Kind van twee culturen

Meer boeken over Nederlands-Indië en Indonesië en Azië

Joyce Bergvelt – Formosa voorgoed verloren – Historische roman over de VOC op Taiwan

Ben Knapen – Langs de straten van Jakarta

Wilma van der Maten – vergeten door het vaderland (voorwoord Wieteke van Dort)

Wilma van der Maten – Jakarta aan zee – verhalen over de hoofdstad van Indonesië

Wilma van der Maten – Soefies en transgenders – Kinderen van een betere God

Jolanda Maurer – Wayan – Roman over de bittere gevolgen van de massamoord op communisten op godeneiland Bali

Elisabeth Riphagen – Achter de eeuwige glimlach (verhalen)

Madelon Székely-Lulofs –Rubber (roman) en ontmoeting met de dood – verhalen

Hans Vervoort –Weg uit Indië – Het grote avontuur van Hans en Sonja (jeugdboek) op zoek naar Doetje Dezentjé – Spannende zoektocht naar een liefdeskind (thriller)

Jacob Vis – Indisch vierluik, bestaande uit de romans De Borneo-Deal, Merdeka!, Moerta en Tandem

Hans Visser

Kind van twee culturen

WIETEKE VAN DORT

Schetsen uit een Nederlands-Indische familie

CIP-gegevens Koninklijke Bibliotheek, Den Haag

Visser, Hans

Hans Visser – Wieteke van Dort – Kind van twee culturen – Schetsen uit een Nederlands-Indische familie

Schoorl: Conserve

ISBN 978 90 5429 4665

NUR: 301

Trefw: Nederlands-Indië-Indonesië

© 2018 Hans Visser, Wieteke van Dort en uitgeverij Conserve

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, e-book, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, e-book, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from the publisher.

Deel 1

Indië, wij weten samen zoveel

Je kreeg van ons leven het beste deel

De jaren van arbeid, de kracht van de jeugd

Ze blijven je erfdeel, zolang het je heugt

Tekst: May Bruins/Muziek: Harry Bannink

Krokodillen

Nieuwe gebeurtenissen verdringen de oude verhalen uit de herinnering. Het laatste nieuws is indringender, grootser, belangrijker en vooral ook zo heel nabij. Wie kent ze nog, de mensen met wie dit verhaal moet beginnen? Wie weet nog hoe ze leefden, onder welke omstandigheden? Wie kan zich hun wereld nog voorstellen? Wie begrijpt nog wat hen dreef tot hun keuzen en hun daden? Wie zou nu nog iets zinnigs kunnen zeggen over hun karakter?

De mensen van lang geleden zijn slechts namen in een document. Hoewel? Wie goed kijkt kan ze in de verte van het verleden toch zien veranderen in mensen. Schimmig, maar toch met enig reliëf. Plaats zo’n naam bij een huis, een boom, een straat, een pad, een wijk, een boek, een brief, een knipsel, een gebeurtenis en met wat verbeeldingskracht ontstaat er een beeld, hoe vaag ook. Neem nou Manuel Isaac, met wie de geschiedenis begint van een reeks kinderen uit twee culturen, die uiteindelijk leidt naar Wieteke van Dort.

Hij is een Jood. Zijn zoon heet Levie Emanuel, geboren in 1753 te Amsterdam. Toch noemt hij zich Levie Emanuel van Dordrecht, kortweg Van Dort. Allicht doemt het beeld op van een man in de oude Zuid-Hollandse handelsstad aan de Merwede. In 1777 doet Levie wat zoveel mannen doen: hij trouwt. Zijn vrouw is Lotje Lea Simon Dansiger, ook een Amsterdamse, geboren in 1750.

Aan de horizon van de verbeelding doemt de oude Poolse Hanzestad Danzig op. Het is verleidelijk om daar haar wortels te zoeken, er liggen immers banden tussen de Joodse gemeente in die stad en Amsterdam. Het zij zo. Dit verhaal vraagt om vooruit te kijken, want zie: Levie en Lotje krijgen een zoon, twee jaar na hun huwelijk. Ze noemen hem Simon Leib van Dordrecht. De mensen zullen hem kennen als Lion. Op 3 mei 1779 laten zijn ouders hem besnijden. De jongen wordt later taalmeester, leraar in buitenlandse talen.

Dat is beslist een nuttig beroep, want in 1807 is Lodewijk Napoleon, broer van de Franse keizer, koning van Nederland waar het Frans een belangrijke taal is. De koning woont in het Stadhuis op de Dam in Amsterdam. Het huis van de trotse zeventiende-eeuwse burgerij is daarmee een paleis geworden, hoewel zijn vrouw Hortense helemaal niet houdt van de nieuwe woning. Ze kan er ruiken dat hij staat in een stad waar de grachten vuil zijn en stinken. Dat is ook de wereld waarin taalmeester Lion trouwt met Judith Elkan Waterman.

Ook Lion en Judith verdwijnen onopvallend in de geschiedenis. Meer mag al worden verteld over hun zoon Elchaanan Simon van Dort, roepnaam Elkan. Hij wordt geboren op 23 juni 1808 en op 1 juli viert zijn familie diens besnijdenis. De jongen mag zich later kleermaker en smid noemen. Hij vestigt zich in Muiden, waar de rivier de Vecht uitmondt in de Zuiderzee. Vanouds een frisse omgeving waar de rijken van de hoofdstad hun buiten hebben, ver van de oude, vuile Amsterdamse grachtengordel met zijn stadspaleizen.

Het is een klein en wellicht voor romantische zielen haast arcadisch aandoend wereldje van boeren, vissers en handwerkslieden. ’s Zomers zich koesterend in de milde middagzon, ’s winters voorzichtig afgedekt onder een wit palet. De mensen groeien er op, krijgen kinderen en worden oud, zoals ook de bomen leven met de seizoenen. Een natuurlijk ritme in een eeuwenoud Hollands landschap.

Daar trouwt de 28-jarige Elchaanan Simon op 12 april 1837 met de dan 35-jarige Hilletje Mozes van Gelder. Ze is al zwanger, want na ruim zes maanden wordt op 20 oktober hun eerste kind geboren: Levie Elkan van Dort. Dat was destijds niet zoals het hoorde. Al snel besluiten ze te vertrekken naar Indië. Waarom? Kijkt de kleine Muidense gemeenschap hen aan op die voorechtelijke zwangerschap? Is er sprake van sociale druk? Voelen ze zich daarom gedwongen om weg te gaan?

Of biedt Nederland te weinig kansen voor deze handwerksman? Het christelijke Nederland geeft Joden weliswaar relatief veel ruimte, maar niet elk beroep staat voor hen open. Zeker, met de Franse koning arriveerde hier ook het goud van de Franse revolutie: liberté, egalité, fraternité, ofwel vrijheid, gelijkheid, broederschap. Die waarden golden in theorie ook voor de Joden, maar de praktijk was anders. Ook als de Fransen na 1813 verdwijnen en Nederland een eigen koningshuis krijgt en een eigen grondwet. Bood Indië de Joden betere kansen? Ze konden daar terecht bij de overheid, het Indisch Leger, het onderwijs, justitie, de posterijen en op ondernemingen. Er waren ook volop mogelijkheden voor wie een vrij beroep koos, zoals arts, ingenieur, fabrikant, maar ook kleermaker en smid. Toch zijn er nog bedrijven die pas in de jaren dertig van de twintigste eeuw voor het eerst Joden in dienst nemen.

Wellicht spraken Elchaanan Simon en Hilletje mensen met ervaring en werd Indië voor hen een visioen: een wereld waar een Nederlander zelfs al gauw een beetje koning zou kunnen worden, in elk geval meer dan een moeizaam concurrerende handwerksman in een land waar het met de economie nog niet echt wil vlotten.

De emigratie van een gezin naar Indië is in die dagen hoe dan ook opmerkelijk. Indië is voor Europeanen dan nog een soort pionierssamenleving van vooral vrijgezelle mannen die vaak leven met een inheemse huishoudster, een njai.

De kinderen die daaruit voortkomen vormen de groeiende groep van Indo-Europeanen, een ‘tussenras’, het hing van de welwillendheid van de vader af in hoeverre hij die kinderen erkende en zorgde voor een goede opleiding. Echt veel Nederlanders woonden er in de archipel niet. Inclusief de Indo-Europeanen, waren dat er in 1860 op Java en Madoera 22.633, naast 13 miljoen Javanen. Over de Indische Joden uit de eerste helft van de negentiende eeuw is niet veel bekend. Hun aantal groeit in die jaren, maar als de rabbijn Jacob Saphir vanuit Jeruzalem na 1850 op Java arriveert telt hij slechts zo’n twintig Joodse families van Nederlandse of Duitse herkomst.

Hoe dan ook: Hilletje en Elkan Simon nemen afscheid van het burgerlijke in zichzelf gekeerde en nog zo landelijke land dat nog leeft met het ritme van postkoets en trekschuit. Het is de wereld die Nicolaas Beets beschrijft in zijn Camera Obscura. Hij voelt mee met de arme oude Keesje in het diakenhuis en vermaakt zich om de droge neef Pieter Stastok. Geen spoor in dat boek van de eerste spoorlijn tussen Amsterdam en Haarlem, de stomende voorbode van een nieuwe tijd.

Koning Willem I poogt die tijd te stimuleren, maar het gezin Van Dort wacht die nieuwe tijd niet af, maar kiest voor een nieuwe toekomst in het Oosten. Die zal kleurig zijn, rijk aan exotische verrassingen. Het zijn niet louter ‘deugnieten, verkwisters, bankroetiers en ander slecht volk’ die de gok wagen. Vaak gaan echt ‘gewone’ Nederlanders uit de middenstand en bourgeoisie naar Indië. Loe de Jong schrijft in Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog dat velen van hen het gevoel hadden daar ruimer te kunnen ademhalen dan in het verzuilde Nederland en daar meer te presteren en meer te verdienen.

Ze reizen naar een land dat nog zo onbekend is dat het Nederlandse bestuur daar met grote omzichtigheid te werk gaat. Er is weliswaar sprake is van een soort kolonie, maar het land staat zeker nog niet geheel onder Nederlandse controle. Minister Charles Ferdinand Pahud van Koloniën, die op Java opgroeide en daar zijn carrière als ambtenaar begon, verklaart in 1851 zelfs ‘dat de Javaanse bevolking zeer wel wist dat wij daar eigenlijk niet behoren.’

