilde. Tony’s haar was blond, zoals de pap die ze voor het ontbijt aten en Clara’s haar had een ongewone kleur: net als haar moeders haar was het karmijnrood, zei moeder altijd. Clara hield van dat woord: karmijnrood. Moeder noemde Clara haar egeltje, want bij haar geboorte stonden al haar haartjes overeind. Tony was haar haasje; hij was als eerstgeborene de snelste.

Nu stonden ze onbeweeglijk naast elkaar, zij aan zij, broertje en zusje en ze staarden naar wat er slechts twintig meter verderop gebeurde. Ze keken met grote ogen naar de ravage die het vuur veroorzaakte. Ze konden niets doen.

Isaac kwam van het veld af gerend om hen te helpen. Hij was er niet geweest toen de soldaten aankwamen. Hij probeerde de vlammen te doven, te redden wat er nog over was, maar hij kon niets doen: het vuur was onverzadigbaar. Het was alsof het water op de vlammenzee spuugde. Dit keer kwamen er ook geen nabije boeren hen te hulp schieten, zoals die in het verleden altijd wel deden.

Met een oorverdovend gekraak kwam het dak naar beneden gedonderd. Smeulende balken lagen op de grond en de muren zakten tot hoopjes puin ineen. Het huis leek te stikken. Rook prikte in Clara’s ogen en ze hoestte. De bittere stank van verbrand riet hing in haar neus.

Walmen hingen als grijswitte sluiers om hen heen. Het vuur knisperde en de heiige lucht was warm en zwaar van angst. Ze moesten gaan. De boerderij was geruïneerd, de dieren gedood en zij zouden niet kunnen overleven. Dus ze vertrokken. Te voet.

Moeder en Isaac droegen tassen vol eten, een leren koffer, dekens en kleden, en hun sprei die moeder nog net had kunnen redden in de minuten voor ze de boerderij in brand staken. Grootvader strompelde achter hen aan. Hij leunde met een eeltige hand op een stok en hield de bijbel vast met de andere.

Clara keek nog een keer achterom en zag een klein grafsteentje onaangetast door de brand, zo’n honderd meter van het huis vandaan. Tony had een datum en de naam van hun meerkat in een rots gegraveerd, toen het huisdiertje overleed. Ze hadden er een begrafenis voor gehouden. Ze hoopte dat hij van ouderdom was gestorven, ook al wezen de twee gaatjes in z’n nek erop dat een cobra hem voor zijn avondeten had willen verslinden. Ze had het zachte vachtje geaaid, maar het lichaampje was stijf, al zonder ziel. Voor het laatst had ze het bruine neusje en de fijne snorhaartjes bewonderd. Ze hadden een paar sombere woorden uitgesproken, een herinnering opgehaald, een laatste wens gefluisterd en het meerkatje in de grond begraven. Plechtig had Tony de steen op het hoopje aarde geplaatst en zij had wat bloemetjes gestrooid.

Clara besefte dat het zerkje het enige aandenken was aan hun jeugd op de boerderij. Tony’s ogen rustten op haar en ze wist dat hij hetzelfde dacht. Met pijn in hun hart liepen ze steeds verder van huis. Iedere spriet, iedere struik en iedere steen, zo bekend en vertrouwd als hun eigen handen, lieten ze achter.

Clara’s maag rommelde. Ze wilde dat ze haar pap nog gegeten had, voor de wereld om hen heen instortte, voor de tijd stilstond.

‘Waar gaan we naartoe, moeder?’ Tony stopte, nadat ze ongeveer een half uur gelopen hadden. Hij eiste een antwoord voor hij nog een stap verzette. Moeder hief haar hoofd op naar de lucht, als om zich te oriënteren.

Tony was degene die altijd vragen stelde. Slaapt een libelle met ogen dicht? Waar raken dag en nacht elkaar aan? Wat is zwaarder: een paard of een koe? Waar gaan dieren heen als ze dood zijn? Waarom vallen de wolken niet naar beneden? Waarom is de lucht doorzichtig?

‘En wat bedoelde je eigenlijk toen je Isaac vroeg of het gelukt was? Wat heeft hij gedaan?’ vroeg Tony en hield z’n hoofd schuin. De stof op zijn knieën en rode aarde aan zijn handen waren Clara ook opgevallen.

Moeder woelde met haar hand door Tony’s haar. Toen ze Isaac had gevraagd of het gelukt was, had hij geknikt.

‘Kennis is als een leeuw en kan niet zachtjes omarmd worden,’ zei Isaac. Zijn gesprekken waren altijd doorspekt met spreekwoorden en Clara begreep ze nooit helemaal. Hij was maar een paar jaar ouder dan zij. Zijn taalgebruik klonk Clara poëtisch in de oren.

