Anjet Daanje: jl.

Anjet Daanje

jl.

Roman

Uitgeverij Passage, Groningen 2016

De auteur ontving voor het schrijven van dit boek een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds.

omslag: Myrthe Heuzinkveld

foto auteur: Henk Veenstra

druk: Bariet, Steenwijk

© 2016 Anjet Daanje & Uitgeverij Passage

Niets van deze uitgvae mag worden verveelvuldigd en / of openbaar gemaakt op welke wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever

Uitgeverij Passage, Postbus 216, 9700 AE Groningen

www.uitgeverijpassage.nl

www.anjetdaanje.nl

ISBN 97890 5452 328 4 / NUR 301

9 augustus 1967

Finn Pompe had zijn bestaan te danken aan een defecte foto-elektrische cel in de nieuwe centrale van Harculo. Net als zijn nichtje Juno. Je kunt het mooier proberen te maken dan het is, maar zo banaal is het leven soms. Precies op de dag dat het noodnet dat de stroomvoorziening had kunnen overnemen voor groot onderhoud buiten dienst is, gaat er een piepklein onderdeeltje kapot, waardoor 140 kilometer verderop een op een kikkervisje gelijkende cel gretig aan de overtocht begint waarvoor hij op de wereld is gezet. Hij versmelt met een eicel en ze beginnen zich samen te delen zoals al miljoenen jaren iedere nanoseconde gebeurt. Niets bijzonders, maar daarom niet minder wonderbaarlijk. Als je erover na durft te denken, duizelt het je. Want het zijn nu juist die twee specifieke cellen, niet twee willekeurige andere, die elkaar vinden. Had de foto-elektrische cel in Harculo het een dag eerder begeven, of had zijn vader de voorafgaande nacht over Brigitte Bardot gedroomd, dan had Finn misschien nog wel Finn geheten, maar was hij toch een ander jongetje geweest, met een ander karakter en een ander leven.

Op woensdag 9 augustus 1967 om half twaalf ’s ochtends weigerden alle apparaten in het noorden van het land tegelijkertijd dienst. Treinen bleven stilstaan, spoorbomen wilden niet omhoog, bruggen konden niet open, verkeerslichten gingen uit, winkelpersoneel moest heel ouderwets op hoofdrekenen overgaan, benzinepompen deden het niet, liften bleven hangen, het ijs in melkfabriek De Friese koe werd zacht, in het ziekenhuis in Heerenveen kwam zelfs geen water uit de kraan omdat de pompen in de watertoren niet werkten. Roos en Holger, die toen nog niet wisten dat ze Finns ouders zouden worden, lagen met de zeilboot die ze van opa Pompe hadden geleend urenlang voor de oude zeesluis die het vertikte om hen door te laten.

Weten jullie nog dat ik jullie van de zomer heb meegenomen naar oma in Zoutkamp en dat we toen naar de haven zijn gelopen en dat ik jullie de sluis heb laten zien? Er zitten nu al jaren geen deuren in, de sluis staat altijd open omdat Zoutkamp niet meer aan de Lauwerszee ligt. Vroeger moest de zeesluis de binnenhaven beschermen tegen stormen en de getijden. De vissers deelden hun leven in naar het dalen en stijgen van het water, zo wisten ze wanneer ze uit bed moesten komen, wanneer ze moesten uitvaren en weer moesten thuiskomen bij hun families. Opa Pompe, mijn opa, jullie overgrootvader, zei altijd dat de dag waarop het water niet meer kwam en het bedaard op dezelfde hoogte tegen de kade bleef kabbelen de eigenaardigste dag van zijn leven was, alsof de regering in haar eeuwige wijsheid Onze-Lieve-Heer had gemeend te moeten corrigeren en de klok had stilgezet. Daar vertel ik jullie later over, over koningin Juliana en opa Pompe en de dijk die de Lauwerszee in het Lauwersmeer veranderde, dat is een mooi verhaal. Nee niet nu, we hebben nog heel eventjes, een paar minuten, dan moeten jullie gaan slapen, anders wordt mama boos.

Die vreemde dag waarop de tijd werd stilgezet had nog niet plaatsgevonden toen Holger Roos overhaalde om met hem op zee te gaan zeilen. Hij wilde haar laten begrijpen waarom hij van de weidse watervlakte hield die hem nietig en tegelijkertijd goddelijk maakte, waarom hij aan land ongedurig droomde van de zilte smaak op zijn lippen. Het was onbegonnen werk, maar daar zou hij zich pas jaren later bij neerleggen. Roos had een hekel aan varen, aan alles wat met vissen te maken had. Dat was nogal raar, want ze kwam uit een lange lijn van vissers. Haar vader, mijn opa Staes, was een mosselvisser in Zierikzee, haar opa viste op schol, tong en haring in De Panne in Vlaanderen, en de generaties die hen waren voorgegaan leefden ook al van de zee. Zij was de eerste van de familie die vastbesloten was om haar leven niet te slijten in angst voor het gieren van de storm en de klop op de deur die haar weduwe zou maken. Ze vertrok op haar achttiende naar Amsterdam om daar Nederlands te gaan studeren en een vrijgevochten stadsmeisje te worden. Ze had zich nog nooit zo overtuigend een visserskind gevoeld als in de tijd dat ze in de collegebanken zat tussen de dochters en zonen van burgemeesters en dokters die prachtig Hoognederlands spraken en intuïtief schenen aan te voelen dat zij er niet bij hoorde. Ze probeerde met alle macht te worden zoals zij. Als iemand haar vroeg wat haar vader deed, zei ze dat hij een waterbouwkundige was, en tegen het einde van haar studie haalde ze hem zelfs helemaal weg van het vervloekte water en maakte hem piloot. Haar hele leven heeft ze zichzelf niet kunnen vergeven dat ze uitgerekend verliefd werd op een garnalenvisser. ‘De stank van vis kun je uit je kleren wassen, maar niet uit je ziel,’ zei ze tegen Finn toen hij nog te klein was om te begrijpen wat ze bedoelde.

Roos en Holger waren net een jaar getrouwd en ze moesten bijna drie uur voor de zeesluis wachten voordat ze de binnenhaven van Zoutkamp in konden varen. Het was uit verveling dat ze Finn verwekten in de te kleine kajuit van opa Pompes zeilboot, misschien op de harde bank, maar die was wel erg smal, waarschijnlijk op de vloer onder de tafel waaraan Finns vader verschillende keren vloekend zijn hoofd stootte terwijl hij zijn vrouw liefhad. Als zij had geweten dat dit het moment was, dat nu juist dit uit tientallen andere de keer was die blijvende gevolgen zou hebben, had ze liggend op de klotsende houten vloer een schietgebedje gedaan en gewenst dat haar kind geen visser zou worden, alsjeblieft geen visser, daar heb ik alles voor over.

Finn wil zich het liever niet voorstellen. Zijn ouders op de vloer onder de tafel in de krappe kajuit, al spijt op het moment dat het gebeurde, en de volgende dag blauwe plekken en spierpijn. De keren dat ze elkaar in het bijzijn van hun zoon aanraakten zijn op de vingers van een hand te tellen. Noël en Poppy, de ouders van zijn nichtje Juno, waren het andere uiterste. Die zoenden elkaar als daar geen enkele aanleiding voor was en lagen soms nog lui samen in bed als Finn de straat overstak om bij Juno te spelen. Toen Finn en Juno klein waren, kropen ze graag tussen hen in. Finn vond het fijn om tegen Poppy aan te liggen, ze leek in niets op zijn eigen moeder, zacht en blond en mollig en met een indrukwekkende boezem waartegen hij zijn hoofd kon laten rusten alsof het een kussen was. Zij voelde zich gevleid door zijn belangstelling en keek hem altijd aan, niet Juno, als ze hun samen met Noël verhalen vertelde die eigenlijk niet voor kinderoren bedoeld waren. Over Roos en Holger dus, op de vloer van opa Pompes zeilboot. En over Poppy die dagenlang felrode vlekken op haar rug, hals, buik en dijen had gehad alsof ze door een dolleman was gebrandmerkt. Ze had aan de keukentafel vijf kilo garnalen voor Heidema gepeld en stond onder de douche, toen het ineens donker werd. Voordat ze zich kon afdrogen en beneden kon gaan kijken of er een stop was doorgeslagen, ging de deur van de badkamer open en stond Noël daar in zijn overall, zijn handen onder de verf. Hij was voor het huis een auto aan het spuiten toen de compressor ermee ophield.

