Op de vlucht voor apartheid

Lees meer over Zuid-Afrika bij uitgeverij Conserve

Onder de vlinderboom – (historische roman over de Boerenoorlog en een eeuw later ontdekt kleindochter via de studie epigenetica een familiegeheim)

Het suikervogeltje – Hoe de VOC weesmeisjes als toekomstige bruiden naar de Kaap liet uitvliegen (historische roman)

En volg het eerste deel van inspecteur Kassie Kasselman in Klem van Rudie van Rensburg – Zuid-Afrikaanse thriller in de stijl van Deon Meyer

Dumani Mandela

Op de vlucht voor

APARTHEID

Roman

Vertaald uit het Engels door Hendrik Hutter

U I T G E V E R I J C O N S E R V E

CIP-gegevens Koninklijke Bibliotheek, Den Haag

Mandela, Dumani

Dumani Mandela – Op de vlucht voor apartheid – Roman

Schoorl: Conserve

Oospronkelijke titel: Nkwenkwe – On the run for apartheid

Vertaald uit het Engels door Hendrik Hutter

ISBN 978 90 5429 489 4

NUR: 302

Trefw: Zuid-Afrika, apartheid

© 2018 Dumani Mandela, Hendrik Hutter en uitgeverij Conserve

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, e-book, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, ebook, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from the publisher.

Ik draag dit boek op aan mijn grootmoeder Evelyn.
Moge je ziel rusten in vrede.

1

Langzaam en somber liep Sandile door het plaatselijke park naar school met een plastic tas, goed kijkend of er geen warme koeienmest lag die hij in de tas kon stoppen. Hij dacht aan zijn grote liefde. Hij stelde zich voor dat hij de tas met koeienmest aan Anelisa gaf, de liefde van zijn leven, wanneer hij op school was. Hij was tien jaar oud en voor zover hij zich kon herinneren was hij al zijn hele leven verliefd op Anelisa. Ze was in een van de huisjes van zijn grootmoeder komen wonen aan de achterkant van haar eigen huis, bij de garage, toen ze allebei drie waren. Zijn grootmoeder Rhundu was een plaatselijke zakenvrouw in het dorp Cofimvaba. Ze was diepgelovig en had een ongëvenaard sociaal bewustzijn. Ze werkte heel hard en was eerlijk als geen ander. Toen Sandile drie was, had ze met het geld dat ze met haar buurtwinkeltje verdiende een paar huisjes laten bouwen aan de achterkant van haar eigen huis voor mensen uit Cofimvaba met een laag inkomen die niet genoeg geld hadden voor een woning. Anelisa’s familie waren de begunstigden van Rhundu’s geloofsijver en van haar inspanningen om de wereld waarin ze leefde gelijker te maken voor iedereen. Anelisa en hij speelden elke dag na school met elkaar. Soms gingen ze knikkeren en soms deden ze een spelletje met een stok dat was uitgevonden door kinderen uit Emcumgcu, een dorpje in de buurt. Ze gingen allebei naar de lagere school in Cofimvaba die simpelweg de dorpsschool werd genoemd. Ze liepen altijd samen door het plaatselijke park naar de dorpsschool, die op ongeveer vijf minuten van hun huis lag, behalve op vrijdagochtend. Op vrijdag stond Sandile altijd om vijf uur op om in het plaatselijke park, waar sommige koeien graasden, naar warme koeienmest te zoeken. Op school werd de mest gebruikt om de vloeren van de klaslokalen schoon te maken en te onderhouden. De jongens verzamelden ’s ochtends de koeienmest en het was de taak van de meisjes om de mest tijdens hun lunchpauze aan te brengen op de vloeren.

