Hier is zon, zee en zand

In dezelfde reeks

Hier scheen ’t geluk bereikbaar

Schrijvers over Bergen –

Van Gorter tot Van Dis, 2001 (uitverkocht)

Hier schijnt de zon

Schrijvers over Schoorl, Groet en Camperduin

Van Bernlef tot Reve

Verschenen t.g.v. het 20-jarig jubileum van uitgeverij Conserve in 2003

Hier is het paradijs niet verloren

Schrijvers over Bergen aan Zee

Van Gorter tot Van Dis, 2005

Hier begint de victorie

Schrijvers over Alkmaar

Van Bosboom-Toussaint tot Zwagerman

Verschenen t.g.v. het 25-jarig jubileum van uitgeverij Conserve in 2008

Bob Polak

Hier ligt Hemelrijk

Schrijvers, schilders en anderen begraven in Bergen

Van Lucebert tot Adriaan Roland Holst – Van Charley Toorop tot Simeon ten

Holt

Verschenen t.g.v. het 30-jarig jubileum van uitgeverij Conserve in 2013

Hier is zon, zee en zand

Schrijvers over Bergen en Schoorl

Van Nicolaas Beets tot Adriaan van Dis

Verschenen t.g.v. het 35-jarig jubileum van uitgeverij Conserve in 2018

Hier is zon, zee en zand

SCHRIJVERS OVER BERGEN EN SCHOORL

Van Nicolaas Beets tot Adriaan van Dis

Samenstelling Kees de Bakker

Met foto’s van Peter H. Toxopeus

T.g.v. het 35-jarig bestaan van uitgeverij Conserve

CIP-gegevens Koninklijke Bibliotheek, Den Haag

Kees de Bakker, samenstelling

Hier is zon, zee en zand– Schrijvers over Bergen en Schoorl – Van Nicolaas Beets tot Adriaan van Dis, samengesteld door Kees de Bakker

Verschijnt t.g.v. 35-jarig bestaan van uitgeverij Conserve

Schoorl : Conserve

ISBN 978 90 5429 483 2

NUR 301

Trefw: natuur en kunst in Bergen en Schoorl in feit en fictie

© 2018 Alle auteurs en Kees de Bakker (samenstelling) en uitgeverij Conserve

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, e-book, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, e-book, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from the publisher.

VOORWOORD

Joke Volkers en Jan Engelbregt

Hier is zon, zee en zand. De titel van dit boek past helemaal bij de mooie omgeving van het dorp Schoorl in Noord-Holland. Die zon weten we niet helemaal zeker, maar zee en zand vind je hier in overvloed.

Vanaf het dorp is het een aardig eindje lopen of fietsen tussen geurige heidevelden en luwe bossen, voor je bij het strand bent. Die combinatie maakt het Schoorlse duingebied voor ons zo bijzonder. Wij vinden het één van de mooiste natuurgebieden van Nederland. Als je ook wel eens door dit natuurgebied loopt of fietst dan zul je dat bevestigen. Als je er bent geweest, dan kom je terug, betoverd door de unieke natuur die met deze variatie nergens anders te vinden is in Nederland.

Voor die geuren, die vrijkomen onder invloed van de zon. Dennengeur die zich vermengt met de geur van heide en een vleugje kamperfoelie, waardoor de magische mix ontstaat die je lijkt te benevelen. Een unieke geur, niet in een flesje te vangen, kenmerkend voor dit natuurgebied.

We komen er voor de dennenbomen die zo prachtig afsteken tegen de lucht. Met hun glooiende vormen die zomer en winter zachtjes heen en weer wiegen in hun slome ritme. Ieder met een eigen grillige vorm, die je pas ziet als je er vlakbij bent.

We komen er omdat de natuur de tijd lijkt stil te zetten als we er doorheen gaan. Alsof we weer terug zijn in een tijdperk waar alles en iedereen nog tijd voor elkaar had en de natuur zelf ook alle tijd en ruimte kreeg.