‘Het hele dorp zit zonder stroom,’ zei hij opgewekt alsof het een avontuur betrof. Dat het om heel Friesland, Groningen, Drenthe, Overijssel en een deel van Gelderland ging, kon hij niet weten, daar zou hij een radio voor nodig hebben gehad, en dus elektriciteit. Hij nam het weelderige, natte lichaam van zijn vrouw in zijn armen en schilderde met zijn rode vingerafdrukken hun toekomstige dochter op haar huid. In de badkamer waar jij je iedere dag inzeept en je tanden poetst, Juno, daar werd je gemaakt. Je moeder heeft nog vier dagen een lange rok moeten dragen en een sjaaltje om haar nek. Op de vijfde dag was je pas van haar afgesleten, en toen schreef de technisch-directeur van de elektriciteitscentrale een brief aan alle betrokken gemeenten waarin hij zijn excuses aanbood voor de overlast die de stroomstoring had veroorzaakt. Hij achtte het zeer onwaarschijnlijk, schreef hij, dat een dergelijke samenloop van omstandigheden zich nog een keer zou voordoen. Op zo’n uitzonderlijke dag, Juno, en jij ook Finn, werden jullie gemaakt. Is dat niet prachtig?

Een beetje te prachtig, vond Ruben, Finns buurjongen en vriendje, toen Finn het hem de volgende dag met geheimzinnig gedempte stem vertelde. Het was natuurlijk niet waar, van die zeilboot en die rode verf. Hoe kon Noël nou weten waar en wanneer Finns ouders het met elkaar deden? Geloofde Finn dat zijn vader, of nog idioter zijn moeder, hem dat zomaar had verteld, zie je het al voor je? Je moeder die in de zomer niet eens op blote voeten in de tuin wil lopen omdat ze dat niet netjes vindt. Je moet niet alles geloven wat die oom van je beweert, Finn.

Ruben was natuurlijk gewoon jaloers, hoewel hij dat nooit zou toegeven. Een mens wordt nu eenmaal niet uit cellen alleen gemaakt, Ruben had ook een verhaal willen hebben zoals papa en Juno, en jullie natuurlijk. Dat is mijn geschenk aan jullie. De verhalen die leiden tot jullie geboorte, en uiteindelijk dus tot dit moment waarop jullie prinsheerlijk in jullie warme bedjes liggen en mij smeken om nog een verhaaltje, papa toe, eentje maar.

Volgende keer vertel ik verder. Nu gaan jullie lekker slapen. Hoor je, daar komt mama al de trap op om jullie in te stoppen. Niet aan haar verklappen dat ik jullie niet heb voorgelezen. Dat is ons geheimpje. Welterusten.

21 juli 1969

Finn zat bij zijn moeder op schoot. Haar handen rustten beschermend op zijn buikje zodat hij zo ver naar voren kon hangen als hij wilde, als een vogel die boven de aarde zweefde, vallen zou hij nooit zolang zijn moeder hem nog kon tillen. Ze klemde hem tegen zich aan, haar gezicht in zijn zoetig ruikende krullen, en fluisterde dat hij naar de televisie moest kijken. ‘Kijk dan, je moet goed onthouden dat je dit hebt gezien, zoiets maak je nooit meer mee, Finnemans.’ Zo noemde ze hem liefkozend toen hij nog te klein was om wat zinnigs terug te zeggen, en vooral nog te klein om het zich later te herinneren. Ze had Finnemans waarschijnlijk tijdens de borstvoeding en de bijbehorende slapeloze nachten alles verteld wat hij zich later over haar zou afvragen. Hij had alle antwoorden gehad, hij wist ze alleen niet meer. Hij was zijn moeders vertrouweling, de enige die ze had. Hier was hij, en dan kwam er een hele tijd helemaal niemand, en daarna kwam pas haar man Holger, of nee misschien kwam eerst haar onechte zus, Poppy. Dat is ingewikkeld om uit te leggen, papa zal het proberen. Eigenlijk waren Roos en Poppy nichtjes, de vader van Poppy was een van de vier broers van de vader van Roos, maar de twee meisjes groeiden op als zussen omdat de ouders van Roos, mijn opa en oma Staes dus, Poppy al op jonge leeftijd in huis namen en opvoedden alsof ze hun eigen dochter was. Zo zag iedereen hen ook, als zusjes. Ze verhuisden allebei vanuit het verre Zierikzee naar Zoutkamp in Groningen, ze woonden pal tegenover elkaar met uitzicht op elkaars huiskamer en gezin. Ze kregen bijna op dezelfde dag hun enige kind. Aangezien die kinderen tegelijkertijd waren verwekt, lag het in de bedoeling van de natuur dat ze voortaan als een tot elkaar veroordeelde tweeling samen hun verjaardag zouden vieren, maar Juno werd natuurlijk een paar dagen eerder geboren. Ze was in alles sneller dan Finn.

Ze rende hard ‘wa wa’ roepend door de kamer. Haar blote voetjes zette ze neer alsof ze bij iedere stap werd verrast door de nabijheid van de vloer. Van de deur naar het raam, rond de tafel, terug naar de deur, voor de televisie langs, en nog een keer om de tafel. Ze had al meer dan vier maanden geleden leren lopen. Finn kon staan zonder zijn moeders hand vast te houden, maar hij kroop nog steeds van de ene plek naar de andere. De hele familie dacht dat het zou helpen als hij Juno zag lopen, maar hij leek het nut niet te begrijpen van al dat gezwaai met je benen. Zijn vader zei dat hij een lui jongetje was, zijn moeder noemde het liever zorgeloos, een eigenschap die ze zelf ook graag had bezeten.

Dit verhaal is in de familie al zo vaak verteld, ieder jaar op mijn verjaardag, nog een keer op die van Juno, met oud en nieuw, met kerst. Papa en Juno werden er helemaal gek van, kunnen jullie je dat voorstellen? Alsmaar moeten aanhoren hoe schattig ik toen was, een onweerstaanbaar mooi jongetje met de blonde krullen van mijn vader en de donkere ogen van mijn moeder. Volgens mijn moeder waren alle vrouwen in het dorp heimelijk jaloers op haar. Ik was een engeltje, dat zei iedereen die het verhaal vertelde, of het nu Poppy was, mijn moeder, of een van mijn grootouders. En altijd was er ook wel iemand in de familie die meende te moeten opmerken dat Juno er in die tijd als een klein duiveltje uitzag, met haar onrustige, bruine ogen, haar zware wenkbrauwen en haar smalle, spitse gezichtje. Volgens opa en oma Staes leek ze op Poppy’s moeder, maar niemand wist of dat waar was, want zij was overleden voordat haar dochtertje drie jaar werd en er was geen enkele tastbare herinnering aan haar, geen foto’s, geen brieven. Poppy was het enige bewijs dat ze had bestaan.

Juno rende langs Finn en zijn moeder, in het voorbijgaan trok ze aan zijn voet. Hij probeerde een pluk van haar haar beet te pakken, maar voordat hij het wist was ze alweer weg. Langs Holger en haar ouders, langs opa en oma Pompe, naar de televisie. Ze aaide met haar hand over een lichte vlek rechtsonder in het beeld alsof ze de man wilde troosten die ver van hen vandaan door een camera in een vlek was veranderd en in die hoedanigheid over de hele wereld werd gezonden. Hele rijen van die mannen in witte overhemden achter computermonitoren waren er, en buiten beeld nog meer mannen en nog meer computers, kamers en kamers vol.