De vader en moeder van Sandile werden door hun werk van elkaar gescheiden, maar toch had hij alles van hen geleerd wat hij over de liefde moest weten. Zijn moeder was maatschappelijk werkster in East London en zijn vader werkte in de mijnen in Johannesburg als shop steward. Hij wist niet wat een shop steward precies deed, maar hij vermoedde dat zijn vader vakbondsvertegenwoordiger was en dat hij de leiding nam wanneer de mijnwerkers gingen staken. Dit gebeurde regelmatig, want zijn vader kwam tijdens de vele stakingen vaak thuis en dan vertelde hij Sandile dat hij met de eigenaren van de mijnen onderhandelde voor een beter leven voor hemzelf en voor alle andere mannen die in de mijnen werkten, door hogere lonen te bedingen. Wat zijn moeder deed als maatschappelijk werkster was makkelijker te begrijpen, en hij wist dat ze net als zijn grootmoeder behoeftige mensen hielp. Zijn moeder Phumla was een vrome katholieke vrouw, streng in de leer, maar tegelijk extreem ruimdenkend waar het ging om de behoeften van haar kinderen, Sandile en Nobuhlali, Sandiles zus. Omdat ze in East London woonde, nam ze Nobuhlali en Sandile vrijwel nooit mee naar de kerk, maar ze vond wel dat ze moesten weten wat er in de Bijbel stond. Ze vroeg aan Rhundu, hun grootmoeder, om elke dag de Bijbel met ze te bestuderen. Dan lazen ze een paar bijbelverzen die Rhundu had uitgekozen, en ’s avonds vertelde ze verhalen uit de bijbel voor ze naar bed gingen. Ze zorgde ervoor dat ze allebei het Onzevader uit het hoofd leerden, en elke avond na hun bijbelstudie gingen ze het samen hardop bidden. Rhundu was methodiste, maar haar geloof en het katholicisme van haar dochter beten elkaar niet. Aggrey, de vader van Sandile en Nobuhlali, was katholiek, en toen hij met hun moeder Phumla trouwde, bekeerde die zich voordat zij waren geboren van het methodisme tot het katholicisme. Voor Sandile was het allemaal lood om oud ijzer. Jezus was Jezus en God was God, Jezus’ vader, en Maria was Jezus’ moeder. De Heilige Geest vond hij echter lastig, want die was onstoffelijk en had geen menselijk lichaam. Wat nog het meest op de Heilige Geest had geleken van de dingen die hij had gezien was de bliksem tijdens een onweersbui. Dat soort fysieke voorstellingen had hij nodig om het geloof te kunnen begrijpen. Tijdens veel van zijn wandelingen naar school met Anelisa vertelde hij haar de bijbelse verhalen die zijn grootmoeder de avond ervoor aan hem en zijn zus had verteld. Zijn zus Nobuhlali ging echter niet naar de dorpsschool, maar naar een katholieke kloosterschool, waar ze les kreeg van een aantal nonnen uit omliggende dorpen. Hun grootmoeder had zo vaak gezien dat jonge meisjes uit Cofimvaba zwanger raakten dat het haar beter leek om Nobuhlali voor dat verschijnsel te behoeden door haar naar het plaatselijke katholieke klooster te sturen. Anelisa had niet het voorrecht om naar het klooster te gaan, dus Sandile hoopte dat hij iets van zijn geestelijke rijkdom op haar kon overbrengen door haar elke dag de bijbelse verhalen die hij kende te vertellen. In zekere zin hoopte hij dat hij haar daarmee kon behoeden voor het kwaad dat haar in haar leven kon overkomen. Hij wilde haar beschermen, wilde dat ze zich veilig bij hem voelde, net zoals zijn moeder zich veilig voelde bij zijn vader.

2

‘Goedemorgen, nkwenkwe.’ Dat was een benaming die hij was gaan haten, want elke keer dat iemand hem nkwenkwe noemde, werd hij eraan herinnerd dat hij geen man was en dat hij nog een lange weg te gaan had voordat hij samen kon zijn met Anelisa als haar vriend. Hij was nog steeds een jongen en nog niet besneden, een nkwenkwe. Sandile was voor de zoveelste keer te laat op school en zou opnieuw klappen krijgen van de lerares aan wie hij de grootste hekel had, mevrouw Nontish. Mevrouw Nontish beleefde een sadistisch genoegen aan de lijfstraffen die ze leerlingen gaf wanneer ze te laat op school waren. Dan zei ze dat ze hun handen moesten uitsteken met de palmen naar beneden en sloeg ze meerdere keren met de zijkant van haar liniaal op de rug van hun hand. Sandile probeerde mevrouw Nontish uit te leggen dat hij te laat was omdat hij geen koeienmest kon vinden, maar zijn verweer was aan dovemansoren gericht.