Wat is kennis? Wat is gelukt? dacht Clara, en Tony hield z’n hoofd schuin en vroeg het.

Moeder keek grootvader aan. Ze plaatste een vinger op haar lippen. ‘We hebben een aantal voorwerpen begraven. We zullen ze later ophalen.’

‘Wat voor dingen dan?’ vroeg Tony.

‘De naaimachine, een paar stukken zilver. We zullen ze weer zoeken wanneer dit allemaal voorbij is, maar als er ooit iets met mij gebeurt, dan moet je weten waar we het allemaal verborgen hebben.’ Ze keek naar Isaac. ‘Heb je het verstopt waar ik het je gevraagd had?’

Hij knikte.

‘Goed. Het is onder de grote dennenboom. Je weet wel, de boom die ons tijdens de herfst altijd van die grote dennenappels geeft om het vuur mee aan te steken? Niet vergeten hoor. Godzijdank hebben ze die niet omgehakt. En nu? Nu gaan we naar oom Pat en tante Josephine, de zuster van jullie vader. Maar we moeten nog een heel eind gaan.’

‘Hoe zal vader ons vinden?’ vroeg Clara.

‘Ach m’n egeltje.’ Moeder aaide over Clara’s hoofd. Ze antwoordde dat ze wel iets zou verzinnen en dat Clara zich geen zorgen hoefde te maken.

Clara en Tony keken elkaar aan. Beiden misten ze vader. Wat zou hij hebben gedaan, toen de soldaten alles kapot maakten? Zou hij het hebben kunnen voorkomen? Een ogenblik herinnerde Clara zich hoe vader haar altijd kietelde tot haar buik pijn deed van het lachen. Ze stelde zich voor hoe ze op zijn schouders zat. Ze herinnerde zich hoe hij met z’n oren bewoog en haar aan het lachen kreeg.

‘Help grootvader alsjeblieft met de bijbel,’ vroeg moeder.

Clara schrok op uit haar dagdromen.

Tony bood aan de bijbel te dragen, maar grootvader veegde met een zakdoek zijn voorhoofd af en zei dat het niet hoefde. Hij moest alleen heel even op adem komen. Clara bestudeerde de zachte trekken van z’n gezicht. Ze zag de rij diepe groeven op zijn voorhoofd en de verticale rimpel links van zijn mond. Ze wilde hem knuffelen, maar iets in de omstandigheden weerhield haar ervan hem nu te omhelzen. Ze was bang dat hij zou knakken en niet meer verder zou kunnen gaan.

Even later vonden ze een plekje langs de kant van de weg in de schaduw van een koraalboom en gingen daar zitten.

‘Nou, wie had dat ooit kunnen denken.’ Grootvader keek omhoog en gaf de hemel een grote glimlach. Hij raakte de bast van de boom aan, direct al in een betere stemming. ‘Oude vriend.’ Hij zette z’n bijbel voorzichtig bovenop een koffer neer en zei tegen Tony en Clara: ‘We kunnen inderdaad rusten onder deze boom. Jullie noemen die toch de Vlinderboom? We moeten God danken voor de bescherming die deze boom ons biedt.’

Clara wilde grootvader niet verbeteren. Vlinderboom was ook goed, dacht ze.

Isaac schonk wat water in een mok en liet die rondgaan. Vroeger hadden ze samen gespeeld en deelden altijd de maaltijden, maar Clara wist dat haar familie anders was dan andere: de andere boeren hielden hun borden en bestek gescheiden van hun bedienden.

Ze likte haar droge lippen en pakte de mok van Isaac aan. Het water proefde metaalachtig en een beetje naar aarde; het had de smaak van regen. Ze gaf het water door aan Tony en keek toe hoe hij dronk.

Isaac trok een van de peulen van de boom en spleet ze open. Het was vol schitterende felrode zaadjes, dezelfde als waarmee Tony en zij een ketting voor moeder regen. Hij telde ze en bood haar de zaadjes aan: ‘Voor geluk.’

Isaac had een manier om mensen te overtuigen om alles wat hij zei van hem aan te nemen. Hij kon wie dan ook de wereld door zijn ogen laten zien. ‘Hou ze bij je. Ze zullen je helpen.’

Clara bedankte Isaac en stopte ze voorzichtig in haar jaszak weg. Een zweetdruppeltje rende als een kevertje langs haar rug en ze voelde druppeltjes op haar neus. Ze had verscheidene lagen kleren aan. Ze veegde met haar mouw haar gezicht af.

Van een afstand naderde een kar. Jan kwam langzaam aangereden. Hij was de buurman, die aan de linkerkant van hun stuk grond woonde. De soldaten hadden zijn boerderij ook afgebrand, nadat ze klaar waren met plunderen. Zijn wagen was volgestouwd met bezittingen die hij nog had kunnen redden.