Jullie kunnen het je niet voorstellen, maar daar keken we wel een kwartier naar. En wij niet alleen, zeshonderd miljoen mensen over de hele wereld waren ervoor opgebleven, er vroeg voor opgestaan, of hadden er zelfs een televisie voor aangeschaft. Het vage zwart-witbeeld bewoog niet, de mannen in witte overhemden zaten stil, de grafieken op de grote schermen boven hun hoofden kon je nauwelijks onderscheiden, laat staan begrijpen. Er was geen muziek, geen deskundige uitleg. Het enige wat je hoorde was de eentonige stem van Buzz Aldrin die over een afstand van 385.000 kilometer technische gegevens doorgaf. ‘Give us an estimated pitchover time please, Houston… We’re at 7000. Looking good… Roger. Understand. Go for landing. 3000 feet… Program alarm 12-01.’

‘Wat zegt hij nou?’ vroeg Holger terwijl hij gespannen in zijn stoel naar voren leunde. ‘Heeft hij het over een alarm!’

‘Wam,’ riep Juno terwijl ze met haar vlakke hand op het televisiescherm sloeg.

Niemand verstond meer wat Aldrin zei. Het leek op ‘2000 feet’.

Noël stond op en pakte Juno op zodat de familie de televisie weer kon zien. Met zijn blik gericht op de mannen achter hun computermonitors zwaaide hij haar hoog in de lucht en fluisterde dat zij ook naar de maan kon vliegen, als ze maar heel, heel stil was. ‘Zo zacht als je kunt. Want op de maan zijn geen pratende mensen, geen fluitende vogels, en als je er valt doe je je niet pijn, dan zweef je als een veertje naar de grond.’ Hij liet haar langzaam naar de vloer zakken en tilde haar net voordat ze die raakte weer op. Juno lachte hard.

‘35 degrees. 750 feet. Coming down at 23,’ meldde Buzz Aldrin.

Gisteren hadden ze televisiebeelden gezien van het kraterlandschap waarin de Eagle zou moeten landen. De maan leek zo vriendelijk als zij boven hun dorp hing om hun nachten te verlichten. Alle verhalen die er in de loop van de eeuwen over haar waren verteld, over hartverscheurend echte liefde bij haar schijnsel, weerwolven huilend naar haar volle gestalte, het mannetje dat in haar woonde, en natuurlijk zonder haar geen kalender, geen eb en geen vloed. Maar dit was haar ware aard. Grauw, pokdalig, vijandig, levenloos. Ze dachten het allemaal in de stilte die volgde op het uitzetten van de televisie. Het is niet de bedoeling dat hier mensen lopen. Arme astronauten die blind op in elkaar geschroefde en soms zelfs gelijmde apparaten moeten vertrouwen om weer veilig terug te kunnen keren op aarde.

Opa Pompe zei dat hij morgen de landing niet wilde zien. ‘Je gaat ook niet gezellig met z’n allen staan toekijken terwijl er iemand voor je ogen verdrinkt,’ zei hij.

Maar hij zat nu wel in de leunstoel bij het raam met goed zicht op de televisie, want meer dan van zijn principes, waarover hij zelf nogal hoog opgaf, hield hij van mopperen. Er was niets wat hem gelukkiger maakte. Toen hij eindelijk hardop erkende dat het leven mooi was, was hij binnen twee weken dood.

Jarenlang stond de maanlanding op zijn lijstje met favoriete onderwerpen. Hij beweerde dat we ons hadden laten beetnemen door de Amerikanen, ze zijn slim hoor, die kerels. Net op tijd om de strijd in de ruimte van de Russen te winnen. Dat kwam hun wel erg goed uit. Kom nou, Finn jongen, je gelooft toch niet echt dat ze een raket kunnen bouwen waarmee ze mensen helemaal naar de maan kunnen schieten? Dat rare, spinachtige ding waarmee ze wonder boven wonder ongedeerd landden, die lachwekkende sprongetjes alsof ze konden zweven, mister president himself die met de astronauten telefoneerde en hun vertelde dat alle volkeren op aarde één waren geworden omdat ze vijf dagen lang samen televisie hadden gekeken, de vlag die ze in hun arrogantie plantten omdat ze meenden dat ze een compleet hemellichaam konden veroveren door er een paar passen op te zetten. Ik zweer het je, allemaal opgenomen in een Hollywoodstudio omdat de echte landing was mislukt.

‘Een mens moet niet aan de baard van Onze-Lieve-Heer trekken,’ zei opa Pompe. En dan wist je zeker dat hij over de afsluiting van de Lauwerszee zou beginnen. Dat was zijn lievelingsklaagzang. De dag dat de regering en de koningin hadden gemeend hem zijn haven en zijn werk te moeten ontnemen.

Koningin Juliana moest er op 23 mei 1969 op een onchristelijke tijd voor uit haar bed komen. Toen ze om halfzeven ’s ochtends aan boord stapte om naar het sluiten van de laatste twee caissons in de dijk bij Lauwersoog te kijken, hield ze met beide handen haar hoed vast. Er stond een straffe wind en ze had natuurlijk geen zeebenen. Op het schip kreeg ze als enige koffie uit een echt kopje met een schoteltje eronder. De gewone mensen aan boord dronken uit plastic bekertjes. Verschil moest er zijn.

Daar zat ze dan, vertelde opa Pompe, ze werkte met een blik in haar zakspiegeltje haar lippenstift bij. Toen stond ze op en liep naar het raam om goed te kunnen zien hoe haar briljante ingenieurs de strijd tegen het water wonnen. Opa Pompe en zijn zoons, zijn vader en ooms, en ook weer hun vader, en ga zo maar door, allemaal hadden ze op garnalen gevist in de Lauwerszee. In een dag werd daar een streep door gehaald. Waarom is hem nooit duidelijk geworden. Uit angst voor een watersnood zoals die in 1953, maar die was verdomme helemaal aan de andere kant van het land. Wat hadden ze daar in Zoutkamp mee te maken?

Toen de koningin die dag langs de kust van de zee reed die ze met een pennenstreek in een meer had veranderd, werd ze overal feestelijk onthaald. Ballonnen, koffie, bloemen, nog meer koffie, een lied, thee, en alweer koffie. Alleen in de haven van Zoutkamp, die sinds die ochtend geen echte haven meer was, hingen de vlaggen halfstok. De koningin liep langs en de vissers keerden haar massaal de rug toe. Opa Pompe vertelde graag dat ze zich vernederd had gevoeld. Maar volgens Finns vader hadden alleen de oudere vissers zich omgedraaid toen ze passeerde en had ze hun protest niet eens opgemerkt. Daar was hij blij om, want zij kon het ook niet helpen, wat wist zij nou van Hollandse garnalen.

Opa Pompe kon zich ontzettend kwaad maken over de slappe houding van jonge mannen zoals zijn zoon Holger. Die liet zich in een avondje door zijn vrouw ompraten om bij Heidema te gaan werken. Een bedrijf dat weliswaar al vanaf het begin van de eeuw in Zoutkamp zat, maar alles draaide er toch gewoon om winst. Over een paar jaar zou het, vanwege de fusie met Van der Ploeg, Heiploeg gaan heten en de grootste garnalenleverancier van Europa worden. ‘Je vraagt je af wat zo’n firma nog in Zoutkamp te zoeken had nadat er niet één garnaal meer de haven werd binnengebracht,’ zei opa Pompe bitter. En die stomme zoon van hem luisterde naar zijn vrouw die hem veilig aan de wal wilde houden. Voor je het wist droeg hij een stropdas, moest je hem meneer Pompe noemen, en vergat hij alles wat zijn vader hem over vissen had geleerd.

Omdat hij zich geen grote kotter kon veroorloven waarmee hij op de Waddenzee zou kunnen vissen, en hij dus niet langer kon leven van de volle netten die de zee hem had geschonken, zwoer opa Pompe dat hij nooit meer een vis, laat staan een garnaal, zou aanraken. Hij hield van vis, gebakken, gekookt, gefrituurd, rauw, in de soep. Maar vanaf de dag dat hij de koningin had beledigd door haar zijn rug te tonen, weigerde hij er een hap van te eten. Tot verbazing van de hele familie hield hij stug vol. Oma Pompe moest andere gerechten leren koken en overal waar ze te eten werden gevraagd moest vis van het menu worden geschrapt. In de loop van de jaren kreeg Finn bewondering voor zijn opa’s koppigheid. Hij was dan ook teleurgesteld toen hij zijn opa op een dag bij een viskraam betrapte met een gebakken scholletje in zijn mond, zijn handen druipend van het vet. En wat erger was, zijn opa schaamde zich niet eens. Hij glimlachte naar Finn, alsof hij meende dat zijn kleinzoon hem al die jaren had doorzien, en legde zijn vinger op zijn lippen. Ons geheimpje, goed jongen? Finn verdacht hem ervan dat hij iedere dag sinds de afsluiting stiekem vis had gegeten.