Hoe komt het toch dat een dag die we in de natuur van Schoorl doorbrengen maar niet voorbij lijkt te gaan? Hoe komt het toch dat we altijd met tegenzin vertrekken omdat we weer naar huis moeten?

In de Schoorlse Duinen vind je mooie gevarieerde bossen, waar het hele jaar door veel mensen op afkomen en van genieten. Dat zijn niet alleen mensen uit de omringende dorpjes, velen komen van verder uit Noord-Holland. Logisch natuurlijk, want het Schoorlse Bos is het enige bos in de wijde omgeving.

Vanwege de diversiteit en de schoonheid worden de Schoorlse duinen in 1995 uitgeroepen tot Staatsnatuurmonument. De overheid bekrachtigt daarmee dat het gebied, door haar enorme diversiteit aan flora en fauna, grote wetenschappelijke natuurwaarden heeft en ook een bijzonder recreatieve waarde vertegenwoordigt. Als het kort daarop wordt aangewezen tot Natura 2000-gebied is dat voor ons een bevestiging van de onschatbare waarden van dit gebied. Voor ons klopt het allemaal. De overheid geeft het gebied een status en Staatsbosbeheer beheert het gebied en zorgt op een natuurvriendelijke manier voor het onderhoud.

Het past allemaal bij elkaar: zon, zee en zand. Met duintoppen en veel heerlijk geurend dennenbos, afgewisseld met weidse heidevelden.

Wij hopen dat u door het lezen van dit boek zin krijgt in een fijne wandeling in de natuur en in de Schoorlse duinen op zoek gaat naar zand, zee en zon.

Schoorl, 23 mei 2018

Joke Volkers en Jan Engelbregt,

Namens de Stichting ter behoud

van het Schoorlse en

Noord-Kennemerduingebied

INLEIDING

Uitgever uitgeverij Conserve Kees de Bakker

Bergen en Schoorl kennen een rijke geschiedenis op het gebied van natuur en kunst en trekken jaarlijks miljoenen toeristen. Al in de negentiende eeuw trok Nicolaas Beets naar de Schoorlse duinen om er inspiratie op te doen voor zijn verhaal Teun de Jager. In dit boek Hier is zon, zee en zand wordt dit verhaal hertaald met een korte toelichting van Peter van Zonneveld op Nicolaas Beets en van Hanny Alders over haar liedteksten over Nicolaas Beets en Teun de Jager.

Hoe het gezin van Jan de Hartog de Tweede Wereldoorlog doorkwam beschrijft zijn zoon Arnold over het verblijf in Lands End – Schoorl 1937-1942. Misschien moest Jan wel mede door het succes van de Geuzenroman Hollands Glorie uitwijken naar Engeland en moeder Lydia vertrok met de kinderen Arnold en Sylvia naar Laren nadat het gebied rond de boerderij tot Sperrgebiet was verklaard door de Duitsers. Romantisch was de eerste tijd op Lands End, waar Arnold en Sylvia speelden met de jonge Brussebroertjes Peter (Bolke genoemd) en Mark.

Voor Jeroen Krabbé was Bergen ook romantisch gezien zijn ontmoeting met zijn vrouw Herma in pension Bloemhof. Jeroen was toen tien jaar en al actief als beeldend kunstenaar in spe, lees het verhaal van zwager Ko van Geemert.

Ajold en Jetske kwamen zonder iets uit Friesland in Sint Pancras terecht waar Ajold onderwijzer werd en samen werden ze al vroeg aangetrokken door de Schoorlse duinen, vertelt Margriet Brandsma in een ontroerend portret van haar ouders.

In het kielzog van Nescio beschrijft Bob Polak de Nescio-fiets-route door Bergen en Schoorl en Groet.