‘Mevrouw Nontish, het spijt me dat ik te laat ben, maar ik kon geen verse koeienmest vinden. Ik moest twee uur achter de koeien in het park aan lopen voordat ze gingen poepen en ik hun mest kon verzamelen.’ Hij wilde haar precies vertellen waarom hij te laat was, maar hij wilde ook niet gaan smeken, want Anelisa keek naar hem vanuit de hoek van het klaslokaal.

‘Maar waarom ben je dan niet eerder opgestaan, Sandile? Je wist toch dat je vandaag verse koeienmest mee moest nemen, want het is vrijdag. Je hebt de hele klas opgehouden. Jongens en meisjes, wat vinden jullie dat ik moet doen?’

Alle kinderen zagen Sandile graag eventjes kronkelen van de pijn, want elk jaar was hij de beste leerling van de klas, al vanaf de kleuterschool. Ze waren nu een paar jaar verder en Sandile was nog steeds beter dan de andere leerlingen in de klas.

‘Steek je hand op als je vindt dat Sandile klappen verdient omdat hij te laat is.’

Alle kinderen staken hun hand op, behalve Anelisa, die haar handen voor haar mond hield, alsof ze zich voorbereidde op de pijn van Sandile. Sandile kon zijn ergernis niet beheersen en flapte eruit: ‘Godsamme! Opeens heeft iedereen in deze klas een mening.’

‘Maar nkwenkwe, wat zeg je nu? Solliciteer je soms naar een dubbele portie klappen met dat gevuilbek van je? En wil je soms beweren dat de leerlingen een te sterke mening hebben omdat ze het allemaal terecht vinden dat je wordt gestraft omdat je te laat bent?’

‘Zo ongeveer, mevrouw Nontish, maar zoals mijn moeder altijd zegt: “Meningen zijn net kontgaten: iedereen heeft er een”, dus ga uw gang.’

Sandile sloot zijn ogen, stak zijn hand uit en bereidde zich voor op het contact van de liniaal met de rug van zijn hand.

‘Goed gedaan, nkwenkwe, zojuist heb je jezelf opnieuw een welverdiend bezoek aan het kantoor van het schoolhoofd op de hals gehaald voor wederom een paar zweepslagen. Maar voor je gaat, moet ik je eerst nog straffen omdat je te laat was.’

Mevrouw Nontish pakte haar houten liniaal en sloeg Sandile tien keer op de rug van zijn hand, één klap voor elke minuut dat hij te laat was voor de klas. Sandile verbeet de kloppende pijn en vocht tegen de tranen, want hij wilde aan de klas laten zien dat hij een echte man was, met name aan Anelisa. Anelisa hield haar handen nog steeds voor haar mond, en Sandile zag dat de tranen uit haar ogen stroomden. Zoals altijd voelde ze zijn pijn, net als alle andere keren dat hij werd gestraft. Hij wist niet of ze huilde vanwege de klappen die hij net van mevrouw Nontish had gekregen of vanwege de zweepslagen die hij van het schoolhoofd zou krijgen. Aarzelend stak ze haar hand op om de aandacht van mevrouw Nontish te trekken.

‘Maar mevrouw, hij zei toch net dat hij twee uur op de koeien moest wachten? Dus ik begrijp niet waarom u dat heeft gedaan.’

Er viel een doodse stilte in de klas. Mevrouw Nontish keek Anelisa strak aan in de hoop haar te intimideren zodat ze op zeker moment haar ogen zou afwenden en haar woorden zou intrekken. Maar Anelisa gaf zich niet gewonnen en bleef mevrouw Nontish recht aankijken. Sandile wreef over de rug van zijn hand om de pijn te verzachten, terwijl hij zich geestelijk voorbereidde op de zweepslagen die hij van het schoolhoofd zou krijgen.

‘Ik vond het gewoon zo onnodig. En u wist dat de klas niet voor Sandile zou stemmen, want dat doen ze nooit. Misschien moet u hem niet meer zulke hoge cijfers geven, dan kan hij hier misschien vrienden maken.’