‘330, three and a half down… Okay, we’re pegged on horizontal velocity,’ zei Aldrin over de hele wereld in miljoenen huiskamers. Maar bij Noël en Poppy Linnaarts thuis kon niemand hem verstaan omdat Finn zo hard huilde. Hij wilde naar Juno toe die in haar vaders armen naar de maan mocht vliegen en zijn moeder hield hem tegen. Hij zwaaide met zijn armpjes, trapte krijsend met zijn beentjes, en toen Juno bij het horen van zijn verdriet ook begon te brullen, was hij helemaal ontroostbaar. Zijn gezichtje liep rood aan van ellende, tranen biggelden over zijn wangen.

Roos probeerde hem onder de ongeduldige blikken van haar familie te kalmeren. Ze aaide over zijn hoofd, praatte sussend tegen hem, streelde hem over zijn rug, en toen dat allemaal niet hielp stond ze op om met hem door de kamer te lopen. Ze bleef bij het raam staan en wees hem op de maan die aan de overkant van de straat boven het dak van hun eigen huis hing. Ze vertelde met haar liefste mamastem dat op die doormidden gekliefde witte bol twee mannen zouden landen. ‘Als je heel goed kijkt, kun je ze misschien wel zien. Is dat niet leuk?’ Ze begreep er niets van. Hij wilde helemaal geen maan, hij wilde gewoon naar Juno toe.

Ze nam hem op haar andere arm en liep verder door de kamer. Oma Pompe stak in het voorbijgaan haar handen naar haar kleinzoon uit. Als haar schoondochter het niet kon, regelde zij het wel eventjes. Roos deed alsof ze haar niet zag. Ze bleef zachtjes tegen Finn praten, over Juno en opa en oma Staes in Zeeland, over zijn speelgoedtreintje en over Nijntje. ‘Finnemans, stil nou,’ fluisterde ze. ‘Om mama een plezier te doen. Alsjeblieft, lieverd, alsjeblieft.’ Maar hoe wanhopiger zij werd, hoe harder hij ging huilen. Zo ging het altijd met hun tweeën.

Holger vroeg haar of hij Finn moest nemen. Zij schudde haar hoofd. Het hele dorp vond haar toch al een slechte moeder. Welke vrouw weigerde er nu haar baan op te geven wanneer ze een kind kreeg, en dan nog wel een kakbaan als lerares Nederlands op een gymnasium in de stad. Oma Pompe had aan de vrouw van het postkantoortje en aan de vrouw van de Spar en aan God weet wie nog meer verteld dat Holger Finn troostte als hij ‘s nachts huilde omdat zijn eigen moeder dat niet zelf kon. Een paar minuten in de bedaarde armen van zijn vader en hij ging weer rustig slapen.

Noël altijd met zijn goede ideeën. Hij had gewild dat Juno en Finn tot halftien zouden opblijven om de maanlanding mee te maken, en toen Roos protesteerde had hij haar die vreselijke blik toegeworpen. Holger zei dat ze het zich inbeeldde, maar zij wist het zeker, zoals hij soms naar haar keek, hij minachtte haar. Zijn stijve schoonzus die ieder pleziertje, hoe onschuldig ook, in de kiem wist te smoren. Ze had geen zin gehad in moeilijkheden en had haar kritiek ingeslikt. Dom, want ze wist dat dit zou gebeuren. Als Finn moe was, ging hij huilen.

Ze zong ‘Dikkertje Dap’ voor hem en wiegde hem heen en weer. Poppy volgde met een kritische blik haar pogingen om Finn stil te krijgen, ze bood niet aan om te helpen. Ze wist wel beter. Op de televisie was nog steeds hetzelfde beeld te zien van het vluchtleidingscentrum in Houston. Opa Pompe leunde voorover in een poging om ondanks Finns gehuil Buzz Aldrin te verstaan.

‘Wat zegt hij?’ vroeg Holger hem.

Opa Pompe schudde zijn hoofd en wierp een afkeurende blik op Roos. Als hij het verhaal over de dag van de maanlanding vertelde, weidde hij op dit punt altijd uit over die zogenaamd moderne vrouwen. Stel je voor, zei hij dan, stel je voor dat hij de hele dag ging zitten kaarten en anderen al het werk liet opknappen, want daar kwam het wel op neer. Roos vond het leuk om andermans kinderen dictees te laten maken, en haar schoonmoeder en Poppy moesten maar op Finn passen.

Juno was stil geworden, Noël had haar bij Poppy op schoot gezet. Hij liep naar Roos toe en pakte Finn beet, maar Roos liet hem niet los. Haar zwager was de laatste van wie ze hulp wilde aannemen. ‘Roos,’ riep hij over Finns gebrul heen. ‘Geef hem aan mij. Kom. Dit heeft geen zin.’ De hele familie keek veroordelend toe. Ze moest haar blonde engeltje wel laten gaan. Ze hoopte, ze wenste, ze bad dat hij ook in Noëls armen zou blijven huilen.

Hier aangekomen in het verhaal, tenminste als zij het vertelde, volgde altijd een tirade over Noël. De arrogante lamstraal. Altijd de leuke oom uithangen, maar verantwoordelijkheid ergens voor nemen, ho maar. Die televisie waar ze met z’n allen naar keken kon hij helemaal niet betalen, want hij had nog nooit van zijn leven een baan gehad, alleen onderhands gesjacher, mooie praatjes en waarschijnlijk ook regelrechte leugens. Hij was op een middag met de televisie thuisgekomen en Poppy moest maar zien hoe ze de week doorkwam. Hoe vaak Roos en Holger niet waren bijgesprongen, Roos had het opgegeven het bij te houden. Noël wist dat hij zijn vrouw en dochtertje uitleverde aan de liefdadigheid van familie en vrienden, maar het kon hem niets schelen. De leugens die hij anderen opdiste, vertelde hij ook aan zichzelf. En zo’n man moest Finn troosten.

Ze keek argwanend toe terwijl hij Finn een eindje de lucht in gooide en hem weer opving, en toen nog een keer, maar nu hoger. Van verbazing werd Finn stil. Hij hing met grote betraande ogen boven zijn familie en zag Poppy’s decolleté en de dubbele kruin in Noëls haar. Iedereen in de kamer kon ineens verstaan wat Aldrin zei. ‘Lights on. 60 feet, down two and a half.’ Als je boven in de mast van de naar oma Pompe vernoemde Aaltje ZK-72 klom en naar de golven durfde te kijken, zo dichtbij waren de stenen op de maan.

‘Niet doen!’ riep Roos toen Noël Finn overmoedig nog hoger de lucht in wierp. Noël werd eventjes afgeleid doordat hij naar haar keek, en daar ging Finn. Hij kon hem nog net met een hand onder een oksel vastgrijpen. Zijn voetje sloeg tegen de leuning van Holgers stoel. Meteen zette hij het weer op een brullen. Geschrokken hield Noël hem in zijn armen.

Roos stond trillend van woede tegenover hem. Ze moest zich beheersen om hem geen klap in zijn gezicht te verkopen. Hij zei dat het hem speet, hij lette niet goed op, het ging ook zo snel. ‘Ja!’ onderbrak Roos hem, want wat verwachtte hij dan wanneer hij een jongetje als een voetbal de lucht in smeet, natuurlijk ging dat snel.

Jaren later, toen Finn weer eens jarig was en het verhaal voor de zoveelste keer werd verteld, zei Noël tegen hem dat er nog nooit iemand zo naar hem had gekeken. Alsof hij uitschot was. Die moeder van jou, keurig netjes aan de buitenkant, doctoranda in de letteren, een mond vol Hoognederlands, maar aan de binnenkant nog steeds een vulgair viswijf, in staat om je in je eigen vuil te laten creperen als je haar in de weg loopt.