‘De oude man kunnen we meenemen, maar verder niemand,’ bood Jan aan en keek vol minachting naar Isaac. Grootvader wees beleefd het aanbod af, maar moeder stond erop dat hij de plaats aannam. ‘Je zult het makkelijker voor ons maken, als je met hem meegaat. Wij kunnen sneller lopen zonder jou. We zien je dan morgen.’

Grootvader zuchtte, stond op en hield moeder vast in een omhelzing. Daarna draaide hij zich naar Tony toe. Hij klopte hem op z’n schouder. ‘Mijn jongen. Laat je zuster nooit alleen. Al heb je het kleinste korstje brood, dan breek je dat nog doormidden en deel je het met haar.’ Deze woorden vulden Clara met een slecht voorgevoel. Het was haar beurt om van grootvader afscheid te nemen en nu hield ze hem stevig vast. ‘Ik zie je morgen weer,’ fluisterde ze in z’n oor. Ze keek langs hem heen naar de horizon. Linten van rook van de andere brandende boerderijen kringelden in de verte de lucht in.

Met een knik groette grootvader Isaac. ‘Tot ziens. Blijf veilig.’

Grootvader leunde op Tony die hem op de wagen hielp. Jan lichtte z’n hoed op. Clara zwaaide tot de ossenwagen een puntje in de verte was.

‘Let op voor de leguaan die zich opblaast om van zichzelf een man te maken,’ mompelde Isaac hoofdschuddend.

‘Jan heeft de beste bedoelingen,’ zei moeder tegen hem.

Isaac pakte de koffer en het kleed en hielp Clara met haar tas.

HOOFDSTUK 4

Amsterdam, donderdagmiddag 25 oktober 2001

Iris stak de straat over, haalde het kettingslot van haar fiets af en droogde het zadel met een mouw van haar jas. De wind trok aan haar rok en streelde haar wangen. De hele dag al had het onafgebroken geregend. De straten van Amsterdam waren kletsnat; het maakte de kinderhoofdjes glanzend en schoon. Petrichor. De geur van de grond na een regenbui. Ze gooide haar tas over haar schouder en haastte zich naar de universiteit. Op donderdagen gaf ze les aan een studiegroep van eerstejaars studenten. Een keer per week. Epigenetica. De andere dagen besteedde ze aan haar onderzoek, Het Hongerwinter-project. De laatste winter van de Tweede Wereldoorlog. Voor Iris was deze studie als het ontcijferen van de taal van het leven. Ze was geïntrigeerd door hoe patronen uit het verleden zich in de toekomst herhaalden.

Terwijl ze fietsend de plassen vermeed, dacht Iris aan een van de eerste vrouwen die ze geïnterviewd had. Ze herinnerde zich de ontmoeting nog alsof het de dag van gisteren was.

Zij en haar team waren huisbezoeken aan het afleggen: ze vroegen de Hongerwinter-baby’s, nu mannen en vrouwen van bijna zestig jaar, om een vragenlijst in te vullen met hun persoonlijke geschiedenis. De gegadigden hadden medische testen ondergaan en het team bestudeerde de ziekten van deze groep en vergeleek de resultaten met een controlegroep van mensen die vlak voor of na de Hongerwinter waren verwekt.

De vrouw die Iris in haar huis uitnodigde, droeg iets groens en met haar lange haren en gouden Indiase oorringen, leek ze jonger. Een vleugje oosterse parfum hing om haar heen. Ze had een lage, serieuze stem.

‘Vind je het erg als ik rook?’ vroeg de vrouw. Ze gingen aan de keukentafel zitten.

Iris schudde haar hoofd: ‘Ga alsjeblieft je gang. Dit is jouw huis.’

De vrouw glimlachte, stak haar sigaret op en blies een dun sliertje rook de lucht in. Ze vertelde Iris dat ze in juni 1945 was geboren. Iris vroeg haar naar haar ouders.

‘Ik weet het niet zeker van mijn vader. Ik vermoed dat hij niet mijn biologische vader is. Ik ben altijd te bang geweest om het te vragen. Mijn arme oude moedertje. Roddels over een Duitse officier deden de ronde? Ik wil haar niet kwetsen. Ik weet dat ik een tweelingbroer had die bij mijn geboorte overleed.’ Haar openhartigheid verraste Iris.