‘Jongedame, ik doe dit niet om jou of mij te vermaken, ik doe het voor Sandile. Ik help hem om een verantwoordelijke jongeman te worden. Het is niet genoeg dat hij hoge cijfers haalt: hij moet leren om de verantwoordelijkheid te nemen voor zijn daden. En je bent hier niet in mijn klas om vrienden te maken, jongedame, maar om te leren.’

Anelisa gaf zich nog steeds niet gewonnen: ‘En waarom stuurt u hem dan naar het schoolhoofd als u hem zijn lesje al heeft geleerd?’

‘Dat weet je best, Anelisa, vanwege die duivelse tong van hem. Dit kind is intelligent, maar lieve God, zijn tong is die van de duivel. Hij gaat naar het schoolhoofd en daarmee uit!’

Mevrouw Nontish en Anelisa zeiden toen niets meer, maar deden een staarwedstrijd om te zien wie zich het eerst gewonnen zou geven. Sandile wilde niet dat Anelisa ook naar het schoolhoofd werd gestuurd en besloot de lont uit het kruitvat te halen: ‘Goed, dat is denk ik voor mij het teken om naar het schoolhoofd te gaan.’

De hele klas liet een melancholiek lachje horen, want ze wisten hoe loyaal Anelisa ten aanzien van Sandile was. Ze had een diepe liefde die de kinderen in haar klas hadden leren kennen door de intensiteit van haar gevoelens voor Sandile en doordat ze hem altijd wilde beschermen tegen anderen en tegen hemzelf. Mevrouw Nontish wendde haar blik van Anelisa af en ging achter haar bureau zitten. Anelisa was de enige leerling door wie mevrouw Nontish zich geïntimideerd voelde, niet alleen omdat ze een goede leerling was, vlak na Sandile de beste van haar klas, maar ook omdat ze Sandile te vuur en te zwaard verdedigde. Mevrouw Nontish vond dat Sandile en Anelisa zich meer gedroegen als man en vrouw dan veel getrouwde stellen die ze kende. In de jaren dat ze Sandile en Anelisa les had gegeven hadden zij en de andere leerlingen heimelijk respect gekregen voor de liefde die ze voor elkaar voelden. Mevrouw Nontish begon de papieren op haar bureau goed te leggen voor de wiskundeles van die dag. Ze begon altijd met wiskunde en eindigde met Engels, want ze wist dat de kinderen in de loop van de dag hun interesse verloren in hun lessen. Ze was van mening dat ze altijd nog buiten school Engels konden leren, wanneer ze tv keken of met elkaar oefenden, maar wiskunde moest wel in het klaslokaal worden onderwezen.

‘Oké Sandile, ga maar naar het schoolhoofd. Ik weet zeker dat je hem weer zult inpalmen, zoals je altijd doet, en dat je een manier weet te vinden om je straf te ontlopen.’

Sandile wierp een liefdevolle blik op Anelisa, alsof hij haar wilde bedanken voor haar inmenging. Hij was echter niet bang voor het schoolhoofd, meneer Dabula. Meneer Dabula was een kleine man met een zachte stem, die zijn leerlingen alleen lijfstraffen toediende als hij dacht dat het niet anders kon. Liever praatte hij met zijn leerlingen over de problemen die ze op school ondervonden. Hij had bijzondere belangstelling voor Sandile, vanwege diens schoolprestaties en ook vanwege zijn scherpe geest. In eerste instantie dacht hij dat Sandiles prestaties te lijden zouden hebben onder zijn relatie met Anelisa en dat zijn persoonlijke groei erdoor zou worden vertraagd. Maar na ze een aantal jaren te hebben bestudeerd, had hij begrepen hoezeer ze elkaar steunden en motiveerden en kreeg hij net als mevrouw Nontish en de andere kinderen een heilig respect voor hun relatie. Meneer Dabula beschouwde de keren dat Sandile naar zijn kantoor werd gestuurd als een uitgelezen mogelijkheid om Sandiles sociale vaardigheden te ontwikkelen en om hem in te wijden in de kunst van de ochtendthee. Toen Sandile de deur van het kantoor naderde, probeerde hij de perfecte openingszin te bedenken voor zijn gesprek met meneer Dabula. Meneer Dabula hield van vrolijke kinderen die met beide benen op de grond bleven staan, en hij strafte ze niet als ze onmiddellijk berouw toonden voor hun daden. Sandile wist dat hij één zin de tijd had om indruk te maken op meneer Dabula. Zachtjes klopte hij tweemaal op de deur, want misschien had meneer Dabula een slecht humeur en wilde hij niet gestoord worden. Wat hij moest zeggen, wist hij, hing af van de manier waarop meneer Dabula reageerde.

