Jean Cavaliers opstand in de Cevennen

Liefde en passie in Den Haag

Lees ook dit voorjaar bij uitgeverij Conserve

Onder de vlinderboom en Het suikervogeltje, historische romans van Pauline Vijverberg over Zuid-Afrika

Wieteke van Dort – Kind van twee culturen, familieportret van Hans Visser

Liefde, Japan en wandtapijten van Chris Pasteger

De Borneo-deal van Jacob Vis, deel vier in zijn Indië-vierluik

100 jaar Hilversum Mediastad van Peter Schavemaker

Zwanenzangen van Pieter Steinz & Bernard Hulsman, de laatste liederen van vroeg gestorven pophelden, met foto’s van Lex van Rossen

Hier is zon, zee en zand – Schrijvers over Bergen en Schoorl – Van Nicolaas Beets tot Adriaan van Dis,

t.g.v. het 35-jarig bestaan van uitgeverij Conserve

Louise van Wassenaer

Jean Cavaliers opstand

in de Cevennen

Liefde en passie in Den Haag

Historische roman

CIP-gegevens Koninklijke Bibliotheek, Den Haag

Wassenaer, Louise van

Louise van Wassenaer – Jean Cavaliers opstand in de Cevennen – Liefde en passie in Den Haag – Historische roman

Schoorl: Conserve

ISBN 978 90 5429 480 1

NUR: 301

Trefw: Jean Cavalier, camisards, Den Haag

© 2018 Louise van Wassenaer en uitgeverij Conserve

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, e-book, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, e-book, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from the publisher.

Voorwoord

Een paar jaar geleden las ik de in hoofdstuk 9 vermelde brief van Arent van Wassenaer aan zijn schoonvader Willem Bentinck. Arent vertelde daarin over zijn ontmoeting met de Franse oorlogsheld Jean Cavalier. Deze had in de Cevennen, in Zuid-Frankrijk, de troepen van de Franse koning Lodewijk de Veertiende bevochten toen die met man en macht begonnen was het protestantisme in die bergen uit te roeien.

Een door Puaux bewerkte autobiografie van Cavalier was spoedig gevonden.

Achter in Puaux’ boek waren terloops een paar zinnen gewijd aan Cavaliers ongelukkige en dramatisch verlopen liefdesaffaire met de beeldschone en domme Olympe Dunoyer.

Hun kortdurende romance speelde zich af in Den Haag tijdens de dertienjarige oorlog. Olympes moeder, Anne-Marguerite Dunoyer, was in het begin van de achttiende eeuw met haar dochters vanuit Frankrijk naar de Republiek gevlucht. Ze was protestant en zij kon het niet meer verdragen dat haar katholieke man de meisjes een katholieke opvoeding wilde geven. In Den Haag was zij bezig als schrijfster naam te maken.

Eigenlijk had ik twee verhalen gevonden. Van twee mensen wiens levens elkaar kort hadden gekruist en die daarna weer hun eigen weg waren gegaan. Hun geschiedenis was in ons land tamelijk onbekend.

Zou ik daarover kunnen schrijven? Ik wilde dat wel maar had geen idee hoe ik dat zou moeten doen en of ik dat zou kunnen.

En toen ontmoette ik de schrijver Graa Boomsma. Hij moedigde mij aan om het verhaal te schrijven en hij heeft mij met raad en daad bijgestaan. Zonder zijn hulp was het nooit gelukt.

En er kwam meer hulp:

De historicus dr. Paul Gerritsen hielp mij om meer en kortere hoofdstukken te maken.

Mijn zusters en zoons en twee nichtjes namen de moeite het manuscript in status nascendi te lezen. De vrouwelijke lezers vonden dat er te veel gevechten in voorkwamen. De mannen vonden dat dat wel meeviel.

Mijn broer Just Wiarda en mijn kleinzoon Friso van Wassenaer hebben het hele manuscript gecorrigeerd.

Anneke Landheer vond illustraties voor het Haagse gedeelte van het boek en Sergine Gilliope hielp reproducties van Franse schilderijen naar Nederland te krijgen.

