De herinnerde soldaat

Anjet Daanje

De herinnerde soldaat

Roman

Uitgeverij Passage, Groningen

De auteur ontving voor het schrijven van dit boek een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds.

Omslag: Dieb en Anjet

Foto auteur: Henk Veenstra

Druk: Bariet ten Brink, Meppel

© 2019 Anjet Daanje & Uitgeverij Passage

Niets van deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt op welke wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Uitgeverij Passage, Postbus 216, 9700 AE Groningen.

www.uitgeverijpassage.nl

www.anjetdaanje.nl

www.facebook.com/AnjetDaanje

ISBN 97890 5452 367 3 / NUR 301

1

Misschien is dit de laatste keer dat hij als de man die Noen Merckem wordt genoemd door deze vertrouwde gang loopt, de deur daar aan zijn linkerhand met die vriendelijke ruitjes kan het einde van zijn bestaan betekenen, alsof hij met knikkende knieën naar het schavot wordt gevoerd, zo voelt hij zich ineens, de hoop die hem vergezelde, de overtuiging dat alles nieuw en onvoorstelbaar veel beter en eindelijk normaal zou worden, dat hij die alledaagse deur binnen zou gaan en een ander zou zijn als hij weer naar buiten kwam, een man met een gezin en een huis en een leven buiten deze muren, het vloeit ineens allemaal uit hem. En hij blijft staan op de zonbevlekte tegels en broeder Reginald keert zich naar hem toe en ziet de radeloosheid op zijn gezicht en hij zegt zacht dat God hem nooit zwaarder zal beproeven dan hij dragen kan, en hij knikt er bemoedigend bij, en Noen zwijgt, want erg veel geruststellende voorbeelden van Gods opvattingen over draaglijkheid heeft hij in de vier jaar dat hij hier nu is niet gezien.

En zijn hart bonst in zijn keel terwijl hij op de stoel in de spreekkamer van dokter De Moor zit en hij staart naar de gekleurde tegels op de vloer, het zich herhalende patroon, de voorspelbaarheid ervan, en hij probeert de deur uit zijn hoofd te bannen die vanaf een paar meter afstand naar hem gluurt en roerloos wacht en straks open zal gaan en haar binnen zal laten. De tuinen, hij is in de tuinen, op zijn knieën wiedt hij onkruid en het regent zacht, de kroppen sla, de andijvie, de kool, de bonen, alles is met dikke waterdruppels bedekt en hij ziet ze langzaam naar beneden rollen, hun dood in de zwarte aarde tegemoet. En juist als de stilte in de tuin haar naderende komst onmogelijk heeft gemaakt, ondenkbaar zoals een verzinsel dat dagenlang zijn gedachten heeft beheerst en plots bij het ontwaken zijn macht over hem blijkt te hebben verloren, juist dan hoort hij haar stem op de gang. Ze praat met dokter De Moor en ze naderen de deur, een schrille, onaangename stem heeft ze, ze lijkt niet aan te voelen dat alles hier zo min mogelijk geluid behoort te maken, de mensen en de voetstappen en de dingen en zelfs de nachtmerries, alsof je benauwend lang je hoofd onder de dekens verstopt, zo voelt het soms, en als het stormt en zijn zaalgenoten onrustig en angstig zijn, gaat Noen stiekem de tuin in om naar het gehuil van de wind rond het gebouw te luisteren en zich voor even een levend deel van de wereld te voelen.

En ze heeft het over haar man, Kamiel noemt ze hem, nooit heeft ze in zijn dood kunnen geloven, zegt ze, ze heeft het geprobeerd, maar ze bleef over hem dromen zoals toen hij nog bij haar was, en dan ’s ochtends was het alsof hij haar ’s nachts had bezocht om haar moed in te spreken. En ze houdt stil voor de deur en hij ziet door het hekwerk van het ruitje haar silhouet, een broos vrouwenhoofd, een hoed met uitbundige bloemen en een brede rand, en zijn adem gaat jachtig door zijn keel, en zij, zij moet net zo zenuwachtig zijn als hij, hij denkt het in haar stem te horen, en hij voelt een zacht medeleven met haar, en bij de gedachte aan haar angst, wordt de zijne minder. En de klink aan de andere zijde van de deur wordt naar beneden geduwd en broeder Reginald gebaart naar hem dat hij moet opstaan, en de deur gaat open en dokter De Moor doet een pas opzij en laat haar voorgaan.

En ze is mooi, hij had zich alleen een onbestemde voorstelling van zijn vrouw gemaakt, zoals een figuur in een droom, meer gevoel dan tastbare contouren, maar ze was nooit zoals zij, met donker haar, in kunstig golvende strengen opgestoken, elegant en slank, en smaakvol gekleed. En ze durft niet naar hem op te kijken, terwijl ze over de drempel stapt is hij zich bewust van haar blik die op zijn grove gestichtsschoenen rust en omhoogkruipt langs de pijpen van zijn broek en op de hoogte van zijn knieën blijft hangen, en dokter De Moor sluit de deur geruisloos achter haar, en met de moed der wanhoop besluit ze dat dit dan maar het moment moet zijn. Ze slaat haar ogen op en huiverig kijkt ze hem in zijn gezicht, ze heeft grote, donkerbruine ogen, de kleur van natte aarde, en zij moet het zijn, dat kan niet anders, van haar zou hij kunnen houden, oprecht en veel, en een last valt van zijn schouders en hij glimlacht voorzichtig naar haar.

Maar zij staart hem aan en een diepe ontgoocheling zakt over haar mooie trekken, zo diep dat alle schoonheid uit haar vloeit, en haar donkere ogen vullen zich met tranen en ze schudt haar hoofd, niet zoals bij een ontkenning, maar onbeheerst alsof ze zichzelf wil straffen omdat ze wekenlang domme, naïeve gedachten heeft gekoesterd, gedachten die ze nu ver van zich wil werpen. En ze wendt zich tot dokter De Moor, en ze begint over haar Kamiel te praten, bezwerend, alsof ze hoopt dat als ze straks opnieuw naar hem zal durven kijken hij in haar man zal zijn veranderd, en haar schelle stem vult de spreekkamer, haar Kamiel, zegt ze, was een held die voor het vaderland vocht, hij offerde zich op voor zijn kameraden, hij deelde zijn laatste eten met hen, bracht gewonden met gevaar voor eigen leven terug in de loopgraaf, dat hebben ze haar na zijn vermissing geschreven, zegt ze. En ze spreekt het niet uit, maar het klinkt in ieder woord door, deze man, deze simpele man die hier voor haar staat in zijn armzalige gestichtskleding, zou nooit aan de eisen kunnen voldoen die zij aan haar Kamiel stelt, sinds december 1917 wordt hij vermist en bijna vijf jaar heeft ze de tijd gehad om hem te vervolmaken, hij is haar kunstwerk, haar toevluchtsoord, en ze is verontwaardigd dat dokter De Moor haar er met die advertentie toe heeft overgehaald om te geloven dat haar Kamiel de vorm van een krankzinnige met geheugenverlies zou kunnen aannemen.

En dokter De Moor luistert geduldig naar haar, zijn blik op haar gezicht gericht en hij lijkt haar woorden vriendelijk te wegen, zoals ook bij gesprekken met zijn patiënten, maar uit ervaring weet Noen dat hij na de eerste zin al een diagnose heeft gesteld en na de tweede zijn gedachten de vrije loop heeft gelaten en niets meer hoort, alleen dat wat zijn diagnose bevestigt.

En ook Noen kan niet naar haar luisteren, het gevoel dat hij deze pijn bij haar heeft veroorzaakt, deze immense teleurstelling die ze minuten en minutenlang probeert weg te praten en die ze zich tot het eind van haar leven zal blijven herinneren, dringt zich beklemmend aan hem op, niets heeft hij gedaan, alleen hier gezeten en op haar gewacht, en hij is niemand, hij bestaat niet en toch is het blijkbaar mogelijk dat hij de verkeerde is, en hij zegt tegen haar dat het hem spijt, en haar woordenvloed stopt onthutst en ze keert zich half naar hem toe, maar ze durft het niet aan en haar blik raakt zijn linkeroor en maakt dan haastig rechtsomkeert, alsof hij de materialisatie van haar grootste nachtmerrie is, en hij zwijgt en buigt zijn hoofd en hij tuurt naar het tegelpatroon en hij probeert haar en haar leed te vergeten.

En het duurt lang voordat ze gaat, dokter De Moor doet verschillende pogingen om het gesprek beleefd af te kappen, maar ze blijft maar praten, en niet eenmaal wendt ze zich tot Noen, voor wie ze was gekomen, ze is bang voor hem en tegelijkertijd durft ze het idee dat hij haar Kamiel zou zijn niet op te geven en zich zonder de illusies van een uur geleden aan de dag uit te leveren, en ze praat maar door, ze praat maar door. En uiteindelijk zegt dokter De Moor dat de volgende vrouw op hem zit te wachten, en ze zwijgt geschokt, de volgende vrouw, en even gelooft Noen dat ze zal gaan huilen, ze vertrekt haar gezicht in een gepijnigde grimas, en hij kan haar verdriet niet aanzien, hij gaat op de stoel zitten en steunt zijn hoofd in zijn handen en pas als hij de deur hoort sluiten durft hij op te kijken, en ze is weg, en het is alsof ze zijn verlangens met zich mee heeft genomen, de stille tuin in de regen is verdwenen, de wereld buiten de muren, de volgende vrouw, en hij wacht.

En de volgende vrouw is een vrouw zoals hij die kent van zondagen, ze bezoeken zijn zaalgenoten en ze laten zich niet van de wijs brengen door het gesticht, degelijke, praktische vrouwen zijn het, die redderen en het geklaag van hun man negeren of doodslaan met een troostrijke dooddoener. En ze staat op de drempel en ze zoekt hem onmiddellijk met haar ogen, en hun blikken botsen op elkaar als onhandige vreemden in een te kleine ruimte, en ze is ouder dan hij, halverwege de veertig schat hij, en ze is mager en onaantrekkelijk, maar haar gezicht heeft iets ontroerends, iets wat hem raakt, alsof ze vreselijk haar best doet om haar gevoelens te verbergen en hij desondanks de slapeloze nachten en de te gretige hoop in haar ogen kan lezen, en hij is bang dat hij daar ooit verliefd op is geworden, op die vergeefse zelfbeheersing van haar, en dat dit de vrouw is van wie hij al weken probeert te dromen.

En over haar gezicht trekt een bevreesde aarzeling, alsof ze niet aan haar twijfels en de daaruit voortvloeiende teleurstelling wil toegeven, en haar blik strijkt over zijn voorhoofd en zijn kin en dan langs zijn borst naar beneden, over zijn handen, zijn benen, en Noen kijkt op zijn beurt in angstige afwachting naar haar, naar haar eenvoudige kleren en haar gebruinde huid en haar werkhanden, en hun blikken kruisen elkaar per ongeluk en het is alsof ze een dier aankijkt, zo schaamteloos ziet ze hem in de ogen, zonder gedachten over zijn gevoelens of mening. En ze vraagt aan dokter De Moor, zou hij ‘dag mijn lief doefke’ kunnen zeggen, en ze spreekt ieder woord met nadruk uit alsof het op zichzelf staat, in een poging haar volkse accent te verbergen, en opnieuw ontroert ze hem, en hij herhaalt de woorden zo nuchter mogelijk, alsof hij een versje opzegt, maar al bij de eerste lettergreep verandert de uitdrukking op haar gezicht en een vreemd soort intimiteit springt er tussen hen op, beiden zijn ze zich bewust dat het gevoel op verzinsels berust en toch kunnen ze het niet verwerpen, en heel even denkt hij te weten hoe het is om getrouwd te zijn, de huiselijkheid, de vanzelfsprekendheid van die ander die er altijd is, en zij laat de gedachte toe, werkelijk toe, dat hij haar man is, en ze herinnert zich weer wat ze heeft moeten vergeten om in leven te blijven, en haar gezicht opent zich weerloos als dat van een kind, en hij zegt nog eens tegen haar, dag mijn lief doefke, en ze lacht naar hem en hij ziet de tranen in haar ogen opwellen, en ook hij zou kunnen huilen, van ontroering en omdat de vier jaar in het gesticht ineens zo dodelijk leeg lijken.

En dokter De Moor zegt streng tegen hem dat hij een paar passen terug moet doen, en haar vraagt hij of ze een kenmerk van haar man kan noemen, en ze ontwaken allebei uit hun zelfbegoocheling en ze durven elkaar beschaamd niet aan te zien, en zij denkt na en ze zegt dat haar man een moedervlek aan de achterzijde van zijn bovenbeen heeft, zo groot, zegt ze, en ze geeft met haar vingers anderhalve centimeter aan, en dokter De Moor wendt zich tot Noen en vraagt of hij haar zijn dij kan laten zien. En Noen verroert zich niet, en dokter De Moor herhaalt zijn verzoek, en Noen buigt zijn hoofd, en dokter De Moor zegt dat als hij niet meewerkt hij genoodzaakt is om de hulp in te roepen van twee broeders, en hoe voel je je dan, zegt hij, als je onder de ogen van een vrouw door twee broeders moet worden uitgekleed.

En Noen doet zijn jasje uit, en terwijl hij zijn bretels van zijn schouders trekt, werpt hij een blik op haar, en zij geneert zich zo mogelijk nog meer dan hij, en met neergeslagen ogen laat hij zijn broek zakken en op aandringen van dokter De Moor stroopt hij ook de pijpen van zijn onderbroek op, en zij wil niet, maar ze moet wel kijken, en hij hoort haar rokken ruisen terwijl ze achter hem neerknielt en hij weet dat ze naar zijn dijen tuurt en daar zal ze geen moedervlek vinden, en hoe langer de situatie duurt hoe belachelijker en ongeloofwaardiger hun intimiteit van daarnet wordt.

En ook dokter De Moor bukt zich en bestudeert zijn benen, en na even richt zij zich op, en dokter De Moor zegt tegen haar dat het hem spijt, en zij zwijgt, en net voordat ze haastig de deur uit loopt, ziet hij de teleurstelling op haar gezicht, nog dieper en pijnlijker dan bij de vorige vrouw, en ze neemt beleefd afscheid van dokter De Moor, maar geen blik, geen woord voor de man die haar man had kunnen zijn en die haar zo’n verdriet heeft gedaan dat ze de komende tijd niet meer zal durven geloven in haar fantasieën over zijn terugkeer, weken, maanden zal het duren voordat ze die gedachten weer zal toelaten.

En Noen voelt zich er zo schuldig en ellendig onder, hij had gemeend dat hij eindelijk zou weten wie hij was, maar hij weet alleen wie hij niet is. De man die hij in de afgelopen vier jaar zorgvuldig uit het niets heeft opgebouwd, alle handelingen die gewoonlijk zijn maandagmiddag uitmaken, en waaraan hij zich als een leuning langs een gammele trap kan vasthouden, stuk voor stuk hebben ze hun betekenis verloren, en diep in hem, duister en van de wereld losgezongen, roert de paniek zich, en de angst voor die allesvernietigende paniek komt in golven en is bijna net zo ondraaglijk als de paniek zelf.

En hij zegt tegen dokter De Moor dat hij het niet kan, en dokter De Moor zegt dat hij naar de slaapzaal moet gaan om wat uit te rusten, en over een uurtje, zegt hij, kan hij de derde vrouw ontmoeten, en nee, zegt Noen, ik kan het niet, en hij hoort de wanhoop in zijn eigen stem, alsof hij naar de stem van een vreemde luistert. En hij voelt hoe de blik van dokter De Moor op zijn gezicht rust, een koele, beoordelende blik, en blijkbaar ziet hij er slecht uit, want dokter De Moor zegt zacht dat het goed is, morgen, zegt hij, morgen kun je de volgende vrouwen ontmoeten, en hij zegt dat het er nog maar twee zijn, een vrouw die gelooft dat ze zijn moeder is, en een vrouw die in hem haar echtgenoot ziet, en wie weet, wie weet heeft een van hen het bij het rechte eind, zegt hij, en hij praat op geruststellende toon verder over de tientallen vrouwen die op de advertentie hebben gereageerd en die ze hebben gevraagd om in een brief de vermiste te beschrijven die ze zochten, en toen vielen de meeste af, zegt hij, en bij degenen die overbleven hebben ze de gegevens van de vermiste mannen in militaire archieven nagezocht, en dus, zegt hij, dus is de kans groot dat een van de twee vrouwen die hij nog gaat ontmoeten hem werkelijk kent, en bedenk dan eens hoe je leven verandert, zegt hij, en hij glimlacht naar hem. En Noen verlangt onnoemelijk naar de moestuin en de kas, en naar zijn bed tussen dat van Maurice en Basiel in de slaapzaal, en naar de stemmen van de meisjes uit de keuken die ’s avonds over de binnenplaats schallen, en naar de kalme voorspelbaarheid van dat alles.

En hij schoffelt het onkruid tussen twee rijen aardappelplanten los, en hij probeert zich op de bewegingen van zijn armen te concentreren en op de zon die warm op zijn rug schijnt, maar Jules die achter hem aan loopt en het onkruid opraapt en in een mand gooit, praat dwingend tegen hem over zijn vrouw die een hoer is omdat ze hem met God weet wie heeft bedrogen terwijl hij aan het front was, en nu nog steeds, daarom komt ze nooit op bezoek, zegt hij, en Noen weet dat het geen zin heeft om hem eraan te herinneren dat zijn vrouw al jaren dood is.

En aan het einde van het veld, tegen de muur van het betalende paviljoen geleund, staan Cyriel en Ferdinand en Eugeen te roken en ze hebben het ongetwijfeld over de oorlog, Cyriel over de Duitser die voor zijn ogen door een granaatscherf werd onthoofd en Ferdinand over zijn gesneuvelde broer en Eugeen is ervan overtuigd dat de oorlog nog steeds voortduurt en dat het hier wemelt van de Duitse spionnen, en geen van drieën horen ze wat de ander zegt, ze vlechten onder het mom van een gesprek drie monologen door elkaar, en als broeder Honoré langsloopt veranderen ze snel van onderwerp, want praten over de oorlog vertraagt volgens dokter De Moor de genezing en is niet toegestaan.

En in de rij naast Noen staat André te schoffelen en de hele dag, letterlijk de hele dag, mompelt hij het Onzevader om zijn schuld in te lossen, maar hij kan niemand duidelijk maken wat die ontzaglijke schuld inhoudt en wat hij heeft misdaan, en Maurice zit knikkebollend midden in het aardappelveld in het zand omdat hij ’s nachts wakker ligt uit angst voor nachtmerries, waarvan hij Noen eens heeft toevertrouwd dat ze bestaan uit gruwelijke frontherinneringen, maar het vreselijkste is dat hij er zo opgewonden van raakt dat hij een zaadlozing krijgt en dan staat hij midden in de nacht zijn lakens onder de kraan schoon te wassen, en dan is er nog Alfred met zijn verlamde ledematen, de ene dag zijn linkerbeen, de volgende dag zijn rechterarm, en Constant met zijn nerveuze tics en zijn gestotter.

Bevreemd ziet Noen het allemaal rondom hem gebeuren, alsof hij maanden weg is geweest en maar niet aan zijn omgeving kan wennen, en het denkbeeld van de twee ontgoochelde vrouwen zweeft ook nog steeds in zijn hoofd, het heeft zich losgemaakt van de werkelijkheid, alsof hij het heeft verzonnen, en hoewel hij vaak zijn zaalgenoten sust en naar hun zich eindeloos herhalende verhalen luistert, vraagt nu niemand hem hoe zijn ontmoetingen met de vrouwen zijn verlopen, alsof hem buiten hun belevingswereld niets kan gebeuren. En hij probeert de mannen en hun vreemde gedrag weer als vanzelfsprekend te ervaren, zichzelf in zijn leven te passen, maar het wringt in zijn hoofd, en hij zet zijn schoffel tegen de muur en loopt weg, en broeder Honoré vertrouwt hem en laat hem gaan, en hij zit in de benauwd warme kas tussen de tomatenplanten en de druivenranken en het is eindelijk stil.