Het auto-ongeluk van fotograaf Sanne Sannes en zijn modellen op 23 maart 1967 heeft een onuitwisbare indruk gemaakt op velen. Ik was er zelf bij omdat die avond mijn schoolvriendinnetje Saskia in ’t Veld een feestje gaf aan de Eeuwigelaan, wij hoorden een doffe, harde klap. Hans van Marwijk reed achter de auto aan en zag het gebeuren. Gerrit Jan Wolffensperger zat in de auto, raakte gewond en vertelt over Sanne als fotograaf. Jacques Meijer interviewde hem vlak voor zijn dood voor het juni 1967-nummer van Fototribune – Maandblad voor fotografie, smalfilm en geluid.

Anja Meulenbelt schrijft in De tovertuin over het Bergen van haar jeugd, judaspenning, berenklauw en mossen en haar grootvader, de schilder Jan Ponstijn. En boekhandelaar Michael Valeton die vraagt: ‘Ben je weer aan het schrijven?’

Theo Olthuis publiceerde bij Conserve de bundel Golfslag – Gedichten over Bergen naar Camperduin. In dit boek een aantal nieuwe gedichten en het gedicht ‘Kerkje in Groet’ uit de bundel Golfslag.

En dan een aantal verhalen over bomen en zand, het laatste zal als het aan Staatsbosbeheer ligt veelvuldiger aanwezig zijn. Kester Freriks is daar in zijn bijdrage niet ongelukkig over. Van Jacob Vis moet het blijven zoals het is en hij beroept zich daarbij op ir. W.C.H. Staring die juist de Oostenrijkse en Corsicaanse dennen wilde plaatsen om de stuifduinen tegenwicht te bieden. Hennie Harinck noemt de boom ‘een trouwe hond’ en hout ‘het langzame goud’. Adriaan van Dis beschrijft op zijn eigen lyrische wijze vijf wandelingen in het ‘zanderige land’. Met Hans van Marwijk en jonge filmer Ruben Kunst maakte hij de film Ergens achter Duin en Zee die op 22 oktober 2017 in CineBergen in première ging, enthousiast is ontvangen en nog vaak te zien was.

‘Stoppen met kappen’ is het devies, pleidooi en slotstuk van Joke Volkers en Jan Engelbregt, respectievelijk voorzitter en vice-voorzitter van de Stichting ter behoud van het Schoorlse- en Noord-Kennemerduingebied in de hoop dat het kappen kan worden teruggedraaid, maar politici liggen dwars en lijken onvermurwbaar net als Staatsbosbeheer. De royalties van de boekverkoop gaan naar de stichting in de hoop dat de strijd tegen de boomkap iets oplevert.

Het boek, met op het omslag de kleurenets die Leentje Linders maakte van een historisch strandhuis onder de titel Een dag aan zee wordt afgesloten met een wandel- en fietsroute door Bergen door Michael Valeton en Schoorl en Groet afzonderlijk door mijzelf. Ik wens u veel leesplezier toe met dit boek dat verschijnt ter gelegenheid van het 35-jarig bestaan van uitgeverij Conserve.