Bert en Coby Hanekamp van BeCo-DTP-Productions maakten het mooie omslag van het boek en wisten voor al die plaatjes de goede plek te vinden.

Peter Dicker wist al mijn ongerustheid over tijdsdruk en fouten in de tekst weg te nemen. Hij corrigeerde de spelfouten in het manuscript, en waar dat moest veranderde hij kleine letters in hoofdletters en omgekeerd. Hij was een grote steun.

Mijn Zwitserse man, Wolfgang Somary, die onze taal niet kent, heeft altijd geduldig mijn eindeloze verhalen aan willen horen.

Mijn grootste dank is natuurlijk voor Kees de Bakker en zijn vrouw Ingrid van uitgeverij Conserve. Zij wilden het verhaal uitgeven. Om die uitgave te realiseren namen ze meteen heel veel werk op hun schouders. Wanhopige e-mails werden onmiddellijk beantwoord. Ze losten vragen op, ze hadden prachtige suggesties om het manuscript te verbeteren. Ik heb van dat contact genoten.

Ik wil dit boek opdragen aan de nagedachtenis van Wolfgang Somary die de uitgave van dit boek helaas niet meer heeft kunnen meemaken.

Louise van Wassenaer-Wiarda

Den Haag, voorjaar 2018

Inleiding

De achttiende eeuw was aangevangen en in het eerste jaar van die eeuw was Karel II van Habsburg, de oude koning van Spanje, gestorven. Bij testament had hij bepaald dat zijn neef prins Philippe d’Anjou, de middelste kleinzoon van de Franse koning Lodewijk de Veertiende, hem zou opvolgen.

De echtgenote van Lodewijk de Veertiende, Maria Theresia van Habsburg, die al in 1683 gestorven was, was een halfzuster van Karel II geweest.

Het koninkrijk Spanje was een groot rijk. Behalve in Spanje zelf, had het bezittingen in de Zuidelijke Nederlanden, in delen van Italië en in Noord-Amerika.

In 1702 had de Franse koning deze erfenis voor zijn kleinzoon met blijdschap en trots aanvaard.

Maar Leopold van Habsburg, de keizer van Duitsland, was van mening dat hij evenveel recht op de Spaanse troon had als de Franse prins. Zijn moeder, Maria Anna van Habsburg, was ook een halfzuster van de Spaanse koning geweest.

En voor Engeland en de Republiek was het onverdraaglijk dat Lodewijk de Veertiende door het koningschap van zijn kleinzoon meer macht en invloed in West- Europa en Amerika zou krijgen.

En zo kwam na langdurig diplomatiek overleg de ‘Grote Alliantie’ tot stand. Een verbond van de keizer van Duitsland met de koning van Engeland en met de Republiek. De koningen van Portugal, Zweden en Denemarken, de keurvorsten van Hannover, Baden, Hessen-Cassel en de hertog van Savoye sloten zich bij dit verbond aan en gezamenlijk verklaarden zij de oorlog aan de koningen van Frankrijk, Spanje en Beieren. De laatste had zich als enige Duitse vorst bij de Fransen aangesloten.

Dit werd de derde grote oorlog die Lodewijk de Veertiende in Europa heeft gevoerd.

De eerste twee was hij zelf begonnen: in 1672 was hij de Republiek binnengevallen. En in 1688 had hij de oorlog verklaard aan de Republiek en aan Engeland omdat zijn neef koning Jacobus de Tweede met de Glorious Revolution van de Engelse troon was gestoten en stadhouder Willem de Derde de nieuwe koning van Engeland was geworden.

Maar deze derde oorlog, de Spaanse Successieoorlog genoemd, werd hem opgedrongen.

Deze oorlog zou dertien jaar duren en is met grote verliezen aan beide kanten gevoerd.

Voor de nieuwe Spaanse koning naar zijn land zou vertrekken werd in Parijs een groot afscheidsfeest voor hem gehouden. Zijn vader, de kroonprins, zou daar gezegd hebben:

‘Ik hoop dat ik nog vele jaren mag uitroepen: “Lang leve mijn vader, de koning van Frankrijk en lang leve mijn zoon de koning van Spanje”.’