Allemaal zijn ze jaloers op zijn geheugenverlies, nooit gekweld door herinneringen, geen nachtmerries, zelfs de broeders benijden hem, voor hen is inwisselbaarheid van uiterlijk en karakter het hoogst bereikbare, en onthechting waardoor ze God nader komen, en in hun ogen heeft hij in de schoot geworpen gekregen waarvoor zij een leven lang moeten lijden, en ook die vrouwen waren gelukkig met zijn gebrek aan herinneringen, iedereen vult hem naar believen in als een kleurplaat, en hij kan zich er niet tegen verzetten. En hij vertelt zichzelf over de enige tijd die hij zich herinnert, de jaren hier in het gesticht, over zijn zekerheden, zijn twijfels, zijn verdiensten, over de man die hij wel moet zijn, wat er ook aan vooraf is gegaan, wat er ook zal komen.

Maar tijdens het avondmaal in de refter voelt hij nog steeds dezelfde eenzame bevreemding, Octave die kokhalzend zijn eten naar binnen werkt omdat alles wat hij in zijn mond stopt hem doet denken aan het rottende lichaam van een kameraad dat in zijn gezicht uit elkaar spatte toen hij er per ongeluk op ging staan, en broeder Deodatus die Eugeens mond met geweld openspert en broeder Thomas die daar dan snel een hap in propt omdat Eugeen ervan overtuigd is dat de Duitse spionnen hem proberen te vergiftigen, en samen worstelen de broeders met hem terwijl hij het eten weer probeert uit te spugen, en bij iedere hap gaat het zo, en Constant die vandaag zo’n last heeft van zijn tics dat de helft van zijn soep op de vloer spettert, en Noen heeft al honderden keren zo met hen aan tafel gezeten, maar vanavond kan hij het niet verdragen, en hij laat zijn eten staan.

En hij zit in de gang op de grond met zijn rug tegen de muur, en hij hoort voetstappen naderen, het is Basiel, hij komt naast hem zitten en hij pakt zijn potlood en opschrijfboekje uit zijn zak en hij schrijft wat op en hij toont het Noen, hoe ging het, is zijn vraag, en Noen merkt dat praten over de ontmoetingen met de vrouwen hem tegenstaat, door er woorden voor te zoeken en die hardop uit te spreken wordt de onaanvaardbaarheid van hun teleurstelling alleen groter, alsof hij hen nog eens en nu met opzet pijn doet, en hij maakt zich er met een paar zinnen van af, en Basiel schrijft in zijn boekje dat hij blij is dat Noen nog even hier blijft, en Noen knikt, ik ook, zegt hij, en ze glimlachen naar elkaar en samen zitten ze in stilte op de koele tegelvloer, en dat is het fijne van Basiels gezelschap, als hij bij hem is vergeet Noen soms zijn aanwezigheid en toch voelt hij zich dan niet alleen, en dokter De Moor gelooft dat Basiel weigert te praten, niet omdat hij het niet kan maar omdat hij het onbewust niet wil, hij heeft de verschrikkingen van de oorlog onschadelijk gemaakt door ze te verzwijgen, zoals Noen ze is vergeten.

En ’s avonds spelen ze met z’n allen pandoeren in de recreatiezaal, en na zes rondes is Alfred de grote verliezer, en hij moet dus vannacht opblijven om de anderen uit hun nachtmerries te wekken, en Basiel speelt op de piano en hij kan dat goed en omdat alle geluiden de hele dag zo onopvallend zijn, banen de tonen zich een weg naar hun hart en ze luisteren allemaal ontroerd en Ferdinand en Octave huilen, en Noen vergeet de vrouwen die hij verdriet heeft gedaan en de twee die hij morgen nog verdriet gaat doen, en hij zinkt in zijn leven weg als in een donzen matras, en pas als hij zich in de slaapzaal uitkleedt, herinnert hij zich weer wat deze dag van de voorgaande onderscheidt, en door die onderbreking in zijn zorgen lijken de ontmoetingen met de vrouwen des te grimmiger en onoverkomelijker.

En Constant leidt broeder Konrad af door met opzet een lampetkan vol water om te stoten, en ondertussen binden Noen en Jules en Basiel ongezien André met hun sokken aan de beddenspijlen vast, omdat hij gelooft dat hij ’s nachts in een vlaag van verstandsverbijstering zelfmoord zal plegen, en ze mogen hem niet vastbinden van dokter De Moor, die is ervan overtuigd dat André zich niet van het leven zal beroven, maar André is zo bang voor zichzelf dat hij hen met zijn gehuil en geprevel anders allemaal wakker houdt en naar het onrustige paviljoen zal worden overgeplaatst. En broeder Konrad blaast de lampen uit, en de deur laat hij openstaan en hij gaat in de gang op een stoel zitten lezen, en Noen keert zich op zijn zij en sluit zijn ogen, en die mooie vrouw warrelt zijn hoofd binnen, en hij denkt aan haar, hoe zij nu ook in bed ligt en ze huilt, denkt hij, ze huilt vanwege hem, en hij probeert zich voor te stellen hoe zijn leven eruit had gezien als hij haar man zou zijn geweest, als zij hem had herkend en zij hem met haar leven had gevuld.

En iemand schudt hem ruw door elkaar, hij schrikt wakker, en Alfred staat in het donker naast zijn bed en fluistert dat hij zich alsmaar omdraaide en met zijn armen om zich heen maaide, en Noen bedankt hem, en ze horen broeder Konrad op de gang zijn stoel verschuiven en Alfred loopt snel terug naar zijn eigen bed en springt erin. En Noen ligt op zijn rug en die vrouwen, het komt natuurlijk door die vrouwen, hij heeft bijna nooit nachtmerries, het laatste jaar heeft hij er niet een gehad, en als het hem overkomt herinnert hij zich nooit wat hij heeft gedroomd, en ook nu komt niet één beeld bovendrijven, hij heeft alleen een afschuwelijk gevoel van verlatenheid en zelfverachting aan zijn droom overgehouden, en hij ligt te wachten totdat het wegtrekt, maar het laat zich niet verdrijven.

En de nacht kruipt voorbij, zwart en tijdloos, en het licht van broeder Konrads lamp dat door de kier van de deur naar binnen valt werpt naargeestig schaduwen over de vloer, en in de verte klinkt het geschreeuw van de wanhopige mannen uit het onrustige paviljoen en de isoleercellen dat door de donkere, lege gangen galmt, en gewoonlijk is het een geluid dat er nu eenmaal is, zoals het fluiten van vogels of het gerinkel van bestek, maar nu vermengt het zich met het verschrikkelijke gevoel uit zijn droom. En Constant en Jules worden op tijd door Alfred gewekt, voordat broeder Konrad hun angstdromen heeft opgemerkt en een overplaatsing naar het onrustige paviljoen kan overwegen, en nieuwe, altijd dezelfde, zich herhalende nachtmerries vullen de zuchtende, woelende, snurkende slaapzaal.

En dan eindelijk, eindelijk wordt het schoorvoetend licht, en nog neemt het wezenloze gevoel van zelfverachting niet af, het vergezelt hem als een schaduw bij het opstaan en het aankleden en tijdens de mis, en zittend in de kerkbank mompelt hij werktuigelijk de Latijnse formuleringen mee, en de woorden zonder betekenis zijn als zachte muziek en de verheven kalmte spreidt beschermend haar vleugels over hem uit, maar het gevoel verdwijnt niet, het verandert alleen van vorm, zodat hij er niet meer door wordt overweldigd en het van een afstandje kan beschouwen.

En tegen de tijd dat broeder Thaddeus hem komt halen en hem naar de spreekkamer van dokter De Moor brengt, weet hij het zeker, en hij vertelt hem dat hij de twee vrouwen niet wil ontmoeten, en broeder Thaddeus zegt dat hij rustig moet gaan zitten, dan zal hij dokter De Moor waarschuwen. En na even komt dokter De Moor gehaast de spreekkamer binnen, en Noen herhaalt zijn besluit tegen hem en dokter De Moor noemt het een egoïstische opwelling, die arme vrouwen, zegt hij, hij heeft ze al een hele dag laten wachten en nu wil hij ze ook nog eens onverrichterzake naar huis sturen. En Noen probeert hem uit te leggen hoe angstwekkend leeg hij zich voelt en dat hij bang is dat de man die hij in de afgelopen vier jaar met moeite is geworden hem zal verlaten, en dokter De Moor zegt onaangedaan dat verantwoordelijkheid leren dragen een deel van het genezingsproces is, een heer komt niet op zijn afspraken terug omdat het hem even niet uitkomt, zegt hij, en het gaat nog maar om één vrouw, de tweede was zo aangeslagen door het uitstel van gisteren dat ze naar huis is vertrokken, één vrouw, tien minuten van zijn leven, zodat deze ene vrouw tenminste zekerheid heeft en ’s nachts weer rustig kan slapen. En Noen zegt dat hij gisteren die twee vrouwen alleen pijn heeft gedaan, het was beter geweest als ze hem nooit hadden gezien, hij neemt dit besluit niet alleen voor zichzelf, ook voor die onbekende vrouw, en dokter De Moor zegt kalm dat het niet aan hem is om over haar lot te beslissen, sterker nog hij is niet eens in staat om over dat van hemzelf te beslissen, dat moet dokter De Moor voor hem doen, en als hij niet wil meewerken dan moet ik je dwingen, zegt hij.

En broeder Thaddeus is inmiddels weggegaan en komt met broeder Thomas terug, en hij heeft een crèmekleurige jas met lange mouwen in zijn hand en Noen weet wat er zal volgen, en hij vlucht naar de deur en broeder Thomas grijpt hem stevig rond zijn middel beet en Noen worstelt met de twee broeders, maar hij maakt geen schijn van kans tegen hen, binnen een paar minuten hebben ze hem in de jas gewurmd en broeder Thaddeus gespt de riemen vast zodat zijn armen gekruist op zijn borst belanden en zijn handen bijna op zijn rug.

Ga maar op die stoel zitten, zegt dokter De Moor, en in de ijzige toon van zijn stem hoort Noen wie hij is geworden, een krankzinnige, en ze hebben hem vaker zo behandeld, maar nooit terwijl hij helder kon denken en kon uitleggen wat hem bezielde, en in hem kolkt een woede die hij alleen zou kunnen uiten door als een gevaarlijke gek brullend door de spreekkamer te stormen en zijn hoofd tegen de muur te bonken.

En hij zit op de stoel en haalt een paar keer diep adem, en ook dat gaat eigenlijk niet omdat broeder Thaddeus de riemen strak heeft aangetrokken, en hij buigt zijn hoofd en probeert in het regelmatige patroon van de tegelvloer te verdwijnen. En hij hoort dokter De Moors zware voetstappen en de snellere, lichtere van een vrouw door de gang naderen, en de deur gaat open, en hij kijkt niet op, ook als de deur achter hen wordt gesloten kijkt hij niet op.

En dokter De Moor zegt tegen haar, hij is boos vandaag, en de manier waarop hij het zegt, alsof Noen een lastig kind is, en de vrouw zegt, wilt u me niet ontmoeten, en ze heeft een diepe, lijzige stem, alsof het leven haar verveelt, en de vanzelfsprekendheid waarmee ze zich niet tot dokter De Moor richt maar tot hem, de man voor wie ze is gekomen, die haar een dag heeft laten wachten en ook dat neemt ze hem niet kwalijk.

En zijn blik springt over het crème-rode tegelpatroon naar haar toe en klimt voorzichtig in haar, en haar schoenen zijn oud maar keurig gepoetst en haar donkerbruine zondagse jurk is eenvoudig en ook haar jas is niet chic, en haar ademhaling gaat snel en haar bloed bonst zichtbaar in haar hals en, o, zegt ze en het klinkt vreemd dierlijk alsof het een geluid is dat ondanks haarzelf aan haar lichaam ontsnapt, en hij kijkt haar in het gezicht, en nog nooit heeft hij zo veel stralend oprecht geluk gezien, het is als huilen en lachen en dromen tegelijk en ze is alles en iedereen om zich heen vergeten, ze weet alleen dat hij er is, en hij had geen idee dat een mens zo naar een ander mens kon kijken, en hij lacht overrompeld naar haar. En zij wil naar hem toe lopen, maar dokter De Moor gaat voor haar staan en hij zegt dat ze beter niet bij zijn patiënt in de buurt kan komen, maar dat is Amand, zegt ze vol onbegrip, en dokter De Moor zegt dat ze rustig plaats moet nemen, en ze gaat op de stoel zitten tegenover die van dokter De Moor bij zijn bureau, en hij neemt de gegevens van haar man met haar door, Amand Stephaan Coppens, 35 jaar oud, 1 meter 63 lang, vermist geraakt bij Diksmuide op 18 december 1917, en ja, zegt ze afwezig, dat klopt allemaal, en intussen kijkt ze naar hem alsof ze haar ogen niet kan geloven, en dokter De Moor herinnert haar eraan dat de man die hier voor haar zit pas op 22 december achter het front bij Merckem is gevonden, en ze zegt dat hij blijkbaar dagenlang heeft rondgezworven, en Merckem is niet ver van Diksmuide, zegt ze.

En ze kijkt naar hem en hij naar haar en hij probeert zich haar te herinneren, haar lijzige stem en haar kastanjebruine krullen die ze vanmorgen voor de spiegel in een knot heeft geprobeerd te dwingen en haar fletse, bruine ogen en haar bleke, onregelmatige huid en haar mollige, wat gedrongen postuur, en misschien is het omdat ze zo alledaags is, niet mooi, niet lelijk, niet grof, niet elegant, niet dik, niet slank, een vrouw die je tien keer voorbij kunt lopen zonder dat ze je opvalt, maar hem wil helemaal niets te binnen schieten, zijn gedachten blijven steken in haar stralende, verwonderde glimlach, alsof hij bang is om ook haar pijn te moeten doen, en hoe onvoorstelbaar diep zal haar teleurstelling zijn, dieper dan haar geluk ooit groot kan zijn.

En dokter De Moor vraagt haar of ze een bijzonder kenmerk van haar man kan noemen, en ze kijkt Noen aan en de vraag dringt niet tot haar door, en dokter De Moor moet hem nog eens herhalen, en haar blik trekt zich nadenkend een eindje uit de zijne terug, en na even zegt ze dat hij op z’n negentiende een trap van een paard heeft gehad, er zit een litteken boven zijn slaap, zegt ze, net onder zijn haar, en hij ziet in haar ogen dat ze in gedachten haar hand uitstrekt en zijn haar wegstrijkt en het litteken aanraakt. En hij was zichzelf vergeten in haar blijdschap en nu ineens is hij zich bewust van zijn ongemakkelijke houding in de dwangbuis en dat hij zijn armen niet kan bewegen, en het is vernederend, al die liefde die over hem wordt uitgestort terwijl hij er zo bijzit, en zij staat op van haar stoel, en dokter De Moor is haar voor en loopt haastig naar Noen toe, en zij volgt hem aarzelend op een afstandje, en Noen blijft haar aankijken en glimlacht geruststellend naar haar, want hij weet dat hij precies op de plek die zij heeft omschreven een litteken heeft, hij geloofde dat het een oorlogswond was, zijn enige aanspraak op een heldhaftige verklaring voor zijn geheugenverlies, en dokter De Moor bukt zich en met een gebaar dat bijna teder is strijkt hij Noens haar opzij, eerst op zijn ene slaap en dan op de andere, en hij ziet het litteken, inderdaad, u heeft gelijk, zegt hij verrast tegen haar, en hoewel Noen niet weet of hij werkelijk haar man wil zijn, voelt hij een triomf alsof ze samen dokter De Moor een hak hebben gezet.

En dokter De Moor gaat weer zitten en vraagt of ze hem een foto van haar man kan laten zien, en ja ze heeft een foto bij zich, ze pakt hem uit haar tas terwijl ze vertelt dat het de enige is die ze van hem bezit, want Amand is fotograaf en hij stond dus altijd achter de camera, niet ervoor, dit is onze trouwfoto, zegt ze, en ze geeft hem aan dokter De Moor en als ze ziet dat hij de man op de foto aandachtig met Noen vergelijkt, zegt ze dat het een oude foto is, van dertien jaar geleden, en dokter De Moor kijkt nog eens en knikt dan langzaam en geeft hem aan haar terug.

En zij merkt dat Noen zich vooroverbuigt om een glimp van de foto op te vangen, en ze loopt aarzelend naar hem toe en dokter De Moor houdt haar niet tegen, en ze staat voor hem en hij kan zijn vastgegespte handen niet gebruiken en ze houdt de kleine foto onhandig voor hem op, vlak voor zijn ogen, en hij ziet haar en hem staan in zwart-wit, stijfjes naast elkaar, hun handen te stevig in elkaar vervlochten alsof ze bang zijn dat niet op de foto zal overkomen dat ze bij elkaar horen, en hij heeft een donker kostuum aan en zijn hoed houdt hij in zijn hand, en zij draagt een eenvoudige, nette jurk en allebei hebben ze aan de linkerkant, net onder hun schouder, een witte corsage opgespeld, en ze kijken strak en enigszins wantrouwend in de camera, en zij ziet er jong en naïef uit, en hij ook, hij is dikker dan hij nu is en hij heeft een snor en zijn haar is langer en het valt verder over zijn voorhoofd, en het is onvoorstelbaar vreemd om die man te zien en te beseffen dat hij dat zelf is.

En hij draait zijn hoofd van de foto weg en hij kijkt haar aan, en nog nooit heeft hij een vrouw van zo nabij gezien, ze is overweldigend levensecht en vooral dringt zich haar anders-zijn aan hem op, alsof de meisjes uit de keuken die hij ’s avonds vanachter de ramen van de recreatiezaal naar huis ziet vertrekken, en de vrouwen die zondags zijn zaalgenoten bezoeken, en zelfs de twee vrouwen van gisteren, alsof hij hen allemaal als verlengstukken van zijn eigen ik beschouwde, maar zij bestaat angstwekkend los van hem.

En ze wordt verlegen onder zijn blik en ze zegt, ik ben Julienne, herken je me niet, en de vanzelfsprekendheid waarmee ze hem met jij aanspreekt, en de huiselijke toon in haar stem, ze ziet niet de krankzinnige in de dwangbuis die dokter De Moor van hem heeft geprobeerd te maken, ze ziet de man met wie ze jaren samen is geweest, en zijn keel knijpt zich dicht en hij slikt zijn ontroering weg en hij zegt tegen haar dat hij niet weet of hij haar herkent, en terwijl hij praat beseffen ze beiden dat het de eerste keer is dat ze zijn stem hoort en haar blik krijgt iets wazigs alsof ze langs hem heen in de verte kijkt, en hij zegt haar naam, Julienne, en die rolt onwennig van zijn tong, en zij legt voorzichtig haar hand op zijn schouder en hij staat op van de stoel en omdat hij zijn armen niet kan bewegen wankelt hij even en hij voelt hoe ze zijn schouder vastgrijpt, en ze staan tegenover elkaar en zij doet een stap naar hem toe en ze legt haar armen om hem heen, eerst weifelend en als ze merkt dat hij meegeeft steviger, en de brede, slappe rand van haar hoed strijkt langs zijn wang en haar lauwe adem langs zijn nek, en haar rechterhand streelt over zijn ingesnoerde linkerarm naar beneden, over zijn bovenarm en zijn elleboog en dan vindt ze zijn rechterhand en die neemt ze zacht in de hare, en haar linkerhand ligt in zijn nek, tussen zijn boord en zijn haar, en haar handen zijn warm en aandoenlijk zweterig, en rust dwarrelt als een donsveertje in hem neer, en zij merkt dat hij zich in haar armen ontspant, en ze richt haar hoofd op van zijn schouder en ze kijkt hem van vlakbij in zijn ogen en ze glimlacht vanuit de schaduw van haar hoed naar hem, en de vertrouwelijkheid van haar nabijheid, de onbevangen intimiteit ervan overspoelt hem en het is alsof zijn vorige leven een ondeelbare fractie van een seconde voor het grijpen ligt.