Hoe verloopt de reis van het jonge gezin? Reist Elchaanan Simon met vrouw en zoon Levie Elkan over de Zuiderzee naar Nieuwediep? Het noordelijkste puntje van het Noord-Hollandse vasteland is bij het verzanden van de Amsterdamse haven een soort dependance geworden. Daar arriveren de schepen met vracht en passagiers uit Indië, daar gaan ze ook aan boord. Daar schepen ook de soldaten van het Indisch leger zich in. Of trekken ze via Amsterdam per trekschuit of binnenvaartschip over het in 1824 gereedgekomen Groot Noordhollands Kanaal via Alkmaar naar Nieuwediep? Dat zal dan vast niet in de winter zijn geweest, want het kanaal was dan vaak dichtgevroren. De tocht zal zo’n vijftien uur hebben geduurd.

Net zo waarschijnlijk is dat ze gewoon in Amsterdam aan boord zijn gegaan. Vandaar zal het schip op de kracht van de wind en met de hulp van twaalf tot vierentwintig paarden door het kanaal zijn gevaren. Daar passeerden ze Alkmaar, de laatste Hollandse stad die ze ooit zouden zien. Daar zagen ze voor het laatst de wereld van dijken en weilanden met zijn oude molens en stolpboerderijen. Daar zagen ze voor het laatst achter de duinen de zon ondergaan onder een wolkenlucht die nergens zo meesterlijk van kleur is en compositie.

Het schip volgt dan nog de ‘klassieke’ route. Met fregat, bark of brik zeilen ze de Noordzee op, passeren ze het Nauw van Calais en steken dan waarschijnlijk de eindeloos zwaar deinende Atlantische Oceaan over richting Brazilië om zo te profiteren van de passaatwinden. Als het er stormt springt het schip nietig over de golven om dan weer neer te komen in een bed van schuim. Zware rollers naderen het schip en spoelen over de boeg, die zich daarna druipend opricht, om toch weer neer te komen en weer nieuwe rollers op te vangen.

Bij Muiden konden ze de Zuiderzee zien spoken, maar dit? Het zijn omstandigheden waarin schepen allicht stukken mast kunnen verspelen, of met veel lawaai delen van het koperbeslag op het onderwaterschip. Net zo plotseling als de stormen daar komen opzetten, zo snel gaan ze ook weer liggen.

Het moet diepe indruk maken op mensen die zoals Elchaanan Simon en zijn gezin voor het eerst in hun leven naar Indië gaan. Medereizigers die naar de archipel terugkeren vertellen ‘grote’ verhalen over het exotische land, over de hoofdstad Batavia, het bestuur, de hitte, de vulkanen, de bossen, de dorpen, de mensen. Onderwerpen om de verveling te overleven. Wie zijn die passagiers? Grote kans dat er manschappen van het koloniale leger meereizen, maar het zijn vooral ambtenaren, handelaren en dominees en particulieren, zoals het gezin van een Joodse handwerksman uit Muiden. Die moet waarschijnlijk zo’n vijfhonderd gulden hebben betaald, wat rond 2015 neerkomt op zowat vijfduizend euro. Veel geld voor zo’n gezin, ook toen. Een eerste klas kostte het dubbele.

Vrachtvervoer is voor het scheepvaartverkeer dan nog de hoofdzaak. Passagiers zijn voor de rederijen een extraatje. Per reis gaat het in die dagen meestal om zelden meer dan vijf passagiers. Voor hen is domweg wat ruimte gecreëerd. Een reiziger uit die tijd vertelt in een verslag dat op het achterdek van zijn schip een koffiekamer is neergezet met wat banken, een tafel en twee ramen voor het uitzicht. Aan beide zijden van deze kajuit liggen twee grote hutten: één voor de kapitein en een voor de passagiers eerste klas. Daar zal de familie Van Dort vast niet hebben geslapen. Onder het middendek liggen naast de kerk, de met stapelbedden ingerichte tweedeklas hutten en de hutten voor de stuurlieden en de scheepsdokter. Voor de soldaten is in het midden van het schip een ruim ingericht met hangmatten. De matrozen verblijven op het voordek.

Als het even kan kiezen particulieren in die dagen voor een schip zonder soldaten. Die twee ‘culturen’ gaan niet goed samen. Het leven aan boord is nu eenmaal weinig opwindend. Een fikse ruzie, ontstaan uit noodgedwongen landerigheid, is snel ontstaan. Even ergens afzonderen? Het moet daar klein en benauwd zijn geweest. De reizigers zullen hebben geleefd in een hiërarchie van het schip met de kapitein aan het hoofd.

Weken na het vertrek uit Nieuwediep passeert zo’n schip de evenaar. Wie daar voor eerst nadert wordt steevast gedoopt door de zeegod Neptunus, een ritueel waar veel water aan te pas komt. Als er opeens een zwerm meeuwen rond de masten hangt, is Kaap de Goede Hoop niet ver meer. Daarna volgt dan de grote oversteek van de Indische Oceaan, precies zoals de schepen van de Verenigde Oost-Indische Compagnie, ofwel de VOC, dat al in de zeventiende eeuw hebben gedaan.

Na zeker vier maanden loopt het schip Straat Soenda tussen Java en Sumatra binnen. Vooruit is een reusachtige vulkaan zichtbaar, de Krakatau. In de blauwe Javazee steken in de verte hier en daar witte driehoekjes omhoog. Puntig wankelen ze op ranke kano-achtige scheepjes, vlerken met drijvers aan beide zijden. In de verte doemen grotere witte schepen op. Boeginese schoeners onder volle zeilen.

Het schip nadert de rede van Batavia. Het wordt gezien vanaf de robuuste uitkijktoren aan de haven. De bemanning van het wachtschip lost zoals bij elk naderend schip twee kanonschoten. In de stad weet nu iedereen dat nieuwe lading en passagiers onderweg zijn.

Het havenkanaal Soenda Kelapa, dat langs lange pieren eindigt in zee, is te klein, te modderig en te ondiep voor de zeeschepen. Prauwen en huursloepen gaan daarom de zee op om mensen en vracht van boord te halen. Een prettige kennismaking met de stad kan het voor de reizigers niet zijn. De Australische natuuronderzoeker Brenner beschrijft hoe in het troebele water de door de stad uitgebraakte kadavers drijven van honden, varkens en anderen dieren.

Het zijn er zoveel dat de talloze krokodillen daar meer dan voldoende voedsel aan hebben zodat ze voor de eventuele levende mensen geen belangstelling opbrengen. De bevolking schijnt dan ook geen last van ze te hebben. Niettemin: wie zich van de rede naar de stad laat varen krijgt de dringende raad om kleding en vooral armen en benen binnenboord te houden. Krokodillen zijn snel en sterk en kunnen zomaar iemand het water insleuren. Welkom in Indië.

Het nieuwe leven van het gezin Van Dort begint op de kade bij De Kleine Boom, een soort open loods waar ze de douane moeten passeren. Aan de weg daartegenover staat de stadsherberg, een soort koffie-huis en logement. Daarna zien Elchaanan Simon en zijn gezin hun nieuwe wereld, waar de oude Hollandse robuuste wachttoren uitsteekt boven marktkramen langs opslagloodsen die nog zijn gebouwd voor de VOC. Daarachter liggen de kantoren van de Hollandse en Chinese handelsondernemingen aan de Kali Besar. Zouden ze zich in die exotische sfeer hebben verbaasd over de Hollandse ophaalbruggen?

Nog weer verder staat aan een groot plein, intimiderend robuust en wit het in 1710 gebouwde Stadhuis. Het lijkt wel alsof het een kleine versie is van het Amsterdamse paleis aan de Dam in Amsterdam. Wat was Indië daar toen anders dan een poging tot kopie van het goede in het moederland?

Koningin van het Oosten

Het is er broeierig heet, de stad stinkt. Het oude Batavia bij de zee, dat in 1619 is gesticht door Jan Pieterszoon Coen wordt beheerst door een ongezond moerasklimaat. De rivier die het water in de grachten zou moeten doen leven is in de achttiende eeuw dichtgeslibd en verworden tot een open riool. Ze vormen een kweekvijver van ziekten zoals malaria, ofwel de Bataviasche koorts. Bedenkelijke dampen hangen ’s nachts boven het water. In bamboehutten liggen nachtwakers, beschermd door een vuurtje tegen de muskieten. Ongedierte scharrelt langs de huizen.

Als het licht wordt wassen en plassen er mensen op de drinkplaatsen die het Hollandse gouvernement ooit bij de grachten had laten aanleggen voor paarden. De eerste Chinese winkels gaan open en op straat verschijnen waroengs, stalletjes waar rijst wordt gekookt, gewikkeld in bananenblad. Koelies op weg naar werk nemen het mee of ontbijten daar onder een afdak. Chinese kappers met hun gereedschap verzorgen hun klanten aan de straat en zien daar de klerken passeren, op weg naar hun kantoren. Vrouwen bieden hun handel aan, kauwend op een pruim sirih, vaak een straaltje rood geworden speeksel kwijlend.

Pas rond een uur of vier wordt het stiller op straat. De koelies blijven nog wat hangen. Ze praten dan wat, ze gokken wat en verliezen dan soms het loon van zo’n dag, net zo makkelijk als ze dat geld met hard werken hebben verdiend. Amper zonder schemering valt daarna de avond.

Dit beeld van de bewoners, geschetst door een reiziger uit die tijd, maakt een vooral schilderachtige, romantische indruk. De achttiendeeeuwse lofdichter Jan de Marre bezong de stad als ‘Koningin van het Oosten’, maar als de familie Van Dort arriveert spreekt iedereen al van het ‘Kerkhof der Europeanen’. Batavia doemt uit dergelijke oude beschrijvingen op als een vervallen wereld.

De blanken die dan per rijtuig door dat decor trekken, komen er dan ook liefst alleen om te werken. Net zoals de rijke Amsterdammers als dat even kon de grachtengordel verlieten en naar hun buitenplaatsen trokken. Steeds vaker wonen de Europeanen wat verderop langs het Molenvliet, het kanaal van de oude stad naar het hoger en droger gelegen Koningsplein en het Waterlooplein. Daar liggen ook de nieuwe villawijken als Weltevreden, Noordwijk en Meester Cornelis. De beelden uit die tijd laten een stad zien die doet denken aan een klassieke tuin. Daarachter liggen de buurten van de Indo-Europeanen en beginnen de kampongs waar de plaatselijke bevolking woont.

Daar begon al in 1808 op initiatief van maarschalk gouverneur-generaal Willem Daendels de bouw van een nieuw paleis. Vlakbij staat ook de herensociëteit Harmonie en in 1834 opende daar de schouwburg. In dat jaar begon de bouw van de nabije Willemskerk. Bedienden van de bewoners besprenkelen onder de hete zon de zanderige wegen, opdat het stof niet te veel zal stuiven als een rijtuig met een stevig doorstappend paard voorbij rammelt, onderweg naar deze klassieke parels van die nieuwe Hollandse stad, bevolkt door Hollanders, Fransen, Engelsen, Duitsers en noem maar op.