De vrouw tikte de as van het tipje van haar sigaret. ‘Zo lang ik me kan herinneren heb ik last van depressie. Ik heb een bipolaire stoornis. Nu ik erover nadenk, kan ik me zelfs precies het moment herinneren dat ik dacht dat ik anders was dan anderen...,’ ze leunde voorover en drukte haar sigaret uit. ‘Ik staarde uit het raam van de zitkamer naar de straat en wist dat er iets niet goed was met mij. Ik was toen tien jaar oud. Het is moeilijk je voor te stellen dat ik niet naar buiten durfde en dat ik niet wilde leven. Dankzij mijn medicijnen heb ik een soort evenwicht gevonden in mijn bestaan.’

Ze schopte haar schoenen uit, keek Iris aan en ging verder. ‘Ik heb een artikel gelezen van een professor. De Filosoof van het Optimisme, noemt hij zichzelf. Het gaat erom je zelf niet langer als een buitenstaander te zien. Dichters en schrijvers weeklagen allen dat er ergens anders een mooiere wereld is. Ik geloof dat kunst, muziek of meditatie je ertoe kunnen brengen om schoonheid te zien. Dat het overal om ons heen is, maar je moet het zien en er deel van uitmaken. Je moet de intentie hebben om het te zien.’

Iris had dit niet verwacht. Deze levendige vrouw kwam op haar niet over als het stereotype van een moedeloos mens. Toen Iris haar dit zei, glimlachte de vrouw. ‘Begrijp me niet verkeerd. Ik voel me altijd schuldig. Er waren jaren dat ik niet kon werken en therapie hielp niet. Mijn broers en zussen zijn allemaal oké. Is dat niet ironisch? Dat zij zich daadwerkelijk 1944 herinneren, maar niet zo onder de gevolgen hebben geleden als ik? Misschien omdat ik suïcidaal was, moest ik wel een optimist worden om te overleven.’

Bij het vertrek zei de vrouw: ‘Het is goed te horen dat ik niet de enige ben die in die tijd geboren is met dezelfde symptomen.’ Ze schudde haar hand en bedankte Iris.

Twintigduizend mensen overleden die winter aan honger, maar niemand had kunnen voorzien dat de kinderen van de overlevenden onder zulke schadelijke langetermijneffecten zouden lijden.

Iris, als het jongste lid van het Epigenetica-onderzoekersteam probeerde onder leiding van dr. Vishart vast te stellen hoe honger van invloed was op de levens van de kinderen die gedurende de hongersnood van 1944 waren verwekt. Ze onderzochten hoe vroege gebeurtenissen en ervaringen je hersenen konden programmeren en je gezondheid konden beïnvloeden.

In de gang rook het naar natte jassen en de ranzige geur van goedkope sigaretten. Haar studenten, een groepje van twaalf jongeren, stonden voor een gesloten klaslokaal te wachten. Een meisje wapperde wat met haar hand in de lucht om de rook van haar sigaret te verdrijven, voordat ze die doofde. Iris glimlachte en opende de deur. Ze schakelde het licht aan, deed haar jas uit en gooide die over een stoel. ‘Goedemiddag iedereen.’ Ze keek om haar heen. Een jongen staarde naar haar. Zijn gezicht was haar niet eerder opgevallen. Hij had lang dik haar, warrig, ronde brillenglazen en hij droeg een sjaal. Johnny Depp-achtig.

‘Welkom. Je hebt de eerste les gemist, maar ik weet zeker dat je die vandaag wel kunt inhalen.’

Hij knikte nauwelijks en ging onderuitgezakt in z’n stoel zitten.

Iris was de onbeleefde en ongeïnteresseerde manieren van de nieuwe studenten gewend. Ze was er zelf een geweest, nauwelijks tien jaar geleden. Ze wist dat hun houding zou veranderen zodra ze de smaak van het onderwerp te pakken kregen. Ze was gepassioneerd over Epigenetica en haar enthousiasme werkte aanstekelijk.

De andere studenten gingen ook zitten, openden hun schriften, schoven wat met papieren.

Iris begon: ‘Goed...’ en iedereen werd rustig. ‘Kan iemand een korte samenvatting geven over Epigenetica?’

Het meisje dat eerder aan het roken was, verschoof haar stoel naar achteren alsof ze voor een groot publiek ging optreden. ‘Epigenetica is als een radio...’

Iedereen lachte en het meisje keek triomfantelijk om haar heen. ‘Nee, echt. Weet je hoe soms het geluid van een radio-uitzending niet helemaal zuiver is en je de knop een tandje moet draaien? Bij Epigenetica gaat erom hoe het geluid gedempt kan worden als je niet helemaal op het juiste kanaal afstemt. Er is een laagje op het gen, waardoor die niet goed gelezen kan worden.’