‘Nkwenkwe, ben jij het alweer? Lieve God, kom je nu elke vrijdag naar mijn kantoor?’

Sandile deed de deur langzaam open zodat meneer Dabula de gelegenheid kreeg om te overwegen of hij ditmaal misschien geen lijfstraf hoefde uit te delen. Hij stak zijn hoofd door de deur, die nog op een kier stond.

‘Ja, ik ben het meester Dabula. Mag ik bij u komen zitten voor de thee?’

Meneer Dabula liet een bulderende lach horen. Hij wist dat hij Sandile vandaag niet hoefde te straffen, want hij toonde berouw en bewees andermaal over een scherp verstand te beschikken.

‘Zeker nkwenkwe, kom binnen en ga zitten.’

Het kantoor van meneer Dabula was een klein kamertje tussen de twee gebouwen met bakstenen gevels die de dorpsschool vormden. Tussen de gebouwen lag ook het pleintje waar ’s ochtends de namen van de leerlingen werden afgeroepen. Het kantoor van meneer Dabula bevond zich aan de achterkant van de school, naast de lerarenkamer. Vandaaruit kon hij alle klaslokalen zien en had hij vrij zicht op de hele school.

‘Nkwenkwe, je weet dat ik alles kan zien, en het viel me op dat je vanochtend tien minuten te laat naar de klas ging.’

Sandile verdedigde zich: ‘Meneer, het was niet mijn bedoeling, maar de koeien wilden niet poepen, en ik moest vanochtend twee uur achter ze aan lopen in het park voordat ze gingen poepen zodat ik verse koeienmest kon verzamelen voor de vloer van de klas.’

‘Nkwenkwe, ik weet niet of jouw obsessie met verse koeienmest het resultaat is van je bezorgdheid om de vloer van de klassen of dat het je erom te doen is Anelisa’s werk makkelijker te maken dan dat van de andere meisjes die van de andere jongens vaak harde koeienmest krijgen wanneer ze de vloer moeten schoonmaken.’

Sandile keek naar beneden en friemelde met zijn vingers en hij wist niet of zich moest verdedigen of kalm moest blijven. Hij besloot een respectvolle houding aan te nemen om meneer Dabula niet tegen zich in het harnas te jagen.

‘Meneer Dabula, ik doe alles graag goed en correct. Net als u hou ik van perfectie, of het nu gaat om mezelf of om Anelisa, want ze is als een zuster voor mij.’

‘Nkwenkwe, je hebt al een zus en ik twijfel er sterk aan of je Anelisa als je zuster beschouwt.’

Het werd steeds duidelijker dat meneer Dabula hem niet ging straffen, dus hij sloeg een wat meer ontspannen toon aan en zei: ‘Meneer, op een dag zal ze mijn vrouw zijn!’

‘Nou, jullie gedragen je al de hele tijd als man en vrouw. Jullie hebben alleen nog een bruiloft en ringen nodig.’

Sandile raakte daarvan in de war, want hij wist niet precies hoe een man en een vrouw zich gedroegen. Hij had alleen het voorbeeld van zijn vader en zijn moeder, die een liefdevolle relatie hadden, ook al woonden ze zo ver uit elkaar. Sandiles vader Aggrey kwam uit Accra, de hoofdstad van Ghana, en was vroeger ook leraar in de dorpsschool geweest. Maar hij vond dat elders in Zuid-Afrika meer behoefte was aan zijn diensten, en dus verhuisde hij naar Johannesburg om shop steward te worden en voor de vakbonden te gaan werken. Hij leerde zijn collega-werknemers hoe ze gebruik konden maken van hun rechten en hoe ze konden lobbyen voor betere arbeidsomstandigheden en hij stak daar veel tijd in. Hij hield van zijn werk en was in Cofimvaba een leider van de gemeenschap. Hij kwam in 1972 naar Zuid-Afrika en leerde Sandiles moeder Phumla na een jaar kennen. In 1974 kregen ze Nobuhlali, en twee jaar later, in 1976, werd Sandile geboren.