En zij laat hem los en onhandig staan ze weer tegenover elkaar, en ze wendt zich tot dokter De Moor die ijverig in zijn papieren tuurt alsof hij geen getuige is geweest van iets wat zich alleen in de beslotenheid van haar eigen huis behoort af te spelen, en ze vraagt hem of Amand uit de dwangbuis kan worden gehaald, ik weet zeker dat hij ons geen kwaad zal doen, zegt ze, en dokter De Moor knikt zwijgend naar broeder Thaddeus, en Noen keert broeder Thaddeus zijn rug toe en die maakt de gespen los en trekt hem de dwangbuis uit, en Noen beweegt zijn stijve armen en schouders, en hij wilde dat ze hem nog eens zou omhelzen, en hij zou zijn armen om haar heen leggen en met zijn handen over haar zachte vrouwenrug strelen.

Maar zij is weer op de stoel tegenover dokter De Moor gaan zitten, en ze hebben het over de kleren die hij droeg toen hij bij Merckem door de soldaten van een veldkeuken werd gevonden, een bij elkaar geraapt geheel bestaand uit delen van een Vlaams en een Frans en een Duits uniform en zonder enig herkenningsteken, zo staat het in zijn dossier, en dokter De Moor zegt dat soldaten in de loop van de oorlog hun kleren overal vandaan haalden, vooral als het winter was, en zij knikt alsof ze dat al jaren wist en ze werpt een blik op Noen, en dan vraagt ze beschaamd dokter De Moor naar zijn ondergoed, ik heb zijn initialen erin genaaid toen hij werd gemobiliseerd, zegt ze. En dokter De Moor bekijkt zijn dossier, maar nee, hij droeg deels Duits, deels Frans legerondergoed, en ze vraagt of hij zijn zilveren horloge bij zich had, en nee, ook geen horloge, en dan vraagt ze of hij brieven van haar op zak had, en dokter De Moor zegt, geen brieven, maar hij was in de war en niet aanspreekbaar en het enige dat de arts in het veldhospitaal uit zijn woorden begreep was dat hij terug wilde naar zijn kameraden en dat er iets met een brief was, en een jaar lang, in het veldhospitaal in De Panne en het hospitaal in Châteaugiron en zelfs toen hij na de oorlog hier naar het Guislaingesticht in Gent werd gebracht, had hij het voortdurend over die brief.

En ze is ontroerd, en ze zegt tegen dokter De Moor dat zij ook jaren en jaren op een brief van hem heeft gewacht, en zelfs eergisteren, zegt ze, en ze kijkt Noen ongelovig aan, alsof de gedachte aan al dat wachten onverenigbaar is met zijn bestaan, zelfs eergisteren, zegt ze, wachtte ik nog op een brief van je. En het is vreemd, al die tijd dacht hij los van de wereld te staan, geen verleden, geen toekomst, nooit bezoek, en al die tijd was zij er en ze wachtte op hem, iedere dag dat hij opstond en naar de mis ging en in de tuin werkte en zich haar weer niet herinnerde deed hij haar pijn. En ze ziet dat haar woorden hem treurig maken, en ze zegt tegen hem dat ze naar huis zullen gaan en dan wordt alles anders, zegt ze, en hij krijgt een brok in zijn keel, hij heeft een huis, een plek om thuis te horen, om naar terug te keren, om naar te verlangen, en ook haar ogen vullen zich met tranen, en ze kijken elkaar aan en ze vraagt hem zacht, ga je met me mee naar huis, en hij knikt heftig en woordeloos.

En dokter De Moor zegt, u moet hem geen beloften doen die u niet waar kunt maken, mevrouw Coppens, en zij herhaalt dat alles anders zal worden, en het klinkt als een bezwering, en dokter De Moor probeert haar uit te leggen dat ze hem niet zomaar mee kan nemen, hij is mijn man, zegt ze, hij hoort hier niet, en dokter De Moor zegt dat ze niet weet waarover ze het heeft. En ze kijkt naar Noen en ze zegt hem dat de staat hem acht jaar geleden van haar heeft afgenomen om met zijn lichaam en met dat van miljoenen andere mannen een oorlog uit te vechten waar niemand om had gevraagd, toen was ik jong en goedgelovig, zegt ze, maar dit keer gaat het anders. En dokter De Moor zwijgt, en hij staat op en zegt dat hij met de directeur-overste moet overleggen, u kunt hiernaast wachten, zegt hij, maar zij blijft zitten en hij dringt niet aan, hij wisselt een blik met broeder Thaddeus en loopt dan weg en sluit de deur geruisloos en nadrukkelijk achter zich.

En het is stil in de spreekkamer, het is alsof de aanwezigheid van dokter De Moor hun samenzijn vormgaf, zonder hem weten ze niet wat ze tegen elkaar moeten zeggen en ze durven elkaar nauwelijks aan te kijken, en hij haat die verlegenheid in hemzelf, maar in haar vindt hij hem aandoenlijk, en hij begint op goed geluk over zijn leven in het gesticht te praten, over de strakke dagindeling en het werken in de tuin, en hij ziet haar opluchting en ze kijken elkaar aan en hij glimlacht geruststellend naar haar, en misschien heeft hij haar zo bedeesd nog liever, en hij vraagt haar of ze de tuinen wil zien, en ja, zegt ze, dat wil ze heel graag.

En broeder Thaddeus loopt met hen mee door de gangen, en ze zwijgen alle drie, en in de verte horen ze een man in het onrustige paviljoen hartverscheurend schreeuwen, en hij ziet het medelijden op haar gezicht, en hij schaamt zich voor het gesticht, alsof het gebouw zijn lichaam is en de afstotelijke geluiden zijn stem, en broeder Thaddeus houdt de buitendeur voor hen open, en ze lopen samen door de galerij en de zon valt in plechtige bogen aan hun voeten, en dan zijn ze op de binnenplaats in het volle, warme licht, en bij het rozenperk kijkt Noen om en hij ziet dat broeder Thaddeus nog steeds in de deuropening staat en hen in de gaten houdt, en ook zij ziet het en ze komt dichter naast hem lopen alsof ze wil bewijzen dat ze zich niet bang laat maken.

En hij laat haar de bloemperken op de binnenplaats zien, en hij vertelt haar over de verzorging van de planten en de grasvelden en de bomen en de heggen, en over de tuinen en de boerderij en de wasserij, en zij vraagt of alle, ze aarzelt en wil niet het woord ‘gekken’ gebruiken, inwoners, zegt ze, of alle inwoners werken. En hij legt haar de hiërarchie van het gesticht uit, bovenaan staan de rustige paviljoens, en helemaal onderaan de onrustige, waar je in bed moet blijven, of zelfs de hele dag in een warm bad moet zitten, werken of naar buiten mag je in geen geval, en dan zijn er nog de patiënten in de betalende paviljoens, die hebben meer privileges, zegt hij, maar daar is hij nog nooit geweest, want ja, hij heeft geen familie die voor hem betaalt, en zelfs de staat vergoedt zijn verblijf niet, voor de wet bestaat hij niet, en al die jaren heeft het gesticht de kosten voor hem gedragen, uit christelijke naastenliefde, zegt hij, en zij vraagt hem naar de Broeders van Liefde, of al het personeel tot de kloosterorde behoort of alleen de verplegers, en ze vraagt naar zijn vrienden in het gesticht en naar de tuinen, en het gesprek meandert als vanzelf verder.

En op zondagen komen de families van zijn zaalgenoten op bezoek en ze tonen belangstelling voor het leven in het gesticht en de gedachtewereld van hun man of zoon of vader die hier moet verblijven, en hoe ze ook hun best doen Noen proeft medelijden en angst in hun reacties, en als ze na een uurtje weer terug kunnen naar de gewone wereld zijn ze opgelucht, maar zij is anders, hij heeft het wonderbaarlijke gevoel dat ze de buitenwereld een tijdje heeft afgelegd en zich zonder voorbehoud aan hem en het gesticht heeft uitgeleverd, haar interesse is oprecht en ze heeft geen medelijden met hem en ze is niet bang, ze ziet alleen dat hij haar man is en dat dit het leven is dat hij de afgelopen vier jaar heeft geleid terwijl zij op hem wachtte en aan hem dacht, en daarom is het ook een beetje haar leven geworden.

En hij vertelt haar over zijn dagen, en over zijn taken in de tuin, en over het kaarten en biljarten in de recreatiezaal, en hij kijkt er door haar ogen naar en alles stroomt vol betekenis en schoonheid, alsof hij net als zij vier jaar lang op het moment heeft gewacht waarop hij met haar samen zou zijn, alsof zijn leven een verhaal en een richting heeft gekregen, en zo moet het voelen om iemand te zijn, niet alleen hijzelf is veranderd, ook alles om hem heen, alsof de hele wereld met hem samenhangt, en hij voelt zich vrij, ongekend vrij aan haar zijde.

En hij laat haar de moestuin zien en het leifruit dat langs de buitenmuren van de tuin groeit, en ze proeft van de rode bessen en de abrikozen en hij vertelt haar dat hij in de kas mag komen, en iedereen in het gesticht weet dat dat een groot privilege is, maar haar moet hij uitleggen dat het vanwege het glas alleen voor betrouwbare, rustige patiënten is, eigenlijk alleen voor de broeders en voor hem, ze is als een kind zo onwetend in zijn wereld en hij is door haar betoverd, door het idee dat ze bij hem hoort en dat ze zijn vrouw is, door de manier waarop ze hem in de ogen kijkt, hoe ze haar passen naar de zijne regelt, hoe ze luistert en vraagt, hoe ze nog meer door hem is betoverd dan hij door haar. En hij neemt haar mee naar de kas, en hij trekt zijn jasje uit en spreidt het voor haar uit in het zand tussen de druiven en de tomaten en de citroenen, en hij gaat naast haar zitten, en ze zwijgen een tijdje en de stilte is niet ongemakkelijk, het is alsof ze in gedachten verder praten, en zij lacht plotseling en ze zegt dat ze toch gelijk had, al die jaren dat ze stug volhield dat hij nog leefde en mensen haar niet wilden geloven, sommigen geloofden dat ze gek was en anderen hadden medelijden met haar, en allemaal zeiden ze dat ze het beter uit haar hoofd kon zetten, en ik wist het, zegt ze, ik wist gewoon dat je nog leefde en dat ik je eens zou vinden, en ze lacht nog eens, ongelovig en verbijsterd door haar eigen geluk.

En daar in de vochtige warmte van de kas vertelt ze hem dat ze sinds het einde van de oorlog in tientallen hospitalen en gestichten naar hem heeft gezocht, vaak wist ze eigenlijk al van tevoren dat de patiënt die ze ging bezoeken niet haar man kon zijn, maar toch moest ze gaan, want stel je voor dat ze zich vergiste, dat ze uit achteloosheid haar enige kans om hem terug te vinden liet schieten, en natuurlijk kreeg ze in de dagen voorafgaand aan zo’n bezoek tegen beter weten in toch weer hoop, en achteraf was ze bitter teleurgesteld, en ook al wist ze dat het zo zou gaan, ze kon er niet aan ontkomen, en ze bezocht zwaar verminkte mannen en doofstomme en verwarde en krankzinnige, en niemand die zich om hen bekommerde, vaak was zij hun eerste bezoeker in jaren, en het was zo treurig, zo treurig. En in haar nachtmerries was hij een van hen, hij kon niet praten en hij was verminkt, en ze las in zijn ogen dat hij wist wie ze was, en uit angst voor zijn monsterlijke gezicht en zijn misvormde lichaam deed ze alsof ze hem niet herkende, en op het moment dat hij besefte dat ze hem in de steek zou laten en haar een hulpeloze, gekwetste blik toewierp schrok ze altijd wakker, een vreselijke droom was het en ze had hem steeds vaker, in de aanloop naar dit bezoek zelfs iedere nacht.

Had ik geweten dat vandaag een wonder zou zijn, zegt ze, maar had ze het geweten dan was het ook minder wonderbaarlijk geweest, gisteravond twijfelde ze nog of ze wel moest gaan, en vanochtend durfde ze niet, want wat als ook hij Amand niet bleek te zijn en haar hoop van de afgelopen weken zou vervliegen, en de oorlog was al zo lang geleden, misschien was dit haar laatste kans om hem te vinden, en zie nou, zegt ze, zie ons hier nou samen zitten, en ze kijkt verbijsterd naar hem en hij naar haar.

En hij plukt een rijpe tomaat voor haar, en ze weet dat het een tomaat is, maar ze heeft er nog nooit een geproefd, is het lekker, vraagt ze wantrouwend, en hij zegt dat ze het mag uitspugen als ze het vies vindt, en uiteindelijk neemt ze een hap, en ze moet aan de smaak wennen en dan zegt ze dat het heerlijk is, en ze eet de tomaat helemaal op en het vocht druipt langs haar kin en hij leent haar zijn zakdoek om haar mond af te vegen, en ze lacht om zichzelf, en hij wilde dat ze hier nog uren konden blijven, tussen de tomaten en de druiven en de citroenen.

En ze praat over thuis, ze wonen in Kortrijk, zegt ze, ze hebben samen een fotostudio en twee kinderen, Gust is nu tien en Roos zeven, en dat hij zomaar een vrouw heeft gekregen is een groot geluk, maar de kinderen benauwen hem, kinderen die van alles van hem verwachten, voor wie hij verantwoordelijkheid moet dragen, en zij merkt dat hij stil is geworden, heb ik iets verkeerds gezegd, vraagt ze, en hij zegt van niet, en ze glimlachen naar elkaar, en haar gezicht is rood van de warmte en zweetdruppeltjes parelen op haar voorhoofd en haar bovenlip, en hij vraagt of ze liever buiten op een bankje wil zitten, en nee, zegt ze, ze wil graag hier nog even met hem blijven, en ze zitten zwijgend naast elkaar en allebei zijn ze zich bewust van de nabijheid van de ander en van de intimiteit van hun samenzijn.

En de deur van de kas gaat open en broeder Thaddeus stapt naar binnen en hij zegt dat hij al dacht dat ze hier waren, overste Segers en dokter De Moor willen met u praten, zegt hij tegen haar, en ze staat gauw op en hij ook, en hij schiet zijn colbertje aan en zij trekt haar jurk recht, en allebei hebben ze het gevoel dat ze ergens op zijn betrapt.

En in de kamer van overste Segers zitten ze vlak naast elkaar, als ze haar voet verplaatst voelt hij haar jurk langs zijn broekspijp strijken, en zo nu en dan kijkt ze opzij naar hem en blijft haar blik even in de zijne hangen, maar de vanzelfsprekende verbondenheid van daarnet in de kas is verdwenen, dokter De Moor vertelt haar wie de man die ze mee naar huis wil nemen werkelijk is, en met ieder woord drijft hij hen verder uit elkaar.

Hij weet niets meer, zegt dokter De Moor, alleen de afgelopen vier jaar die hij hier heeft doorgebracht herinnert hij zich, toen hij in december 1917 bij Merckem werd gevonden, kon hij niet vertellen wie hij was, bij welk regiment hij hoorde, hoe oud hij was, waar hij woonde, of hij getrouwd was, niets, en omdat hij rond het middaguur in het veldhospitaal werd binnengebracht, gaf de arts hem de naam Noen Merckem, en volgens zijn dossier reageerde hij niet als hij werd aangesproken, hij praatte warrig in zichzelf en hij was geagiteerd, en er waren ook dagen waarop hij roerloos op een stoel zat en voor zich uit staarde, lichamelijk mankeerde hij niets, hij had alleen luizen en schurft en loopgraafvoeten, en na een korte observatieperiode in het veldhospitaal van De Panne waren de artsen ervan overtuigd dat hij geen deserteur was die krankzinnigheid voorwendde om niet terug te hoeven naar het front, en ze stuurden hem naar een basishospitaal in Frankrijk dat was gespecialiseerd in zenuwziekten, en daar in Châteaugiron zetten ze hem eerst een paar maanden in isolatie, en toen hij enigszins aanspreekbaar was geworden, gaven ze hem hydrotherapie met afwisselend droge en natte wikkelingen, en vervolgens een badbehandeling om zijn hersenen te kalmeren, en rustiger werd hij inderdaad, maar nog steeds herinnerde hij zich niets, en dus probeerden ze hypnose, en ook dat leverde geen herinneringen op, en na injecties met amobarbital, het waarheidsserum, gaf hij alleen informatie die niet klopte, hij zei dat hij zeventien jaar was en dat hij was gesneuveld.

En toen was inmiddels de oorlog voorbij, zegt dokter De Moor, en kwam hij hier terecht in het Guislaingesticht, en onder invloed van rust en regelmaat en arbeidstherapie werd hij weer een mens, een mens zonder verleden weliswaar, maar een mens. En ik moet benadrukken, mevrouw Coppens, zegt dokter De Moor, dat hij ook hier verschillende keren een ernstige terugval heeft gehad en in het onrustige paviljoen opgenomen is geweest, de laatste keer was nog geen jaar geleden, ik wil dat u dat goed tot u door laat dringen.

En Noen durft beschaamd niet naar haar te kijken, de man naast wie ze in de kas heeft gezeten tussen de tomaten en de druiven en de citroenen, de man die haar zo wonderbaarlijk gelukkig heeft gemaakt, bestaat niet, zijn geest is net zo misvormd als het lichaam van de man uit haar grootste nachtmerrie, ze zal hem in de steek laten, verraden, hij heeft een vrouw, maar net als de vrouw van Ferdinand en de vrouw van André zal ze haar man alleen in de tijd van de paascommunie een keer komen opzoeken, en hij kan het haar niet kwalijk nemen.

En zij zegt tegen dokter De Moor dat het Amand goed zal doen om thuis in een vertrouwde omgeving te zijn, en er is geen angst of aarzeling in haar stem te ontdekken, en hij kijkt verrast naar haar, en ook dokter De Moor en overste Segers verbazen zich, en dokter De Moor legt haar uit dat Noen lijdt aan neurasthenie, en als zij niet reageert, zegt hij dat het in de volksmond d’n klop wordt genoemd, en zij knikt en zegt dat ze weet wat het is, hij is ziek van de oorlog, zegt ze.

En dokter De Moor zegt dat ze zich moet realiseren dat een te snelle verandering van omgeving een nieuwe terugval kan veroorzaken, en zij zwijgt, en dokter De Moor zegt dat hij voor Noen in principe een kennismaking met zijn oude leven als therapie zou aanraden, maar niet op stel en sprong, eerst komt u een aantal maanden zo nu en dan op bezoek, zodat hij u kan leren kennen, dan neemt u hem een dagje mee naar huis, en als dat goed gaat, twee dagen en dan drie dagen, totdat hij zo gewend is aan thuis zijn dat het geen verandering meer is, en dan kan hij bij u gaan wonen, maar dat is een proces van maanden, misschien een jaar, zegt dokter De Moor.