‘Ja. Epigenetica kunnen we beschrijven als de muziek van de genen; sommige zijn stil, andere luid en helder. Ieder mens heeft zo’n 25.000 genen, maar die worden niet allemaal gebruikt of op een gelijke manier uitgedrukt. Het hangt af van welk chemisch vlaggetje op het gen geplaatst is of het leesbaar of niet is. Dit wisten we wel, maar het puzzelstukje dat nog ontbrak, is waarom dit chemisch vlaggetje aan de nazaten kan worden doorgegeven en wat voor diepgaande consequenties dit kan hebben.’ Iris zag dat de nieuwe student al niet meer oplette, dus vroeg ze: ‘We weten allemaal dat genen erfelijk zijn en dat DNA niet kan veranderen, dus wat is er nu anders? Wie heeft een voorbeeld?’

Een mannelijke student in een zwarte coltrui stak aarzelend z’n hand een beetje op. Iris knikte hem toe.

‘Een muis leed aan zwaarlijvigheid. Hij kreeg een dieet om een aangeboren gen dat obesitas veroorzaakt te deactiveren. Dat had zulke epigenetische gevolgen dat er na vijf generaties meer slanke en gezonde muizen waren. Dat gen veranderde niet, maar kreeg wat u een chemisch vlaggetje noemt. Maar als ze een normaal dieet kregen, verminderde het aantal slanke muizen weer na drie generaties...’

‘Wat betekent dat?’ vroeg Iris. ‘Welke conclusies voor mensen kunnen we hieruit trekken?’

‘Dat een gen geactiveerd of gedeactiveerd kan worden? En dat het wel of niet lezen van een gen kan worden doorgegeven aan de volgende generatie?’ suggereerde het meisje.

Iris zag de nieuwe jongen in zijn stoel schuiven en achterover wippen. ‘Dat is het. Natuurlijk is het meer gecompliceerd, maar vandaag wil ik de details bespreken van het project waar dr. Vishart en de rest van het team aan werken.’

‘We hebben kinderen en kleinkinderen bestudeerd van de ondervoede vrouwen in Holland in de Hongerwinter. We hebben toegang tot data van meer dan tweeduizend vrouwen. Zij zijn in een ziekenhuis in Amsterdam bevallen tussen het eind van 1943 tot het begin van 1947. Wat denken jullie dat het belang is van deze groep?’

Niemand gaf antwoord, dus legde ze uit: ‘We hebben een groep van kinderen die tijdens de Hongerwinter zijn verwekt en een controlegroep van voor en na die winter, waarmee we de resultaten kunnen vergelijken. Welke externe factoren hebben het lezen van de genen van de ongeboren kinderen beïnvloed?’

‘Ze waren ondervoed. Dus dieet. Prenatale voeding,’ antwoordde een meisje met sproeten en kortgeknipt haar.

Iris nam zich voor de volgende keer alle namen van haar studenten te onthouden.

‘Ja. En niet alleen de hoeveelheid van wat mensen gewend zijn te eten, maar ook de kwaliteit zal bepalen hoe iemands genen worden gelezen. Met andere woorden, zoals ik al zei, welke chemische vlaggen worden geplaatst om de genen aan of uit te zetten.’

De nieuwe leerling bleef achterovergeleund op de twee poten van de stoel tot hij abrupt weer met alle vier de poten op de grond terugkwam. Een blik van herkenning verscheen op z’n gezicht. Dat was het moment waar Iris bij het lesgeven het meest van hield. Het moment dat het muntje viel en de essentie van wat ze zei tot hen doordrong.

‘Slechte voeding en ondervoeding zullen dus niet alleen jouw genen beïnvloeden, maar ook die van jouw nageslacht.’ Iris keek om haar heen. ‘Jouw eetgewoonten kunnen de gezondheid van je kleinkinderen bepalen. Jij bent wat je grootouders aten. We weten dat het allemaal van invloed is op een mens, maar we wisten niet dat die invloeden generaties later overgedragen kunnen worden. Ons team bestudeert de negatieve effecten van deze veranderingen: is er een hogere kans op diabetes of op hart- en vaatziekten? Zijn de nakomelingen meer vatbaar voor depressie en schizofrenie? Hoe gaan mensen om met stress?’

‘En...?’ vroeg een van de studenten.

‘Nou. In de eerste weken van de bevruchting is de placenta zich nog aan het ontwikkelen. Er zijn enzymen die het DNA tegen stress beschermen. Maar in dit vroege stadium werken de enzymen die zich afschermen tegen de stresshormonen nog niet zo goed. En slechte voeding maakt het erger. Mensen die onder deze omstandigheden worden geboren, hebben een hogere bloeddruk als reactie op stress dan anderen.’

Ze keek naar haar leerlingen om hun reactie te peilen. De nieuwe student haalde z’n vingers door z’n haar, een lichte frons op z’n gezicht.

‘Niet alleen dieet heeft een effect. Wat nog meer?’ vroeg Iris.