Inmiddels was het juli 1985, en in Zuid-Afrika was de noodtoestand uitgeroepen. Meneer Dabula wilde met Sandile praten over wat dat voor het werk van zijn vader betekende. Hij wilde het ook nog over andere dingen hebben met Sandile, zoals wat het is om een man te zijn en de betekenis van de liefde, maar hij wist niet goed hoe hij daarover moest beginnen.

‘Zoals je weet, Sandile, maken we moeilijke tijden door, en het spijt me, maar dit zal voorlopig de laatste keer zijn dat we met elkaar praten.’

Dat bracht Sandile in de war, en hij wist niet wat hij moest zeggen. Was hij soms ziek en zou hij die dag doodgaan?

‘Meneer, is alles in orde?’

‘Je moet weten, Sandile, dat je geen man wordt door naar de bergen te gaan om je te laten besnijden. Het is niet meer dan een ritueel dat we al eeuwenlang uitvoeren, dus we geven het door van de ene generatie op de andere in de hoop dat we ook aan de volgende generatie doorgeven wat het inhoudt om een man te zijn.’

Sandile vroeg zich af of het grote moment was aangebroken. Zou meneer Dabula hem achter in zijn bestelwagen stoppen en hem meenemen naar de bergen om hem die dag nog te laten besnijden? Hij was enigszins opgewonden en hoopte in elk geval dat mensen hem daarna geen nkwenkwe meer zouden noemen. Maar tegelijk was hij bang voor de ingreep zelf. Zijn eerste ingeving was om meneer Dabula zo lang mogelijk op te houden en te wachten tot hij even niet oplette en dan zijn kantoor uit te rennen naar het huis van zijn grootmoeder en haar te vertellen dat meneer Dabula hem wilde meenemen voor zijn initiatie, hoewel hij nog maar zo jong was. Zonder twijfel zou zijn grootmoeder woedend worden, dacht hij.

‘Wat ik zeggen wilde, Sandile, is dat ik veel over mannelijkheid heb geleerd door jou en door de manier waarop jij met Anelisa omgaat en zij met jou. Ze is een vrouw aan het worden en ontwikkelt haar verzorgende vermogens.’

Sandile haalde diep adem. Misschien ging dit gesprek met meneer Dabula een andere kant op en wilde hij hem toch niet meenemen naar besnijdenisschool.

‘Meneer, moet ik eerst met Anelisa trouwen? Moet ik niet eerst naar besnijdenisschool?’

Meneer begon hard te lachen, stond op vanachter zijn bureau, liep naar Sandile en knuffelde hem. Hij keek naar hem, knielde naast hem.

‘In het ideale geval, Sandile, zou je over vijf jaar naar de bergen zijn gegaan voor je initiatie. Maar ik denk niet dat je daar de kans voor krijgt, want in het komende uur moet je hier vertrekken. Vanaf dat moment is het namelijk mogelijk om je naar de luchthaven te brengen in East London, vanwaar je naar Johannesburg vliegt en vandaaruit naar Londen, en in Londen zul je ten slotte je vader zien en je zus. Je grootmoeder heeft al een paspoort voor je geregeld en een visum voor Amerika en ze heeft je koffers gepakt en die zitten nu in mijn auto, want je wordt zo naar het vliegveld van East London gebracht. Je moeder is al in de Verenigde Staten van Amerika. Ze is er vijf maanden geleden heen gegaan om de komst van je familie voor te bereiden. Echt, Sandile, het is een moeilijke tijd en dat is de reden waarom ik je moet helpen om te vertrekken.’

‘En Rhundu dan, mijn grootmoeder? Ik moet haar vertellen dat ik wegga, en ik moet Anelisa vertellen waar ik heen ga.’

Sandile raakte in paniek. Hij moest nog zoveel dingen doen en meemaken in Cofimvaba en de gedachte dat hij zijn dorp zo snel al moest verlaten kon hij niet verdragen. Hij dacht vooral aan alle momenten die hij van plan was geweest met haar door te brengen en kon niet accepteren dat hij haar achter moest laten.