Groet, 13 juni 2018

Kees de Bakker,

Samensteller en Uitgever uitgeverij Conserve

TEUN DE JAGER IS EEN VARIANT OP DE BYRONIAANSE HELD

Peter van Zonneveld over Nicolaas Beets

Peter van Zonneveld

Noord-Holland speelt in het werk van Nicolaas Beets (1814-1903) een belangrijke rol. Hij beschreef en bezong de schoonheid van zijn geboortestad Haarlem en omgeving, hij gaf een levendige schets van de kaasmarkt in Alkmaar, hij prees het flinke karakter van de Noord-Hollandse boerin. Maar wanneer hij de omstreken van Heiloo ter sprake bracht, kregen zijn proza en poëzie een bijzondere glans, want daar wandelde hij rond met zijn geliefde, Aleide van Foreest. In het begin van 1836 had hij haar in Leiden leren kennen. Hij studeerde theologie, en zij logeerde met haar moeder bij haar grootvader, professor Van der Palm. In de zomer van dat jaar bracht de 21-jarige Beets enkele weken door op De Nijenburgh bij Heiloo, het statige huis waar de familie Van Foreest – een jonge weduwe met haar kinderen – verblijf hield. Toen al was Beets een auteur met een nationale reputatie: hij had gedichten van Byron en Walter Scott vertaald, hij had de romantische dichtverhalen Jose en Kuser geschreven, hij had vele bijdragen geleverd aan de belangrijkste almanakken en literaire tijdschriften van die dagen. Tot dan toe werd zijn werk gekenmerkt door een sombere, zwaarmoedige toon – later zou hij van zijn ‘zwarte’ tijd spreken – maar juist in 1836 kreeg het een andere klank. Hij vervaardigde de eerste proza-schetsen voor de Camera Obscura (1839), het boek dat hem beroemd zou maken, en begon zich tegelijkertijd serieus toe te leggen op de theologie. In 1839 studeerde hij af en in 1840 trouwde hij met Aleide en werd hij predikant te Heemstede.

Die zomer van 1836 moet voor hem van bijzondere betekenis zijn geweest. Het kan geen toeval zijn, dat het afschrift, dat hij later van het dagboek uit zijn studententijd vervaardigde, juist afbreekt op het moment dat hij voor de eerste maal De Nijenburgh betreedt. Het origineel is niet bewaard gebleven; kennelijk vond Beets dat het nageslacht met zijn ontluikende liefde voor de jonge Aleide niets te maken had. Maar soms vangen we in zijn werk een glimp op van de gelukkige dagen die hij met haar in die schilderachtige omgeving moet hebben doorgebracht. Zij overleed in 1856. Een jaar voor haar dood schreef hij het gedicht ‘In de diligence’, waarin de streek tussen Alkmaar en Haarlem wordt bezongen. Een fragment:

Ik denk aan die dagen en weken

In de jaren van jonkheid en min,

Die ik met u in deze streken

Heb gesleten, mijn lieve vriendin!

Ik denk aan die wandelingen

Waarop wij, hand aan hand,

Door het bosch en het korenveld gingen,

Onder praat naar ons beste verstand.

Wij zaten terneer op een dijkje,

Van viooltjes en klokjes omtuild,

En genoten het vreedzame kijkje

Naar het duin, waar zich Egmond verschuilt.

’t Groote licht was gedaald, of op ’t tipje.

Ons oog zag het na met ontzag…

Nog een strookjen, een streepjen, een stipje…

En voorbij was de heerlijke dag.

Maar het avondrood blonk en vervulde

Heel de lucht met een vlammigen gloed,

Die de toppen der duinen verguldde,

En ’t schroomvallige maantje kreeg moed.

’t Werd zoo stil langs den beemd en den akker,

Alles sliep of sliep in op dat pas.

Slechts de piepende krekel bleef wakker,

En het haasje kwam spelen in ’t gras.

‘Kom, mijn vriend! Laat ons keeren,’ zo klonk er

Dan een stem: ‘het wordt laat, als gij ziet;

Moeder wacht op ons ’t Huis, voor den donker;

Maar vergeet onze bloemekens niet.’

Wanneer hij op De Nijenburgh logeerde, genoot Beets niet alleen van de natuur. Hij was er opgenomen in wat zijn biograaf Van Rijn noemde ‘een wereldje van fijne beschaving, hooge ontwikkeling en warm, teeder familieleven, alles en alles voor den student beets een ideaal van aardsch geluk.’ Met zijn aanstaande schoonmoeder kon hij het uitstekend vinden en het lijdt geen twijfel dat de begaafde student in deze omgeving werd geadoreerd. In 1836 ook was zijn vriend Hasebroek te Heiloo predikant geworden. Deze voormalige student-auteur bewoonde hier samen met zijn zuster Betsy, die ook al literaire activiteiten ontplooide, de kleine pastorie, waar ook Kneppelhout en Geertruida Toussaint graag geziene gasten waren. Zo werd de pastorie een cultureel centrum in het klein; binnen deze Kring van Heiloo was Nicolaas Beets onbetwist de leidende figuur.