Elchaanan Simon en Hilletje worden in Batavia geconfronteerd met een tropisch dagritme. Ze leren hun voordeel te doen met de relatief nog koele ochtenden en de siësta na het middageten als de zon zijn volste kracht heeft bereikt. Ze moeten beslist wennen aan het andere voedsel en vooral de in Europa dure, maar hier volop beschikbare en dus goedkope kruiden. Hadden ze ooit al sambal geproefd? De tanden in rawit gezet? Op de vele markten ligt het eten onder schermen van bamboe te koop. Gele rijst, gebakken vis, vruchten als manga, banaan, ananas, ramboetan, doerian, djeroek.

Allicht zien ze ook hoe een meisje heel even een jongen aankijkt en hem wat suikerriet aanbiedt; uitnodiging voor een moment van romantiek. Want er lopen daar zoveel van die meisjes. Een reiziger omschrijft ze als ‘geriefelijke nimfen’. Hij voegt daaraan toe: ‘Men kent deze vogeltjes aan hare veêren.’

Bij het licht van fakkels laten dansgroepen ’s avonds de oude volksverhalen zien. Op straat betoveren dansmeisjes, begeleid door een orkestje met Javaanse instrumenten hun publiek. Jazeker, ‘betoveren’, want wie betaalt mag met zo’n meisje dansen en als er geld over is zelfs nog veel meer. De mensen zijn gelovig, maar hun wereld is doortrokken van erotiek, het spel waarmee steeds weer nieuwe generaties de dood te slim af zullen zijn.

Nieuw voor hen is ook de wereld van de opiumschuivers. Ze liggen in loodsen op banken van bamboe. Vaak zijn het verarmde Chinezen, soms Javanen, maar altijd is het de Nederlandse overheid die op de verkoop van deze drug het alleenrecht heeft.

Natuurlijk zijn er Europese artikelen te koop. In de Javasche Courant, het enige driemaal per week verschijnende nieuwsblad van het land, uitgegeven door de overheid, wordt geadverteerd met pas aangekomen Europese lekkernijen als jenever, brandewijn, Madeira, haring in tonnetjes, ingelegde zuurkool, bloemkool, rolpens en Zwitserse kaas. De drank houdt zich dankzij de alcohol probleemloos goed, maar voedsel? Een verslag uit die dagen meldt dat er grif een ham wordt verkocht waarin toch echt de wormen ‘een galop dansen’. Blijkbaar neemt in de tropen de heimwee naar Europees voedsel soms dramatische vormen aan. De familie Van Dort begint nu eerst een nieuw leven.

Suiker

Wat hebben Elchaanan Simon en Hilletje precies voor ogen als ze met hun zoon Levie Elkan op Java arriveren? Waarom reizen ze via Batavia door naar Tegal? Wordt daar op ze gewacht? Het is een klein stadje aan de noordkust van Midden-Java, ergens aan de weg van Tjirebon naar Semarang. De Javaanse bevolking leeft er van de visserij en er is wat kleine huisnijverheid met aardewerk, koper en batik, wellicht is het voor hen een stadje met een belofte.

Als het gezin Van Dort zich daar vestigt groeit in het achterland de door het gouvernement opgezette suikerindustrie en op de rede arriveren altijd wel schepen met vracht en wachten daar vervolgens op nieuwe lading, op de producten van diezelfde Hollandse bedrijven in het achterland.

Daar probeert Elchaanan Simon als kleermaker een nieuw bestaan op te bouwen, maar dat mislukt. In plaats daarvan drijft hij uiteindelijk toch weer een kleine smederij. Niet zo gek, want Tegal wordt lang-zaam maar zeker steeds meer een handelscentrum en met al die groeiende bedrijvigheid is er altijd wel iets voor zo’n smid te doen. Zakelijk gaat het hem dan ook goed. Leuk voor zijn zoon Levie Elkan, want dan kan die de zaak straks overnemen. Het vak van smid gaat in de familie al vaker over van vader op zoon.

De zoon groeit op in een snel veranderend land. In de cultures zit groei. Vooral de suiker, die wordt gewonnen uit suikerriet, doet het goed. De productie daarvan voor de export kwam al op gang in de zeventiende eeuw, de gloriedagen van de VOC. Het waren rijke Chinezen die daar na 1650 begonnen te investeren in de productie van rietsuiker. Hun fabrieken stonden in de ommelanden van Batavia. Daar hadden ze vooral Chinese arbeiders aan het werk, goeddeels illegaal en dus rechteloos.

Omdat Brazilië in de achttiende eeuw behoorlijk ging concurreren en de Europese markt verzadigd raakte, zakte de prijs van de Indische suiker en werd de productie beperkt. Veel Chinese koelies werden daardoor werkloos. Ze sloegen aan het muiten en beraamden zelfs de bezetting van Batavia. Om van deze Chinezen af te zijn besloot de VOC hen in 1740 te verhuizen naar de kolonie Galle op Ceylon. Ze vreesden onderweg overboord te worden gegooid, kwamen daarom in opstand en inderdaad, op 8 oktober vielen ze de stad aan. Vergeefs.

Omdat in Batavia alom de angst bestond dat de Chinezen die daar woonden wellicht zouden samenspannen met de opstandelingen besloot de VOC de ochtend daarop tot een huiszoeking bij deze stads-Chinezen. Gouverneur-generaal Valckenier stelde zelfs voor Batavia van Chinezen te ‘ruimen’, maar de Raad van Indië remde hem af en adviseerde een huiszoeking. Helaas zat de schrik er zo diep in dat soldaten, matrozen, arbeiders en slaven op 9 oktober de Chinese huishoudens begonnen te plunderen en uiteindelijk zowat alle Chinezen in Batavia vermoordden. Het bloedbad duurde drie dagen. Er waren 5000 tot 10.000 slachtoffers. Een kleine groep Chinezen en hun koelies ontkwam naar Midden- en Oost-Java. Van de suikerproductie was daarna geen sprake meer.

Die komt pas weer op gang als na 1830 onder leiding van gouverneur-generaal Van den Bosch het cultuurstelsel wordt ingevoerd. Het gouvernement wijst gebieden aan die geschikt zouden zijn voor allerlei cultures. Zoals ook de verbouw van suikerriet. De eerste suikeronderneming is Kedawoeng, nabij Pasoeroean, opgericht in 1830. De tweede is Tjandi uit 1832, eigendom van een Chinees.

De grond wordt opgeëist door het gouvernement en verhuurd aan Europese ondernemers. De arbeiders komen van de dorpen uit zo’n gebied. Ze worden vrijgesteld van andere diensten, dat dan weer wel. Van de opbrengst worden deze arbeiders en de belastingen betaald. De Nederlandsche Handel-Maatschappij brengt de producten op de markt en de winst is voor het gouvernement.

Niettemin: om toch vooral aan de verlangde productiehoeveelheid te voldoen wordt zelfs de bevolking van complete dorpen gedwongen te werken voor het cultuurstelsel. Want: als die productie voor de Nederlandsche Handel-Maatschappij niet wordt behaald moet er belasting worden betaald over de opbrengst van de eigen grond. Om die productie te kunnen leveren wordt die eigen grond maar al te vaak verwaarloosd en dat leidt na 1845 in diverse streken zelfs tot hongersnood. Veel boeren beginnen daarom te twijfelen aan het boven hen gestelde gezag van de prijaji, hun eigen vorsten, die op de ‘loonlijst’ van het gouvernement staan.

Eigenlijk is de productie van suiker in die dagen een vak dat door de Europeanen nog moet worden geleerd. Laat staan dat er biologen zijn en instituten die de ziel van de plant kunnen doorgronden en ziekten in het gewas kunnen bestrijden. De wereld van planters lijkt dan nog te worden bepaald door avonturiers met ambitie, vertrouwend op de kennis van de plaatselijke bevolking. Op zich niet verkeerd, maar de Javanen produceren tot dan toe niet voor de veeleisende internationale markt, wel voor de eigen, overzichtelijke behoefte.

Wie zijn die mannen, die Europese planters die de met de huisproductie van suiker ervaren Javanen moeten voorgaan in de productie voor dit lucratieve exportartikel? Vaak zijn het gewezen matrozen, ontslagen koloniaal militairen of domweg gelukszoekers. Met een beetje geluk mag zo’n man zich ‘administrateur’ noemen, ofwel ‘directeur’. Ze bieden zich met regelmaat per advertentie aan in de Javasche Courant. Als aanbeveling wijzen ze op de jaren die ze al in Indië doorbrachten. Als extraatje voegen ze daaraan toe dat ze ook bereid zijn onderwijs te geven.

De schrijver en journalist P.A. Daum tekent in zijn roman Uit de suiker, in de tabak de jonge opzichter van zo’n onderneming. Deze James van Tuyll, die in Holland als student aan het feestvieren ten onder ging, beschrijft in dat verhaal drie nieuwe collega’s: ‘Een gewezen matroos, een Indo-Europeaan die geen Hollands kende en een eerste opziener die tegen niemand sprak en waarvan men dus niets wist.’

In die dagen zet de volwassen Levie Elkan van Dort drie grote stappen. Nummer een: hij neemt afstand van zijn Joodse achtergrond en noemt zich kortweg Louis van Dort. Zijn moeder noemt zich dan niet meer Hilletje Mozes maar gebruikt de christelijke voornamen Helena Maria. Een bewuste keuze voor een nieuwe toekomst, los van de last van tradities? Of is dat zo gegroeid? Leven volgens de religieuze voorschriften is in Indië niet eenvoudig. Er zijn geen rabbijnen, geen koosjere slagers en geen synagogen. Er zijn geen vitale geloofsgemeenschappen die de oude tradities beleven en vieren. Als later het aantal Joden groeit worden wel hier en daar diensten gehouden, maar de ruimte daarvoor moet worden gehuurd. Verzoeken aan de Nederlandse overheid om een rabbijn te mogen aanstellen worden niet ingewilligd. Indien nodig is er wel vaak iemand te vinden die bepaalde Joodse rituelen kan uitvoeren, zoals de slacht, een huwelijk en een besnijdenis.

De meeste Joden woonden in Soerabaja waar de uit Irak afkomstige Bagdad-Joden een hechte gemeenschap vormen. Pas in 1923 ontstaat daar een officiële Joodse gemeente met een synagoge. Pas in de jaren twintig neemt het aantal Joden dan ook sterk toe, maar de eerste generatie zoals die van Van Dort is dan al geassimileerd.