‘Maar meneer, ik dacht dat u mij mee zou nemen naar de bergen om een man te worden zodat ik met Anelisa kan trouwen. Ik wil niet naar Amerika, ik wil hier blijven en een man worden en met Anelisa trouwen.’

‘Sandile, in onze gemeenschap is naar de bergen gaan op dit moment te gevaarlijk. Veel jonge mannen gaan dood aan infecties omdat de doktoren door wie ze worden besneden niet goed zijn opgeleid. Je kunt beter naar een ziekenhuis gaan om een man te worden. Daar bereik je hetzelfde resultaat, maar dan in een veilige omgeving. Dat kun je allemaal in Amerika laten doen.’

Sandiles paniek veranderde in woede, want hij had het gevoel dat meneer Dabula hem belette om een man te worden in zijn eigen dorp. Hij ontnam hem zijn rechten door hem naar Amerika te laten gaan, een vreemde plek die hij alleen van tv kende door programma’s als The Ateam en MacGyver.

‘Breng me dan nu naar het ziekenhuis, meneer, zodat ik kan worden besneden om een man te worden, dan kan ik mijn grootmoeder en Anelisa met me meenemen naar Amerika.’

‘Dat is helaas niet mogelijk, Sandile. Je moet namelijk in het komende halfuur vertrekken naar East London, want vanaf dat moment is er tijdelijk een grenspatrouille die je niet zal beletten om Transkei te verlaten.’

‘Maar waarom moet mijn familie naar die plek Amerika? Waarom kunnen we niet gewoon hier blijven?’

‘De situatie in Zuid-Afrika is op dit moment lastig, Sandile, en je ouders zullen je dat wel uitleggen wanneer je eenmaal in Amerika bent. Probeer dat alsjeblieft te begrijpen. Ik weet zeker dat onze voorouders het je zullen vergeven dat je niet naar de bergen gaat voor je besnijdenis, maar naar een ziekenhuis in Amerika.’

‘Wat hebben de voorouders hiermee te maken, meneer. U brengt me in de war.’

‘Je zult het begrijpen wanneer je wat ouder bent, Sandile, maar nu moeten we ons klaarmaken voor je vertrek.’

Sandile had zoveel onbeantwoorde vragen, en hij vroeg zich af wat Anelisa wel niet zou denken als hij wegging zonder afscheid te nemen. Ze zou zich door hem verlaten voelen, en dat zou voorgoed een eind maken aan haar vertrouwen in hem. De gedachte dat hij haar teleur zou stellen of haar hart zou breken kon hij niet verdragen. Zij was zijn leven geworden, en voor hem hing de betekenis van zijn leven af van de liefde die hij van haar kreeg. Het enige wat hij wist, was dat hij haar niet kon achterlaten, en ook al was hij nog geen man, hij wilde haar met zich meenemen.

‘Ik wil nu met Anelisa spreken, meneer, alstublieft!’

‘Oké, nkwenkwe, wacht hier in het kantoor, dan haal ik haar uit de klas zodat mevrouw Nontish geen vragen gaat stellen.’

Vanuit het kantoor kon Sandile zien dat meneer Dabula naar het klaslokaal liep. Even later kwam hij weer terug met Anelisa, en hij gebaarde dat ze snel in zijn kantoor moest komen. Anelisa zag er verward en angstig uit. Ze wist dat er iets mis was, al was ze niet bang dat ze zou worden gestraft omdat ze iets verkeerds had gedaan. Terwijl ze naar het kantoor liep, vreesde ze dat er iets met Sandile was gebeurd tijdens zijn bestraffing, en ze dacht meteen aan het ergste. Toen Anelisa en meneer Dabula het kantoor in liepen, zat Sandile in een foetushouding te trillen in de hoek van het kantoor. Anelisa begon te koken van woede.

‘Wat hebt u met hem gedaan, meester Dabula?’

‘Je moet niet zo tegen hem schreeuwen, Anelisa, hij heeft niets gedaan. Ik vertrek hier vandaag nog en ik kom voorlopig niet terug.’

‘Wat? Vertrekken waarheen? Waar ga je naartoe en heb je dat wel aan Rhundu verteld?’