Nee, zegt ze, nee, zo wil ik het niet, en ze zegt het zacht en ze durft dokter De Moor er niet bij aan te kijken, maar ze is onverzettelijk, en Noen is zo trots op haar, en zij is zijn vrouw, zijn vrouw, en voor het eerst begrijpt hij hoe het is om bij iemand te horen, waarom mensen met elkaar trouwen, een vrouw die voor je opkomt alsof het haarzelf betreft, en nooit meer ergens alleen voor staan, zolang zij bij hem is weet hij zich veilig.

En dokter De Moor probeert haar nog eens uit te leggen wat haar met haar man te wachten staat, maar zij zegt dat zij Amand het beste kent, en dokter De Moor vertelt haar over Noens kalme dagindeling in het gesticht en dat die rust hem goed doet, en u woont in een stad, zegt hij, en hoe meer hij aandringt en zijn medische kennis en mannelijke overwicht tegen haar gebruikt, hoe halsstarriger ze wordt, ik ben de vrouw van Amand Coppens, zegt ze, en die is hier nooit opgenomen geweest, als ik nu met hem de deur uit loop, kunt u mij niet tegenhouden, en dokter De Moor zegt dat hij haar dat ten zeerste afraadt, en hij weet zijn ergernis nauwelijks meer te verbergen.

En overste Segers stelt een compromis voor, ze neemt hem bij wijze van proefverlof een dag mee naar huis, dan kan ze kijken hoe het bevalt, en daarna praten we verder, zegt hij, en zij zwijgt veelbetekenend, en overste Segers zegt dat Noen wat hem betreft ook een week op proefverlof mag, zolang ze hem vervolgens maar door dokter De Moor laat onderzoeken en als het niet goed met hem gaat moet ze ook bereid zijn om mee te werken aan een geleidelijker overgang tussen gesticht en thuis.

Een maand proefverlof, zegt ze, en als er geen problemen zijn, daarna definitief ontslag, en dokter De Moor vindt dat veel te lang en te plotseling, maar overste Segers stemt in met haar voorstel, onder voorwaarde dat ze hem niet vandaag maar pas morgen meeneemt, dan kan hij aan het idee wennen, zegt overste Segers, en met enige tegenzin geeft ze toe, morgenochtend om acht uur, zegt ze, en ze kijkt hem vragend aan, en hij knikt. En als ze opstaat en dokter De Moor en overste Segers een hand heeft gegeven, staat ze verlegen voor hem, en ze zegt zacht, morgen kom ik je halen, en hij zegt dat hij op haar zal wachten en de minuten tot haar komst zal aftellen, en even gelooft hij, hoopt hij, dat ze hem weer zal omhelzen, maar ze geeft hem een hand, en die houdt hij te lang in de zijne, zo lang dat ze moet lachen, dag, zegt ze, en op de drempel kijkt ze nog eens naar hem om, en die blik over haar schouder, alsof ze hem op het laatste ogenblik in haar geheugen wil prenten om straks in alle rust aan hem te denken, die blik zweeft als een beschermengel met hem mee door de gangen, naar de refter, en terwijl hij zijn middagmaal eet weet hij ineens zeker dat ze al eens eerder zo naar hem heeft gekeken, op het perron, op de dag van zijn mobilisatie.

En hij wil haar zo lang mogelijk voor zichzelf houden, hij is bang dat als hij zijn zaalgenoten over haar vertelt ze net zo alledaags zal worden als hun vrouwen, maar hij is opgewonden en hij kan nauwelijks stil blijven zitten, hij moet het wonder van haar bestaan delen, en tijdens het eten mag er niet worden gepraat, hij maakt Basiel met gebaren duidelijk dat hij in zijn boekje wil schrijven en Basiel geeft het hem onder de tafel, en hij schrijft erin, mijn vrouw heeft mij gevonden, ik ga morgen naar huis, en Basiel leest het en Noen ziet de schrik op zijn gezicht, een paar seconden en dan glimlacht hij naar Noen en knikt geestdriftig. Maar vandaag is Noen niet in staat om rekening te houden met de gevoelens van zijn vrienden, en tijdens het werk in de tuin praat hij voortdurend tegen hen over haar en over het leven dat hij met haar zal krijgen, en ze willen weten of ze mooi is en opwindend en of ze in is voor je weet wel, en Ferdinand voorspelt dat hij binnen een week weer terug is bij hen in het gesticht, mensen daarbuiten houden niet van gekken, zegt hij, en Constants verhaal was altijd dat zijn vrouw hem tegen zijn zin na drie maanden hier heeft teruggebracht, maar nu zegt hij dat hij er zelf op heeft aangedrongen, omdat hij het gewone leven niet aankon, en broeder Thomas moet hen verschillende malen manen om zachter te praten en aan het werk te gaan, en Noen kan zich alleen met moeite beheersen, hij wil schreeuwen en lachen en bewegen, en hij is bang dat ze hem morgen niet zullen laten gaan als ze weten hoe hij eraan toe is.

En hij zit in de kas op de plek waar hij ook met haar zat en hij probeert te kalmeren, en de ochtend met haar rent juichend rondjes door zijn hoofd, en hij voelt zich raar en hij weet niet of het van geluk of van angst is, en na een halfuurtje komt Basiel naar de kas en zijn ingetogen verdriet maakt Noen tot een verrader die opgewekt zijn vrienden in de steek wil laten, wie zal er straks naar hun zich eindeloos herhalende verhalen luisteren, wie zal hen geruststellen als ze in paniek zijn, wie zal hen in het gareel houden als ze in de tuin moeten werken, wie zal er nog met Basiel praten, maar als hij niet verlangt naar een leven met haar verraadt hij haar, de vrouw die voor hem heeft gevochten zoals geen ander ooit heeft gedaan.

En de dag trekt aan hem voorbij zonder sporen in hem achter te laten, er is alleen de eindeloze herhaling van de ochtend met haar en het gespannen verlangen naar morgenvroeg, en ’s avonds in de recreatiezaal biedt hij aan om vannacht over hen en hun nachtmerries te waken, en ze nemen zijn zoenoffer aan, en hij gaat met zijn tekening voor Laurent die nog niet af is aan een tafel in de hoek zitten, zo ver mogelijk bij broeder Deodatus vandaan, en Laurent geeft hem fluisterend aanwijzingen over het lichaam van zijn vrouw, het lichaam waarvan hij zou willen dat zij het had, grotere borsten, nog groter, bredere heupen, dikke billen, en Noen tekent een wulpse Rubensvrouw voor Laurent zoals hij die kent van de reproducties in de kunstboeken in de bibliotheek, verleidelijk liggend op haar zij, haar ene been iets opgetrokken, haar ogen en tepels staren de kijker aan, en Noen heeft het gezicht van Laurents vrouw stiekem getekend terwijl ze bij Laurent op bezoek was, dat lijkt heel goed, zegt Laurent, en gewoonlijk gaat het tekenen van een vrouwenlichaam Noen makkelijk af, maar nu wil het niet lukken, het is alsof ze hem weer omhelst en hij zijn handen uit de dwangbuis heeft gewurmd en in het geniep onder haar rokken tast en haar borsten bevoelt terwijl zij koppig een wonder in hem wil zien, en hij raffelt de tekening af, en anders vraagt hij twee pakjes Bastos-sigaretten voor zo’n naakt, maar nu neemt hij genoegen met één.

En terwijl de anderen kaarten en biljarten, pakt hij in de stille, schemerige slaapzaal zijn weinige bezittingen bij elkaar, zijn kleren, zijn scheerspullen, een tandenborstel, een potje tandpoeder, zijn tekenpotloden, zijn aantekenboekje, zijn bijbel, en drie briefkaarten die hij van vrienden heeft gekregen nadat ze uit het gesticht waren ontslagen, en zittend op de rand van zijn bed poetst hij zijn schoenen, en het is eenzaam zo, hij hoort niet meer bij hen en nog niet bij haar.

En voor de laatste keer blijft hij ’s nachts wakker terwijl zij slapen, en het kost hem geen enkele moeite, want moe is hij niet, hij ligt op zijn rug en hij kijkt naar de schaduwen op de muur en het plafond, en om hem heen wordt gesnurkt en gewoeld en gemompeld, en in de verte schreeuwen de mannen in het onrustige paviljoen hun angsten uit en een van hen huilt als een kind, en het is alsof hij vanuit het leven dat op hem wacht met nostalgie terugkijkt naar deze nacht, alsof hij hier niet echt in bed ligt. En hij wekt Maurice uit een nachtmerrie, en Eugeen, en Constant die tijdens altijd dezelfde slaapwandeling dekking zoekt onder zijn bed, en dan tegen vijven als het buiten heel voorzichtig licht begint te worden, hoort hij een rauwe, gesmoorde kreet als van een dier in het nauw, en het geluid komt uit Basiels bed, nooit eerder heeft Noen zijn stem gehoord, en hij schudt hem voorzichtig wakker, en hij laat zijn hand even op zijn schouder rusten en hij fluistert tegen hem dat hij nog niet weg is, en straks kunnen ze nog steeds gesprekken voeren, zegt hij, alleen nu allebei met geschreven woorden, en als hij weer in bed ligt trekt hij het laken over zijn hoofd en hij huilt met geruisloze snikken, ach Basiel, wat moet er van hem worden, en van Maurice en Jules en André en Constant, iedereen die hier nu ligt te dromen en te draaien, en zij is ver, ver weg alsof hij haar heeft verzonnen, en misschien moet hij niet gaan, moet hij hier bij hen blijven, en hij stelt het zich voor, weer duizenden dezelfde kalme dagen, jaren zonder einde, naar de vroegmis, eten in de refter, werken in de tuin, slapen bij het geluid van andermans nachtmerries, en niemand meer die zo naar hem kijkt als zij gisteren deed, nee, dat kan niet, hij kan hier niet blijven nu hij weet dat zij bestaat.

En hij staat nog vroeger op dan anders, zelfs de broeders slapen nog, en hij loopt door de uitgestorven gangen terwijl buiten de ochtendhemel bleekblauw kleurt, en hij zit in de kapel in de harde, houten bank waarop hij altijd tijdens de vroegmis zit, en zij, zij is vast ook wakker, waarschijnlijk heeft ze net als hij niet geslapen, de hele nacht woelend in het vreemde hotelbed, en hij wacht, hij wacht tot de mis begint, tot de mis is afgelopen, tot hij kan gaan ontbijten, en hij is zenuwachtig en hij verlangt terug naar vannacht toen acht uur ’s ochtends nog veilig ver weg was, een tijdstip waarover hij kon fantaseren, het nadert met beangstigend rappe schreden, en wat als zij vannacht over dokter De Moors woorden heeft nagedacht, wat als ze niet meer durft, wat als ze niet komt en nu in de trein naar huis zit, de gedachte laat hem niet meer los, hij krijgt geen hap door zijn keel tijdens het ontbijt. En de broeders komen een voor een afscheid van hem nemen, en ze wensen hem veel geluk en wijsheid en ze zeggen dat ze hem zullen missen, en God zij met hem, en zijn vrienden en zaalgenoten volgen hun voorbeeld, en hij belooft om hen te schrijven en te bezoeken, en bij iedere hand die hij schudt denkt hij hoe beschamend het is als straks blijkt dat hij helemaal niet gaat, verlaten door een vrouw die nooit de zijne is geweest, en misschien is het beter als ze niet komt, eenvoudiger, veiliger, rustiger.

En tegen de tijd dat het halfacht is, en hij trillend in de koele ochtendzon op de binnenplaats op haar staat te wachten, heeft hij al zoveel bedacht dat hij niets meer verlangt of vreest, niets meer hoopt, alleen dat het gauw voorbij zal zijn, maakt niet uit hoe, als hij maar zekerheid heeft en het verleden tijd is, en hij loopt een rondje en nog een, en dan hoort hij een deur opengaan en aarzelende voetstappen naderen. En daar is ze, veel te vroeg, net als hij, en hij was gaan geloven dat hij liever had dat ze niet zou komen, maar hij is zo opgelucht nu hij haar ziet, en hij wordt plotseling kalm, en de vrouw naar wie hij een dag en een nacht heeft uitgekeken, steekt onbeholpen haar hand naar hem op, ze is nerveus en bleek en moe, alsof ze vanaf het moment dat ze gisteren bij hem wegging heeft gevreesd dat hij toch niet met haar mee zou willen of mogen, en ze lopen elkaar haastig tegemoet, langs de rozen en de buxushaag, en ze heeft een koffer bij zich die bij iedere pas tegen haar been slaat, en ze is kleiner en onbeduidender dan hij zich haar herinnerde.

En buiten adem staat ze voor hem, je bent er, zegt hij, ik ben er, zegt ze, en ze glimlacht met strakke, nerveus op elkaar geklemde lippen, en hij stelt haar gerust, dokter De Moor en overste Segers hebben zich niet bedacht en hijzelf al helemaal niet, en ze ontspant zich enigszins, en ze zegt dat ze kleren voor hem bij zich heeft, en hij is blij dat hij niet in zijn gestichtsuniform de straat op hoeft.

En ze lopen samen door de gangen en dan de trappen op naar de slaapzaal, en hij ziet hoe ze naar de rijen eendere, opgemaakte bedden kijkt en naar de als versieringen vermomde tralies voor de ramen, maar ze zegt niets, en ze legt de koffer op het bed dat hij haar als het zijne aanwijst, en ze haalt er een grijs herenkostuum uit en een wit overhemd en een das en een zomerjas en een hoed en zelfs schoenen, ze heeft overal aan gedacht, en ze zegt dat hij deze kleren op de dag voor zijn mobilisatie nog heeft gedragen, en hij durft haar niet te vragen of ze ditzelfde kostuum iedere keer, ook bij haar bezoeken aan die gruwelijk verminkte of doofstomme mannen, heeft meegenomen, of dat ze het eergisteren bij haar vertrek speciaal voor hem heeft uitgezocht.

En ze wacht op de gang terwijl hij zich verkleedt, de broek is hem iets te wijd en het colbert is in de schouders wat te ruim, en na de ruwe stof van zijn gestichtsuniform zijn deze kleren een wonder van verfijning, hij loopt op zijn nieuwe schoenen tussen de bedden door en het is alsof hij zweeft, maar hij weet niet hoe hij de das moet knopen. En hij opent de deur en zij staat tegen de muur geleund te wachten, en ze ziet niet hem maar de man die in 1914 dit kostuum droeg, en de blik die ze hem toewerpt, houdt het midden tussen ontroering en verdriet, alsof de jaren van verlies haar bespringen, en hij zegt beschaamd tegen haar dat het hem niet lukt om de das te knopen.

En ze staat voor hem en ze zegt dat hij naar haar moet kijken, niet naar de das, je handen weten hoe het moet, zegt ze, je hebt het duizenden keren gedaan, en ze helpt hem met het begin en dan legt hij zelf de knoop, hij heeft geen idee hoe hij het doet, het is alsof zijn lichaam een ander toebehoort, en haar zachtbruine ogen lachen vol geluk naar hem, en hij voelt zich ineens heel alleen, alsof ze zich ongevraagd zijn lichaam heeft toegeëigend en er haar man van heeft gekneed, en ze zet hem de gleufhoed op en hij trekt de lange zomerjas aan, en hij tilt de koffer voor haar en aan haar zijde loopt hij onwennig door de gangen van het gesticht alsof hij er op bezoek is.

En dokter De Moor en overste Segers komen hen tegemoet, en hij ziet haar verstrakken, zo meneer Coppens, zegt overste Segers tegen hem, en niet alleen zijn lichaam ook zijn naam is niet meer van hem, en overste Segers wenst hem veel geluk en dokter De Moor doet hetzelfde, en hij voegt eraan toe dat mocht het niet goed gaan er hier altijd een plek voor hem is en hij kan dokter De Moor ook schrijven en om advies vragen of voor een consult komen, en zijn woorden richt dokter De Moor niet tot haar, maar tot hem, alsof hij door de burgerkleren een persoon is geworden, iemand die beslissingen over zichzelf geacht wordt te kunnen nemen, en de wereld buiten de muur is plotseling angstwekkend nabij, en wat heeft hij nou om zich daarin staande te kunnen houden, geen herinneringen, geen ervaringen, geen plek om zich thuis te voelen of te verschuilen, hij heeft alleen haar, en hij weet niets van haar, niets.

En samen lopen ze voor de laatste keer door de gangen met het crème-rode tegelpatroon en langs de deuren met de vriendelijke ruitjes, en omdat hij de koffer draagt opent zij de buitendeur, en hij loopt naast haar over de onverwacht korte oprijlaan die hij alleen vanachter het glas en de tralies kent, en misschien voelt ze zijn twijfels aan want voordat ze de straat op stappen, geeft ze hem een arm.

En het is een rustige weg door de velden, een boer passeert hen met paard-en-wagen, en dan komen ze bij een smal kanaal, en aan de overzijde ziet hij de stad liggen, een golvende, grijsbruine zee van huizen, kerktorens en fabrieksschoorstenen, en ze werpt een blik op hem en omklemt zijn arm steviger, en hij is banger voor haar zorgen dan voor de onbekende wereld om hen heen, en ze lopen langs het kanaal en dan over de brug naar de overkant, en daar wachten ze op de tram, en er staan meer mensen bij de halte, maar geen van hen vermoedt dat hij tien minuten geleden nog een krankzinnige was, een keurige heer op reis is hij, met aan zijn arm zijn vrouw op wie ook niets is aan te merken, en zijn vertrouwen groeit, en weer kijkt ze bezorgd naar hem en hij glimlacht naar haar, en ze glimlacht aarzelend terug.

En ze stappen in de tram, en de conducteur richt het woord tot hem, maar zij antwoordt, en ook de twee kaartjes geeft de conducteur aan hem, en hij stopt ze in zijn jaszak, en de conducteur zegt tegen hem, dat is dan 72 centiemen, meneer, en zij pakt haar portemonnee uit haar tas en terwijl ze de muntstukken bij elkaar zoekt, ziet hij de conducteur nieuwsgierig naar hem kijken, alsof hij zich afvraagt wat hem mankeert, en zij merkt het ook en met neergeslagen blik geeft ze de conducteur het geld.

En hij loopt achter haar aan door het gangpad, en ze passeren verschillende lege plaatsen waar ze niet naast elkaar kunnen zitten, en ze vindt een bank die helemaal leeg is, en ze laat hem voorgaan zodat hij de plek bij het raam krijgt, en om hem heen ziet hij dat echtparen de zitplaatsen juist andersom hebben verdeeld, de vrouw bij het raam en de man bij het gangpad, en hij vraagt haar of ze niet liever bij het raam zit, en ze schudt haar hoofd, en als hij aandringt zegt ze dat ze misselijk wordt als ze naar al die achteruit wegglijdende gebouwen moet kijken.

En dus zit hij bij het raam, en de stad trekt boordevol aan hem voorbij, huizen en enorme gebouwen en kerken en torens en straten en pleinen, en fietsers en voetgangers en rijtuigen en paarden en handkarren en auto’s en roepende venters en rennende kinderen, alles krioelt door elkaar, en de trambestuurder moet verschillende keren bellen omdat er iemand midden op de trambaan loopt, en het eigenaardige is dat hij zich niet kan herinneren ooit in een stad te zijn geweest en het hem toch niet vreemd is, alsof die drukte en al die geluiden een gevoel bevestigen dat onbereikbaar diep weg is gezakt, en hoe onterecht was zijn angst voor de onbekende wereld rondom het gesticht, als een groots avontuur strekt de dag zich voor zijn voeten uit, en zij merkt dat hij ontspannen is en hij merkt dat zij zich daarom ook ontspant, en ze praten over de reis en over Kortrijk, en ze zijn samen in de rammelende tram bijna net zo gelukkig als gisteren in de stille kas.