De tweede grote stap van Levie Elkan alias Louis is zijn huwelijk met Suzanna Magdalena Annetta Canter-Visscher. Kortweg: Suus. Ze staat op een oude foto, leunend in een krossi malas, een makkelijke stoel, op de galerij van één van de huizen waar ze ooit woonden. Suus is zichtbaar zeer Indisch. Zij brengt het Javaanse bloed in de familie Van Dort. Gekleed in sarong en kabaja kijkt ze met een tintelende glimlach naar de camera. Een vrouw die de ernst van het leven kent, maar zeker ook de lol daarvan ziet. Alsof ze lak heeft aan het vervliegen van de tijd lijkt ze contact te maken met wie haar via de foto in de ogen kijkt.

Zijn derde stap: Levie Elkan wordt geen smid, maar kiest voor een bestaan in de suiker. Hij wordt machinist op de onderneming Rendeng, ten Oosten van Semarang. Later verhuist hij naar de nog verder naar het Oosten gelegen onderneming Boedoean nabij Besoeki, een betere positie. In Tegal bouwen zijn ouders intussen verder aan hun Indische bestaan. Tot Elchaanan Simon op 16 januari 1857 overlijdt.

Drie maanden later, op dinsdag 14 april 1857 is er een vendutie. De aankondiging van deze veiling geeft de indruk dat het leven van Levie Elkan en Hilletje Mozes in de twintig jaar van hun huwelijk materieel niet slecht was. Aangeboden wordt daar een partij meubelen, een biljarttafel met toebehoren, een piano, enige juwelen en diverse goederen. Dat alles bevindt zich in een eveneens te koop staand ‘kapitaal huis’.

Na de dood van Elchaanan Simon blijft Hilletje Mozes niet steken in rouw. Getuige diverse advertenties beheert ze na het overlijden van haar man in Tegal het agentschap van de Java Bode. Ze verkoopt ook loten en pillen. Niet zomaar pillen, maar Pillen van Holloway. De advertentie is een heerlijk staaltje van negentiende-eeuws verkoopproza. Het betreft de haast wellustige aanbeveling van een gebruiker, de handelsreiziger D.E. Evans:

‘Sedert geruimen tijd was ik smartelijk lijdende aan galziekte, gebrekkige spijsvertering en bedorven maag. In de hoop daarvan te herstellen, gebruikte ik ene menigte geneesmiddelen, doch bij geen derzelve vond ik de minste baat. Intusschen werd mij door den heer Hugh te Herlach aangeraden uwe pillen te gebruiken en met genoegen kan ik u meedeelen dat zij in weinig tijds mijne eetlust herstellen, zoodat ik thans de beste gezondheid geniet.’

In 1862 wordt de oprichting bekend gemaakt van firma de Wed. Dort & Zoon. Wat die firma doet blijkt uit een reeks van mededelingen in de pers. Zoals 21 september 1864. Dan meldt de Java Bode dat te Batavia zijn aangekomen met het schip Wilhelmina en Clara 100 kelderflessen Jenever, ofwel 100 liter jenever verdeeld over 100 vierkante flessen. Op 8 maart wordt de aanvoer aangekondigd van onder meer een hoeveelheid gerookt vlees en niet minder dan 25 hammen, varkensvlees dus. Inderdaad, Hilletje Mozes beschouwt zichzelf niet meer als Joods. Als ze oud wordt gaat ook Helena Maria weg uit Tegal, ze trekt in bij Louis en Suus op de suikeronderneming Boedoean. Daar overlijdt ze in 1876.

Dat het Louis goed gaat blijkt wellicht ook uit de afloop van een perkara, een affaire. Inzet is een juweel, eigendom van zijn schoonmoeder. Ze woont in bij de oudste zuster van Suus. Het juweel is bijzonder en uiterst kostbaar. Iets wat iemand niet alleen koopt omdat het zo mooi is, maar vooral ook als een waardevaste verzekering. Iets wat in tijden van nood geld opbrengt. De schoonmoeder zegt dat het sieraad later, na haar dood, bestemd zal zijn voor de dochter in wier huis ze zal overlijden. Natuurlijk dacht ze dat het bij haar oudste dochter zou zijn.

Als vanzelfsprekend bezoekt de oude dame regelmatig ook haar andere dochters en zo is ze op 1 maart 1885 ook weer eens op bezoek bij dochter Suus en haar man Louis in Tegal. Uitgerekend daar wordt de vrouw ‘niet goed’. Er is nog wel een dokter gehaald, maar als die arriveert, kan hij alleen nog de dood van moeder Canter-Visscher vaststellen.

Bij opening van het testament komt uiteraard ook het juweel ter sprake. Wat blijkt dan? In haar onschuld heeft ze het juweel inderdaad toegewezen aan de dochter bij wie ze overlijdt. Suus dus. De man van de oudste dochter probeert nog te voorkomen dat het juweel naar Suus gaat. Hij zegt dat die passage in het testament een vergissing is en dat het juweel bedoeld is voor zijn vrouw, de oudste dochter. Het viel immers te verwachten dat ze in haar huis zou overlijden. Daar woonde ze toch? Daar werd toch voor haar gezorgd?

Niettemin, Louis van Dort houdt vol. Verbeten houdt hij vast aan de letterlijke tekst van het testament. Om de gemoederen binnen de familie tot rust te brengen, ontstaat het idee om het juweel bij opbod te verkopen. Van Dort stelt daarop voor dat hij het juweel zal kopen, ongeacht de prijs. Zelfs al zou hij er straatarm van worden. Met het testament in de hand staat hij immers in zijn recht?

Tot verkoop is het nooit gekomen. Het dreigement van Van Dort was voldoende. Hij kreeg zijn zin en Suus het juweel.

In de suiker wordt goed verdiend, maar niet ieder verstandig mens waagt zich licht aan een toekomst in die wereld. Het leven en werken is er hard. Aanpassen en zien te overleven, dat is het beste. De gesjeesde student Van Tuyll uit de roman Uit de suiker in de tabak vertelt hoe hij na aankomst in Indië verandert van een zorgeloos student te Leiden in een man van de Indische suikerindustrie. Hij wordt opzichter op het werk dat wordt gedaan door de plaatselijke bevolking:

‘’s Morgens was het vroeg dag (…). Het eentonige van de arbeid zal ik niet schetsen, noch de talloze moeilijkheden die ik ondervond en de plagerijen die ik te verduren had over mijn gebrekkige talenkennis. Binnen drie maanden liep ik precies als mijn collega’s (…) in een soort van bedelaarskostuum en op vereelte blote voeten rond; at ik met vrij veel smaak mijn rijst met sambal, ikan spat en dendeng van varkensvlees; mijn rijstbroodje met slechte koffie.’

De huizen van de employees zijn niet per se van steen, maar vaak opgetrokken uit hout en gevlochten bamboe, neergezet door de bevolking in herendienst. Hygiëne en de medische verzorging? Het beste is om maar gezond te zijn. Met een beetje geluk is zo’n man getrouwd met een Europese vrouw, maar meestal werken hier vrijgezellen, bijgestaan door een Javaanse huishoudster. ’s Nachts onderwijzen deze dochters van het land hun Europese mannen spelenderwijs in de eigen omgangstaal, overdag zorgen ze voor onder meer het eten, de was en wellicht hun kinderen, de Indo-Europeanen.

Naast de bezigheden op het land waar de rietstengels groeien en het werk in de fabriek waar de oogst tot suiker worden verwerkt, is er weinig te doen. Het leven is een oefening in afzondering.

Daum schrijft dat er in het binnenland onder de enkele Europeanen zo weinig bijzonders gebeurde, dat al wat tot hun leven en lotgevallen behoorde werd nagegaan met de grootste belangstelling. Hij laat de pas getrouwde plantersdochter Hélène tegen haar man zeggen: ‘Ik kon dat eenzelvige leven niet langer uithouden. Als jij er niet was zat ik altijd alleen. Altijd alleen.’

Slechts de collega’s in de omtrek en een enkele stad met een klein Europees wereldje bieden de planters van die dagen het nodige onderling contact, wat vertier en wellicht het gevoel iets Hollands, iets vertrouwds om zich heen te hebben. Nou ja, wat heet ‘vertrouwd Hollands’ na al die intensieve tropenjaren? Ze treffen er in elk geval mensen met een gezamenlijke basis.

Er wordt in de vrije uren stevig gedronken en kaart gespeeld. Soms is er een feest waar veel buren elkaar zien. Daar wordt gegeten, gedronken, gespeeld en gedanst. De mode is die van een jaar of wat geleden want Europa is ver. De walsen en polka’s worden gespeeld door bijvoorbeeld een viool, bas en hoorn.

Vaak richten de dagelijkse glazen bitter, bier, wijn en champagne, ‘tussen de middag’ en ook ’s avonds, op den duur de nodige lichamelijke schade aan. Natuurlijk kunnen mensen ook ‘gewoon’ ziek worden. Bijvoorbeeld malaria, die dan nog met moeite valt te genezen. Daum laat een planter vertellen dat menig zieke collega dan hoopt op genezing in Holland en daarom kiest voor de vlucht terug, maar: ‘Ze wachten te lang en sterven onderweg.’

Havelaar

Na 1870 verandert er veel. Het Cultuurstelsel deed de in verval geraakte Indische handel en industrie weliswaar wat opbloeien, maar de assistent-resident Eduard Douwes Dekker heeft in de West-Javaanse landstreek Lebak vooral gezien wat het Cultuurstelsel voor de bevolking betekent. Hij weet wat er gebeurt als de inheemse vorsten, voorzien van de trotse Hollandse titel ‘regent’, hun onderdanen dwingen om de tevoren vastgestelde productie voor de Nederlandse export te leveren.

Hij zag hoe dat beleid meer dan eens hongersnood veroorzaakt. Hij voelt zich verantwoordelijk en beklaagt zich bij de gouverneur-generaal Duymaer van Twist. Douwes Dekker wordt niet gehoord. Hij krijgt de keuze: slikken of stikken. Ofwel: zwijgend zijn werk doen of ontslag. Hij kiest het laatste en keert terug naar Nederland. Onder de naam Multatuli, ofwel ‘ik heb veel geleden’, verpakt hij daar zijn aanklacht in de roman Max Havelaar, of de koffieveilingen der Nederlandsche Handel-Maatschappij.

Hoe pijnlijk is daarin bovendien de ontmaskering van de inheemse adel als zetbaas van de Nederlandse handel. In een magistrale vaderlijke rede wijst de hoofdpersoon Max Havelaar, assistent-resident van de landstreek Lebak, de hoofden van het gebied op hun verantwoordelijkheid: het is niet hun eerste taak zichzelf en hun familie te onderhouden zoals hij zo vaak heeft gezien. Het is in de eerste plaats hun opdracht het volk te dienen en het naar welvaart te begeleiden.