Meneer Dabula greep in.

‘Nkwenkwe, we hebben niet veel tijd meer. Neem afscheid van Anelisa, dan kunnen we gaan.’

‘Anelisa, ik moet vertrekken naar Amerika om daar met mijn familie te gaan wonen. Ik beloof je dat ik voor jou terug zal komen wanneer ik een man ben.’

Door de ongeduldige uitdrukking op het gezicht van meneer Dabula wist Anelisa dat ze Sandile de komende jaren niet meer zou zien. Ze omhelsde hem met al haar kracht en liet niet meer los. Ze wist echter niet waar Amerika precies lag.

‘Sandile, ga je naar die plek die we hebben gezien in The A-Team en MacGyver? Is dat Amerika? Zal ik jou dan ook op tv zien?’

Meneer Dabula besefte dat hij het best even de tijd kon nemen om Anelisa en Sandile uit te leggen wat er precies aan de hand was, zodat hun afscheid wat minder heftig zou zijn.

‘Anelisa, je zult hem niet op tv zien. Ik was Sandile net aan het uitleggen dat het een moeilijke tijd is. Zoals jullie allebei weten, leven wij in dit thuisland dat Transkei wordt genoemd, en als zwarte mensen wordt het ons door de wet verboden om in bepaalde delen van Zuid-Afrika te wonen en om politieke acties te ondernemen voor onze gelijkheid. Sandiles vader werkt voor de vakbonden in Johannesburg en is nauw betrokken bij onze bevrijdingsbeweging en daardoor heeft hij de aandacht getrokken van de veiligheidspolitie en moest hij gisteravond het land verlaten met Sandiles zuster Nobuhlali. Sandiles moeder was ook politiek actief, als ondergronds activiste in East London, en ze gebruikte haar baan als maatschappelijk werkster als dekmantel. Daarom zat de veiligheidspolitie ook achter haar aan en is ze vijf maanden geleden naar Amerika gegaan. Rhundu, Sandiles grootmoeder, was bang dat de veiligheidspolitie ook achter Sandile aan zouden gaan, dus heeft ze gevraagd of wij konden regelen dat hij vandaag nog het land kon verlaten. Dat wilde ze Sandile niet eerder vertellen, want bepaalde leden van onze gemeenschap werken voor de veiligheidspolitie en ze was bang dat die het ook te weten zouden komen. Anelisa, begrijp je nu waarom Sandile moet vertrekken?’

Anelisa knikte terwijl de tranen over haar wangen biggelden. Ze dacht aan haar broer Solomzi, die de veiligheidspolitie midden in de nacht had meegenomen en hoe traumatisch die gebeurtenis was geweest voor haar en haar familie. Ze had een flashback en beleefde opnieuw de avond waarop ze hem schreeuwend door het huis sleepten en hem sloegen tot hij bewusteloos was en in een politiebusje gooiden. Vijf maanden later werd Solomzi’s lichaam afgeleverd bij de familie, en de veiligheidspolitie zei toen dat hij zichzelf had opgehangen. De gedachte dat ze hetzelfde zou beleven met Sandile kon ze niet verdragen. Ze raakte opeens in paniek, want ze besefte hoe ernstig de situatie van Sandile was, en nog meer tranen stroomden over haar gezicht naar beneden.

‘Sandile, alsjeblieft, je moet nu met meneer Dabula vertrekken. Ik wil niet dat jou hetzelfde overkomt als mijn broer Solomzi. Meneer Dabula, u moet hem nu meenemen!’

Meneer Dabula omhelsde Anelisa en wreef over haar rug om haar te kalmeren. Ze was nu hevig aan het snikken en hij was bang dat de andere leerkrachten in de school haar zouden horen.

‘Alsjeblieft, Anelisa, maak niet zoveel lawaai. We weten niet welke leraren en leraressen van de school ook voor de veiligheidspolitie werken. In dit kleine plaatsje is sprake van veel tovenarij, en de hele tijd verdwijnen er mensen nadat ze om duistere redenen door de veiligheidspolitie zijn meegenomen. Ik wil niet dat ze opnieuw achter jullie familie aan gaan vanwege een informant hier op school.’