En bij de zuidstatie stappen ze uit, en de stad ruikt naar de paardenstal van het gesticht, en ze geeft hem weer een arm en ze worden samen opgenomen in de mensenmassa die de statie binnen stroomt, en zo anoniem zijn, precies zoals alle anderen, is geruststellend en gevaarlijk vertrouwd alsof zijn lichaam zich herinnert hoe het is om soldaat te zijn in een duizendkoppig leger.

En in de rij voor het loket pakt zij haar portemonnee uit haar tas en ze drukt hem wat munten in zijn hand en ze zegt op gedempte toon, derdeklassekaartjes, en dan zijn ze aan de beurt en zij doet bescheiden een stap terug zodat ze schuin achter hem staat en onopvallend in de gaten kan houden of hij niets verkeerd doet, en hij zegt tegen de spoorwegbeambte, tweemaal enkele reis Kortrijk, derde klasse, en de man trekt de kaartjes uit een machine en legt ze voor hem op de balie, dertien franken en negentig centiemen, graag meneer, zegt hij. En Noen opent zijn vuist en bekijkt de munten die zij hem heeft gegeven, het zijn er veel, en hij telt de één-frankstukken en dan de vijftig-centiemenstukken en hij heeft er ook nog een aantal van tien en vijf centiemen, en het duurt lang, te lang, hij voelt hoe voor hem de spoorwegbeambte ongeduldig toekijkt en hoe achter hem zij zich staat te verbijten en de rij wachtenden groeit, heeft u geen vijf-frankenbiljetten, meneer, vraagt de man, en Noen wil zich naar haar toekeren om het haar te vragen, maar ze geeft hem een zachte por in zijn rug, en hij zegt tegen de man dat hij geen vijf-frankenbiljetten heeft, en hij telt haastig verder, en dan schuift hij het bedrag over de balie naar de man toe, tien centiemen, fluistert zij in zijn oor, en hij doet er nog een munt bij, en de man telt het razendsnel na en knikt naar hem, en hij draait zich om en vergeet in zijn opluchting de kaartjes mee te nemen, en weer port ze hem in zijn zij, en hij grist de kaartjes van de balie, en met gebogen hoofd loopt hij langs de mensen in de rij, maar zij geeft hem een arm en ze houdt haar hoofd zelfbewust geheven, alsof ze trots op hem is.

En de trein naar Kortrijk vertrekt pas over veertig minuten, ze gaan samen op een bankje zitten, en de statiehal lijkt een tropische kas, er staan palmen en bloeiende struiken en vrolijk rode bloemen waarvan hij de naam niet kent, en het zomerse licht valt ruim en warm door het glazen dak op hen neer, en om hen heen lopen mensen af en aan, en op andere bankjes zitten reizigers de krant te lezen of ze praten met elkaar, en de stemmen van krantenverkopers en kruiers en de duizenden voetstappen en het koeren van de duiven, boven hen op de balken, vermengen zich tot een eentonige ruis, alsof hij in het gesticht voor het raam zit op een stormachtige dag. En hij legt zijn hoofd in zijn nek en tuurt naar de ingewikkelde gietijzeren constructie die het glazen dak draagt, en de grond trilt onder zijn voeten en een donderend geluid vult de ruimte en krijst en scheurt door hem heen en het slorpt hem op, en hij is een afgrijselijk duistere leegte als een nacht zonder einde, en tegelijkertijd is hij ook degene die constateert dat het klamme zweet hem uitbreekt, en die de man veracht die niet het fatsoen kan opbrengen om kalm naast haar op het bankje te blijven zitten, de man die ineenkrimpt en zijn knieën optrekt en als een krankzinnige zijn hoofd in zijn armen verbergt, en die bibbert en naar adem hapt en zo bang is, zo bang, en het donderende gedreun gaat over in fluitend gesis en dan in zacht gesuis, en hij weet, het is een locomotief, hij is op een station, het is een locomotief, maar zijn lichaam blijft trillen en zijn hoofd is boordevol leegte, er kan geen redelijke gedachte bij.

En zij staat voor hem en buigt zich naar hem toe, en de schaduw van haar hoed zakt als een grote vogel over hem heen, en ze legt haar armen om zijn schouders, onhandig en krampachtig, helemaal niet zoals gisteren, en hij drukt zijn gezicht tegen haar jas en ze blijft roerloos staan, en langzaam, heel langzaam trekt het duister zich uit hem terug, en een suizende stilte omgeeft hem alsof hij alleen op de wereld is, en hij omhelst haar en klampt zich aan haar vast, en haar lichaam verstart onder zijn handen, en hij laat haar los en zij hem ook, haastig, en ze kijkt hem in zijn gezicht, en die blik van haar, de angst in haar ogen, en hij zegt, het is alweer over, het was niets, en hij probeert zijn stem luchthartig te laten klinken.

En hij ziet dat passanten aarzelend zijn blijven staan en naar hen kijken, en ook de reizigers op de bankjes om hen heen kijken naar hen, en de schaamte is tenminste van hen samen, zij gaat naast hem zitten en ze doen allebei alsof er niets aan de hand is, en eindelijk lopen de mensen verder, en hij zegt tegen haar dat hij het zou begrijpen als ze hem niet wil meenemen naar haar huis, als ze nu zouden omkeren en zij hem terugbrengt naar het gesticht, nee, zegt ze, nee dat wil ze niet, en hij dringt nog eens aan, en hij weet niet of hij hoopt dat ze zal toegeven, maar ze weigert het in overweging te nemen, haar voorhoofd plooit zich in een verontwaardigde frons en ze vraagt hem of hij terug wil, en als hij om haar gaf zou hij dat beamen, maar het gesticht is als de dood, een ontkenning van al het leven, en hij zegt dat hij bij haar wil blijven, en ze glimlacht naar hem, het kost haar moeite, en haar ogen zijn leeg en angstig, en hij voelt zich schuldig.

2

In de trein zit hij tegenover haar op de harde, houten bank, hun knieën raken elkaar net niet, en de locomotief zwoegt luidruchtig door het stille, groene Vlaamse land, het geraas overstemt alles wat ze tegen elkaar zouden kunnen zeggen, zelfs zijn gedachten, en hij kijkt naar buiten, het is een duizelingwekkend mooie wereld, al die kleuren en golvende weidsheid en drijvende, witte wolkensteden, en als dit hem al die tijd heeft omgeven, ondoorgrondelijk en oneindig groot, hoe is het dan mogelijk dat er een leven bestond zoals het zijne, gevangen binnen de benauwende muren van het gesticht, alsof hij met een machtige zwaai is uitgewist, zo voelt hij zich, en hij probeert er niet over na te denken, in geen geval mag hij weer zo’n aanval krijgen als daarnet op het perron, en hij weet dat zij hetzelfde denkt, want hij betrapt haar zo nu en dan op een argwanende blik in zijn richting.

En op het perron in Kortrijk geeft ze hem een knellende arm, alsof ze bang is om hem kwijt te raken, en ze dirigeert hem links en rechts tussen de mensen door over het perron, en op steigers zijn vier mannen bezig het glas in de grote koepel boven het spoor te vervangen, vrijwel alle ruiten zijn gebroken, en pas als hij met haar over het statieplein loopt en ziet dat ook daar mannen bezig zijn de bovenverdieping van een café te herbouwen, dringt tot hem door dat het oorlogsschade moet zijn, voor hem bestond de oorlog alleen in de gedachten en nachtmerries van anderen, en nu is die geheimzinnige tijd zomaar voor zijn ogen gematerialiseerd, en gefascineerd kijkt hij naar het kapotte dak dat de sporen van het verleden in zich draagt, en voor het eerst sinds hij vanochtend is opgestaan heeft hij een vaag gevoel van continuïteit.

En het is rustiger hier in Kortrijk dan in Gent, gemoedelijker, en ook dat geeft hem hoop, en ze lopen door een straat met aan weerskanten jonge bomen, en dan na een kruising bestaat de bebouwing aan de linkerzijde uitsluitend uit een lang, historisch gebouw met allemaal eendere ramen dat eindigt in een smalle toren, en zij houdt stil aan de voet van de toren en ze lijkt iets van hem te verwachten, en hij volgt haar blik, schuin tegenover hen, aan de overkant van de straat is in rode letters ‘Photographie A. Coppens’ op een etalageruit geschilderd, en hij beseft dat hij dat is, A. Coppens, en hij probeert zich voor te stellen dat hij hier ontelbare malen heeft gelopen en dat hij dat smalle, witte huis zag en het gevoel had dat hij thuis was, zijn huis waarin hij woonde met haar, en het doet hem niets, de straat, het huis, zijn naam in rode letters, en zij zwijgt, maar hij weet dat ze teleurgesteld is, en hij zegt dat hij misschien de binnenzijde van het huis zal herkennen.

En ze steken de straat over, en de etalage is gevuld met ingelijste foto’s van gezinnen en verminkte veteranen, en ernaast hangt een bordje met de tekst ‘Portretten: tien procent vermindering in prijs aan oorlogsinvaliden’, en ze opent de deur en een belletje rinkelt schel, en ze zijn in een kleine winkel, hij ziet rekken met briefkaarten, maar ook pakjes sigaretten en kranten en zeep en schoenpoets, en vlak voor de trap naar boven blijft ze staan, het overvalt haar dat ze hier is met hem, alsof pas werkelijk tot haar doordringt dat ze hem heeft gevonden nu hij in haar vertrouwde omgeving is, en ze klemt haar lippen op elkaar en haar ogen worden vochtig, en hij weet niet of hij geacht wordt haar te troosten, hij steekt aarzelend zijn hand naar haar uit om hem op haar arm te leggen, en ze doet snel een stap achteruit, alsof ze bang is om onder zijn aanraking te bezwijken, en hij draait haar zijn rug toe zodat ze zich ongemerkt kan herstellen, hij hoort haar een zucht slaken en haar neus snuiten.

En hij loopt wat door de winkel en dan door de fotostudio aan de achterzijde van het huis, en hij zou zich zo graag iets herinneren, al was het maar een onbeduidend detail, een geur, een geluid, een lichtval, maar het is hem allemaal volstrekt onbekend alsof hij het voor het eerst ziet, en zij staat in de deuropening, enigszins beschaamd, ga je mee, vraagt ze, en hij zegt haar niet dat hij niets herkent en zij vraagt er niet naar. En hij loopt achter haar aan de trap op, en ze komen in een smal, donker gangetje met een wastafel en twee deuren, en ze vraagt hem zacht of hij er klaar voor is, en ze is nerveus, haar stem trilt, en hij hoort achter een van de deuren een vrouw en een meisje praten, en hij begrijpt, de kinderen, hij gaat de kinderen ontmoeten, en hij zet zijn hoed af en zij trekt zijn das recht, en ze herinnert hem aan de namen van hun kinderen, Gust en Roos, zo heten ze, en hij knikt, en ze klopt op de deur, en de vrouw roept, kom binnen.

En ze staan in een keuken, en aan de tafel zitten een vrouw en een tengere jongen en een meisje dat op Julienne lijkt aan het middagmaal, en alle drie kijken ze verrast naar hem, en Julienne zegt tegen Gust en Roos, ik heb papa gevonden, en even gelooft hij dat ze weer zal gaan huilen, maar ze vermant zich, en er valt een verbijsterde stilte in de keuken, en de vrouw vraagt of die man in het gesticht in Gent, die man die ze ging bezoeken, was hij het, en Julienne knikt, en ze tast zonder haar ogen van de vrouw af te wenden naar zijn hand en neemt hem in de hare, hij is het, zegt ze, en ze lacht alsof ze het zelf ook niet kan geloven, hij is het, herhaalt ze. En ze vertelt over zijn geheugenverlies en hun ontmoeting in het gesticht, en de vrouw, die de benedenbuurvrouw blijkt te zijn en Felice van Gucht heet, zegt dat ze aan tafel moeten komen zitten om wat mee te eten, en hij zou het liefst dicht bij Julienne blijven, maar Felice zet een stoel voor hem neer naast Gust, en hij en de kinderen kijken tersluiks naar elkaar en ze zeggen geen van drieën een woord, alleen Felice en Julienne praten. Felice verzucht verschillende malen wat een geluk Julienne heeft gehad, het is onvoorstelbaar, zegt ze, en dan benadrukt Julienne dat hij haar niet herkent, dat hij zich niets herinnert, dat ze hem terug heeft en toch ook niet, het is alsof ze zich verontschuldigt voor het onwaarschijnlijke dat haar is overkomen, alsof ze bang is dat Felice het haar niet zal gunnen, en tegelijkertijd moet ze alsmaar over hem blijven praten, ze kan het niet laten, alsof ze Felices ongeloof nodig heeft om in haar eigen geluk te blijven geloven, en Felice zegt dat ze zo blij is, wie had dat gedacht na al die jaren zoeken, Juul, zegt ze, en haar ontroering heeft iets onwaarachtigs, maar misschien komt dat door haar hippe kleren en de rouge en lippenstift en het kortgeknipte jongenshaar dat als een onnatuurlijk zwarte helm op haar hoofd rust.

En de kinderen moeten naar school, en Julienne zegt dat ze vanmiddag thuis mogen blijven omdat het feest is, maar Gust zegt dat het vast niet mag van de meester, en Julienne zegt dat de meester het zeker zal begrijpen, gewoonlijk krijgen vaders een kind, zegt ze, welke kinderen krijgen nu na acht jaar plots hun vader terug. Niemand, zegt Gust vastbesloten, en daar moet Noen om lachen, en Gust werpt hem een argwanende, bozige blik toe, en jij, Roos, vraagt Julienne, wil jij thuis blijven, en Roos schudt haar hoofd.

En dus gaan ze naar school, ze geven Felice een hand en kussen hun moeder op de wang en voordat ze de deur uit kunnen lopen zegt zij dat ze nog iets zijn vergeten, en ze knikt naar hem, en ze begrijpen dat het de bedoeling is dat ze ook hem goedendag zeggen, en hij zegt snel dat het niet hoeft, maar zij zegt dat het respectloos is, en Gust geeft hem met neergeslagen ogen een hand, en Roos aarzelt, en uiteindelijk vat ze moed, en hij houdt haar kleine meisjeshand in de zijne, en ze kijkt hem verrast aan met de lichtbruine ogen van haar moeder, heeft u geen nephand, vraagt ze, en ze lachen allemaal, en als Roos lacht lijkt ze nog meer op haar moeder, en ze zegt ter verdediging dat al die soldaten van wie mama foto’s maakt nephanden en -benen en -voeten en -neuzen hebben, en hij zegt dat hij niets mankeert. Behalve dan dat hij niets meer weet, zegt Gust minachtend.

En Julienne laat hem het huis zien, helemaal beneden zijn de winkel en de fotostudio en een achterplaatsje, en daarboven is de verdieping die Julienne onderverhuurt aan Felice, en daar zijn ook het privaat en de waterkraan, zegt Julienne, en de tweede verdieping is van hen, aan de straatkant is de keuken en aan de tuinzijde een kamer die zij de salon noemt, hoewel die zo’n deftige benaming niet verdient, en op zolder zullen wel de slaapkamers zijn, maar die slaat ze over, en hij voelt zich gedwongen om haar te vertellen dat hij zich niets herinnert, ik weet het, zegt ze berustend, en als hij het aan het einde van de ronde door het huis herhaalt omdat hij bang is dat ze te veel van hem verwacht, zegt ze dat het vanzelf wel komt als hij hier een tijdje woont, en het benauwt hem dat ze blijkbaar dag in dag uit zal hopen dat hij vandaag dan eindelijk iets zal herkennen.

En ze begint aan het koken van wat volgens haar zijn lievelingsmaal is, konijn met pruimen, en terwijl ze de aardappels schilt zit hij bij haar aan de keukentafel, en hij vreest dat hij op deze feestelijke dag nog meer mensen zal moeten leren kennen die hij zich ook niet zal herinneren, en hij vraagt haar naar zijn familie en naar de hare, en ze zegt dat haar twee oudere broers zijn gesneuveld en dat haar ouders aan het begin van de oorlog met de jongere kinderen naar Nederland zijn gevlucht en daar zijn gebleven, en hij, zegt ze, hij had twee jongere broers die allebei aan het front zijn gestorven, en zijn ouders zijn vlak voor de bevrijding bij een bombardement omgekomen omdat ze hun kruidenierszaak niet alleen durfden te laten, en ze gelooft dat hij teleurgesteld is, en met een verlegen spottend lachje zegt ze dat hij met haar en de kinderen genoegen zal moeten nemen, en hij verzekert haar ervan dat dat meer dan voldoende is.

En ze staat op en ze zegt dat ze nu iets moet doen waaraan hij een verschrikkelijke hekel heeft, maar het hoort nu eenmaal bij het bereiden van zijn lievelingsgerecht, en ze stuurt hem naar de salon en zegt dat hij daar moet blijven totdat ze hem roept, en hij hoort haar de trappen af lopen en de deur naar het achterplaatsje openen, en hij gaat voor het raam staan. En hij ziet hoe ze voor het konijnenhok neerknielt en een klein, bruin konijn uitkiest, ze neemt het dier in haar armen en kust het op zijn kop en met haar wijsvinger tekent ze een kruis op zijn rug, en dan neemt ze hem met haar ene hand bij zijn achterpoten en met haar andere pakt ze zijn nek beet, en Noen ziet nauwelijks wat er gebeurt, zo vlug en bedreven breekt ze zijn nek, het konijn hangt slap in haar handen, en ze ziet hem achter het raam staan, ze maakt een gebaar naar hem, niet kijken, en hij vraagt zich bezorgd af wat voor een laffe soldaat hij moet zijn geweest als hij niet eens het slachten van een konijn kon verdragen. En hij loopt de trappen af en opent de deur naar het achterplaatsje, ze heeft het konijn aan een tak van de kastanje gehangen en met een scherp mes snijdt ze de huid los van zijn achterpoten, en hij zegt tegen haar dat hij het voor haar zal doen, dit is toch geen vrouwenwerk, zegt hij, en hij meende haar een plezier te doen door haar zijn hulp aan te bieden, maar ze zegt kortaf dat hij naar binnen moet gaan, en hij zegt dat hij aan het front heeft gevochten, een dood konijn doet hem niets meer, maar ze wil het niet horen, ze houdt vol dat hij niet tegen bloed kan, en hij hoort aan haar stem dat ze boos op hem is en ze is aangedaan, alsof hij haar iets heeft ontnomen waarvan ze hield.

En hij gaat in de studio aan de tafel zitten en kijkt door het raam toe terwijl zij het konijn vilt en ontweidt en in stukken snijdt, en ze doet het kundig en koelbloedig, ze is niet de vrouw die gisteren dromerig met hem in de kas zat, niet de vrouw aan wie hij de hele nacht heeft gedacht, op wie hij heeft gewacht, en zij denkt iets soortgelijks over hem, want ze komt naar binnen met bebloede handen en een pan vol stukken konijn en ze loopt vlak langs hem heen en ze zwijgt, en hij vraagt haar verzoenend of hij naar de salon zal gaan, en zij zegt dat dat niet nodig is als hij gelooft dat hij de geur van dood konijn kan verdragen.

En hij zit bij haar in de keuken, en allebei doen ze hun best om de ander tegemoet te komen, maar het benauwende, ontgoochelde gevoel blijft, en hij gelooft dat het bij haar ook niet overgaat, en de kinderen komen thuis uit school, en ze stuurt Roos schuin tegenover naar café In den gouden aap om een kan bier te halen, en Gust naar de Epicerie Anversoise om gedroogde pruimen, en Felice komt ook nog langs om te vragen of ze ergens mee kan helpen, en Julienne zegt dat ze niets nodig heeft, ze heeft alles wat ze zich kan wensen, zegt ze, en hij gelooft dat hij ironie in haar stem hoort, maar daar kan hij zich in vergissen, want Felice begint weer over haar onvoorstelbare geluk.