Ze trok Finn uit Noëls handen. Er was gelukkig niets aan zijn voetje te zien, maar hij brulde alsof er nooit een einde aan zijn pijn zou komen. Het was hartverscheurend. Het scheelde niet veel of zij huilde zelf ook. Dat ging haar verdorie niet gebeuren, niet waar de hele familie bij was. Met Finnemans in haar armen liep ze snel naar de deur. Als ze de veilige gang had bereikt, zou ze wel verder zien. Hopelijk kwam niemand haar achterna. Poppy had daar een handje van. Ze hadden vroeger een kleine zolderkamer gedeeld, en toen Roos veertien was en Poppy zestien hadden ze zelfs maandenlang samen in één bed geslapen. ‘We weten alles van elkaar,’ vertelde Poppy graag, maar dat zei meer over haar dan over haar verstandhouding met Roos.

‘Ze zijn geland!’ riep Holger.

Roos draaide zich om en keek naar het zwart-witbeeld dat ze zo langzamerhand kon dromen. Voor het eerst in de geschiedenis van het heelal bevonden zich mensen op de maan, en op de televisie hieven de mannen in witte overhemden in geluidloze opluchting hun armen in de lucht en die verdomde Aldrin meldde heel nuchter: ‘Very smooth touchdown’. Dat was alles.

‘Is het ze gelukt?’ vroeg opa Pompe ongelovig.

Hij wist het toen niet, maar hij had bijna gelijk gekregen. Een mens moet niet aan de baard van Onze-Lieve-Heer trekken. Als Neil Armstrong niet op het laatste moment de automatische piloot had uitgeschakeld en zelf de besturing had overgenomen, waren ze op een steile helling tussen de rotsblokken terechtgekomen en was het landingsgestel zo beschadigd geraakt dat ze niet meer hadden kunnen opstijgen. En ook als ze waren neergestort omdat de brandstof snel opraakte terwijl Armstrong naar een geschikte plek zocht om te landen, hadden ze niet kunnen terugkeren naar de aarde. De vluchtleiding in Houston had al aangegeven dat over dertig seconden de tank leeg zou zijn toen Armstrong de Eagle veilig aan de grond zette. Het was meer geluk dan wijsheid.

‘Je zal maar met zo’n man getrouwd zijn,’ zei Roos tegen Finn terwijl ze samen op de divan in Juno’s kinderkamer lagen. Hij was stil en tevreden, met zijn handjes betastte hij haar gezicht. Hij lachte naar haar, zij lachte naar hem. Wat was het toch een lief jongetje.

Ze vertelde hem dat Armstrong en Aldrin, en ook Collins die nu helemaal alleen in de Columbia rond de maan cirkelde, vrouw en kinderen hadden, net als zijn eigen papa. Ze hadden vijf dagen geleden afscheid van hem genomen met ‘bye’ en ‘love you’, want de menselijke taal is niet berekend op reizen naar de maan, en hij had zich in het ruimtepak laten hijsen dat zijn huis en zijn geliefde zou worden. De wereld van zijn vrouw en kinderen was al onbereikbaar ver weg toen hij zich door het luik in de kleine cabine van de Apollo 11 wrong. Aardse geuren en geluiden drongen niet meer tot hem door. Alles wat hij hoorde was het gesis van de zuurstof in zijn helm. Geen papa, geen man om van te houden. Hij was een machine, net als de raket die hem met een machtige dreun van al het vertrouwde vandaan schoot. Wat bezielt zulke mensen, Finnemans? Ze worden rond de aarde geslingerd en zien ieder uur de zon in wonderbaarlijk goudoranje kleuren opkomen en weer ondergaan. De aarde wordt kleiner en kleiner en blijkt te worden omringd door een angstwekkend diepe en oneindige duisternis. Wie zou er ooit nog weg willen als je ziet hoe licht en gastvrij de planeet is die ze zojuist hebben verlaten, haar betoverend witte wolkenbanden, het prachtige blauw van haar oceanen, het bescheiden groen van de stukjes land waarop miljarden mensen hun levens slijten. Het is overweldigend, maar ook een gifbeker waaruit niemand een slok zou moeten nemen. Want welke man kan na dat alles terugkeren naar zijn vrouw en kinderen en op zaterdag het gazon maaien.

Hun vrouwen keken met bonzend hart en het zweet in hun handen naar de televisie. Ze hoorden de stem van hun man, ze zagen hem zelfs iedere dag wel een keer. Als ze de nasa zo ver zouden krijgen dat ze met hem mochten praten, zou hij binnen twee seconden antwoorden. Alsof hij in de garage bezig was en ze hem binnen riepen voor het avondeten. Ja, ik kom zo schat, eerst nog even dit afmaken. Meer mensen dan ze zich ooit zouden kunnen voorstellen leefden met hun man mee, intens en oprecht, met tranen en gejuich, en toch was hij zo alleen als nog nooit een mens was geweest. Toen de astronauten terug op aarde de televisiebeelden zagen van de ontroerde en de van blijdschap dansende mensen die samen naar de maanwandeling keken, zei Aldrin tegen Armstrong: ‘Look Neil, we missed the whole thing.’ Dat was geen ironie, hij meende het.

Op de maan was niets, alleen technische termen en stof. Wat Roos, Holger, Poppy, Noël en zelfs opa en oma Pompe tot halfvijf ’s nachts deed opblijven, bevond zich op aarde, niet op de maan. Ze wachtten anderhalf uur tot het luik van de Eagle eindelijk openging. Toen zagen ze een horizontaal wit vlak, dat moest het langverwachte maanoppervlak zijn, en die vage, grijze streep was de trap waarlangs Neil Armstrong afdaalde. Iemand had net zo goed zonder scherp te stellen de auto van de buren kunnen filmen, maar dat deed er niet toe. Hoe onduidelijker de beelden, hoe droger en onbegrijpelijker het commentaar, hoe betoverender het was. De hele familie tuurde zelfs zonder het te merken een halve minuut naar een televisiebeeld dat op z’n kop stond. Ze waren verliefd op hun eigen fantasie.

‘Okay, Neil we can see you coming down the ladder now.’ Ze zagen een schaduw heen en weer zwaaien, dat zou het been van Armstrong wel zijn. Als een bang jongetje op de rand van het diepe voelde hij met zijn voet hoe ver hij zou moeten springen. In deze onbekende wereld was hij weer een kind geworden. Alles deed hij voor de eerste keer, in een onhandig ruimtepak van een ladder klimmen, leren lopen zonder de hulp van de aardse zwaartekracht.

‘Staat hij nou al op de maan?’ vroeg oma Pompe.

Volgens Henk Terlingen, de presentator die de Nederlandse uitzending van commentaar voorzag, was Armstrong nog steeds op de trap van de Eagle. Ze zagen een spookachtige gestalte met een groot, rond hoofd voor de lens van de camera rondscharrelen. Armstrong meldde: ‘Okay. I’m going to step off the lm now.’

Er klonk een doffe bons boven hun hoofd. Roos sprong overeind en rende de gang in. Ze had Finn op de divan in Juno’s kamer te slapen gelegd. Poppy had haar een kussen gegeven om naast hem te leggen zodat hij niet op de grond zou rollen als hij zich omdraaide, maar toen ze de klap hoorde, wist ze wat ze te zien zou krijgen. Finn bewegingloos op de vloer bij de commode, een langzaam uitdijende plas bloed rond zijn blonde hoofdje, en haar schuld, helemaal haar eigen schuld. Met twee treden tegelijk stormde ze de trap op. Ze gooide de deur naar de kinderkamer open en deed het licht aan. Tot haar verbazing stond Finn rechtop midden in de kamer. Hij zette nog twee wankele passen en greep de spijlen van het ledikantje vast waarin Juno naar hem lag te kijken. Roos gaf een schreeuw.