En toen nam hij huilend afscheid van zijn zoon.1

De twee andere kleinzoons van Lodewijk de Veertiende mochten hun broer tot aan de grens met Spanje begeleiden.

Hun grootvader had hen gevraagd onderweg plattegronden te tekenen van de steden waar ze door zouden komen. Ze moesten die tekeningen dan meteen naar hem opsturen. Wellicht zou hij die kunnen gebruiken als hij in de toekomst zo’n stad zou moeten gaan belegeren. De prinsen kregen weldra slaande ruzie omdat de koning die van de jongste, de hertog van Berry, de beste vond. Toen zijn broer, de hertog van Bourgogne daarachter kwam werd hij woedend en in zijn razernij gooide hij een pot met inkt over het werk van zijn broer. De jongens moesten uit elkaar worden getrokken en Bourgogne werd naar huis teruggestuurd.2

Het eerste oorlogsjaar was voor de Alliantie goed verlopen: de hertog van Malborough, de grote Engelse veldheer, had een aantal vestingsteden in de Zuidelijke Nederlanden kunnen bezetten: Roermond, Stevensweert en Luik.

En op zee was in de slag bij Vigo de Spaanse zilvervloot in handen van de Geallieerden gevallen. Aan boord van die schepen was voor een miljoen pond aan schatten gevonden.

Maar Lodewijk de Veertiende had niet al zijn legers voor deze oorlog in kunnen zetten omdat hij die in zijn eigen land ook nodig had, want in de Cevennen was een grote opstand uitgebroken.

Al in 1685 had hij bij het Edict van Fontainebleau het beroemde Edict van Nantes opgeheven. Bij dat edict, dat zijn grootvader koning Hendrik IV van Bourbon in 1598 had ingesteld, was vrijheid van godsdienst aan de Franse protestanten, zij noemden zich hugenoten, beloofd. Toch was het altijd gevaarlijk gebleven om in Frankrijk protestant te zijn en ook na het Edict van Nantes waren de vervolgingen van hugenoten doorgegaan.

Volgens Lodewijk de Veertiende hielden die ‘ketters’ er gevaarlijke republikeinse opvattingen op na: zij zouden de bevelen van hun koning nooit opvolgen als die in strijd zouden komen met wat hun God hen had opgedragen.

En die opvatting zou de eenheid in zijn Rijk kunnen verstoren: ‘één koning, één wet, één geloof’, zo moest het zijn in zijn land.3

Daarom moest het protestantse geloof voor altijd met wortel en tak worden uitgeroeid.

En het nieuwe edict hield het volgende in:

Protestantse kerkgebouwen moesten worden afgebroken.

Binnen vijftien dagen moesten de dominees het land verlaten.

Alle kinderen moesten katholiek worden gedoopt en katholiek onderwijs volgen.

Sacramenten weigeren werd zwaar bestraft.

Behalve de dominees mocht niemand het land verlaten en zware straffen volgden voor wie dat toch probeerde: vrouwen werden naar gevangenissen en mannen naar de galeien afgevoerd.

Sommige dominees konden op tijd wegkomen, naar Zwitserland, Duitsland, de Republiek en naar Engeland. Anderen zijn toch gebleven omdat ze hun gemeenten niet in de steek wilden laten. Maar na verloop van tijd zijn die allemaal opgepakt en terechtgesteld.

Op de uitgangswegen van de steden en aan de grenzen van het land stonden in het vervolg wachters om vluchtelingen tegen te houden, gevangen te nemen of te doden.

Duizenden hugenoten zijn toen maar weer in de schoot van de moederkerk teruggekeerd.

Maar toch is het anderen gelukt het land op tijd te verlaten en naar de hugenotencentra buiten Frankrijk te ontkomen. In de Republiek, Engeland, Zwitserland en Duitsland werden zij opgevangen en verder geholpen. In die landen ontstonden nieuwe hugenotengemeenten, geleid door de dominees die hadden kunnen ontkomen.