Diezelfde boodschap draagt ook de roman als geheel, maar dan in hardere taal. Douwes Dekker draagt zijn boek op aan koning Willem III, die door de hoofdpersoon Havelaar wordt aangesproken als ‘keizer van het rijk van Insulinde dat zich slingert rond de evenaar als een gordel van Smaragd’. Douwes Dekker laat Havelaar zijn relaas over de misstanden in Indië eindigen met de vraag aan Willem III: ‘Is het Uw keizerlijke wil dat dertig miljoen onderdanen worden mishandeld en uitgezogen in Uwen naam?’

Voor de goede orde: Douwes Dekker is zeker niet de eerste Nederlander met kritiek en hij is ook niet zonder meer tegen het Nederlandse systeem, wel tegen de excessen die dat veroorzaakt. Het boek heeft een effect zoals dat in later tijden op media als televisie en internet zouden hebben, ook internationaal. Zoals in 1852 de Amerikaanse roman De negerhut van Oom Tom onder blanken het verlichte denken over slavernij wereldwijd introduceert, zo markeert Max Havelaar in 1860 het ontstaan van een andere Nederlandse politiek jegens Indië. De blanke belangstelling voor de bruine ‘inlander’ is gewekt, hij wordt gezien. Letterlijk: hij wordt geëxposeerd.

Op de Wereldtentoonstelling van 1883 te Amsterdam staan naast een telefoon en een brandkast ook een koloniale afdeling met ‘inboorlingen’ in een nagebouwde Javaanse kampong met producten als tabak en rubber. Raar? In die tijd nog niet, het is dan vooral de kennismaking met een andere wereld. Langzaam tekenen de eerste contouren van de twintigste eeuw zich af. Het liberalisme en het socialisme beginnen hun invloed te krijgen.

In Indië is in 1870 het Cultuurstelsel vervangen door de Agrarische Wet. De Javanen zijn in principe weer baas over hun eigen gronden en kunnen die uitgeven in erfpacht. Europese en Chinese Ondernemers en ook de plaatselijke adel krijgen de ruimte. Er wordt niet langer geproduceerd voor de Nederlandsche Handel-Maatschappij, maar voor eigen rekening. In de Preanger, het berggebied rond Bandoeng, gaan de ‘heren van de thee’ aan de slag met een groot gevoel voor noblesse oblige. Met aanmerkelijk minder gevoel voor arbeidsethiek verandert Deli in een echt tabaksgebied.

Ook de handel in Indische koffie en rubber gaat internationaal meetellen. Indië kent nu zelfs een nieuw soort hiërarchie: de kinaplanters, de tabakkers, de koffiebaronnen, de theejonkers en aan de top van de piramide glorieus getooid met de mannen met witte pet: de suikerlords. Want in de suiker wordt nu goed verdiend. Zoveel dat koning Willem III in Nederland aandelen in de suikerhandel koopt.

Heeft ook de bevolking reden tot juichen? Niet langer is het de adel die het volk voor de Nederlandsche Handel-Maatschappij aan het werk zet. Toch is het de vraag of de boeren er in alle gevallen op vooruitgaan. Vaak zijn ze door de omstandigheden gedwongen zich te verhuren aan de ondernemingen en zodoende komt dan toch weer het onderhoud van de eigen akkers in gevaar.

Ook Louis Elkan zal regelmatig de berichten en cijfers over de groeiende suikerindustrie hebben gelezen. Blijkbaar bevlogen door de tijdgeest pakt hij zijn kans. Met de kennis en ervaring die hij opdeed als machinist op Boedoean, kan hij de leiding overnemen van de in 1872 gestichte suikeronderneming Maribaja. Hij keert daarom terug uit Oost-Java naar Tegal waar deze fabriek staat, prachtig gelegen aan de zee.

Helaas, ook hier betekenen de in het verleden bereikte resultaten geen garantie voor de toekomst. De onderneming blijkt in 1874 niet de gewenste productie te kunnen leveren. De bestelde machines arriveren niet op tijd en na nog een paar mislukte campagnes lopen de schulden zo hoog op, dat de fabriek failliet gaat. In 1876 neemt de Factory, ofwel de Nederlandsche Handel-Maatschappij de fabriek over.

Ook daarna wordt de fabriek geen succes. In 1884 wordt de suiker getroffen door een crisis die het kleine ondernemingen als Maribaja extra moeilijk maakt. Tweemaal is er een goede oogst, maar dan krijgt de aanplant te lijden van de sereh-ziekte. Als gevolg daarvan brengt de plant dan geen zes meter lange stengel voort, maar een bosachtige struik. Na een reeks tegenvallende opbrengsten wordt de onderneming in 1889 gesloten, of zoals het officieel in de stukken staat: ‘ontmanteld’.

Was Louis ongeschikt als planter? Hij heeft op Maribaja in elk geval de tijd niet mee. Gerard Termorshuizen schrijft in een toelichting op het werk van Daum dat de jaren waarin energie en durf een goed bestaan in Indië garandeerden dan voorbij zijn. Geluksvogels verdienen niet meer zomaar een fortuin en ook ambtelijke bliksemcarrières komen niet meer voor. Indië wordt beheerst door malaise. Den Haag, dat van 1830 tot 1867 voor Indië een ‘batig slot’ zag van 672 miljoen gulden en dat stopte in onder meer de aanleg van spoorwegen, knijpt dan met verregaande bezuinigingen en belastingen de kolonie uit. Daar lijdt zowel de bevolking, als de Europese kolonie onder.

De crisis in de suiker van 1884 komt hard aan. Nederland en andere Europese landen gaan suiker winnen uit suikerbieten en daarmee keldert de prijs van de Javaanse suiker naar een derde van wat het was en een deel van de productie wordt niet meer verkocht.

Ook andere koloniale producten brengen minder op. De Indische lonen zakken en er raken nogal wat Europeanen aan lager wal of ze zakken soms zelfs af naar ‘de kampong’, daar waar de Javaanse bevol-king woont. In dagbladen verschijnen advertenties met teksten als op 13 oktober 1890: ‘Het Bestuur der Vereeniging tot Uitoefening van Christelijke Liefdadigheid te Batavia vraagt bijdragen voor haar fonds tot leniging van de nood van behoeftige Europeanen.’

Na de suikercrisis gaat het grootkapitaal zich met de Javaanse suikerproductie bemoeien en dat maakt de komst mogelijk van nieuwe technische ontwikkelingen. Daardoor kunnen ziekten van het gewas worden bestreden en er wordt geïnvesteerd in het zoeken naar andere, sterkere rietsoorten. Dankzij het werk van de proefstations voor de suiker, zoals dat in Pasoeroean, komt de sereh-ziekte op Java dan ook niet meer voor.

Hoe gaat het intussen met Louis? Voor een ondernemend mens in tijden van economische crisis kan hij blijkbaar goed overleven. In 1892 wordt hij vermeld als uitgever en drukker van het Advertentieblad voor Tegal en Omstreken. Daarnaast biedt het iets wat in het amusementarme Indië hoogst welkom is: een feuilleton. Het staat op de voorpagina. In 1903 blijkt hij in die stad leiding te geven aan Toko Spiegel. Het is daar dan de enige winkel die niet in Chinese, maar in Europese handen is. Het assortiment is indrukwekkend. Getuige een advertentie uit die tijd in het dagblad De Locomotief varieert dat van gasolinelampen en fietsen tot serviezen, potten, pannen, poetsmiddelen, kinderwagens, herenschoenen en tandenborstels voor de tropen.

Een speciale vermelding krijgen de ‘wereldberoemde Royal Worcester Corsetten voor corpulente en slanke dames’. Want: ‘Verhoogt beslist de schoonheid en geeft een elegant figuur en zit iedere dame zeer makkelijk’.

Lang duurt dat niet. Louis wordt getroffen door een lichte beroerte en raakt deels verlamd. Daarmee zit hij zonder inkomen. Hij overlijdt in 1907. Volgens een familiebericht in het Soerabaijasch Handelsblad van 29 juli 1907 overlijdt de ‘geliefde echtgenoot en vader’ na een langdurig lijden. Suus zal haar man nog twee jaar overleven.

Een brief uit Solo

Het is 1879 als apotheker Dirk van Aalst en zijn vrouw Maaike Mensing zich met hun vijf kinderen inschepen voor een enkele zeereis naar Java. Hij is de op 26 december 1847 geboren zoon van een Haags gymnasiumdocent. Maaike is volgens de verhalen in de familie een ferme Friezin, dochter van een kostschoolhouder te Rijswijk. Ze trouwden in 1871 en vestigden zich in Arnhem dat in de jaren daarvoor een enorme groei doormaakte. Volop mogelijkheden, zo lijkt het. Niettemin, de wereldeconomie raakt sinds 1873 in een langdurige malaise en dat leidt ook in Nederland tot de nodige problemen.

De Duitse dichter Heinrich Heine had gelijk toen hij schreef dat in Nederland alles vijftig jaar later gebeurt. Als Duitsland en België al volop industrialiseren, moet het land achter de duinen nog wakker worden. Bedrijven als Philips en Unilever ontstaan pas na 1880. De landbouw zit vanaf 1878 in een crisis doordat de graanboeren niet kunnen concurreren met de goedkopere productie in Amerika en Rusland en de veeteelt zijn Engelse markt verliest.

Is het toeval dat op 14 juni 1879, het jaar waarin het gezin Van Aalst van Arnhem naar Indië vertrekt, in die stad de Nationale Tentoonstelling van Nederlandse en Koloniale Nijverheid begint? Er was van alles te zien, van Indische landbouwproducten tot inheemse nijverheid. Een Twentse industrieel liet zelfs extra treinen rijden om zijn 4000 arbeiders te laten kijken naar de modernste productietechnieken. Vrijwel dagelijks traden daar de gamelan en de hofdansers en -danseressen op van vorst Mangkoenegoro IV uit Solo. Dat was ook de eerste keer dat Europa kon kennismaken met deze Javaanse kunst.

Juist in dat jaar krijgen Dirk van Aalst en Maaike vanuit datzelfde Midden-Javaanse Solo een aanbod. Een apotheker legt ze in een brief uit dat hij oud wordt. Daarom zou hij het mooi vinden als Dirk zijn zaak wil overnemen. Dat lijkt het apothekersechtpaar wel wat. Indië groeit, je kunt er rijk worden. Ze moeten het hebben gezien aan al die mooie villa’s die in Nederland worden gebouwd door teruggekeerde landgenoten met hun ‘Indische geld’.

Vertrekken dus? Waarom ook niet. De Indische overheid biedt steeds meer vrijheid voor particulieren die willen investeren en laat daarmee ook steeds meer het idee los dat Nederlanders vooral naar Indië dienen te gaan op basis van een tijdelijk contract als ambtenaar of militair. Daarmee ontstaat ook meer behoefte aan de bedrijvigheid daar omheen, dus ook de medische zorg van artsen en apothekers. De economie groeit, Nederlands-Indië is steeds minder een wereld van pioniers, het wordt steeds meer een kolonie.