En hij is moe en duizenden gedachten cirkelen door zijn hoofd, het zijn er zoveel dat ze hun betekenis verliezen en samen tellen ze op tot een beklemmende leegte, en hij ziet dat zij zo nu en dan bezorgd naar hem kijkt, en als hij in de salon gaat zitten om tot rust te komen, staat ze binnen een minuut op de drempel en ze vraagt of het goed gaat, en dat beaamt hij en dan kan hij niet weigeren om met haar terug te gaan naar de keuken. Het is er warm, de ramen zijn beslagen, en het gestoofde konijn ruikt zuur en zoetig tegelijk, en hij wil het niet, maar hij denkt alsmaar aan die locomotief, hoe die de statie binnen denderde, en op de een of andere manier heeft dat geluid iets te maken met hoe zij dat konijn vilde, en hij staat van zijn stoel op en onmiddellijk draait zij zich bij het fornuis om, en hij zegt dat hij even naar het privaat gaat, en zij vraagt of hij weet waar het is, en hij zegt van wel, en hij is op de gang, alleen, en hij loopt langzaam de trap af, en hij sluit de deur van het privaat achter zich, en de toiletpot is een houten geval, en ernaast op de vloer liggen stapels catalogi van fotografische apparatuur en kranten waarmee je je blijkbaar moet afvegen, en hij gaat zitten en probeert met gesloten ogen te kalmeren, en geleidelijk verdwijnen de locomotief en ook het gevilde konijn uit zijn hoofd. En hij hoort voetstappen op de trap en dan haar stem, Amand, vraagt ze en ze klopt aarzelend op de deur, is alles goed, en hij hoort zijn eigen angst in haar stem, en hij trekt snel door, en ze staat voor de deur van het privaat, hij botst bijna tegen haar op, en hij zegt dat er niets aan de hand is en hij loopt met haar mee naar boven. En hij zoekt de vrouw uit de kas in haar terwijl ze kookt en de tafel in de salon dekt, en Gust vindt het belachelijk dat ze in de salon eten, dat doen ze anders nooit, en Julienne zegt dat het een bijzondere dag is, een dag die ze zich altijd zullen herinneren, zegt ze, en Gust betwijfelt dat, maar hij zwijgt.

En Noen, die eigenlijk Amand heet, zit tegenover haar aan tafel en naast Roos, en hij heeft geen honger, hij zou liever soep en brood eten zoals ’s avonds in het gesticht, maar schijnbaar is dit zijn lievelingsmaal, en hij is zich bewust van haar blik die verwachtingsvol op hem rust alsof ze hoopt dat de smaak van konijn met pruimen herinneringen in hem naar boven zal brengen, en ze praat over vorige keren dat ze dit aten, de eerste keer, toen waren we net getrouwd, zegt ze, en de laatste keer, daar heeft ze zich het hoofd over gebroken, die herinnert ze zich niet precies, ongemerkt is die voorbijgegaan, en dat geeft nu niet meer, zegt ze, want het is niet langer de laatste keer, en ze vraagt hem of het lekker is, en hij zegt dat het heel lekker is, maar hij ziet in haar ogen dat hij het niet overtuigend genoeg brengt, en hij probeert het nog eens, en daar maakt hij het alleen erger mee, en zij probeert het hem niet kwalijk te nemen, en dat is nog erger.

En ze doet de afwas en ze schuurt de pannen en ze leegt de asla van het fornuis en ze veegt de vloer, en hij zit bij haar in de keuken en rookt een Bastos, en hij ziet haar zo nu en dan steels achter haar hand gapen, en om halftien vraagt ze of hij moe is, en hij zegt dat hij erg moe is, en zij bekent dat ze de afgelopen twee nachten in het hotel geen oog dicht heeft gedaan, en hij zegt dat hij ook twee nachten wakker heeft gelegen, en ze kijken elkaar aan, en even, heel even ziet hij de vrouw in haar voor wie hij gisteren naar het einde van de wereld zou zijn gereisd, en ze zegt zacht, ik ben zo blij dat je er bent, zo blij, en hij gelooft dat ze zelf gelooft dat ze het meent.

En ze staat van haar stoel op en hij ook, en hij weet niet of ze verwacht dat hij bij haar in de kamer of misschien zelfs in bed zal slapen, hij wil zo graag alleen zijn, al is het maar voor één nacht, en ze staan tegenover elkaar in de gang onderaan de trap naar haar slaapkamer, en ze zegt verlegen dat het haar beter lijkt als hij op de sofa in de studio slaapt, of vind je dat raar, vraagt ze, en hij kan zijn opluchting niet verbergen, en zij is niet beledigd, ze lacht en hij ook, en het komt goed, het komt allemaal goed, ze moeten alleen aan elkaar wennen. En ze haalt een deken en een laken en een kussen van boven en een nachthemd, en ze maakt de sofa in de studio voor hem op, en ze wil dat hij probeert of zijn geïmproviseerde bed zacht genoeg is en niet te kort, en hij ligt languit op zijn rug met zijn hoofd op het kussen en hij kijkt naar haar op, en het voelt vreemd ongepast om in haar bijzijn te liggen, en hij gaat overeind zitten, en ze wenst hem een goede nacht en hij haar ook, en als er iets is, zegt ze, roep maar van onderaan de trap, dan word ik wel wakker, en hij zegt dat ze zich geen zorgen over hem hoeft te maken.

En ze doet de deur achter zich dicht en hij is eindelijk alleen, hij zit aan de tafel en het is alsof de wereld barmhartig de ogen sluit en er voor het eerst vandaag niemand naar hem kijkt en een krankzinnige ziet, en hij kleedt zich uit en trekt het nachthemd aan dat zij voor hem heeft klaargelegd, en hij bekijkt de muurhoge schildering die aan een rail naast de sofa hangt, de voorgrond bestaat uit een keurig gegraven loopgraaf met een borstwering van zandzakken, en daarachter in het niemandsland groeien groene bomen onder een zomers blauwe lucht, en tussen de bomen hangen wat rookwolkjes van ontplofte granaten en in de verte is de romantische ruïne van een dorp te zien, een afgebrokkelde kerktoren, een verlaten boerderij, en hij gaat op de stapel zandzakken zitten waarop zij oorlogsveteranen voor een foto laat poseren, en de lens van haar camera staart hem vanaf het statief wezenloos aan, en achter zijn rug sluimert de oorlog, zo idyllisch en onverdorven als het uitzicht uit het raam van de trein, en op de een of andere manier herinnert die valse onschuld hem aan de duisternis in zijn hoofd toen de locomotief de statie binnen denderde, alsof beide van dezelfde substantie zijn gemaakt.

En hij ligt in het donker op de sofa onder haar naar zeep en wind en vocht ruikende laken, en hij verlangt naar de vertrouwde oorlog van de nachtmerries en het geschreeuw van de mannen in het onrustige paviljoen, en in zijn hoofd vermengt het romantische slagveld zich met de angst in haar ogen in de statie van Gent en met de tomaat die zij at en met zijn verlies, zo’n groot verlies dat hij zich niet eens herinnert wat hij heeft verloren.

En hij schrikt wakker, om hem heen is het aardedonker, hij kan de streep licht van de lamp van de nachtbroeder niet vinden en ook de schaduwen die over de muren en het plafond behoren te spelen zijn zoek, en hij luistert met angstig bonzend hart, zijn slapende vrienden zijn doodstil, ze mompelen niet, snurken niet, woelen niet, hij is alleen, helemaal alleen, en hij beseft dat ze hem in de isoleercel moeten hebben opgesloten, en in paniek probeert hij zich te herinneren wat er is gebeurd, een dwangbuis, er was iets met een dwangbuis, en in deze ondoordringbare duisternis bestaat geen tijd en geen afstand, er zal nooit een eind aan dit moment komen, het zal niet verstrijken, hij kan er niet van weglopen, want deze ontkenning van alles dat is hijzelf, en hij tast wild om zich heen, de muur is zacht als een mensenlichaam, en hij trekt zijn hand geschrokken terug, en hij ligt onder een schoon laken en een warme deken, en haar herinnert hij zich het eerst, hoe ze zijn bed opmaakte, en dan herinnert hij zich pas zichzelf en zijn nieuwe leven, en in het donker herschikt de isoleercel zich tot de fotostudio, aan zijn voeteneinde het romantische slagveld, achter hem de kast, naast hem de tafel en stoelen, en drie verdiepingen boven hem zij in haar bed.

En hij gaat zitten en steekt de gaslamp aan, en griezelig reëel springt de wereld tevoorschijn alsof die in een hinderlaag op hem heeft liggen wachten, en de paniek verdwijnt niet, hij durft niet meer te gaan slapen, stil ligt hij te wachten totdat het licht wordt, hij hoort in de verte een trein langskomen, nog een trein en nog een, en ver weg slaat de klok van een kerk vijf uur, en de eerste kar op straat, paardenhoeven op de stenen, en dan meer karren en voetstappen en stemmen, en geruststellend kruipt de schemerige ochtend over het achterplaatsje de studio binnen. En als de kerkklok halfzes slaat kleedt hij zich aan, maar het huis is nog in diepe rust, en zes uur en nog steeds is er niemand opgestaan, en om kwart over zes beieren de kerkklokken in de verte voor de vroegmis en dat is een vertrouwd geluid, en zij, de kinderen, Felice, iedereen slaapt, pas tegen zevenen hoort hij de treden van de trap kraken en een deur opengaan en dan het doorspoelen van het privaat, en als hij haar stem en die van Roos herkent gaat hij naar boven, en op de trap komt hij Gust tegen die met de kolenkit in zijn handen naar beneden loopt, en Amand wenst hem goedemorgen en biedt aan om de kolen voor hem te halen, maar Gust passeert hem zwijgend.

En de deur naar de keuken staat op een kier en Amand duwt hem open, de gordijnen voor de ramen naar de straat zijn slordig dichtgetrokken, en in het vale licht wast zij bij een teiltje haar oksels, hij ziet haar blote, bleke kuiten en haar lange, witte onderbroek en haar keurslijf dat tot aan haar decolleté openhangt, en ze schrikt, maar minder dan hij, en hij draait zich snel om en wacht op de gang, maar Gust loopt met de gevulde kolenkit langs hem heen en gaat gewoon naar binnen. En dan na even komt ze hem halen en ze zegt dat hij zich nu kan wassen, en ze gaat naar boven om zich aan te kleden, en hij wast zich in de keuken met het koude water waarin haar zeepresten en een paar krullende haren ronddrijven, en intussen steekt Gust het fornuis aan, en als zij weer beneden is, netjes gekleed, haalt Gust buiten de volle melkfles van de stoep en vult hij een pan met water bij de kraan op de verdieping beneden de hunne, zodat zij pap en cichoreikoffie kan maken, en al die tijd zit Amand werkeloos aan de keukentafel, niemand schijnt van hem te verwachten dat hij helpt.

En om acht uur opent ze de winkel en ze sorteert de kranten van vandaag en ze legt ze in de kast bij de toonbank, en hij kijkt verveeld wat rond, op het briefkaartenrek hangt een papiertje met de tekst ‘Slagvelden: tien centiemen’, er zijn briefkaarten van kale velden met afgeknakte, ontbladerde bomen, en van golvende weilanden voorzichtig begroeid met gras, en hij pakt een briefkaart uit het rek waarbij staat vermeld dat het Merckem voorstelt, het is een foto van een ingestort huis in een troosteloos landschap van kuilen en modder en resten van bomen en muren en misschien van lichamen, en hij probeert zich voor te stellen dat hij daar heeft gelopen, maar het is net zo onwerkelijk als het romantische slagveld bij de sofa, en hij voelt haar blik in zijn rug branden, hij zet de briefkaart terug en hij vraagt of ze iets te doen heeft voor hem, en eigenlijk heeft ze dat niet, maar ze bedenkt dat hij de vloer kan vegen, en hij kwijt zich zo serieus mogelijk van zijn taak, hij veegt in alle hoeken en tussen de kieren van de vloerplanken. En zij is aan de tafel in de studio gaan zitten en retoucheert een glasnegatief, voorovergebogen tuurt ze door een vergrootglas en ze verandert met een loodpotlood en een mesje bijna onzichtbare details aan het zwart-witbeeld, maar ze kan haar aandacht er niet bij houden, zo nu en dan kijkt ze op en haar blik dwaalt onrustig door de studio, en eerst denkt hij dat ze hem zelfs zoiets simpels als het vegen van de vloer niet toevertrouwt, maar dan merkt hij dat ze de winkel in kijkt en dat er mensen op straat door de etalageruit naar binnen gluren, en nadat het groepje is doorgelopen, komen er andere mensen die hetzelfde doen.

En na even staat ze op en ze loopt geërgerd de winkel in en ze opent de buitendeur, ze vraagt of ze niet binnen willen komen, en de mannen lopen snel door, maar de vrouwen geven gehoor aan haar uitnodiging, ze stappen over de drempel en ze richten hun blikken onmiddellijk met huiverige nieuwsgierigheid op hem, en ze vragen haar of het waar is dat hij haar man is, en ja, zegt ze, ze heeft inderdaad haar man teruggevonden, de man naar wie ze vijf jaar lang heeft gezocht, en de vrouwen willen weten hoe het mogelijk is dat hij nooit contact met haar heeft opgenomen en zij hem toch heeft opgespoord, en met enige schroom begint ze te vertellen, en alsof haar woorden met terugwerkende kracht een glans aan haar zoektocht verlenen die ze niet eerder heeft opgemerkt, krijgt ze er algauw plezier in, en ze zegt dat ze zo veel geluk heeft gehad, het is een wonder, en van het gesticht maakt ze een ziekenhuis en ze schrijft zijn geheugenverlies toe aan een hoofdwond, en de artsen, zegt ze, de artsen zijn ervan overtuigd dat hij snel zijn herinneringen terug zal krijgen.

En de hele dag vertelt ze datzelfde verhaal, tientallen vrouwen uit omliggende straten komen naar hem kijken, en ook een paar mannen en kinderen, zijn opmerkelijke terugkeer gaat als een lopend vuurtje door de buurt, en de vrouwen praten met haar over hem, maar tegen hem zeggen ze geen woord, en als ze haar grote wonder hebben aangehoord, beginnen ze over hun eigen mannen en zoons en broers en vaders die gesneuveld of verminkt of vermist of gedecoreerd zijn, en hoe dapper ze zijn geweest aan het front, ze bieden tegen elkaar op alsof een wereldoorlog een bron van na-ijver is.

En hij zit eenzaam aan de tafel in de studio en hij gelooft dat ook zij eenzaam is, haar wonderbaarlijke verhaal wordt in de loop van de dag steeds korter, en zij wordt steeds stiller, alsof ze het gevoel heeft dat in vergelijking met al die mooie woorden de werkelijkheid van hun ontmoeting alleen tekort kan schieten. En tijdens het avondmaal zegt ze niet veel, en Gust haalt het water voor de vaat, en ze wacht staand bij het fornuis totdat het kookt en ze zwijgt, en hij zegt dat nu toch wel iedereen die dat wilde naar hem is komen kijken, en ja, dat denkt ze ook, zegt ze zonder zich naar hem om te draaien en ze doet geen moeite voor een gesprek. En om tien uur gaan ze slapen, hij weer op de sofa in de studio, en ze wenst hem goedenacht, maar niet zoals gisteravond, het is alsof ze hem in gedachten al de rug heeft toegekeerd en halverwege de trap naar boven is, en hij trekt zijn nachthemd aan en kruipt onder de deken, en hij is bang dat hij weer midden in de nacht zal vergeten waar hij is, en hij laat de gaslamp branden, het romantische slagveld ligt aan zijn voeten, en de zwarte ramen naar het achterplaatsje kijken hem ernstig aan, en hij sluit zijn ogen en hij denkt aan haar.

En badend in het zweet schrikt hij wakker, hij trilt over zijn hele lichaam en er hangt een doodse stilte in de verlichte studio, een stilte die volgt op een oorverdovend geluid, en hij gelooft dat hij heeft geschreeuwd, en roerloos luistert hij of hij iemand heeft gewekt, hij hoort de planken vloer kraken, twee of drie verdiepingen boven hem, en nog eens, en zij mag hem niet gehoord hebben, niet zij, hij blaast de lamp uit en wacht in het donker op haar voetstappen op de trap en de piepende deur en haar gefluisterde zorgen, en hij houdt zich slapend, maar ze komt niet, en hij steekt de lamp weer aan, hij herinnert zich vaag dat hij in zijn droom op het romantische slagveld was met de groene bomen, de afschuwelijke leegte van het niemandsland hangt nog in zijn hoofd, alsof iets hem van binnenuit heeft aangevreten, en hij valt niet meer in slaap.

En hij weet nu dat het geen zin heeft om voor zevenen op te staan, hij blijft liggen totdat hij haar boven hoort rondlopen, en terwijl zij zich wast, wacht hij in de salon, hoewel zij achteloos de keukendeur op een kier heeft laten staan en hij haar met het water hoort spetteren en als hij een paar passen opzij zou doen hij haar ook zou kunnen zien.

En aan het einde van de ochtend stappen er vier vrouwen de winkel binnen die toch weer voor hem komen, en tot zijn verbazing blijkt zij ze zelf te hebben uitgenodigd, het zijn vriendinnen van haar en Felice, ze kunnen hun ogen niet van hem afhouden, verrukt geven ze hem een hand en ze stellen zich voor, Virgenie en Elodie dragen allebei rouwkleding, Hortense is de luidruchtigste en Camille de mooiste. En Julienne troont hen mee naar de salon, hij wil in de rustige winkel blijven maar ze legt haar hand op zijn schouder en laat hem voorgaan de trap op, en de vriendinnen hebben van Felice gehoord dat Julienne haar man heeft teruggevonden, en nu willen ze het verhaal uit Juliennes eigen mond horen, en weer vertelt ze over het wonder dat haar is overkomen, over het ongelofelijke, duizendmaal gedroomde moment waarop ze hem herkende, en over zijn geheugen dat zich waarschijnlijk snel zal herstellen. En ze is opgewekt en druk en lacherig en vrouwelijker en emotioneler ook dan hij haar kent, alsof ze zich in zijn gezelschap nog nooit echt op haar gemak heeft gevoeld, en nu er andere vrouwen bij zijn weet ze precies hoe ze met haar man behoort om te gaan, ze lacht naar hem, wisselt liefdevolle blikken met hem, raakt hem soms op gepaste momenten aan. En uit het gesprek maakt hij op dat de mannen van alle vier deze vriendinnen worden vermist, en dat ze jarenlang hun verdriet en twijfels en hoop met elkaar hebben gedeeld, Hortense is de enige die inmiddels is hertrouwd en Camille is verloofd, voor hen is hij een levend verwijt, alsof ieder moment hun dood gewaande eerste echtgenoot op de stoep zou kunnen staan, en aan Virgenie en Elodie geeft zijn bestaan nieuwe valse hoop, en allemaal zijn ze jaloers op Julienne, en zij leeft op bij dat idee, alsof ze hun blikken nodig heeft om haar eigen geluk te kunnen zien.