En zo heeft Frankrijk in die jaren veel van zijn beste krachten verloren: grote theologen, wetenschappers, kunstenaars, goede handwerkslieden en ondernemers.

Merkwaardig genoeg dachten velen dat Lodewijk de Veertiende zelf nooit geweten heeft hoe vreselijk de vervolgingen zijn geweest. Want hoe kon deze schitterende en verheven vorst zijn eigen onderdanen, die hem allen liefhadden, zoveel wreedheden aandoen.4

Ten tijde van dit verhaal woonden en werkten ongeveer veertienduizend mensen in de Cevennen, een berggebied in de zelfstandige provincie Languedoc, in het zuiden van Frankrijk. Op de vruchtbare gronden verbouwden de boeren graan, groente en fruit. Ze hadden er olijf- en wijngaarden. Herders zwierven er met hun kudden rond.

De hoge bergen waren bedekt met ondoordringbare bossen en doornige struiken en er stroomden woeste rivieren door het land.

In de zestiende eeuw was het protestantisme er doorgedrongen. Op open plekken in de wildernis hielden de hugenoten hun geheime kerkdiensten. Zij werden er al jaren lang vervolgd. Maar na het opheffen van het Edict van Nantes waren die vervolgingen nog erger geworden. Maar juist tegelijkertijd met de aanvang van de Spaanse Successieoorlog braken daar opstanden uit.

HOOFDSTUK 1

Jean Cavalier en Anne-Marguerite Dunoyer in Den Haag

Op die fatale morgen in de herfst van 1707 was Anne-Marguerite Dunoyer lootjes aan het maken om een kostbaar zilverkleurig zijden jasje, in Frankrijk gemaakt, aan de man te brengen. Geld had ze altijd weer nodig en met dit jasje kon ze zeker wat extra’s verdienen. Ze was in de winkel van een vriend met dat werkje bezig. En op dat moment stapte de beroemde Jean Cavalier er binnen, de held van de Cevennen.

De protestantse Anne-Marguerite was in 1701 met haar twee jonge dochters Anne-Marguerite en Olympe uit Frankrijk naar de Republiek gevlucht. Zij kon het niet meer verdragen dat de meisjes op bevel van hun vader elke dag naar de nonnenschool moesten.

Haar kleine ziekelijke zoontje François had zij in Parijs achter moeten laten. Zij heeft hem nooit meer teruggezien.

Het gezinnetje was in Den Haag gaan wonen en Anne-Marguerite was al spoedig bekend geworden in de stad. Ze zag er merkwaardig uit: met korte beentjes onder een kogelrond lijf en met moeilijke voeten, waggelde ze meer dan ze liep. Haar figuur deed denken aan een klein zeeslakjeshuisje, een alikruik, dat toen overal op het strand in Scheveningen te vinden was. Ze werd daarom mevrouw Alikruik genoemd. En zo werd ze ook op straat nageroepen.

Mevrouw Alikruik was veel op stap om lofgedichten, die ze uit haar mouw kon schudden, aan belangrijke hoge heren aan te bieden. Ze wist wie er meetelde in Den Haag en van wie ze een beloning kon verwachten.

De Kapelsbrug ook wel Spuibrug genaamd aan het Spui met een voorbijtrekkende begrafenisstoet gaande over de brug.
Beeldbank Haags Gemeentearchief

Zij had in datzelfde jaar 1707 het eerste deel van haar Lettres Historiques et Galantes laten uitgeven bij Pierre Husson, drukker, graveur en boekhandelaar aan de Kapelbrug in Den Haag.1

Het boek telde 20 brieven die twee vriendinnen aan elkaar hadden geschreven. De ene woonde in Parijs en de andere, Anne-Marguerite zelf, zogenaamd in Aix la Chapelle (Aken).