De hele familie dacht dat er iets vreselijks met de kinderen was gebeurd en kwam naar boven gerend. Alleen opa Pompe bleef achter bij de televisie. In zijn leunstoel bij het raam maakte hij als enige het moment mee waarop ze met z’n allen dagenlang hadden gewacht. Neil Armstrong die van de laatste trede van de ladder zweefde en zijn voetafdrukken op de maan achterliet. That’s one small step for a man, one giant leap for mankind. Armstrong en Aldrin dansten over de maan op de maat van hun nuchtere beschrijvingen van stof en stenen. Op de zwart-wittelevisie die Noël voor een prik op de kop had getikt, leken het twee maagdelijke zwanen verdwaald in een hemel die op storm stond. Vesicles in the surface. Some sort of phenocrysts. The contingency sample. Do you copy, Houston? Roger, Neil. Out.

Later hield opa Pompe bij hoog en bij laag vol dat hij het had gemist. ‘Godallemachtig,’ zei hij, ‘het was midden in de nacht.’ Hij was zoals ieder normaal mens in slaap gevallen, daarom was hij ook niet meegegaan naar boven. Maar al het gemopper van de wereld over nepopnames in een Hollywoodstudio kon niet verhullen dat hij zich als de eerste de beste onnozele hals door de maan had laten betoveren, en de hocus pocus van de nasa had verkozen boven de eerste stapjes van zijn kleinzoon.

‘Hij loopt!’ zei Roos tegen haar man die geschrokken de kinderkamer binnen kwam rennen. Ze keek naar Finns stralende gezichtje. Straks zou hij ook leren fietsen en zwemmen en natuurlijk varen, maar eerst zou hij nog gaan praten en alles verstaan wat ze hem toevertrouwde. Een gevoel van verlies bekroop haar terwijl haar familie zich opgewonden rond Juno’s ledikantje verzamelde en Holger bij het raam neerknielde. ‘Finn, kom eens bij papa.’

Juno was in haar bedje gaan staan. Ze keek Finn ernstig aan, alsof ze zich afvroeg of het verstandig was om nog een keer de oversteek te wagen. Finn draaide zich om en zag zijn vader aan de overkant van de kamer zitten. ‘Kom maar, Finn. Dat kun je best.’

Hij liet de spijl van het ledikantje los. Daar stond hij, onder de hoopvolle blikken van zijn familie. Hij zette een wankele stap met zijn rechterbeentje. Hij viel niet. Roos hield haar adem in. Nog een pas, nog een. Het ging goed, haar grote jongen. Ze zuchtte.

Midden in de kamer keek hij over zijn schouder naar zijn moeder. Ze lachte bemoedigend naar hem, en daar viel hij met een plof op zijn billetjes. Ze wilde toesnellen, maar oma Pompe greep haar bij haar arm en hield haar tegen. Hij krabbelde helemaal zelf overeind. Meer vallend dan lopend bereikte hij zijn vaders uitgestrekte armen. Holger tilde hem lachend op. Hoewel iedereen hem had verteld dat kinderen nu eenmaal geen machines zijn, de een loopt al met tien maanden, de ander pas met achttien, had hij zich zorgen gemaakt.

Dat was het deel van het verhaal dat Finn, ook na het tientallen keren te hebben gehoord, nog steeds ontroerde, het deel over zijn trotse, opgeluchte vader. Hij was op dat moment beduidend jonger dan Finn was toen hij zelf vader werd. Pas drie jaar getrouwd met een vrouw die hij al sinds haar veertiende kende, en van wie hij veel hield, maar die hij nog steeds niet begreep. Hij had misschien in stilte gehoopt op een zoontje dat op hem zou lijken, een jongetje om mee te gaan vissen en schaatsen en om samen mee de schouders op te kunnen halen als zijn vrouw het weer eens op haar heupen had. Finn had dat ook wel gewild. Maar hij leerde pas met vijftien maanden lopen en de enige keer dat zijn vader hem meenam op een garnalenkotter werd hij prompt zeeziek.

En zo eindigde het verhaal altijd dat op Finns verjaardag en vaak ook op die van Juno werd verteld. Roos legde Finn naast Juno in het veilige ledikantje, lekker warm met z’n tweeën onder een dekentje. Ze kuste hem op zijn zachte wang die naar yoghurt met aardbeien rook en deed het licht uit.

Juno en Finn draaiden zich op hun zij en keken elkaar aan. Ze lachten naar elkaar. Beneden hen in de huiskamer plantten twee mannen de Amerikaanse vlag in het maanstof, boven hen hing onverstoorbaar de maan.

23 december 1973

Finn keek over zijn schouder. Juno fietste vlak achter hem, hij kon haar adem zien die in afgemeten wolkjes voor haar uit dreef. Ruben draaide net vanaf de Verbindingsweg de Churchillweg in, hij lag bijna een kwart rondje achter. Hij verloor altijd, hij zou straks natuurlijk weer zijn oude fiets de schuld geven en Finn en Juno zouden zo aardig zijn om hem die uitweg te gunnen. Opa Staes zei dat winnen om willen ging, maar dat was niet waar, want Ruben wilde niets liever en Finn en Juno kon het niet veel schelen. Het was oneerlijk. Je zou moeten kunnen ruilen. Toen ze ouder waren liet Juno Ruben wel eens winnen. Er was niets wat hem kwader maakte, wat zij dan weer niet begreep, want ze zag het als een blijk van vriendschap. Ruben zei tegen Finn dat hij niemand kende die zo slim was als Juno en tegelijkertijd ook zo dom.

Finn had geen zin om hetzelfde blokje te blijven fietsen. Nog vier of vijf keer dan lag Ruben een hele ronde achter en zouden Finn en Juno hem moeten passeren. Op de kruising met de Wilhelminastraat ging Finn onverwacht rechtdoor. Hij zag met een blik achterom dat Juno net op tijd kon bijsturen. Ze riep zijn naam, maar hij deed alsof hij haar niet hoorde. Hij sloeg rechtsaf de smalle Vissersstraat in. Zijn fiets hobbelde over de stenen. In de bocht moest hij eigenlijk omkeren, verder dan het huis van opa en oma Pompe mocht hij niet van zijn moeder. Zelfs niet als er in het hele land geen auto’s reden.

Hij zag in het voorbijgaan oma Pompe in haar stoel bij het raam zitten. Oma Staes zat tegenover haar. Ze waren al meer dan twintig jaar bevriend en omdat ze driehonderd kilometer reizen van elkaar vandaan woonden, zagen ze elkaar niet vaak. Met Pasen ging oma Pompe altijd naar Zierikzee en in de kerstvakantie logeerden opa en oma Staes in Zoutkamp. Eerst een week bij Roos, Holger en Finn en daarna een week aan de overkant van de straat bij Poppy, Noël en Juno. Zo verdeelden ze alles tussen hun echte en hun aangenomen dochter. Eerlijk en wijs, maar daarom niet zoals ze het zouden doen als Poppy werkelijk hun kind zou zijn geweest. Poppy zei dat ze allang was vergeten dat ze niet Roos’ zus was, alleen op de momenten waarop hun ouders de wereld als een slagroomtaart met één kers erop voor hen in twee gelijke stukken probeerden te snijden, wist ze het weer. Eerste kerstdag bij Roos, tweede bij Poppy, en het jaar daarop precies omgekeerd. Ze maakten er grappen over als Noël opa en oma Staes aan het begin van de vakantie met de auto van het station in Winsum ging halen. Die hele verdeling ging alleen over waar ze aten en sliepen. Ze waren toch voortdurend bij opa en oma Pompe in de Vissersstraat, de opa’s verwoed over visserij discussiërend aan de keukentafel, de oma’s gezellig kletsend bij het raam in de voorkamer. Daarom wist Finn ook dat hij ongezien langs kon fietsen.

Bij de Spar op de Sluisweg had Juno hem bijna ingehaald. Ze kon ontzettend hard en geconcentreerd fietsen, alsof ze uit de beweging van haar trappende benen bestond. Zo voerde ze ook een gesprek met je, voortdurend was ze je een stap voor en ze leek de woorden ongeduldig uit je mond te willen trekken. Finn snapte die gretigheid niet, hij liet zich altijd afleiden. Terwijl hij langs het water vloog, was hij in zijn hoofd helemaal niet bezig met wat zijn benen deden. Hij keek opzij en zag hoe droevig leeg de buitenhaven was.