En nadat Julienne heeft verteld hoe ze hem heeft gevonden, richten ze zich tot hem, ze willen dat hij met hen praat, dat hij naar hen kijkt en hen opneemt in zijn wonderbaarlijke bestaan, als Julienne er niet bij was geweest hadden ze hem misschien zelfs betast en zich heimelijk voorgesteld dat hij hun teruggekeerde man was, ze zien in hem de rechtvaardiging voor hun jarenlang gekoesterde vrees en verlangens, en ze vragen hem naar zijn geheugen, wat hij nog weet en wat niet, en waarom hij zich niets meer herinnert, en ze doen erg hun best om hem en Julienne het allerbeste te gunnen, en toch betrappen ze zichzelf tot hun schaamte op woorden die het tegenovergestelde uitdrukken, alsof er diep in hen een kind huist dat krijsend over hun onrechtvaardige lot Juliennes ogen zou willen uitkrabben. En hij probeert Juliennes verhaal niet te ontkrachten, hij noemt het gesticht niet, en hij hoort zichzelf beweren dat zijn geheugenverlies tijdelijk is en dat hij erg gelukkig is met zijn onverwacht opgedoken vrouw en kinderen, en bij de leegte uit zijn droom die zijn hoofd maar niet wil verlaten, voegt zich nu ook nog eens het gevoel dat hij naast zichzelf staat, hij ziet zichzelf zitten met die opgewonden pratende vrouwen, en er is geen verband tussen dit moment en de afgelopen nacht op de sofa, of het avondmaal van konijn en pruimen eergisteravond, en zeker niet met zijn leven in het gesticht.

En het winkelbelletje rinkelt en hij is bang dat ze hem in de salon alleen zal laten met haar vriendinnen, maar ze neemt hen mee naar beneden en kust hen bij het afscheid op de wang, en daarna helpt ze de klant die om een stuk Sunlight-zeep vraagt, en vervolgens komt er nog een klant binnen, die wil advies over een Kodak-fotorolletje, en in het bijzijn van haar klanten is ze nog weer een andere vrouw, beleefd en fatsoenlijk en doordrongen van een bescheiden zelfbewustzijn, zodat niemand kan vergeten dat ze zich in de winkel in haar domein bevinden. En hij kijkt naar haar zoals ze daar achter de toonbank staat, er zweeft een meisjesachtige blos op haar wangen en haar ogen lijken bij het schemerige licht dat onder de markies door valt donker en mysterieus, en ze praat niet meer zo lijzig, bijna geanimeerd, alsof ze zich in gedachten nog warmt aan de jaloezie van haar vriendinnen, en hij voelt niets voor haar, alleen een vage angst.

En die nacht slaapt hij opnieuw slecht, en ook het verontrustend lege gevoel in zijn hoofd blijft, het staat als een glazen wand tussen hem en de wereld, en hij besluit dat hij zoals in het gesticht een taak, een dagindeling moet hebben, en hij vraagt haar om een prijslijst van de artikelen die ze in de winkel verkoopt en die geeft ze hem zonder commentaar, en hij gaat ermee op het achterplaatsje in de zon zitten en probeert de prijzen uit zijn hoofd te leren. En het is zaterdagmiddag, de kinderen zijn vrij van school, en Roos komt verveeld bij hem zitten en ze vraagt wat hij aan het doen is, en ze pakt het vel papier uit zijn handen en vraagt hem hoeveel een doosje lucifers kost, en als hij dat niet weet vraagt ze, en kachelpoets en tandpoeder, en hij geeft verkeerde antwoorden beweert ze, en hoeveel kost dan een grassprietje en een wolk en een draak, wil ze weten, en daar lachen ze samen om, en ze vertelt hem over school en over haar vriendinnetjes, ze gaat ervanuit dat hij haar interesses deelt en ze legt niets uit, hij weet niet wie Lucie is of Cecile, hij weet niet welke lessen ze krijgt op school, hij kent de spelletjes niet waarover ze het heeft, maar haar vertrouwen in hem is ongedwongen en grenzeloos, alsof hun verstandhouding geen begin en geen einde kan kennen omdat hij nu eenmaal op dit moment hier bij haar is, en hij doet zijn best om haar niet teleur te stellen, en dat lukt niet altijd en dan verbaast zij zich over zijn onwetendheid en ze vraagt hem of het komt door zijn geheugenverlies, en nee, zegt hij, dat gelooft hij niet, en ze wil weten hoe het kan dat hij alles is vergeten en toch kan lopen en praten en met mes en vork eten, en daar heeft hij geen antwoord op, en ze zegt wijs dat God het zo heeft beschikt en dat je niet alles moet willen begrijpen, en ze is zo vertederend, voor het eerst sinds zijn vertrek uit het gesticht gelooft hij dat hij zich thuis zou kunnen voelen bij Julienne en de kinderen.

En als hij in de richting van de studio kijkt ziet hij haar, ze staat voor het raam naar hen tweeën te kijken, hij weet niet hoe lang al, en ze komt naar buiten en legt haar arm om Roos heen, en ze trekt haar ontroerd tegen zich aan en ze vraagt, heb je leuk met papa gepraat, en Roos vertelt dat een wolk honderdduizend franken kost en dat hij niet zo veel weet als de vader van Cecile, maar toch best veel voor iemand zonder geheugen, zegt ze, en Julienne ziet hem over Roos’ hoofd heen aan en ze glimlacht, maar hij heeft het gevoel dat haar welwillende blik langs hem heen zeilt, alsof ze liever niet al te goed naar hem kijkt. En ze zegt tegen Roos dat ze voor haar naar de marktkraam van Feys moet om uien en wortels te halen, en Roos’ gezicht betrekt en ze vraagt of Gust het niet kan doen, en Julienne zegt dat ze niet altijd haar taken op een ander moet proberen af te schuiven, dat doen alleen domme meisjes, zegt ze, en Roos verdwijnt met tegenzin naar binnen. En Julienne blijft nog even naast hem in de zon staan, en die dag in het gesticht had ze hem zoveel te vertellen, maar nu wil haar niets te binnen schieten, hij voelt haar onbehagen, het verspreidt zich verlammend door zijn gedachten, en hij kan ook niets zinnigs bedenken om tegen haar te zeggen, en uiteindelijk zucht ze en laat ze hem alleen.

En hij gaat als laatste van het gezin in de tobbe, in het lauwe zeepwater van zijn drie voorgangers, ze heeft een schone handdoek en nachthemd voor hem over een stoel gehangen, en als hij klaar is leegt hij de tobbe met een emmer, zoals ze hem gevraagd heeft, en hij hoort de plens onzichtbaar meters beneden hem op de stoep uiteen spatten. En zij ligt al in bed, en hij loopt de trappen af naar de studio, het huis is donker en beklemmend onbewoond en helemaal beneden in de studio drukt het gewicht van de bovenliggende verdiepingen op hem, en hij durft niet te gaan slapen, hij pakt de prijslijst en repeteert de artikelen en de bedragen, hij kan ze maar niet onthouden, hij is moe.

En tegen de ochtend schrikt hij met een klap wakker, hij heeft het koud en op de een of andere manier kan hij de dingen om hem heen niet in hun verband zien, alsof de wereld in stukken uiteen is gevallen die hij niet in elkaar kan passen, en in paniek vertelt hij zichzelf over zijn leven in het gesticht, hoe zij hem kwam halen en hoe hij met haar meeging, en nu is hij hier, maar het helpt niet. En hij ziet de prijslijst liggen en hij herhaalt hardop de namen van de artikelen en de bedragen, telkens opnieuw als een rijmpje, en hij kalmeert een beetje. De kerkklok slaat vijf uur en hij trekt het schone, bruine kostuum aan dat zij voor hem heeft neergelegd, en hij neemt de prijslijst mee naar de winkel en daar pakt hij ieder artikel op en prent het beeld ervan in zijn hoofd terwijl hij de prijs hardop uitspreekt, en in gedachten ziet hij een hele rij producten voor zich, gerangschikt van goedkoop naar duur, en het werkt, hij verbaast zich over zijn geheugen dat feilloos werkt en toch zo verminkt is. En ze verkoopt van alles in de winkel, sigaretten, kranten, schrijfwaren, zeep, scheerspullen, cichorei, maar ook fotorolletjes en fotografische platen en briefkaarten, het opvallendste zijn de potjes zand van de slagvelden in de buurt, Ieper, Poperinghe, Houthulst, Merckem, Diksmuide, Poelcappelle, Passchendaele, vier franken durft ze ervoor te vragen, en hij verdenkt haar ervan dat het gewoon zand van haar eigen achterplaatsje is.

En tegen de tijd dat de klok zes uur slaat, kent hij de prijzen van alle artikelen, de chaos in zijn hoofd is gesust, en hij haalt de kolenkit uit de keuken en stapt ermee de stoep op, de stralen van de ochtendzon strijken over de daken van de huizen en de straat baadt in een vriendelijk zachtgeel licht, en wagens en voetgangers en fietsers passeren hem, en sommige mensen groeten hem en hij groet terug, en hij vindt het luik van het kolenhok, hij vult de kolenkit en op weg naar binnen neemt hij ook de volle melkfles mee die voor de deur staat.

En in de keuken leegt hij de asla en hij steekt het fornuis aan met behulp van een prop papier, zoals hij het Gust heeft zien doen, het is moeilijker dan hij dacht, maar uiteindelijk lukt het, net voordat Gust de keuken binnenkomt, en Gust ziet hem daar op zijn hurken zitten en hij zegt aanvallend tegen hem dat hij het fornuis altijd aansteekt, en Amand zegt dat het zwaar, vuil werk is, niets voor een kind, en Gust is beledigd, het is zijn taak, zijn moeder heeft het hem ooit gevraagd, en hoelang is Amand hier nou, nog niet eens een week, en straks gaat hij natuurlijk toch weer terug naar dat gesticht waar hij vandaan komt, en hij heeft het ook verkeerd gedaan, zegt Gust, hij moet de kolen niet verspreiden maar opstapelen, anders gaat het vuur uit, en hij praat zo hard, hij schreeuwt bijna. Zij komt kijken wat er aan de hand is, en ze heeft haar nachtjapon nog aan en haar haar hangt in bruine golven over haar rug, het reikt tot haar middel, en ze ziet er vreemd onbekend uit, meisjesachtig en weerloos, alsof hij haar heeft betrapt op een intimiteit die niet voor zijn ogen is bedoeld, en ze kiest zonder aarzelen zijn kant, ze zegt tegen Gust dat het toch fijn is als zijn vader voortaan de kolen doet, dan kan Gust wat langer slapen, en Gust loopt boos de keuken uit, de trap op. En Amand kijkt naar haar, het is als in een droom, hij weet dat zij het is, en toch is ze het tegelijkertijd ook niet, het komt door die losse haren, maar er is ook iets raars in hemzelf waardoor hij haar niet kan zien zoals ze behoort te zijn, en zij merkt dat hij alsmaar naar haar kijkt, en slecht op haar gemak draait ze zich om en gaat naar boven.

En hij haalt met een grote pan water bij de kraan in de gang op de eerste verdieping, en hij zet de pan op het brandende fornuis, en vlak voordat hij haar voetstappen op de trap hoort, kookt het water, en hij giet het warme water bij het koude in het teiltje, en hij zet het voor haar klaar zodat ze zich nu eens niet met koud water hoeft te wassen, en hij loopt snel de salon in en hij wacht. Hij hoort haar de keuken binnenkomen en na een paar stappen staat ze stil, en hij stelt zich voor dat ze verrast het gevulde teiltje ziet, en hij hoort hoe ze de washand in het water dompelt, en ze wast zich spetterend en plonzend, en ze droogt zich af en dan klopt ze op de deur naar de salon, en ze zegt, jij kunt je wassen, en ze loopt weg, de trap op, en teleurgesteld wast hij zich met het warme water dat zij voor hem heeft laten staan, en omdat het zondag is scheert hij zich ook. En ze komt alweer van boven en ze klopt op de keukendeur, ben je nog niet klaar, vraagt ze, en hij zegt dat hij zich aan het scheren is, en zonder te vragen opent ze de deur en ze loopt naar binnen, en ze doet niet speciaal moeite om niet naar zijn blote armen en zijn hemd te kijken en ze kijkt ook weer niet te nadrukkelijk naar hem, alsof hij een vanzelfsprekende aanwezigheid is, zoals de tafel of de muur, en hij werpt een snelle blik op haar, ze heeft een schone, blauwgrijze jurk aangetrokken en haar meisjesachtige krullen zijn netjes in een knot verborgen, en ze maakt de pap en zet de cichoreikoffie, en ze zegt tegen hem dat hij echt haar waswater niet hoeft te verwarmen, en hij hoort aan haar stem dat ze zich gevleid voelt en zich ook schaamt, ik ben geen deftige dame, zegt ze, en ze lacht.

En aan het ontbijt zegt Gust geen woord en Roos wil weten waarom hij boos is, en hij geeft geen antwoord, en Julienne zegt tegen Gust dat zijn vader al de kolen voor haar haalde en het fornuis aanstak toen Gust nog niet eens was geboren, en ze bedankt hem dat hij haar al die tijd zo trouw heeft geholpen, maar voortaan kan papa het weer doen, zegt ze, en Gust staat van tafel op en loopt de keuken uit, en ze roept hem na dat hij niet met zijn zondagse kleren buiten mag spelen, en ze horen het winkelbelletje rinkelen en hij is op straat.

En om halftien klopt Felice op de keukendeur, en ze zit aan de tafel en ze vraagt Julienne hoe het gaat en ze doelt natuurlijk op hem, maar Julienne zegt dat Roos alweer bijna uit haar jurkjes is gegroeid, en heeft Felice het al gehoord, mevrouw Kruyt uit de Langesteenstraat is van een tweeling bevallen, en nee, dat wist Felice nog niet, twee jongetjes zijn het, zegt Julienne, God bewaar me, en je kunt ze niet uit elkaar houden. En ze roept Gust en Roos, en hij neemt aan dat ze met z’n allen naar de hoogmis zullen gaan, maar tot zijn verbazing begint Julienne aan het sorteren van het wasgoed en Felice staat van tafel op en de kinderen lopen met haar mee de gang in. En Julienne ziet de verrassing op zijn gezicht, wil je met hen naar de mis, vraagt ze, en in het gesticht ging hij iedere ochtend en op zondag zelfs twee keer, maar hij twijfelt omdat zij blijkbaar niet gaat, en ze zegt dat hij vanwege haar niet thuis hoeft te blijven, ik vind het niet erg als je met hen meegaat, zegt ze, en ze doet haar best om het overtuigend te laten klinken.

En hij blijft bij haar, hij helpt haar met de was, hij haalt water voor haar, wringt het wasgoed uit, trekt met haar de lakens recht voordat zij ze op het achterplaatsje aan de lijn hangt, en het is gemoedelijk, zo met z’n tweeën thuis, een beetje alsof ze weer samen verscholen zitten in de kas, en hij durft haar niet te vragen waarom ze niet naar de kerk gaat, ze bidt voor en na iedere maaltijd, ze ziet erop toe dat de kinderen bidden, ze bekruist een konijn voordat ze het slacht, en op vrijdag eten ze vis, en als Felice en de kinderen weer terug zijn van de mis praat ze onbevangen met hen over de dienst, en allemaal vinden ze het de gewoonste zaak van de wereld dat ze zelf niet mee is geweest, en haar lijkt het ook niet dwars te zitten, en hij gelooft dat het heeft geholpen dat ze een tijdje samen zijn geweest, ze is opgewekter en niet zo stil.

En tegen het einde van de middag, nadat hij naar het privaat is geweest, weet hij niet waar ze is gebleven, ze is niet in de keuken, niet in de salon, en hij loopt de trap af naar de studio, daar is ze ook niet, maar net als hij zich wil omdraaien om in de winkel te zoeken, ziet hij haar op het achterplaatsje tegen de schutting geleund staan, ze rookt een sigaret, en hij heeft nog nooit een vrouw zien roken, hij wist niet dat het ook voor hen was bedoeld, en ze doet het ook anders dan een man, met de elleboog van haar rechterarm steunt ze op haar linkerarm die ze over haar buik heeft gekruist, en ze neemt omzichtig een trekje waarna ze de rook in wolkensliertjes uit haar rechtermondhoek blaast, alsof ze zich schaamt voor de rook die uit haar tevoorschijn komt, en ze staart met een nietsziende blik voor zich uit, en zijn hart krimpt in zijn borst, ze ziet er zo treurig uit, zo eenzaam. En ze draait haar hoofd en ziet hem staan, en hij opent de buitendeur en hij loopt naar haar toe, en snel laat ze haar peuk op de stenen vallen en maakt hem uit onder haar schoenzool, en hij neemt zelf een Bastos uit het pakje in zijn zak en biedt haar er ook een aan, zodat ze tenminste samen kunnen roken, maar ze schudt haar hoofd en ze bloost, de gloed stijgt vanuit haar hals vlekkerig naar haar wangen, en ze loopt haastig langs hem heen naar binnen, en hij rookt, net als zij, in zijn eentje een sigaret in het gezelschap van de wapperende was en de witte wolken.

En hij is zo moe, na het avondmaal ligt hij op de sofa en de studio dobbert om hem heen, en hij hoort haar in de keuken, of misschien is het Felice, het gerammel van de vaat, voetstappen, het winkelbelletje als de kinderen van de straat binnenkomen, hun stemmen en die van haar, de levende avond is zoveel vriendelijker dan de nacht. En blijkbaar valt hij in slaap, want plots staat ze aan zijn voeteneinde en ze zegt, Amand, en hij vraagt zich in zijn droom af of hij wel de Amand is die ze zoekt, hij gelooft van niet, ze is niet echt mijn vrouw, denkt hij, hoort ze geen lang, los haar te hebben, en ze zegt nog eens, Amand, en hij gaat snel overeind zitten en hij is zich bewust van zijn onaantrekkelijk slaperige gezicht, en haar blik dwaalt heel even naar zijn hals, en hij voelt dat de kraag van zijn overhemd dubbel zit en beschaamd trekt hij die recht, en zij zegt dat hij morgenochtend het fornuis eerder moet aansteken, eerder, herhaalt hij werktuigelijk, om zes uur, zegt ze, en dat belooft hij, zes uur, hoewel hij niet begrijpt waarom, want zij staat altijd pas tegen zevenen op, en ze vraagt of ze hem op tijd zal wekken, en hij zegt dat hij uit zichzelf wel wakker wordt, en ze wenst hem goedenacht, en hij haar op zijn beurt ook, en ze trekt de deur achter zich dicht en hij hoort haar de trappen op lopen, ze heeft geen idee hoe zijn nachten zijn hier beneden, de studio heeft zijn naargeestige, nachtelijke uiterlijk al aangenomen, met de zwarte, starende ruiten en de scherp omlijnde schaduwen, en er zijn geen prijzen meer om uit het hoofd te leren. Hij bekijkt de inhoud van de kasten, de laden zijn gevuld met honderden glasnegatieven, portretten van onbekenden met spookachtig zwarte gezichten en ogen en witte haren en achter hen geschilderde zwarte wolken en witte bomen, en als de klok in de verte twee uur slaat is hij zo moe.

En hij wordt wakker in een blinde paniek, zijn mond is gortdroog en zijn tong plakt aan zijn verhemelte, en hij drinkt minutenlang gulzig uit de kraan in de donkere kamer, en hij durft niet meer in slaap te vallen, hij houdt zichzelf wakker door rondjes te lopen, en de nacht duurt onvoorstelbaar lang en hij pakt een stoel uit de studio en gaat voor de winkeldeur zitten, de straat dommelt in het licht van de straatlantaarns, de ramen van de huizen zijn donker, maar de slapende mensen die hij achter de gevels weet, geven hem een gevoel van veiligheid, alsof hij zich aan hen kan vasthouden, en om drie uur gaat het licht aan in bakkerij Marchal aan de overzijde van de straat, en dat er iemand aan het werk is zo dichtbij maakt het bijna normaal om hier midden in de nacht te zitten, en langzaam ontwaakt de stad, de melkboer, arbeiders op weg naar de fabriek, dienstmeisjes, en de beklemming wijkt.