De Parijse vriendin bestond waarschijnlijk helemaal niet. Vermoedelijk schreef Anne-Marguerite alle brieven zelf.2

De correspondentie bestond uit roddelverhalen, behandelde het wel en wee van belangrijke personen en besprak deftige liefdesaffaires. Afgewisseld met prachtige beschrijvingen van steden en het platteland. Het boek werd ook in Frankrijk verspreid en het werd weldra zo’n succes dat er in hetzelfde jaar al een tweede druk kon verschijnen.

‘Men hield van haar stijl, onweerstaanbaar en lichtvoetig, origineel en soms totaal onverwacht, je moet schrijven zoals je praat, dat is de beste manier,’ zei ze zelf.3

Zij was al met het volgende deel bezig waarin ze uitgebreid over Cavalier wilde vertellen.

En nu stond die held daar opeens in levenden lijve voor haar. Wat een kans. Hij was blijkbaar ook bevriend met de eigenaar van die winkel en kwam daar veel langs. En toevallig stapte hij juist binnen op het moment dat Anne-Marguerite met die laatste lootjes bezig was.

Jean Cavalier

Cavalier was een van de leiders van de opstanden in de Cevennen geweest. Twee jaar lang, van zomer 1702 tot de zomer van 1704, had hij met zijn mannen in de bergen de troepen van Lodewijk de Veertiende bevochten, en daarna was hij in dienst gekomen bij de hertog van Savoye. Hij had een tijdje met diens legers in Italië meegevochten tegen de Franse en Spaanse troepen.

In het najaar van 1705 was Jean Cavalier naar Den Haag gekomen om de raadspensionaris Antonie Heinsius een plan voor te leggen: hij wilde met een eigen leger meevechten met de troepen van de Republiek en daarmee tegen de Franse koning en zijn kleinzoon optrekken.

Cavalier had toen furore gemaakt in Den Haag. Hij was op straat altijd omringd geweest door zijn bewonderaars. Iedereen wilde hem bij zich thuis ontvangen, zolang mogelijk, zoveel mogelijk. En hij had bij de belangrijkste en deftigste mensen van Den Haag gedineerd.

Anne-Marguerite vond toen al dat zij veel meer recht had dan iemand anders om uitgebreid met Cavalier van gedachten te wisselen. Kwam zij niet uit dezelfde streek als hij, uit de Provence, en kende zij daarom niet zijn hele verhaal allang en veel beter dan een van de anderen?

Maar zij behoorde natuurlijk niet tot de vooraanstaanden in de stad en het was haar nooit gelukt om ook maar een woord met hem te kunnen wisselen. En er was ook niet genoeg tijd geweest, want in juli 1706 was Cavalier al weer uit Den Haag vertrokken naar Engeland.

En nu stond die geweldige held opeens voor haar, in levenden lijve… en wat zag hij er prachtig uit in zijn rode jas met gouden knopen versierd, zijn zwierige hoed met pluimen! Wat een kans. Nu moest ze hem zien vast te houden, met hem aan de praat zien te komen. En daar was ze goed in. Natuurlijk kon ze meteen over zijn heldenrol in de Cevennen beginnen. Het gesprek ging ook over gemeenschappelijke kennissen in de Provence… Ten slotte zei ze dat ze een gedicht voor hem wilde maken en ze nodigde hem bij zich thuis uit.

Hij kwam meteen de volgende dag al en genoot er van de warme sfeer en het lofgedicht waarin Anne-Marguerite zijn weergaloze moed uitvoerig had beschreven. Zij vergeleek hem met de grote koning Alexander van Macedonië.

Anne-Marguerite wist toen nog niet dat hij in Spanje tegengevallen was en dat men hem in Den Haag eigenlijk niet meer zag zitten. Voor haar gevoel had ze een grote vis in huis gehaald. En toen ze merkte dat Olympe voor hem begon te vallen en hij voor haar, moedigde ze hem aan om bij hen binnen te komen vallen zoveel als hij wilde.

Ten tijde van de ontmoeting met Jean Cavalier woonde het gezinnetje in de Papestraat. Hun huis was mooi en elegant ingericht en er hingen gordijnen van prachtige Franse stof voor de ramen.