Arnhem laat inmiddels ook een andere kant van Indië zien. In 1859 heeft koning Willem III landhuis Bronbeek bestemd tot tehuis voor militairen die als invalide terugkeren uit ‘De Oost’. Dit Bronbeek valt blijkbaar buiten het droombeeld van Dirk en Maaike. Ze geloven stellig in hun Indische toekomst.

Reisden ze in 1879 al door het in 1869 geopende Suezkanaal? De nieuwe route is zeker de helft korter dan de reis rond Afrika, wat heet. Toch staken zeilschepen nog de Atlantische Oceaan over naar Brazilië. Vandaar konden ze de windstilten rond de evenaar bij Afrika omzeilen en profiteren van de passaatwinden die zulke schepen snel naar de Indische Oceaan bliezen. Als Dirk en Maaike met de kinderen naar Indië gaan is het gebruik van dat kanaal dan ook nog duur en financieel alleen aantrekkelijk voor de nog weinige reders die stoomschepen in de vaart hebben. Zo modern is de Nederlandse scheepvaart in die tijd nog niet.

Uiteindelijk komen ook voor deze zeven Arnhemmers de palmen op de Indische kusten in zicht en ten slotte de rede van Batavia. De nieuwe haven Tandjoeng Priok is dan net in aanbouw. Ook Indië is in ontwikkeling. Kijk maar naar de groei van Batavia en de bebouwing rond het Koningsplein en Waterlooplein waar ze het KNIL zien exerceren en waar de mensen op zondagavond tussen halfzes en halfzeven luisteren naar het concert van de militaire stafmuziek. Is dit Batavia dan toch weer een beetje ‘de koningin van het Oosten’? Nou ja, voor de oude ‘benedenstad’ gaat dat nog lang niet op.

Toch staat ook in Batavia de vooruitgang niet stil. In 1869 rijdt daar voor het eerst de paardentram. Ook de schrijver Busken Huet, hoofdredacteur van de Java-Bode, maakt daar wel eens gebruik van. Hij schrijft: ‘Men zit er vaak geklemd tussen een onwelriekende Chinees en een transpirerende koelie, met niets als een vuil katoenen broekje aan het lijf; pittoresk om aan te zien op een afstand, doch van nabij zeer weinig sympathetisch, vooral voor iemand in wiens credo gene plaats is voor het geloof in den “armen Javaan” (…).’ De schrijver was door de conservatieve minister van koloniën gevraagd om vanuit zijn positie de liberale geesten in de archipel te bezweren. Als dat uitlekt wordt dat een rel en loopt de krant grote schade op.

Die storm is allang gaan liggen als de familie Van Aalst daar kennismaakt met de gewoonten van het alledaagse tropische leven, zoals het baden in een mandiekamer. Niet één, maar wel een paar maal per dag. Nederlanders keken er ooit een beetje raar tegenaan: die Javanen die de rivier inlopen om zich daar met water te overgieten. Had dat werkelijk nut? Als Van Aalst met zijn gezin arriveert is het baden, het mandiën in de tropen, ook voor de Nederlanders een vaste, aangename gewoonte. Een Hollands huis heeft daar dan ook een mandiekamer waar ze het water uit een grote bak als uit een rivier scheppen en over zich heen laten plenzen. Spelenderwijs zullen ze ook hebben geleerd zich de billen te wassen met water uit een fles, een botol tjebok.

Na Batavia gaan ze per boot langs de noordkust van Java verder naar de havenstad Semarang. Daar stapt het gezin over op de trein naar Solo. Het is de oudste spoorlijn in de archipel. De aanleg begint in 1864 in opdracht van de Nederlandsch-Indische Spoorwegen en wordt geopend in 1867. Hij is bedoeld om de rijstschuur Midden-Java met zijn vruchtbare vulkanische bodem economisch open te leggen.

Het moet een prachtig gezicht zijn, zo’n romantisch klein koket locomotiefje dat met een tros wagons krachtig puffend en blazend door de rijstvelden en langs de suikerrietplantages dartelt. Hoe schrik-aanjagend is het zwaar rokende ‘vrouwtje’ als ze onder hoge schaduwrijke palmen de in de hitte stil soezende kampongs passeert? De bevolking heeft er een prachtig, doeltreffend woord voor: kereta api, ofwel vuurwagen.

Het station van Solo ligt stil, wit en massief, een stukje lopen van het centrum, maar er zijn natuurlijk rijtuigjes genoeg. Solo is dan nog een mooie, landelijk aandoende rustige stad, zich koesterend in het magische gezag van de luisterrijke soesoehoenan Pakoeboewono en de Mangkoenegoro die het in 1757 van het sultanaat afgescheiden gebied bestuurt. De familie Van Aalst moet onder de indruk zijn van beide paleizen, waar de Javaanse traditie nog volop bloeit, met als mooiste verleidelijke voorbeeld de tot in de details gestileerde bewegingen van de hofdansers en -danseressen die het gezin wellicht eerder in Arnhem heeft gezien. Ook politiek leeft in deze stad de hofcultuur, want intern woedt daar altijd wel subtiel een machtsstrijd.

Daar zijn ze dan eindelijk na al die maanden. Zeven nieuwe Nederlandse inwoners van de Indische archipel waar dan nog 60.000 Europeanen rondlopen. Als Dirk zich meldt bij zijn nieuwe zaak om werk te gaan maken van zijn Indische droom, blijkt de apotheek vrijwel bankroet te zijn. Opeens is de droom een nachtmerrie. De gelukzoeker uit Arnhem blijkt zijn geld te hebben gestopt in een bijna failliete boedel. De man die het gezin naar Solo lokte, heeft de zaak totaal laten verlopen en is intussen zelf volkomen aan lager wal geraakt. Wat er van de apotheek over is moet worden geveild om de schuldeisers te kunnen betalen.

Redding komt van een collega uit Semarang. Na die vendutie, de verkoop van de inventaris, vraagt hij Van Aalst als assistent bij hem in dienst te komen. Na veel moeite vindt ook zijn vrouw een dienstbe-trekking in Semarang. Met de kinderen betrekken ze een kamponghuisje. Niet echt een omgeving waar Hollandse gezinnen behoren te wonen. De stenen muren zijn bedekt met een atap-dak en achter het huis staat een put voor het was- en drinkwater.

Er is ook een niet onaardig erfje en daar weet Maaike raad mee. Het lukt haar voldoende geld te sparen om in de kampong een koetje te kopen. Het dier is drachtig en daarom wordt de veestapel niet veel later uitgebreid met een kalfje.

Leuk voor de kinderen. Ze amuseren zich kostelijk met de twee dieren. Vooral het kalf. Voor het gezin is er melk in overvloed en wat er overblijft gaat in flessen en wordt verkocht. Een handeltje dat zo goed gaat, dat dit ene drachtige koetje het begin blijkt te zijn van een bloeiende melkerij, die uiteindelijk de hele omgeving bedient. Op een bepaald moment kan er zelfs een Friese stier worden aangekocht, waarmee ze de veestapel aardig kan verbeteren.

Ze heeft ook al heel wat kippen kunnen aanschaffen en die scharrelen nu tussen de koeien op het erf. En op het stukje grond dat van het erf nog over is, groeit onder de pisang-bomen al snel een keur van groenten, zoals postelein, bajem en ketella. Moeder werkt van vroeg tot laat en vindt daarnaast nog tijd om voor de kinderen te zorgen. Ze verstelt zoveel als maar kan hun kleertjes en ziet erop toe dat het paar schoenen dat elk kind heeft, alleen voor de dagelijkse wandelingen naar school wordt gebruikt. Het leven is eenvoudig, maar honger? Nee, dat komt geen enkele dag voor.

Intussen heeft Dirk zich van de tegenslag kunnen herstellen. Als apothekersassistent heeft hij zoveel gespaard dat hij het al na zeven jaar opnieuw aandurft een eigen zaak te gaan leiden. Er is een aanbod uit Probolinggo, een klein plaatsje op Oost-Java. Wijs geworden van de eerste ervaring besluit Van Aalst daar eerst maar eens te gaan kijken. Wat hij aantreft geeft hem alle vertrouwen. De familie gaat verhuizen.

De indrukwekkende reis per postkoets door Midden- en Oost-Java verloopt voorspoedig. Ze trekken door de vaak nog ongerepte natuur van Java waar achter elke berg en bocht wel weer een ander imponerend landschap opduikt. Ze gaan door bossen en vlakten vol sawa’s met alleen aan de horizon het grijze silhouet van een vulkaan. Ze passeren diepe groene ravijnen en gaan over bruggen waaronder rivieren langs grote ronde zware keien spoelen.

Soms raakt de koets vast in een modderige bodem. Zo vast dat de paarden er geen beweging meer in kunnen krijgen. De twee lopers laten op die momenten zien waarom ze achterop de koets meerijden. Ze duwen de koets weer op weg of halen, als het hen zelf niet lukt wat mensen uit een dichtbij gelegen desa. ‘Ajo tolong dong.’ Ze zijn de beroerdste niet.

De kinderen zien hoe die mannen zowel met hun voeten als handen houvast zoeken op de glibberige boterachtige oranje modder, hoe ze hun tanige benen spannen en onder wat schreeuwen en duwen de koets loskrijgen die dan met een huppeltje losveert uit de modderige kuil waarna de tocht weer snel voortgaat. Onderweg zien ze rijst-wannende vrouwen en tussen het kloppen en kraken van de koets door horen ze het ritmische roffelen van de rijst stampende meisjes.

’s Avonds wordt er gestopt bij één van de vele poststations onderweg, waar de paarden worden ververst. Meisjes, leunend op het linkerbeen, een kleiner broertje of zusje in een selendang steunend op de rechter wat opzij gestoken heup, kijken hoe de Nederlanders zich warm, zweterig en vuil aan de hand van de lopers uit de koets laten zakken. Hier op het land van Java zien ze van de vroege ochtend, als de nevels nog tussen de bergen hangen, tot achter in de middag als de zon een warme roze gloed krijgt, mannen met patjols de grond bewerken, of met een ploeg achter een grauwe grijze karbouw loom door de zware modder van de sawa’s schokken.

Op een dag moet de koets voor een klein mankement een moment stoppen, even voorbij een brug over een riviertje. Vlakbij zien ze een groep mannen, hurkend in een kring. Af en toe ontstaat er een hevig tumult. Luid gekakel van woede en doodsangst overstemt de aanmoedigende kreten van de kerels: een hanengevecht.

Een deel voert langs de Grote Postweg, tussen 1807 en 1808 aangelegd op bevel van gouverneur-generaal Herman Willem Daendels, of zoals de door hem gevorderde Javaanse arbeiders hem noemen: Toean Besar Goentoer, de Donderende Grote Heer. Duizenden werkkrachten zouden aan het werk zijn bezweken.