‘Verdovende middelen, medicijnen?’

‘Goed.’ Iris knikte. ‘We staan op de rand van nieuwe informatie die dit met Epigenetica probeert uit te leggen.’

De nieuwe student viel haar in de rede. ‘Als stress veroorzaakt is door angst of woede en van het ene leven op het andere kan worden overgedragen, geldt dat dan ook voor, laten we maar zeggen, geluk of liefde?’

Iris verwachtte deze gedachtegang niet. ‘Ja. Ik hou van de manier waarop je denkt. Het is waar dat beslissingen en ervaringen generaties lang kunnen nagalmen, maar je vraag of geluk, of liefde, kan worden overgedragen is er meer een voor een filosofische discussie. Het klopt inderdaad dat welzijn en gezondheid een effect kunnen hebben op de genen. Afhankelijk van je leefstijl kunnen we de genen manipuleren, de chemische vlaggetjes ervan afhalen en ze leesbaar maken.’

De nieuwe jongen mompelde iets.

‘Wat zei je?’ vroeg Iris.

‘Herinneringen? Wat betekenen herinneringen?’

Frappant dat de jongen dezelfde vraag stelde die zij zichzelf gisteren had gesteld. ‘Vanuit epigenetisch standpunt zou het betekenen dat we onze genen met terugwerkende kracht kunnen aanpassen waardoor we herinneringen kunnen reproduceren, maar ook toestaan dat ze vergeten kunnen worden. Ik las ergens over taxichauffeurs in Londen, die bepaalde beter ontwikkelde kennis hebben in sommige delen van hun hersenen die weer na hun pensioen achteruitgaat. Misschien geldt het voor alles: hoe meer we oefenen hoe groter het langetermijneffect op onze hersenen via Epigenetica.’

‘Is dat waarom sommige mensen meer veerkrachtig trauma te boven komen dan anderen?’

Iris kreeg het gevoel dat ze de draad van haar les aan het verliezen was. Ze voelde zich licht in het hoofd, alsof ze praatte en liep als een vrouw in een droom. Concentreer je nou, spoorde ze zichzelf aan en knipperde een paar keer met haar ogen. Ze nam een slokje water uit het flesje dat ze had meegebracht.

De jongen raakte haar ziel, maar ze wilde professioneel blijven. ‘Dat is een enorme sprong. Ik zou willen geloven dat dat waar was. Maar het is niet alleen hoe iemand trauma overleeft. Het is ook hoe het DNA trauma overleeft. De focus van mijn studie is op de gevolgen van honger. Ik noteer verklaringen van de vrijwilligers in mijn onderzoeksgroep. Ik verzamel data. Tastbare informatie. Hongersnood. Zwangere vrouwen. Kinderen. Depressie. Ik verifieer ze en suggereer een uitleg. Maar het is nog te vroeg om conclusies te trekken.’

Ze had zijn onverdeelde aandacht, dus ze ging verder. ‘Zoals ik zei, spoorden we zo’n tweeduizend baby’s op, die in een ziekenhuis in Amsterdam zijn geboren. We hebben medische testen gedaan en de afgelopen dagen hebben we interviews gedaan met mensen die nu eind vijftig zijn. We zijn bezig de resultaten te analyseren om te zien of deze mensen meer last hebben van hart- en vaatziekten, diabetes of geestelijke afwijkingen dan degenen die geboren zijn vlak voor of na de catastrofale winter...’

Ze voelde zich weer beter en vervolgde haar college. De studenten maakten aantekeningen en hielden discussies.

HOOFDSTUK 5

Pretoria, 8 december 1900

Clara wist niet dat ze een tante Josephine en een oom Pat had. Dit was voor het eerst dat moeder hen noemde. Ze wist wel dat vader een Britse moeder had. Soms, bij een liefkozing, sprak hij tegen hen in het Engels, maar wanneer ze met z’n allen samen waren, spraken ze Afrikaans.

‘Heeft tante Josephine kinderen?’ vroeg ze.

‘Ik heb je tante al heel lang niet gezien. Ik weet niet zeker of ze kinderen heeft, maar ik denk van niet.’

Clara vroeg zich af waarom ze nooit eerder over vaders zuster spraken. Moeder stapte stevig door en had duidelijk geen tijd om Clara’s vragen te beantwoorden.

‘Ik heb dorst.’ Tony zei wat Clara voelde.

‘We stoppen later weer. Kom, we moeten ons haasten. We hebben geen tijd voor getreuzel.’

Tony schopte in frustratie wat kiezels weg, maar klaagde niet. De dag liep ten einde. Clara hield altijd zo van deze tijd van de dag, het stille moment waarop struiken vervaagden.