Dat begreep papa pas toen hij volwassen was. De wereld waarin je leeft wordt bepaald door de verhalen die je je herinnert. Opa Pompe had zo vaak over de afsluiting van de Lauwerszee verteld, als ik naar de haven keek kon ik niet anders dan aan de vissersvloot van Zoutkamp denken die stilletjes naar Lauwersoog was verhuisd. Volgens oma Pompe waren de garnalenkotters niet eens de grootste attractie geweest, dat was de badboot naar Schiermonnikoog die voordat hij naar Lauwersoog werd verbannen vier keer per dag aan de kade van Zoutkamp afmeerde. Als ze boodschappen deed bij de Spar ging ze graag ook even kijken naar de stadse vakantiegangers met hun koffers en verwaaide haren.

Weten jullie nog dat we met de boot naar Schiermonnikoog gingen? Dat was drie of vier jaar geleden. Jullie waren nog heel klein. Bregje voerde het brood dat ze zelf had moeten opeten aan de meeuwen, en Eefje had het koud. Ik stopte je onder mijn jas, alleen je hoofdje stak erbovenuit en we keken samen naar de golven. Weten jullie dat niet meer? Dat is het probleem met het verleden. Het grootste deel vergeet je, en wat je wel onthoudt is vaak de moeite van het bewaren niet waard. Ik herinner me nog precies de nieuwe fiets die Juno voor sinterklaas had gekregen. Maar ik kan me mijn vader niet meer voor de geest halen zoals hij er toen moet hebben uitgezien.

Juno’s fiets was donkergroen met een uitdagend rode vlag aan de bagagedrager en een glimmende bel aan het stuur. Ik vroeg mijn moeder waarom ik een tweedehands had gekregen en Juno een splinternieuwe die naar de winkel rook. Jullie oma was proefwerken aan het nakijken in haar werkkamer en ik leunde tegen haar aan zoals jullie ook bij mij doen als ik achter mijn computer zit en jullie mijn aandacht willen trekken. Zonder van haar werk op te kijken zei ze dat alleen heel gewilde fietsen tweedehands werden verkocht, ze waren zo mooi dat een heleboel kinderen ervan moesten kunnen genieten.

Ik vroeg waarom Juno dan een nieuwe had gekregen. Ze zweeg. Verkeerde vraag. Want iedere vader kon een dure fiets voor zijn dochtertje kopen wanneer hij bereid was om zich het zuurverdiende geld van anderen toe te eigenen. Het was toen al zo ver gekomen dat Noël Roos niet meer zelf om geld durfde te vragen, hij liet Poppy het vuile werk opknappen, en uiteindelijk hielp dat ook niet meer en ging hij achter de rug van Roos naar Holger. Pas weken later durfde Holger aan zijn vrouw op te biechten dat hij voor Noëls mooie praatjes was gevallen. Noël had hem verteld dat hij een uit de vaart genomen kotter wilde kopen en opknappen om er toeristen mee op het Lauwersmeer te laten proeven van het vissersleven zoals Holgers vader en opa dat hadden gekend. Het waren niet de duizenden guldens die ze kwijt waren, zelfs niet Noëls achterbakse handelwijze, het was de beschaamde uitdrukking op het gezicht van haar man die Roos haar zelfbeheersing deed verliezen. Ze stak woedend de straat over naar het huis van haar zus. Noël zei later dat ze de onberispelijke kleren nog aanhad waarin ze dagelijks haar leerlingen de les las. Juffrouw Pompe van Nederlands.

Ze stuurde Poppy de kamer uit alsof ze haar op de gang zette en zei op bestraffende toon tegen Noël dat ze niets van hem verwachtte, daar was ze al heel erg lang geleden mee opgehouden. Ze had zich erbij neergelegd dat ze het geld dat hij hun schuldig was nooit zouden terugkrijgen. Het was nou eenmaal niet anders. Ze wilde alleen dat hij een regel in acht nam. Hij moest eerlijk tegen haar zijn. Niet als hij geld nodig had voor een of ander tot mislukken gedoemd plan haar door Poppy laten wijsmaken dat Juno nieuwe kleren nodig had, ook niet achter haar rug met een sentimenteel verhaal naar Holger gaan. Als hij wilde leven zoals hij deed, en blijkbaar wilde hij dat, anders zou hij wel zijn best doen om te veranderen, moest hij ook de gevolgen ervan onder ogen zien. Ze wist het, om geld bedelen was vernederend. Maar dat moest hij ervoor over hebben. Als hij naar haar toekwam en zei: ‘Roos, ik ben ontzettend stom geweest, ik heb een compleet maandinkomen erdoorheen gejaagd en nu hebben we geen eten meer.’ Dan zou ze hem geld geven. Het maakte haar niet uit wat hij had gedaan. Zolang hij maar eerlijk tegen haar was.

Volgens Noël was dat wat ze zei, hij was te verrast om te protesteren. Niemand had ooit zo tegen hem durven spreken. Roos zei later dat ze vriendelijk tegen hem was geweest en zeker niet van hem had geëist dat hij zich voortaan zou vernederen als hij geld van haar wilde hebben. Duidelijk was in ieder geval dat er iets uitzonderlijks was gebeurd, want de week erop kwam Noël haar, terwijl ze het avondeten aan het maken was, vijfduizend gulden brengen in briefjes van honderd. Hij legde het stapeltje bankbiljetten op het aanrecht naast het aardappelmesje. Voor zover iemand zich in de familie kon herinneren had hij nog nooit een dergelijk groot bedrag terugbetaald. En dat was niet eens alles. Hij had ook een cadeautje voor haar gekocht. Geen onpersoonlijke bos bloemen of een doos bonbons, maar een dichtbundel van Rutger Kopland, een van haar lievelingsdichters.

Hij zei dat ze gelijk had, hij zou voortaan rekening houden met haar gevoelens. En Finn, die er toevallig bij was toen het gebeurde, hoorde aan zijn stem dat het geen loze belofte was. Hij meende het oprecht. Hij glimlachte naar haar, gaf haar een hand en een broederlijke kus op haar wang, en weg was hij weer.

Roos stond met de dichtbundel in haar hand. De kraan liep nog, de pan aardappels stroomde over in de gootsteen. Ze leek wel teleurgesteld. Papa heeft haar ook nooit in Een lege plek om te blijven zien lezen, zo heette de bundel van Kopland. Anders las ze altijd alles, het maakte niet uit wat het was. Stapels romans, opstellen van leerlingen, de krant van begin tot eind, zelfs de tekst op de potten Nutella die ze voor papa kocht toen hij nog klein was. Zoals katholieken werktuigelijk in de kerk een kruis slaan, zo las zij ieder geschreven woord dat ze tegenkwam. Alleen deze ene dichtbundel zette ze ongelezen in de boekenkast naast haar bureau. Daar vond papa hem jaren later terug toen hij haar werkkamer doorzocht. Maar om te begrijpen hoe dat kwam, moet ik jullie eerst nog een heleboel andere verhalen vertellen.

Juno kwam op haar nieuwe, donkergroene fiets naast Finn rijden. Ze haalde haar voeten van de trappers en spreidde haar benen. Finn deed hetzelfde. Ze gleden samen geruisloos over het asfalt van de Nittersweg. Langs de oude, slapende zeesluis en zijn geopende deuren, langs het sluisgebouwtje dat met zijn ene ronde bloemvormige raam als een goedzak naar het water lag te knipogen. Uiteindelijk hadden ze zo weinig vaart dat ze over de straat moesten slingeren om niet hun voeten aan de grond te hoeven zetten. Pas toen zagen ze Ruben in de verte aankomen.

Hij kwam rechts van Finn fietsen, Juno links. Als een enorme vrachtwagen die iedere tegenligger genadeloos de berm in drukte, namen ze de hele weg in beslag. Op een gewone dag passeerden hier tientallen auto’s per uur, maar vandaag waren de fietsers, de wandelaars en de spelende kinderen heer en meester over het asfalt. Er reden mensen in skelters en paardentrams op de vierbaanswegen. Waar normaal files stonden, werd gerolschaatst, gepicknickt of er was helemaal niemand te bekennen. Stoplichten stonden te knipperen, tankstations verscholen zich achter borden met ‘alleen water en lucht’, en tot aan de horizon zag je verlaten rijbanen en vergeefse witte strepen. Het was alsof de mensheid was uitgestorven en van al het ingenieuze dat er in de loop van de eeuwen was bedacht, van het wiel tot penicilline, alleen deze troosteloze asfaltjungle restte.