De Papestraat liep aan de ene kant uit op het Noordeinde. Dat was een voorname straat in Den Haag. Dienaren aan het Hof hadden er van oudsher hun huizen. En er stond het beroemde ‘Oude Hof’, door de stadhouder Frederik Hendrik herbouwd, en na de dood van koning Willem de Derde in handen gekomen van de koning van Pruisen.

Aan de andere kant van de Papestraat was het niet ver naar de Groenmarkt waar elke dag markt werd gehouden. De groenten en het fruit uit het Westland waren er vers te koop. Alles met boten aangevoerd over de vele grachten van Den Haag die toen nog niet gedempt waren. De Scheveningse vrouwen kwamen naar de vismarkt. De vis droegen ze in grote manden op hun hoofd. Hun weg voerde over de ‘Nieuwe Scheveningseweg’, die met oneindig veel moeite door de duinen gegraven was en in 1666 was klaargekomen.

Er was altijd lawaai, gedoe en muziek op de markt. Het carillon van de grote Jacobskerk gaf met een liedje, lang of kort, de tijd aan, elk kwartier, dag en nacht. Een paar keer in de week werd het carillon zelfs een uur lang bespeeld. En vier keer per dag klonk de luidklok om de mensen aan het dagschema te herinneren.4

Aan de westkant van de markt stond het stadhuis. Vanuit het bovenportaal konden baljuw en schepenen de executies op het schavot volgen.

De andere kant op was het vanaf de Papestraat maar een klein stukje lopen naar het Binnenhof en de Hofkapel. Dat was de kapel van de graven van Holland geweest. Er waren zelfs nog een paar tomben in te zien. Deze kapel was later aan de hugenoten toegewezen die in groten getale naar Den Haag waren gevlucht. Louise de Coligny, de moeder van stadhouder Frederik Hendrik, was er in haar laatste jaren ook altijd ter kerke gegaan. Het gebouwtje was al bijna te klein geworden.

Als het ’s zondags mooi weer was bleven de kerkgangers na de dienst op het Binnenhof. Ze gingen op de vele banken rond de grote bomen zitten.5 Dan vertelden ze elkaar de laatste roddels om daarna weer op tijd naar de middagdienst te kunnen gaan. Anne-Marguerite kwam daar natuurlijk ook met haar dochters, maar ze gingen altijd met zijn drieën apart zitten om niet met dat geklets mee te hoeven doen.6

Op het Binnenhof bevonden zich de regeringsgebouwen voor de hoge colleges van Staat. Vergaderzalen van de gecommitteerde raden, van de Staten-Generaal, van de rekenkamers.

Het Hoge Hof van Justitie vergaderde in de ‘Groote Zaal’ die nu Ridderzaal heet. Die zaal werd altijd goed schoongehouden en er was geen stof en afval, geen spin of spinnenweb in te zien.7

Maar Anne-Marguerite had net ontdekt dat het weghalen van spinnenwebben helemaal niet zou moeten. Zij schreef aan haar vriendin:

De Hofkapel op het Binnenhof gezien in de richting van de Hofvijver; naar de situatie voor 1645.
Beeldbank Haags Gemeentearchief

‘Ik denk dat je wel net zo verbaasd zal zijn als ik over de uitvinding van spinnenzijde, dat we dat niet wisten was funest voor die dieren. Ik denk dat het van nu af aan verboden zal worden zo’n wrede strijd met hen te voeren, en dat men nu ten koste van wat minder netheid die diertjes naar hartenlust hun draden zal laten spinnen.’8

Aan het Buitenhof, de Vijverberg, de Kneuterdijk en het Lange Voorhout waren voorname huizen gebouwd voor degenen die functies bij de overheid hadden, of voor de gezanten uit het buitenland. Stadshuizen voor de ridderschappen, voor de vertegenwoordigers van de staten en de steden van de Republiek, die voor de grote vergaderingen naar Den Haag kwamen. Zij moesten in de stad kunnen blijven logeren want de vergaderingen duurden soms dagen en de reis heen en terug naar Den Haag was lang, heel lang voor sommigen.