In 1840, het jaar van zijn huwelijk, schreef Beets een van de merkwaardigste verhalen uit zijn oeuvre. Het heette ‘De Patrijzen’, werd voor het eerst gepubliceerd in Het Leeskabinet van 1841 en is in 1854 in de vierde druk van de Camera Obscura opgenomen onder de titel ‘Teun de Jager’. De jacht speelt in dit verhaal dan ook een belangrijke rol. Beets blijkt goed op de hoogte van allerlei jagerstermen – sommige zijn ook terug te vinden in de schets ‘De jager en de polsdrager’, geschreven in diezelfde tijd, en later eveneens in de Camera Obscura opgenomen. Het verhaal speelt zich af in de omgeving van Bergen en Schoorl, een gebied dat hij, in gezelschap van Aleide, in die tijd goed moet hebben leren kennen. Het merkwaardige schuilt vooral in de weemoedige toon en de ongelukkige afloop, die aan Beets’ vroegere gedichten doen denken. Nieuw is vooral de idyllische beschrijving van het natuurschoon. Teun is de beste jager van de hele omgeving, een jonge, sterke man, die zorgeloos en blijmoedig door het leven lijkt te gaan, maar die zich, wanneer hij alleen is, aan ernst en droefgeestigheid overgeeft. In die zin is hij te beschouwen als een variant op de Byroniaanse held uit de vroegere dichtverhalen. Sijtje is een vrolijk, bevallig boerinnetje, een weeskind, dat met haar grootmoeder en haar doofstomme broertje in een klein huisje woont. Een lugubere droom die Teun ’s nachts heeft gekweld, werpt zijn schaduw vooruit, voorspelt het tragische slot en geeft het verhaal een romantisch karakter.

Binnen de Camera Obscura neemt het een heel eigen plaats in. Naast ‘De Familie Stastok’, ‘De Familie Kegge’ en ‘Gerrit Witse’ valt het zelfs enigszins uit de toon. Dat is ook de mening van een andere biograaf van Beets, Chantepie de la Saussaye, die opmerkt: ‘Teun is in ’t minst speciaal Hollandsch, schoon de Noordhollandsche natuur er in leeft. Het heeft ’t meest van een verhaaltje en is zelfs sentimenteel getint: hierin ligt wel de verklaring dat de vreemdeling het boven de andere stukjes verkiest.’ Inderdaad werd ‘Teun de Jager’ in verschillende talen vertaald. Zo verscheen al in 1845 in het Magazin für Jägerei de bijdrage ‘Die Rebhühner’ – door een onnozele hals die de Camera Obscura niet kende weer in het Nederlands vertaald onder de titel ‘De Patrijzen’, opgenomen in het Nederlandsch Tijdschrift voor Liefhebbers van Jagt en Visscherij van 1858. Ook Franse en Eng gelse lezers konden van Hildebrands bijdrage kennisnemen. Fraai is de titel van de Engelse vertaling uit 1892: ‘Tony, a Tale of the Dunes’. In 1890 is er in de Deutsche Lehrer-Zeitung zelfs nog een uitgebreide versie verschenen, waarin Sijtje herleeft en zij dus toch met Teun kan trouwen, terwijl haar doofstomme broertje in een instituut wordt geplaatst.

Portret van Nicolaas Beets door D.J. Sluyter naar A.J. Ehnle (staalgravure). Collectie Letterkundig Museum, Den Haag