En als de klok zes uur slaat, precies op het moment dat zij heeft aangegeven, loopt hij met de gevulde kolenkit de trap op naar de keuken, en hij veegt de asla schoon en steekt het fornuis aan, en hij hoort voetstappen op de trap, het is Gust die net als hij vroeg is opgestaan, en hij komt de keuken binnen en ziet dat Amand het fornuis al heeft aangestoken, en verontwaardigd gaat hij weer terug naar boven. En Amand wacht zittend aan de keukentafel tot kwart voor zeven, dan kookt hij water en hij zet het teiltje voor haar klaar en hij trekt zich terug in de salon. En ze komt naar beneden en ze opent de deur naar de salon op een kier, is Gust al beneden geweest, vraagt ze, iets na zessen, zegt hij, ja, zegt ze, dat dacht ik al, en ze sluit de deur weer en hij hoort dat ze zich wast, en ze zegt niets over het warme water. En aan het ontbijt zegt ze streng tegen Gust dat hij moet ophouden zijn vader dwars te zitten, hij doet zijn best, zegt ze, dan moet jij dat ook doen, en die toon van haar, zo zou ze ook een ruzie tussen twee lastige kinderen sussen.

En als hij met haar in de winkel is, somt hij voor haar de prijzen van de rookwaren en de kranten op, en ze is verrast, ze laat hem een klant helpen, het is een vrouw uit de buurt die vorige week nieuwsgierig naar hem is komen kijken, ze zegt dat ze cichorei nodig heeft, en ze richt zich tot Julienne, maar Julienne doet alsof ze druk bezig is met het ordenen van de kranten in de kast, en hij vraagt of ze cichorei van De Beukelaer wil of van Pacha, De Beukelaer, zegt ze met een weifelende blik in Juliennes richting, en hij vraagt of hij haar verder nog van dienst kan zijn, zoals hij het ook Julienne heeft zien doen, en de vrouw zegt van niet, en hij zegt dat hij dan een frank en zeventien centiemen van haar krijgt, en de vrouw aarzelt, en ze zegt tegen Juliennes rug dat de cichorei volgens haar vorige keer een frank en vijftien centiemen kostte, en Julienne zegt kortaf, een frank en zeventien centiemen, en de vrouw betaalt, en hij merkt dat Julienne zich half heeft omgedraaid en in de gaten houdt of hij zich niet vergist met de munten, en hij telt nerveus het wisselgeld nog eens na, en de vrouw ziet het en als hij haar de centiemen in de hand drukt, controleert ze het bedrag stiekem, en het winkelbelletje doet haar uitgeleide, en Julienne glimlacht naar hem en ze zegt, ze proberen altijd korting te krijgen, ze zijn pas tevreden als we alles gratis weggeven, en de vanzelfsprekende manier waarop ze het over ‘we’ heeft maakt veel goed, hij helpt alle klanten die ochtend, behalve een oorlogsveteraan die voor een portretfoto komt, en het is kalm en vertrouwd met haar in de winkel in de schaduw van de markiezen.

En ’s middags parkeert een man zijn bakfiets voor de winkel op de stoep, ‘G. Gyselinck, fotohandel’ staat er op de zijkant geschilderd, en Julienne is verrast dat meneer Gyselinck zelf haar fotopapier brengt en geen loopjongen heeft gestuurd, maar meneer Gyselinck komt voor Amand, hij geeft hem een hand en hij veronderstelt, u bent meneer Coppens, en dat beaamt Amand, en meneer Gyselinck zegt dat hij met hem wil praten, van man tot man, en Julienne zegt snel dat meneer Gyselinck zijn zaken nog steeds met haar moet afhandelen, en meneer Gyselinck loopt met haar mee naar de studio en hij werpt een bevreemde en enigszins minachtende blik op Amand, en Amand schaamt zich. Zij sluit de deur zorgvuldig achter hen, en hij hoort hun stemmen, de hare zacht en bescheiden, de zijne dwingend, op het onbeschofte af, en om haar een plezier te doen probeert Amand niet te luisteren, en de deur gaat open en meneer Gyselinck loopt met grote passen naar zijn bakfiets, hij tilt er vijf dozen fotopapier uit, en Amand neemt ze van hem over en zet ze in de studio neer, en meneer Gyselinck stapt op zijn fiets en vertrekt zonder hun goedendag te wensen, en zij zegt de rest van de middag niet veel.

En ’s avonds vouwt zij in haar slaapkamer de was op, en hij verdenkt haar ervan dat ze hem ontloopt, want ze blijft wel erg lang weg, en hij zit aan de keukentafel en schrijft een brief aan zijn vrienden in het gesticht, hij wilde hun vertellen over zijn nachten, maar door zijn wanhoop te omschrijven wordt die slechts onoverkomelijker, en alle brieven worden gecensureerd, dokter De Moor zou zijn hartenkreet lezen, hij zou zijn eigen doodvonnis tekenen, en hij probeert te liegen dat het goed met hem gaat, dat hij van haar houdt, en zij van hem en dat ze gelukkig zijn samen, en het idee dat het een mogelijkheid zou zijn, en niet eens zo’n onwaarschijnlijke, maakt de huidige situatie nog treuriger. En hij hoort haar voetstappen op de trap en hij bergt zijn opschrijfboekje en potlood in zijn zak, en ze komt bij hem aan tafel zitten, en ze praat wat met hem over de winkel, ze doen allebei hun best, en hij is zo bang dat ze zal zeggen dat ze naar bed gaat dat hij haar bijna bekent hoe vreselijk zijn nachten zijn, en misschien voelt ze zijn wanhoop aan, want ze blijft tot na elven op, veel langer dan andere avonden, ze zitten samen aan de keukentafel en zij legt een jurk van Roos uit en hij rookt een sigaret, en ze zeggen niet veel tegen elkaar, maar hij is niet alleen, en hij gelooft dat ze het begrijpt en dat ze hem op haar manier probeert te helpen, en die nacht valt hij in slaap en pas om halfzeven wordt hij wakker, het is al licht, en hij blijft nog even liggen, genietend van het idee dat hij heeft geslapen, als een normaal mens heeft hij geslapen.

En het regent, de druppels lopen langs de ramen en hij wordt nat terwijl hij de kolen uit het kolenhok schept, en het lekt in de keuken, het water loopt langs de muur bij het fornuis en hij ruimt de plas op en laat de dweil liggen zodat die nieuw water kan opnemen, en terwijl ze de pap maakt en de koffie zet stapt ze achteloos over de natte dweil heen, het lekt, zegt hij en zij zegt dat het dak niet in orde is en dat het komt door het Britse bombardement. En hij begrijpt het niet, de oorlog is vier jaar geleden, vier jaar een lekkage, en hij biedt aan om het dak te repareren, er liggen waarschijnlijk wat pannen los, of als er ergens een gat zit kan hij dat met een paar nieuwe dakpannen en wat hout ook voor haar herstellen, zegt hij, en zij reageert niet, alsof ze denkt dat hij maar wat zegt, en hij herhaalt zijn aanbod, nee, zegt ze, dat hoeft niet, maar het lekt, zegt hij, en zij zwijgt en ze haalt de pap van het vuur, en de kinderen komen de keuken binnen en ook zij trekken zich niets van het water op de vloer aan.

En ze zitten aan tafel en met gesloten ogen mompelen ze alle vier haastig het Onzevader, en dan eten ze hun pap, en hij ziet een druppel langs de muur glijden, en nog een druppel die dezelfde weg gaat en nog een, en Roos die naast hem zit ziet hem kijken, dat komt door het dak, zegt ze, bij ons boven lekt het ook. En hij biedt Julienne nog eens aan om het te repareren, en hij benadrukt dat het niet veel werk is, en zij zegt dat hij het niet kan, waarom niet, vraagt hij, en zij zegt dat hij te onhandig is, en het is niet dat ze hem erom veracht, het is nu eenmaal zo, net als de regen en de lekkage, en omdat het nu eenmaal zo is, omdat het bij de man hoort op wie ze jaren heeft gewacht, duldt ze geen tegenspraak. Hij zegt dat hij in het gesticht eigenhandig de kas heeft gebouwd en heeft geholpen om het dak van de schuur te herstellen, en zij zegt dat hij zich tegen haar niet beter hoeft voor te doen dan hij is, ze kent hem immers, ze kan zich voorstellen dat hij in de oorlog heeft geleerd om hard en dapper te zijn, dat moet wel, anders had hij het niet overleefd, maar nu is hij thuis, zegt ze, thuis bij haar, hij hoeft niet meer op zijn tenen te lopen. En verward weet hij niet wat hij daar tegenin moet brengen, en hij eet zijn pap en probeert niet op de druppels te letten die langs de muur sijpelen en op de groeiende plas water bij het fornuis, en het blijft maar regenen, de hele dag, pas ’s avonds wordt het droog en zij dweilt op haar knieën de keukenvloer, en hij zit aan de tafel en zegt niets. En ’s nachts slaapt hij slecht, hij schrikt wakker omdat hij gelooft dat hij verdrinkt, niet in water maar in iets zwaars dat op hem ligt, en het duurt tot de ochtend voordat hij het drukkende gevoel van zich af weet te zetten.

En na schooltijd geeft Julienne Roos vijftig centiemen mee om een pond Flandria-havergort bij de Epicerie Anversoise te kopen, en Roos kijkt naar het muntstuk in haar hand en ze klemt het in haar knuistje en met lood in de schoenen loopt ze naar de keukendeur, hij zegt dat hij best even op de winkel kan passen, dan kan Julienne zelf naar de kruidenier, en Julienne schudt haar hoofd, en hij dringt aan, hij kan de havergort kopen, en Roos zegt opgelucht, ja papa kan het doen, maar Julienne zegt dat Roos moet gaan, en Roos zegt dat zij papa zal wijzen waar de kruidenier is, en dan zal ze buiten wachten terwijl papa de havergort koopt, en Julienne zegt dat Roos best weet dat zij het zelf moet doen, ga nou maar, zegt ze. En Roos verroert zich niet en ze kijkt vol verwachting naar hem, en hij zegt tegen Julienne dat hij toch ook klanten in de winkel helpt, hij is heel goed in staat om havergort te kopen, dat weet ik, zegt zij, maar ik wil dat Roos gaat, en hij begrijpt het niet, maar hij durft haar niet voor het hoofd te stoten, en hij zegt tegen Roos dat ze naar haar moeder moet luisteren, en Roos is diep teleurgesteld, met nauwelijks bedwongen tranen in haar stem zegt ze, mama, ik wil niet, ik wil niet, en ze stampvoet. En Juliennes gezicht verstrakt en ze zegt dat Roos zich niet moet aanstellen, denk je dat ik niet voortdurend van alles moet doen waar ik geen zin in heb, zegt ze, en Roos zwijgt, en ze blijft staan in de hoop dat haar vader of moeder van gedachten zal veranderen, en Julienne negeert Roos en gaat verder met het snijden van de rode kool, en Amand buigt beschaamd zijn hoofd en hij wacht, en eindelijk hoort hij haar weglopen, ze trekt de deur achter zich dicht, en langzaam met slepende stappen loopt ze de trap af, het duurt een paar minuten voordat het winkelbelletje aankondigt dat ze op straat is. En hij kijkt op naar Julienne, en zij voelt zijn onuitgesproken verwijt en ze zegt zonder haar blik van de snijplank te wenden dat Roos veel gevoel voor drama heeft, en hij zwijgt.

En na een halfuurtje is Roos terug en ze zet het pak havergort voor Julienne op tafel neer, hoe ging het, vraagt Julienne, en Roos zegt dat mevrouw DeJager zei dat haar moeder de volgende keer zelf moest komen, en Julienne veegt haar handen aan haar schort af en ze streelt Roos door haar haar, ga maar spelen, zegt ze, en Roos rent naar de deur en ze zingt op de trap, en Julienne kijkt hem met een spottende glimlach aan alsof ze wil zeggen, zie je, drama dat niets voorstelt. En die nacht herinnert hij zich voor het eerst wat hij heeft gedroomd, hij zat in de refter van het gesticht aan het middagmaal, en hij at en hij at en at, maar zij zoog het allemaal met een dweil weer uit hem, en hij werd steeds leger totdat er alleen een gat van hem overbleef.

Het winkelbelletje rinkelt, en er komt een vrouw van tegen de veertig binnen, en hij vraagt waarmee hij haar kan helpen, en ze laat hem een beduimeld, vervaagd portret zien van een man en ze zegt dat ze zo graag een goede afdruk van de foto zou willen hebben, en hij roept Julienne die in de studio bezig is, en zij praat met de vrouw, ze weet exact de juiste toon te treffen, medelevend en niet te emotioneel, en de vrouw vertrouwt haar toe dat het een portret van haar man is en dat hij al sinds 1916 wordt vermist, en terwijl ze dat zegt werpt ze een steelse blik op Amand, en Julienne laat doorschemeren dat ze weet hoe het is om als onbestorven weduwe door het leven te moeten gaan, en eigenlijk vertelt ze niets nieuws, ze vult alleen aan wat de vrouw zelf al heeft gezegd, en de vrouw voelt zich begrepen en gezien, en weer kijkt ze naar Amand, en hij denkt dat zij misschien liever alleen is met Julienne, vrouwen onder elkaar, en hij gaat naar de studio, maar Julienne roept hem terug, kun je de zeep en het stijfsel een plank hoger neerleggen, vraagt ze, en een uur geleden heeft hij die nu juist naar beneden verplaatst zodat zij er makkelijker bij kon, en hij pakt het trapje en doet alsof hij aan het werk is.

En Julienne vertelt de vrouw over het wonder dat haar is overkomen, zo voelde het toen ze haar man na acht jaar terugvond, zegt ze, en ze kan het nog steeds niet geloven, iedere ochtend bij het ontwaken is ze het even vergeten, en dan draait ze zich om en ziet ze hem naast zich liggen en dan weet ze het weer, ze heeft het niet verdiend, zegt ze, al dat geluk, ze heeft het stoutmoedig afgedwongen door voortdurend aan hem te denken, door zichzelf ervan te overtuigen dat ze hem terug zou krijgen. En ja, zegt de vrouw, dat deed zij in de beginjaren van haar mans vermissing ook, toen kon ze er nog in geloven, maar het is moeilijk, zegt ze, en dat begrijpt Julienne, als iemand het begrijpt is zij het wel, en ze suggereert dat het zou helpen als de vrouw zich iedere dag het wonder zou kunnen herinneren dat Julienne en Amand is overkomen, zo levendig alsof ze hier weer in de winkel bij hen stond, zegt ze, en ze spreekt de woorden zelf niet uit, ze plant ze gewiekst in het hoofd van de vrouw en ze rollen uit die ander haar mond, alsof ze niets met Julienne van doen hebben, en ze durft zelfs te doen alsof ze aan het idee moet wennen om haar eigen man met een onbekende vrouw voor een portretfoto te laten poseren, en ze laat de arme vrouw aandringen en pas na even gaat ze overstag, en het merkwaardige is dat ze de vrouw manipuleert en ze toch volkomen oprecht is, alsof haar onschuld zo groot is dat ze niet begrijpt wat liegen is.

En de vrouw komt naar hem toe en geeft hem een hand, en ze houdt hem gretig in de hare, alsof alleen al zijn handdruk haar geluk zal brengen, en hij zou haar de waarheid moeten vertellen over zijn huwelijk met Julienne en over zijn afschuwelijke nachten, maar ze kijkt hem met stralende ogen aan, en hij kan het niet. En Julienne loopt met de vrouw de studio in, en ze vraagt hem niet eens of hij wel aan de bedrieglijke foto wil meewerken, en hij blijft in de winkel staan, kom je, zegt ze, nee, zegt hij, en het klinkt niet vastbesloten zoals hij wilde, alleen beledigd en ruzieachtig, en zij keert zich verrast naar hem toe en ze kijkt hem in zijn ogen, veel langer dan betamelijk is, maar hij slaat zijn blik niet neer, ze is nijdig en dat op zich is al een overwinning. En hij zwijgt terwijl zij de vrouw het idee dat ze haar zo omzichtig heeft aangepraat weer moet afraden, ze zegt dat haar man nog maar kort thuis is uit het ziekenhuis en aan de wereld moet wennen, en de vrouw schaamt zich voor haar opdringerigheid en ze biedt hem zijn verontschuldigingen aan, en dat wordt hem echt te veel, hij zegt dat ze zich door haar verdriet niet tot irrationele beslissingen moet laten verleiden, geluk laat zich niet dwingen, zegt hij, het overkomt je zonder reden, en hij wilde haar kant kiezen tegen Julienne, maar hij heeft het idee dat de vrouw zich door hem aangevallen voelt, en ze neemt emotioneel afscheid van Julienne, ze zegt dat ze blij is dat ze naar haar winkel is gekomen en met haar heeft gepraat, en ook Julienne is ontroerd, en hij ziet het ongelovig aan.

En zij doet de vrouw uitgeleide en als ze weer terug is bij hem in de winkel zegt ze dat hij er niets van begrijpt, en haar stem klinkt mild, alsof ze zich intussen heeft herinnerd dat hij in een gesticht opgenomen is geweest, en hij zegt gekwetst dat ze het hem dan maar moet uitleggen. Iedereen heeft hoop nodig, zegt ze, zonder hoop kun je niet leven, en hij informeert hoeveel ze voor die broodnodige hoop van haar wil rekenen, twee franken, vijf franken, tien, en ze zwijgt, hoeveel had je zelf voor zulke volksverlakkerij overgehad toen je op mij wachtte, vraagt hij, en ze pakt de groezelige foto van de toonbank die de vrouw haar ter reproductie heeft toevertrouwd en ze kijkt er afwezig naar, alles, zegt ze, ik had er alles voor overgehad.

En op zondagavond, als de kinderen in bed liggen en de afwas is gedaan, zegt zij dat ze een uurtje naar Felice gaat, jij redt je wel, toch, zegt ze, en het is geen echte vraag en dus geeft hij ook geen echt antwoord, en hij zit in de stille keuken aan de tafel, en hij is zo moe, zijn gedachten dwarrelen in flarden door zijn hoofd en versmelten zonder logische samenhang met elkaar. En hij sluit zijn ogen, en hij stelt zich de rust in de tuin van het gesticht voor, de eenvoud van het leven daar, en hij is in de kas, hij zit in het zand tussen de rijpende tomaten en de nog zure, witte druiven, en zij is bij hem, hij herkent het verwarrende gevoel dat bij haar hoort, een mengsel van afkeer en genegenheid, en toch ziet ze er anders uit, zoals toen hij haar in een nachtjapon zag met loshangend haar, en het beangstigt hem dat ze niet zichzelf is, zonder haar heeft hij geen idee wie hij moet zijn. En misschien heeft hij geslapen, misschien slaapt hij nog steeds, want hij opent zijn ogen en zij is bij hem, en het is alsof de gedachte van de vrouw in de kas voor zijn ogen is gematerialiseerd, ze staat aan het hoofdeinde van de tafel en hij heeft haar niet de keukendeur horen openen, niet haar voetstappen op de planken gehoord, en geen woord heeft ze tegen hem gezegd, en even, heel even weet hij zeker dat hij haar heeft verzonnen, dat ze hem heeft teruggevonden en uit het gesticht mee naar huis heeft genomen, en dit, zijn leven met haar, alles verzonnen, en het is alsof zich een duizelingwekkend diepe afgrond aan zijn voeten opent, het duurt een seconde, nog niet eens, dan is het voorbij, maar het onvaste gevoel blijft, alsof hij niet op zichzelf kan vertrouwen, en ze buigt zich naar hem toe over de tafel, sliep je, vraagt ze, en haar stem klinkt bedrieglijk teder, en hij antwoordt niet, ze zegt dat Felice het leuk vindt als hij ook komt, en die formulering, Felice vindt het leuk, zijzelf niet.