Ze arriveren in Probolinggo, de prachtig aan de Straat van Madoera gelegen kleine hoofdplaats van een gebied dat in het zuiden grenst aan het Tenggergebergte met daarin de legendarische vulkaan de Bromo. Er wonen een paar honderd Europeanen en in de omgeving staan zes grote suikerfabrieken. Er is slechts één dokter. Dirk van Aalst, die zeven jaar geleden nog in een failliete boedel terechtkwam, zal daar straks de enige apotheker zijn.

Bal costumé

Dirk van Aalst vindt een huis in het Chinese kamp van Probolinggo. In het van mystiek doortrokken Oost-Java zullen zijn kinderen verder opgroeien. In schaarse desa’s wonen weinig mensen. Het Tengger-gebergte met de 3676 meter hoge vulkaan Semeroe en de legendarische vulkaan Bromo bepalen de zuidelijke kim.

Opwindend is het stadje niet en ook de kuststreek zorgt voor weinig opwinding. De strandjes, waar hier en daar een prauw wacht op een visser, worden afgewisseld door een ondoordringbaar weefsel van man-groven.

Voor de kleine Europese gemeenschap is hier weinig te beleven. Iedereen kent iedereen. Wat zich voordoet als variatie op de broeierige routine van het Hollands tropische leven van alledag, groeit haast vanzelfsprekend uit tot een evenement van de eerste orde. Alleen de plaatselijke sociëteit biedt dagelijks vertier. Mannen zoeken er na het werk vergetelheid in een spelletje hombre of leggen een biljartje op een van de vier grote tafels.

Voor wie er maar vaak genoeg komt, wordt ook dat soosbezoek een vorm van verveling. Zoals voor die mannen, die soms met een al te vaak lome routine de djongos sommeren een ‘slokkie’ te brengen, dat dan even later zwijgend door de bediende wordt ingeschonken en waarvan het uiteindelijke luidruchtige effect ook even zwijgend door het personeel wordt afgewacht en discreet geaccepteerd.

Niet iedereen mag zonder meer de sociëteit betreden. Bas Veth vertelt daarover in Het leven in Nederlandsch-Indië. Er is een lidmaatschap voor nodig.

‘Dat hoort nu eenmaal zoo bij een sociëteit, maar die is niet streng. Officieren en ook ambtenaren van meer dan f 200.- traktement in de maand, vallen per se in de termen van het lidmaatschap en de ballotage voor hen is meer voor den vorm. Chefs, procuratiehouders en employés van handelskantoren zijn ook soos-fähig. Moeilijker wordt het voor tokohouders om lid te worden van de respectabele soos. De grens is hier niet scherp te trekken (….). Ik weet van een joodse tokohouder, die lid werd, omdat hij een toko met ramen van spiegelglas had - nu is spiegelglas in Indië wel iets bijzonders - terwijl een joodse collega van hem geweerd werd. ’s Mans tokoramen bestonden dan ook uit vensterglas 4e choix van een Belgische fabriek. Al het vensterglas in Indië is vierde keus.’

Over de muziek in de sociëteiten heeft Veth daarentegen vaak lof. Rob Nieuwenhuys, chroniqueur van het Indische koloniale leven bij uitstek, vertelt in Komen en blijven dat ook thuis musiceren, vooral pianospelen, een vast onderdeel was van een ideale Europese opvoeding. Ook in de kleine plaatsen woonden daarom muziekleraren en -leraressen.

Indië had zelfs zijn eigen pianofabrieken. Zoals Naessens te Batavia en Joh. Corsmit in Soerabaja. Echt verheven werk zal volgens Nieuwenhuys in de archipel niet zijn gespeeld, daarvoor leefde Indië te veel geïsoleerd van Europa. Muziek was wel een gezelschapsspel dat hoorde bij de sociale vorming en als de kunst door de amateurs serieus werd aangepakt, dan lag hun niveau vaak vrij hoog.

Meer voor het brede publiek is het jaarlijkse bal costumé. Het heeft iets van een carnaval. Uit de hele omgeving komen gezinnen in versierde wagens naar het stadje. De soos is dan van binnen en van buiten versierd met lampions, waringin-slingers en klapperbladeren. Tegen zeven uur loopt de zaak goed vol en als iedereen er is begint de polonaise. Op dat moment, op die ene avond in het jaar, mag iedereen anders zijn dan anders. Ooit sprong eens een resident, de Nederlandse bestuurder van een gebied zo groot als vier Nederlandse provincies, verkleed als zeerover bovenop een tafel om er een zwaarddans uit te voeren.

Daum laat de romanfiguur Piet Uhlstra daarover vertellen in zijn roman ‘Ups’ en ‘Downs’ in het Indische Leven:

‘Er was ’n bal costumé... Ik ben er natuurlijk heengegaan...’

‘Als wat?’ vroegen zijn zusters vol belangstelling bijschuivend met haar stoelen.

‘Als ’n Indiaan!’

‘Loh!’ riepen ze lachend; en mevrouw Uhlstra en Henri lachten ook. ‘Veren op je kop, ja?’ vroeg een der zusjes, nieuwsgierig.

‘Natuurlijk! ’n Beste boel daar!’

En hij vertelde van het bal en de kostuums, en de familie Uhlstra luisterde met gespannen aandacht en vrolijk lachende gezichten, naar wat Piet, de Indiaan, zei, – het land en het verloren geld verder overla-tend aan de djamoer oepas.

De belangstelling nam toe naarmate Piet over dat bal costumé meer onbeduidende nonsens uitkraamde en de gruwelijkste flauwiteiten ten beste gaf over de dames en haar kostuums.

Zo’n uitspatting, dat kan daar dus, eens per jaar. Verder heersen hier rust en regelmaat, in principe. Ook voor Bertha, het tweede kind uit het gezin Van Aalst, biedt het leven in Probolinggo weinig opwindends. Overdag gaat ze naar school en op zaterdagavond mag ze met haar moeder en de oudste zusjes naar de soos. Hoe rijper het altijd vrolijke en schertsende meisje met haar stralende blauwe ogen wordt, hoe meer ze opvalt met haar slanke soepele lijfje op het cementen vloertje van de sociëteit. Want ze danst: de wals, de polka, de mazurka en de galante lancier. Het is anders dan de wat ranzig klinkende muziek van de ronzebons, het straatorkestje met Europese instrumenten.

De sociëteit is ook de plek waar veel plaatselijke huwelijken tot stand komen. Eenzame onderwijzeresjes en verpleegsters vinden hier altijd, vroeg of laat, wel een eenzame planter of bestuursambtenaar, die er weinig voor voelt om op de lange duur samen te leven met een Indonesische vrouw, een njai. Multatuli bijvoorbeeld, die als bestuursambtenaar op Sumatra vanaf 1843 samenleefde met het meisje Si Oepi Keteh, dochter van een inlands hoofd dat hij leert kennen als ze dertien is. Zelf moet hij dan nog 23 worden. Voor het gouvernement is haar leeftijd geen bezwaar.

Hoe goed de njai het leven van haar Europese ‘man’ ook invult. Vaak verdwijnt zo’n ‘inlandse’ vrouw dan uit zo’n Europees mannenleven. Hij kan worden overgeplaatst, zoals Multatuli. Soms maakt ze als vanzelfsprekend plaats voor een blanke echtgenote. Zonder ophef, alsof het zo hoort. De eventuele kinderen neemt ze mee. Madama Butterfly is een opera van Puccini, gebaseerd op authentieke verhalen uit Japan, maar hij zou ook in Indië kunnen spelen.

In de roman Aarde der mensen laat de Indonesische schrijver Pramoedya Ananta Toer de njai Ontosoroh zelf daarover aan het woord. De vrouw is op haar veertiende gekocht door de Nederlandse planter Mellema en heeft van hem een dochter, Annelies met wie ze nabij Soerabaja een goed draaiende boerderij leidt. Het was voor haar dan geen slechte man, hij gaf haar alle kans zich te ontwikkelen en dat deed ze dan ook. Toch zegt ze over de status van een njai:

‘Ze is niet meer dan een slavin met als enige plicht het tevredenstellen van haar heer. In alle opzichten! Maar ze moet er ook altijd op bedacht zijn dat haar heer genoeg van haar kan krijgen. Als ze iets verkeerd doet kan ze weggejaagd worden met al haar kinderen, haar eigen kinderen, op wie de inlanders neerzien omdat ze niet uit een wettig huwelijk zijn geboren.’

Lou Bandy bezingt de njai in het lied Tabé! Nonja! met de woorden van haar Hollandse ‘eigenaar’. Zo’n man is niet per se harteloos, want Bandy laat hem in de laatste strofe zeggen:

Zeg aan ons kind, die lieve kleine Nonja

Die mij eens noemen zal een slechte man,

Dat er een pop uit Holland komt van Pappa,

Zo gauw hij de centen missen kan.

Tekst: Lou Bandy, Hans de Regt/Muziek: Eugenie Bandy

Intussen is de njai voor de band tussen Europa en Indië van onschatbare waarde. Rob Nieuwenhuys zegt in zijn boek Oost-Indische spiegel dat de relatie tussen beide culturen vrijwel uitsluitend over de njai en de bedienden liep. ‘Door de huishoudster als verzorgster en bedgenote leerde de Europeaan de taal en het volk kennen; via haar liepen de contacten met de “andere wereld”.’

Bertha slacht een kip

Ook voor Europese vrouwen kan het leven in het oude Indië al vroeg beginnen. Bertha is zeventien als ze tijdens één van die avonden onder moeders wakend oog een zekere Erland Soesman leert kennen. Een heel ander type dan zij zelf. Hij is lang, donker en heeft ernstig kijkende bruine ogen in een energiek gezicht. Een evenwichtig mens, jongste employé met goede vooruitzichten op de naburige suikerfabriek Oemboel.

Wat kun je als jonge mensen die iets voor elkaar voelen in die dagen anders doen dan met elkaar trouwen? Ze is negentien als dat in 1894 gebeurt. Nauwelijks een jaar nadat ze elkaar hebben leren kennen, betrekken ze nabij de fabriek een huisje. Het is eenvoudig en gemeubileerd met het hoognodige, maar het is wel van steen. Op de voorgalerij staat een ronde tafel met vier schommelstoelen en op de hoeken staan potten met prachtige bladplanten. Op de achtergalerij wordt gegeten en zoals in elk ander Indisch gezin van die dagen wacht ’s avonds na de maaltijd bij het zachte, flakkerende licht van een olielamp, voor Bertha de krossi males en voor haar man de brede stoel met uitschuifbare armleuningen en steunen voor de benen.