De tas die ze droeg, werd steeds zwaarder. Ze bleef de tas van hand verwisselen. Een verdovende pijn schoot door haar armen van de zware vracht. Isaac had al een andere tas van haar overgenomen, en ze wilde hem niet nog meer belasten. Ze zag dat z’n blik naar de lucht gericht was. Een adelaar zweefde in de wind. ‘Wist je dat adelaars, net als uilen, hun hele lichaam moeten draaien om achterom te kijken?’

Ze snelden langs brandende hoeven. De staken van verbrande bomen deden Clara denken aan koedoegeweien. Zwartgeblakerd gras en de absolute stilte, zoals de pauze tussen tjirpende krekels, maakten het landschap onheilspellend. Ongeveer een half uur later liepen ze langs een veeboerderij en daar verbrak het gehuil van dieren de stilte. Vliegen deden zich tegoed aan half geslachte, blatende schapen. Clara probeerde het geluid van de dieren in nood met haar twee handen over haar oren buiten te sluiten. ‘Moeder, kunnen we niet wat doen?’ smeekte ze. De stank van gedroogd bloed en rottende kadavers maakte haar misselijk en haar keel was dik van de tranen die ze niet kon wegslikken.

‘Er zijn er te veel, lieveling, we moeten doorgaan.’

Nu was het enige wat Clara voelde de angst die door haar heen smolt. Angst voor de onduidelijke schaduwen om haar heen en de vlekken in de lucht. Haar hart spande zich tegen haar borst, als een gevangen vogeltje fladderend in een kooi. Het sloeg zo hard, alsof het met haar ervandoor wilde gaan. Geen lucht in haar longen. Ze had het gevoel dat ze niet kon ademhalen. Ze trilde. Ze klappertandde. Ze dacht dat ze dood zou gaan. Tony keek haar met grote ogen aan.

Moeder herkende de paniekaanval en zette de tassen neer. Ze hield twee vingertoppen over Clara’s lippen. ‘Kijk eens naar me,’ vroeg ze en tilde Clara’s kin omhoog. ‘Kijk naar me. Kijk me in de ogen.’

Clara concentreerde zich op moeder.

‘Adem in en uit, zoals ik nu doe, door je neus. Fluit nu zachtjes tegen mijn vingers.’

Clara’s borst zette in en uit. Ze haalde diep adem en blies uit. Langzaamaan daalde de angst en kon ze weer normaal adem halen.

‘Zo, zo,’ fluisterde moeder, haar stem steeds zachter. ‘Zo, zo,’ en ze schommelde met haar heen en weer, zachtjes over haar haren strijkend. Clara kwam min of meer tot rust en moeder liet haar gaan.

Uit de lucht stortten regendruppels neer en mengden zich met de tranen op Clara’s gezicht. De weg werd modderig en drab kleefde aan de zolen van haar laarzen. De natte as vormde groezelige strepen op haar kleren. Ze renden naar een verlaten schuurtje waar ze konden schuilen. Tony spreidde een kleed op de grond en ze gingen dicht tegen elkaar aan zitten.

Isaac keek naar buiten. ‘Over een kolibrie..., wisten jullie dat...’ maar voor hij verder ging, excuseerde hij zich en stapte naar buiten.

Hij mompelde over z’n schouder dat het kolibrietje buiten iets had om Clara te helpen. ‘Niemand kan voor een ander medicijnen innemen.’

‘Ben ik ziek?’ vroeg Clara.

‘Nee, lieveling,’ Moeder onderdrukte een glimlach. ‘Het is maar een uitdrukking. Het betekent dat Isaac alles ervoor overheeft om je weer sterk te doen voelen.’ Ze trok Clara tegen zich aan. Clara haalde diep adem en rook de vertrouwde geur van moeder.

‘Vertel me eens. Vertel me wat je zo eng vindt?’ fluisterde moeder. ‘Ik weet dat je bang bent, maar kun je in woorden zeggen waarvoor?’

Clara kneep zo hard in moeders hand dat die later zeker blauwe plekken zou krijgen. Eerst kon ze geen woord uitbrengen. Maar toen legde haar broer het voor haar uit.

‘Ze is bang voor het donker. Voor ratten. Voor wat er met ons zal gebeuren,’ zei Tony met een bibberige stem. De gedachte aan duisternis en ratten alleen al deed haar buik ineenknijpen.

Moeder probeerde haar te troosten door te zeggen dat ze er bijna waren. Tony keek Clara aan, veel wijzer dan zijn leeftijd deed vermoeden. Nu had hij het alleen tegen haar: ‘Ik begrijp waarom je angstig bent. Ik ben dat ook..., maar..., weet je wat mij helpt?’

Clara haalde haar schouders op. Natuurlijk wist ze dat.