Nicolaas Beets – Teun de Jager

Het laatste enigszins tekenachtige dorp aan Hollands westelijke kustkant is zonder twijfel het armelijk Schoorl. Het ligt aan de voet der duinen, ter plaatse waar die het allerbreedst zijn, om bij Camp plotseling geheel af te breken en, tot Petten toe, het land haar bescherming te onttrekken en dat grote open te veroorzaken, hetwelk de beroemde Hondsbosse Zeewering, tot welker instandhouding zoveel paalwerk en zoveel maaltijden onvermijdelijk zijn, noodzakelijk maakt. Evenals in het aangrenzend Bergen, treft hier de wandelaar het aangenaam schouwspel ener hoge, met dicht kreupelhout en koele bosschages bewassen duinhelling, en van die Heerlijkheid af, welke Borselens, Brederodes, en Nassaus onder haar vroegere bezitters telt, af, tot aan ons klein Schoorl toe gaat men, langs een bevallig slingerende zandweg, ter wederzijde altijd in de schaduw van eiken, iepen, berken en allerlei geboomte, langs welks stammen zich hier en daar het klare duinwater in kronkelende beekjes voortdringt, en waartussen zich aan weerskanten, van afstand tot afstand, de kleine stulpjes der bewoners vertonen, aan de westzijde niet zelden half in het duin begraven, en van boven grauw van bloeiende mossen en knoestige zwam.

Aan het einde van dit aangenaam pad steekt het groene torentje van Schoorl spits in de hoogte, om op het eigenlijk dorp en zijn vele graanakkers neer te zien, waar de gort geoogst wordt, die tot de vermaardheden der Alkmaarse markt behoort. Die deze liefelijke bosschages doorwandeld heeft, en, na zich eerst in de koele lommer en daarna in de enige herberg van het dorp te hebben verkwikt, nog hoger noordwaarts op wil, moet eerst zijn rekening met het geboomte sluiten; want hem toeft niet anders dan het Hondsbos, dat in het geheel geen bos is, daarna de Zijpe, Westfrieslands grootste drooggemaakte vlakte, en dan de woestijn van het Koegras, totdat hij bij den Helder in het Marsdiep staat te staren, en aan de oostkant het eiland Tessel ziet opdoemen, waar reizigers van verzekeren, dat er een lief bosje bestaat tussen den Burg en het Schild, nietig overschot van vroegere woudpracht.

Het was in de laatste dagen van september 1830, op een zeer vroege morgen, voordat de zon nog op was, dat de kleine deur van een der boven beschreven stulpjes, aan de duinkant nabij Schoorl, openging, en zich een jonge man op de drempel vertoonde, die met oplettendheid lucht en windstreek in beschouwing nam. Een schone bruingevlekte patrijshond was reeds, zodra de bovendeur was opengegaan, over de onderdeur gesprongen, en rolde zich nu met kennelijk genoegen voor zijn voeten in het zand, of sprong tegen zijn knieën op, en legde zich dan weder voor een ogenblik, met de voorpoten uitgestrekt en de kop daartussen, neder, om straks weer op te springen, zachtkens jankende en alle de geluiden en figuren ten uitvoer brengende van een jachthond, die genoegen smaakt. Over ’t geheel is er geen dier, dat lichter te vermaken valt, en minder spoedig blasé is. Zijn meester behoeft slechts naar het geweer te grijpen, en deze beweging roept onmiddellijk de schitterendste vooruitzichten van genot en zaligheid voor de ontvlamde verbeelding van de hond, waarvan ik mij overtuigd houd dat de opgenoemde vreugdetekenen niet dan flauwe bewijzen zijn, vergeleken bij het gevoel dat zijn ruige borst doortintelt; en zulks niettegenstaande hij zeer wel weet dat voor hem al de genoegens van de dag zullen bestaan in lopen, staan, drijven en aanbrengen, zonder immer enige hoop te mogen voeden op het geringste aandeel in de buit.

De jonge jager – want het was er een – zag er in zijn versleten groene buis, met de oude weitas en oude hagelzak kruislings over de beide schouders, de broek in de laarzen, de groene lakense muts schuins opgezet, en het korte dubbel jachtgeweer, met het groen, afhangend cordon onder de arm, recht tekenachtig uit. Hij was groot en fors, een blonde zoon der Kelten, en zijn bruinverbrand gelaat deed het heldere blauwe zijner ogen des te meer uitkomen; maar op dit ogenblik, als hij eerst naar de lucht en daarom om zich heen keek, hadden zij een neerslachtige uitdrukking.