Ze zien dan terug op een dag vol tropische regelmaat. Die begint om een uur of zes met het ontbijt: brood. Erland gaat dan naar zijn werk en de kokkie vertrekt met een kwartje naar de pasar om inkopen te doen. Meestal komt ze terug met een kippetje, wat rijst en groenten. Genoeg voor een kleine, maar smakelijke rijsttafel tussen de middag. ’s Avonds komt er rijstebrij op tafel, of gewoon op z’n Nederlands, aardappelen en groente. De dagelijks gebruikte kruiden zoals lombok, peterselie en selderie en ook vruchten, waaronder vooral bananen, komen net als bij de andere gezinnen van de employés, uit eigen tuin.

Een jaar na het huwelijk krijgen ze hun eerste kind. Terwijl Bertha hevig lijdt aan een aanval van malaria, bevalt ze van een zoon: Frans. Het kind is doodziek, net als de moeder. Inmiddels is de kinine voor deze ziekte een gangbaar geneesmiddel geworden en dankzij een zware kuur daarmee komen moeder en zoon door de koortsen heen. De rust van alledag keert terug, het leven gaat verder. De huishoudbeurs is weliswaar wat krap, maar het geluk lijkt niettemin volmaakt te zijn. Hoewel? Fransje groeit naar het schijnt volkomen gezond op, maar de moerassige omgeving blijkt dan toch als broeinest voor malariamuggen een voortdurende bedreiging voor hem te vormen.

Vader Erland aarzelt daarom geen moment als hem een baan bij de suikerfabriek Soemberkareng wordt aangeboden. De onderneming ligt wat dieper in het binnenland op wat hoger gelegen grond en de omstandigheden zijn daar zelfs iets beter dan op de vorige fabriek. Bovendien heeft het gezin nu ook de beschikking over een bendie, een rijtuigje op twee wielen, getrokken door een paard.

Elke morgen om zeven uur trekt hij, gekleed in zijn witte hooggesloten jas toetoep, getooid met een grote hoed op het hoofd en met zware laarzen aan de voeten, er met het karretje op uit om de tuinen te inspecteren.

Het gaat Bertha en haar man goed. Er is nu naast de kokkie veel meer huispersoneel zoals een wasmeid en een tuinjongen die elke dag beginnen met het ontvangen van de door Bertha gemaakte dagindeling. Niettemin krijgt de kokkie nog steeds een kwartje voor de markt. Zelf zorgt Bertha zoveel als ze kan voor de baby. Zijn gezondheid gaat goed vooruit en het gezin leeft nu het leven volgens het versuffende ritme van de ijzeren regelmaat. Maar toch wacht Bertha elke dag weer met spanning op, het naderende hoefgetrappel van het paardje voor de bendie. Het is dan steevast één uur, thuiskomst van haar man.

Uitzonderingen bevestigen de regel en dat kan wel eens vervelend zijn. Bertha raakt dan ook danig van slag als ze op een dag merkt dat de kokkie nog steeds niet terug is van haar inkopen voor het middageten. Als ze nog langer wegblijft komt het middageten nooit op tijd klaar. Het enige dat ze nog aan vlees in huis heeft is een kip. Maar ja, die leeft nog. Bertha haalt een mes en grijpt het dier. Ze drukt de spartelende minidinosauriër met de hals op het hakblok. Nu moet ze even flink zijn. De kip krijst, Bertha slikt. Als ze straks vlees willen... Ze knijpt haar ogen dicht en probeert niets te horen. Nog even doet ze haar ogen open. Kijkt er niemand van de buren? ‘Nou vooruit’, moet ze gedacht hebben. ‘Even flink zijn. Kokkie doet dit per slot van rekening elke dag.’

Ze knijpt opnieuw haar ogen stijf dicht en laat dan met een flinke klap het mes in de kippenhals vallen. Ze voelt de schok. Beweegt het dier nu nog? Oh nee, het zijn de laatste stuiptrekkingen. Ze opent haar ogen. Uit de hals die ze nu loslaat gulpt rood bloed over de bruine veren. De kop hangt er met open ogen en snavel naast. Even heeft ze een wee draaierig gevoel in haar maag. Die dag staat er kip op tafel. Kippen heeft ze sindsdien nooit meer geslacht.

Met de carrière van Soesman gaat het goed. Hij maakt snel promotie en heeft weinig moeite zich een eigen plaats met aanzien te veroveren in de kleine Europese samenleving rond de fabriek. Regelmatig worden ze door de administrateur van de onderneming, de baas, op het grote huis voor het diner gevraagd en even zo vaak neemt hij ze mee in zijn auto naar de soos. Telkens ziet Bertha er weer anders en even mooi uit. Niet dat ze zoveel geld heeft om steeds iets nieuws te kopen. Verre van dat. Maar ze heeft nu eenmaal leren naaien en maakt daarom alles zelf.

Op de onderneming speelt Bertha haar eigen rol. Zijn er zieken in de Javaanse kampong of krijgt iemand op de fabriek een ongelukje, steevast verschijnt de apothekersdochter met haar verbandtrommeltje. De dokter woont in Probolinggo en dat is net te ver weg om zomaar even naar de fabriek te komen.

Wie geen klachten heeft die een snelle behandeling eisen, moet maar wachten tot wat zo toepasselijk ‘doktersdag’ wordt genoemd. Die speelt zich af in één van de fabrieksloodsen. Meestal komen de patiënten daar voor malaria en dysenterie. Met kininepillen en emithineinjecties, wordt niet zuinig omgesprongen. Pokkenvaccinaties vormen een verplicht onderdeel van zijn programma voor kinderen.

Daarna gaat hij de huizen van de zowat twintig Nederlandse employés af. Tot slot maakt hij nog een ronde langs de kampongs waar de honderden, vaak Madoerese koelies wonen. Zeker, de dokter is een kundig man. Hij moet wel, hij is immers de enige arts in de hele omgeving. Wie anders moet er de nodige operaties uitvoeren of zelfs een amputatie verrichten? Leuker is het voor hem als hij kan helpen bij een bevalling.

Sinds de dokter de verpleegkundige kwaliteiten van Bertha heeft ontdekt, schakelt hij haar graag in. Ze ontpopt zich daarbij als een vrouw met karakter. Ze ziet er zelfs niet tegenop om scheldend en sussend twee tot bloedens toe vechtende Madoerezen uit elkaar te halen, om vervolgens hun verwondingen te verzorgen.

Als de dokter patiënten uit de kampong moet onderzoeken, is alleen al haar aanwezigheid genoeg om ze op hun gemak te stellen. Zodra hij op zijn tocht naar de fabriek wordt waargenomen, slaat de tong tong en is overal te horen hoe de mensen elkaar waarschuwen: ‘Toean dokter komt, ajo lekas’ Is het een wonder dat de plaatselijke bevolking haar aanspreekt als: ‘N’doro njonja,’ edele vrouw?

Haar medicijnen en inzicht vormen een mooie aanvulling op de inheemse geneeskunde, die op zich ook veel waardevols kan bieden. Wetenschappelijk onderzoek kwam daar nooit aan te pas, maar de ervaring maakte wijs. Tegen de dysenterie wordt daoen kentoet gebruikt, de stinkende bladeren van een klimopplant. Want het is gebleken dat de ziekte afneemt als de patiënt winden laat die normaal ruiken.

Kaalhoofdig? Uitkomst biedt het aftreksel van langharige spinnen. Zit het met de vruchtbaarheid van de vrouw niet echt mee, of laat de potentie van de man te wensen over? Dan is het raadzaam mimi te eten, een soort krab waarvan het mannetje en het vrouwtje altijd samen zijn. Bij mannen wil ook het eten van een stekelvarken wel eens helpen, of het nuttigen van een penis, afkomstig van een groot dier, bijvoorbeeld een krokodil.

Een rood soort mos helpt tegen bloedingen. Reumatiek kan worden bestreden met mossen die groeien aan de kant van bomen die veel in de wind staan. Lendenvet van een koe helpt tegen lendenpijn. Geelzucht en leverziekte worden genezen met temoe lawak, een gele kurkuma-wortel. Bij dat alles heeft ook de bezweringskunst blijkbaar zijn waarde, maar dat is een zaak van de doekoen die zijn methoden strikt geheimhoudt.

Geneesmiddelen kunnen niet zomaar worden gepakt, ze moeten worden gevonden op een bepaald tijdstip onder het uitspreken van bepaalde formules. Naast de voor Europeanen merkwaardig aandoende middelen, wordt juist kina uit de bast van de kinaboom als vanouds toegepast tegen koorts. Ook massages kunnen verlichting brengen.

Javaanse artsen? Die zijn in die dagen nog zeldzaam. In 1851 wordt een tweejarige doktersschool opgericht voor inheemse jongens die zich dan dokter Djawa mogen noemen. Ook komt er een school waar inheemse meisjes vroedvrouw kunnen worden. Pas in 1899 opent in Weltevreden, de chique buitenwijk van Batavia, de School tot Opleiding van Inlandsche Artsen, de STOVIA, die de dokter Djawa met een inmiddels zevenjarige studie een betere status geeft. Pas in 1927 is er een medische faculteit die volwaardige Indonesische artsen opleidt. Omdat de STOVIA al die tijd de enige hoge opleiding voor de eigen bevolking is ontstaat juist daar een intellectueel milieu dat in 1908 de eerste Indonesische nationalistische beweging voortbrengt: Boedi Oetomo, het Schone Streven.

Orgel in de desa

Het duurt nog acht jaar voor de uitbundig met tule beklede vergulde familiewieg onder het stof uit de goedang tevoorschijn wordt gehaald. Bertha en Erland hebben een tweede kind: een dochtertje, Erli. Nog tweemaal komt daarna de wieg tevoorschijn. Eerst voor Bernardine en dan voor het jongste zusje: Lex. Allemaal gaan ze, zodra ze daar de leeftijd voor hebben, met de andere kinderen van de fabriek elke morgen met een karretje naar het dorpsschooltje.

O ja, natuurlijk gaan ze ook naar de sociëteit, want die is zeker niet alleen bedoeld voor volwassenen. In de Indische versie van de leesboekjes voor kinderen Ot en Sien laten de schrijvers Lighthart en Scheepstra ook Ot en zijn zusje Trui met hun vader en moeder naar de sociëteit gaan. Eens in de maand, want het moet natuurlijk niet te gek worden. Dan speelt daar een orgel en dan wordt er gedanst. De kinderen kijken ernaar, maar ze willen ook wel eens meedoen: ‘Kijk, daar danst Ot met Sien.’ Ze kan al goed dansen. ‘Je draait maar rond, al maar rond.’

Totdat Sien valt. Voor de schrik krijgt ze een glas stroop en Sientje lacht alweer.