En er was altijd gedoe en lawaai in de stad, geraas van rijtuigen, paardenvoeten, van bouwen en timmeren.

Als het ’s zondags mooi weer was ging men flaneren langs het Voorhout en de Lange Vijverberg, om te kijken en gezien te worden. Wandelend, te paard of in de koets. Of naar het Haagse Bos, aan de oostkant van de stad. De weg naar Leiden, Haarlem en Amsterdam slingerde er doorheen. De stadhouder Frederik Hendrik had er zijn lusthof gebouwd: ‘Het ‘Huis ten Bosch’.9

En je kon naar het strand in Scheveningen lopen over die prachtige nieuwe weg.

En overal ‘kosmopolitisch en voornaam’ stonden de lindebomen die zich thuisvoelden in Den Haag en die in de zomer de dorpsstad met hun lieflijke zachte geuren vulden.10

Maar in november kon het koud worden als de noordwestenwind recht vanuit de zee aanraasde of de zeevlam de stad met een kille nevel omhulde.

Anne-Marguerite woonde ten tijde van de ontmoeting met Cavalier al zes jaar in de Republiek. Ze was zich er thuis gaan voelen. Holland was haar tweede vaderland geworden.

Zij schreef aan haar vriendin: ‘Men zegt dat Holland een grote tuin is en dat de hoofdwegen om van de ene stad naar een andere te komen eigenlijk wandelpaden zijn. Het enige moeilijke in dit land is dat men altijd op zijn hoede moet zijn voor overstromingen. Daarom hebben de Hollanders ook altijd een boot in hun schuur voor noodgevallen. Een kennis van mij heeft me verteld dat ze op een nacht wakker werd van het geluid dat meubels in de kamer maakten. Die dreven daar in het rond en zij was zelf bijna verdronken als er niet meteen hulp was komen opdagen. Men kreeg haar met moeite naar de bovenste verdieping van het huis van waaruit zij gered kon worden. Dit soort ongelukken komen niet zo dikwijls voor vanwege de voorzorgen die men neemt. Maar men weet dat het nu en dan toch kan gebeuren.

Holland is het mooiste land van de wereld. De regering maakt het de mensen niet moeilijk. Men geniet er van het grootste goed, namelijk de vrijheid, waarvan men zegt dat de mensen die toch dikwijls misbruiken, wat mij overdreven lijkt. Maar de belangrijkste mensen zijn er van een rechtschapenheid… ongelooflijk. De Hollanders hebben meestal het hart op de goede plaats en wanneer dit dan nog eens samengaat met een goede opvoeding, zijn ze de aardigste mensen van de wereld, gemakkelijk om mee om te gaan.

De nette Hollandse dames zijn prettig en bescheiden. Zij zijn een beetje dikker dan de Engelse vrouwen, uiterst schoon op hun lijf en ze hebben meestal een mooi gezicht. Zijn niet voortdurend met hun spullen bezig, behalve met hun vloer. Die moet blinkend schoon zijn en o wee als daar ook maar één smetje op komt. Dan laten ze al het andere werk staan om de vloer te gaan schrobben.

De Hollanders houden ook heel veel van hun kinderen. Men vindt bij de zilversmeden alle mogelijke kleine zilveren serviesjes en poppenmeubeltjes voor de kinderen om mee te spelen. Er zijn geen lievere vaders en moeders dan de Hollanders.

De deftige dames kleden zich net als de vrouwen in Parijs, en wat ik het toppunt van pracht van die vrouwen vind is de hoeveelheid zilveren kettingen die ze aan hun ceintuur hebben hangen. Er zijn er voor een schaar, een mes, een vork, een grote beurs en meer van die dingen die alle te samen als een carillon klinken.’11

HOOFDSTUK 2

De situatie in de Cevennen nadat het Edict van Nantes was opgeheven

Nicolas Lamoignon de Bâville was de vertegenwoordiger van de koning in de Languedoc. Zijn zwager, graaf Albert de Broglio, was bevelhebber van de koninklijke troepen in het gebied. Beide mannen hadden al jaren de hugenoten die er woonden vervolgd. Maar nu het Edict van Fontainebleau van kracht was geworden konden ze nog harder gaan optreden.