‘Weet je nog hoe we ons altijd dingen verbeeldden? Nu doe ik alsof ik een krijger ben. Ik heb een korte speer en een schild van impalavacht, net zoals Isaac in zijn kamer had.’

‘Hoe kan ik nou een krijger zijn?’ vroeg ze, en haar stem echode een beetje in de lege schuur.

‘Nee. Jij hoeft geen krijger te zijn. Jij kan een koningin zijn met bijzondere krachten. Weet je nog die keer dat Isaac ons het verhaal vertelde van de machtige regenmaker? Sluit je ogen en stel je voor dat jij haar bent. En weet dat ik altijd naast je zal staan.’

De regen was uitgedrupt en door de open deur zag Clara een regenboog. ‘Ik zal de Regenboogkoningin zijn.’

‘Wees gegroet Regenboogkoningin, ik ben blij je te leren kennen,’ en hij knielde voor haar.

‘Wees gegroet, Krijger,’ antwoordde ze met een glimlach.

Isaac kwam terug met wat wortels. Hij waste ze in het regenwater en vroeg aan moeder of hij Clara er een mocht geven om op te kauwen.

‘Wat is het?’ vroeg moeder.

‘Dit neemt ons hongergevoel weg. Kanna. We kauwen erop, ook als we bang zijn voor iets.’ Om te bewijzen dat het veilig was, stopte hij zelf een stukje in z’n mond. Hij bood het ook aan moeder en Tony aan. Het smaakte bitter, maar Clara voelde de spanning uit haar lichaam trekken. Ze raapten hun spullen bij elkaar en sjokten voort de maanloze nacht in; de Kruidendokter, de Krijger, de Regenboogkoningin en moeder, zij aan zij.

HOOFDSTUK 6

Amsterdam, donderdagavond 25 en vrijdag 26 oktober 2001

Die avond, rond half negen, ging de telefoon. Iris wist dat het haar moeder was, want haar ouders keken altijd eerst naar het nieuws van acht uur en daarna deed haar moeder de telefoontjes. Ze nam de hoorn van de haak en hoorde haar moeders hese stem: ‘Hallo mijn regenboogkind.’

Haar ouders, die Homerus lazen voor ontbijt en haar naar bed brachten met de verhalen van de Ilias, hadden haar vernoemd naar de boodschapper uit deze oude mythes. Iris, vertelde haar moeder, was zo gezwind als de wind. Een regenboog verrees voor haar om op te reizen, wanneer dan ook ze het nodig mocht hebben. Van haar ouders leerde ze dat boeken meer dan al het andere vooral heilig waren en vol wijsheid en liefde stonden.

‘Hoe gaat het? Hoe is het met Philip?’ Haar moeder wachtte haar antwoord niet af. ‘Zeg me dat je ons snel komt opzoeken. Ik wil niet te behoeftig lijken, mijn enig kind, maar we missen je verschrikkelijk.’

Philip kuste haar op haar voorhoofd voordat hij aan tafel ging zitten en Iris was even afgeleid, terwijl haar moeder doorkletste. ‘Dit weekend misschien?’ vroeg haar moeder.

‘Ja. Da’s goed,’ zei ze afwezig. ‘Phil. Mijn ouders. Dit weekend?’ maar hij schudde heftig van nee.

‘Ga jij maar,’ fluisterde hij. ‘Ik kan niet.’

Iris fronste. ‘Hoezo?’ vroeg ze met haar hand op de hoorn van de haak, maar Philip trok z’n schouders op en maakte het gebaar van keelafsnijding en dat hij het later zou uitleggen.

‘Goed, mama. Ik kom zelf. Philip kan niet.’

Haar moeder ging verder, over een buurman die ze te eten hadden gehad, over de tuin, over de hond Cleo, maar Iris luisterde niet echt meer. Haar moeder zei dag en zij herhaalde het. ‘Slaap lekker, liefs aan pappie.’

Ze hing op en liep naar Philip toe, die wat papieren aan het corrigeren was. Ze leunde met haar twee armen over zijn schouders. ‘Waarom?’ vroeg ze opnieuw.

Hij schudde verontschuldigend zijn hoofd en weer voelde Iris dat er iets mis was. Het was het kleinste gebaar, maar ze wist het. ‘Phil?’

Philip zei: ‘Ik vind je ouders echt aardig, maar ik moet werken.’

Ze zuchtte, kleedde zich om in een korte pyjamabroek en T-shirt en ging vroeg slapen. Ze werd wakker toen Philip zijn lichaam om het hare heen vouwde. Met zijn warme adem op haar schouder verdwenen haar twijfels en ze omhelsde hem en ze bedreven de liefde, zij nog half in een droom.