De Bâville had in de bergen wegen laten aanleggen om het verkeer en de handel in die streken te bevorderen. En tegelijkertijd kon hij de hugenoten die er woonden makkelijker vinden en gevangen nemen.

Een van zijn beroemde medewerkers in de bergen was de aartspriester François de Langlade, abbé du Chaila. Een hartstochtelijke vervolger van de hugenoten.

Hij was als jonge priester indertijd naar Thailand gestuurd om daar de heilige boodschap te brengen. Dat was een levensgevaarlijke opdracht geweest want in dat land werden geen priesters toegelaten. Na enkele succesvolle bekeringen was hij dan ook opgepakt, gevangengezet en gemarteld. Zijn lichaam was bedekt met littekens. De Franse ambassadeur kreeg hem ten slotte vrij.

Teruggekeerd in Frankrijk werd du Chaila naar de Cevennen gestuurd met de opdracht zoveel mogelijk hugenoten op te sporen en te vervolgen. Dat was hem goed gelukt want de pastoren in de streek gaven hem altijd de namen door van degenen die zondags niet in de mis waren verschenen. Dan ging hij er met dragonders op af en liet die ketters onmiddellijk gevangen nemen. Meestal bracht hij hen eerst naar zijn eigen huis. In zijn kelder had hij martelwerktuigen laten bouwen: pijnlijke voetklemmen en wie daarin werd vastgezet kon onmogelijk ontsnappen. Hij was een onmisbare hulp voor De Bâville geworden.

De helden van de godsdienstvrijheid
Schilder is Max Leonhardt (1853-1941)

De dominees die nog hadden durven blijven wist hij ook te vinden. Zij werden allen omgebracht en weldra waren er geen dominees in de streek meer over. Claude Brousson, een van de meest geliefde predikers, was de laatste dominee die opgepakt werd.1

Brousson was indertijd gevlucht en had in Den Haag een nieuw bestaan opgebouwd.

Maar hij voelde zich schuldig dat hij nu zelf veilig was en dat hij zijn mensen in de steek had gelaten. En daarom is hij drie keer toch weer naar zijn gemeente in de Cevennen teruggekeerd.

Hij heeft er nog diensten kunnen leiden op geheime plekken in de bergen, meestal midden in de nacht. Want overdag was dat te gevaarlijk. Hij had kinderen gedoopt en huwelijken ingezegend.

In 1698 was hij voor de laatste keer teruggegaan. Toen werd hij gevonden en ter dood gebracht.

De gemeente bleef ontmoedigd achter. Wie zou hen nu verder kunnen steunen, wie zou hen leiden in de dienst van woord en gebed? Zij vergeleken hun situatie met die van de Joden in de woestijn na de uittocht uit Egypte. Zij leefden nu, net als die eertijds geleefd hadden, in de Désert, de woestijn.

Na een jaar gebeurde er een wonder in de gemeenten. God had de klachten gehoord en raakte met zijn Heilige Geest mannen, vrouwen en zelfs kinderen aan. En wie die Goddelijke Geest had ontvangen werd ‘profeet’. De profeten konden meestal niet lezen of schrijven maar kenden wel de hele bijbel uit hun hoofd. De profeetkinderen trokken in groepjes rond, stelden zich voor kerkjes op en zongen er uit volle borst de psalmen die ze allemaal uit hun hoofd kenden.

Een beroemde profetes was ‘Manke Marie’. Als zij preekte vloeiden er tranen van bloed uit haar ogen. De Bâville begreep er niets van. Hij wenste geen profeten in zijn gebied. Binnen de kortste keren had hij er driehonderd laten oppakken en in de gevangenis laten zetten. Manke Marie werd opgehangen.

HOOFDSTUK 3

Het begin van de opstand in de Cevennen