Premier Den Uyl legde op televisie aan het volk uit dat we allemaal offers moesten brengen. De verwarming een paar graden lager, geen kerstverlichting, de auto laten staan. Ook als de oliecrisis straks voorbij was, zouden we moeten leren zuiniger om te gaan met de schaarse grondstoffen die de aarde ons te bieden had. ‘Maar daar hoeven we niet ongelukkiger van te worden.’

Dat zei hij letterlijk, papa verzint het niet. Er is nu geen minister-president meer die zich in het hoofd haalt om zijn kiezers zo toe te spreken, maar toen vonden we dat heel gewoon. En weten jullie wat het ergste was? Den Uyl wist op dat moment al dat het allemaal wel meeviel met de gevolgen van de olieboycot door de Arabische landen, en dat die autoloze zondagen en later ook de benzinebonnen eigenlijk overbodig waren. Hij probeerde het volk op te voeden, en hij had gelijk, we werden er niet ongelukkiger van. We hielden van de door hem opgelegde soberheid. Als we hadden kunnen kiezen, zouden we het zo weer doen. We speelden met dertien miljoen mensen een toneelstukje. Laten we een dag in de week doen alsof het weer vroeger is, toen er nog geen auto’s waren en we gezellig met de paardentram naar oma gingen. We zongen ‘Kiele kiele Koeweit, kiele kiele hopsasa’ en ‘Den Uyl is in den olie, koekoek, Joop moet in den hoek’. En echt waar, het was leuk. Papa had het er laatst nog met oma over. Zij herinnerde zich ook het gevoel van saamhorigheid en nostalgie, alsof de dromen die ze in haar jeugd had gehad om de hoek op haar lagen te wachten. Maar ze herinnerde zich vooral de dag waarover ik jullie aan het vertellen was voordat ik afdwaalde. De zondag voor kerstmis.

Juno stond met haar nieuwe fiets boven aan de oude zeedijk langs de Nittersweg. Finn hoopte dat ze niet zou durven, dan hoefde hij ook niet, maar ze zette haar voeten op de trappers en daar ging ze met een rotvaart van de helling af. Ze stak de verlaten weg over. Op het laatste moment wist ze nog net haar stuur om te gooien en belandde ze niet in de sloot. Lachend fietste ze terug naar Finn en Ruben. Ze riep dat het fantastisch was. ‘Zo hard ben je nog nooit gegaan. Dat moeten jullie ook proberen.’

Finn klom met zijn fiets aan de hand tegen de met gras begroeide dijk op. Die was hoger dan hij had verwacht. Hij kon een heel eind over de modderige weilanden kijken, het was alsof hij op gelijke hoogte stond met de grijze wolken die aan de horizon langsdreven. Daar moest hij heen, die smalle weg beneden hem. Hij zette zijn fiets schuin op de helling, zijn rug naar Juno en Ruben toegekeerd zodat hij haar teleurgestelde gezicht niet hoefde te zien als hij onderuit zou gaan.

Maar ze had gelijk, het was geweldig, vooral omdat hij het zo eng vond en toch heelhuids de straat bereikte. Hij zei enthousiast tegen Ruben dat het was alsof je in een raceauto zat, Juno vergeleek het zelfs met een vliegtuig. Ruben moest wel de dijk op met zijn fiets, ook al wilde hij eigenlijk niet. Later, toen ze allebei volwassen waren, legde hij aan Finn uit dat het niet eens zozeer om de roekeloze spelletjes ging die Juno keer op keer bedacht, want zo was zij nu eenmaal, hij wist ook wel dat ze pas aan gevaar dacht op het moment dat het misging, ze was precies haar vader. Het ging om het gevoel dat zij hem gaf. Wat hij ook deed, hij schoot altijd tekort. Te bang, te onhandig, te serieus, te stil, te dom.

Terwijl hij daar met bibberende knieën op die dijk stond, alleen omdat zij hem zelf eerst had gedwongen naar boven te klimmen, presteerde ze het om naar hem te roepen dat het niet eerlijk zou zijn als hij meedeed, want hij was natuurlijk veel sneller beneden dan zij en Finn. Ze zei het niet letterlijk, maar Ruben begreep het onmiddellijk, hij was te dik voor haar fantastische racespelletje. Hij liep met zijn fiets aan de hand de dijk af, smeet hem in het gras en ging er zelf naast zitten. Juno dacht dat ze hem had geholpen. Ze was echt ongelofelijk. Ruben kon zich er nog kwaad over maken terwijl hij het Finn vertelde. In welk universum was moeten bekennen dat je niet durfde mee te doen aan een of ander dom spelletje erger dan te dik zijn. Klasgenoten die knorrend varkens nadeden wanneer hij zich tijdens gym verkleedde, meisjes die grappen maakten over zijn borsten. Dat beeld van zichzelf was hij nooit meer kwijtgeraakt, ook al was hij in de puberteit lang en fors geworden, een man met wie niet viel te sollen.

Terwijl Finn en Juno telkens weer de dijk op klommen en steeds harder naar beneden durfden te rijden, zat Ruben in het koude, natte gras. Hij was boos, maar hij had ook geen zin om naar huis te gaan, waar zijn oudere broers en zussen, zes in totaal, zich natuurlijk weer bezighielden met verliefdheden, brommers en voetbal. Hij hoopte dat Finn snel genoeg zou krijgen van Juno en haar vliegeniersdromen en dat ze samen naar het Lauwersmeer zouden gaan om te strandjutten. Dat deden ze altijd zonder haar, het was hun geheim. Ze vonden er schelpen van toen het water nog zout was, en doordat het sinds de afsluiting constant eb was in het Lauwersmeer was er wrakhout bloot komen te liggen waarvan ze samen geloofden dat het van vissersschepen was die waren vergaan. Rubens pronkstuk was een mammoetbot dat later gewoon van een koe bleek te zijn.

Juno schreeuwde opgetogen terwijl ze van de helling naar beneden vloog. Haar benen hield ze wijd, de trappers draaiden zo hard dat haar voeten ze niet konden bijhouden. Ze stormde de verlaten provinciale weg over, de zijweg aan de overkant in. Daar verloor ze al snel vaart en moest ze afstappen omdat ze anders zou omvallen. Een halve meter verder dan de vorige keer. Het record stond op Finns naam, zijn degelijke tweedehands fiets was zwaarder dan haar mooie nieuwe. Misschien had zijn moeder toch gelijk. Ook nu passeerde hij Juno. Hij zette met de punt van zijn schoen een triomfantelijke streep in de berm. Ze lachte naar hem. Nog een keer?

Daar gingen ze opnieuw met z’n tweeën van de dijk. Zij eerst. Hij bedacht dat hij voorover op het stuur ging hangen zodat hij nog harder zou kunnen. Hij riep naar haar. ‘Juno, moet je kijken!’ Zij keek achterom terwijl ze net de weg overstak. Het was maar een fractie van een seconde.

Ruben zei achteraf dat Finn haar met opzet afleidde terwijl ze de zijweg in vloog. Maar dat was echt niet waar. Finn was enthousiast, hij dacht niet na terwijl hij naar haar riep, zij dacht ook niet na toen ze naar hem keek in plaats van naar de straat voor haar fiets. Ruben had wel vaker vreemde ideeën over Finns vriendschap met Juno, trouwens ook over het huwelijk van zijn eigen ouders of over de vader en moeder van Finn. Rubens wereld was er een waarin mensen samen waren omdat alleen zijn nog erger was.

Het ging heel snel. Juno keek achterom naar Finn. Haar fiets slingerde en nog geen tel later knalde het voorwiel tegen het bakstenen muurtje dat langs het bruggetje in de zijweg stond. Ze smakte over het stuur, haar hoofd sloeg op de rand van het muurtje. Ze gilde, Finn had haar dat nog nooit horen doen. Het was alsof het niet waar was. Nu nog herinnert hij zich dat onwerkelijke moment tussen weigeren te geloven en wel moeten omdat hij het met eigen ogen had gezien. En hij ondernam helemaal niets, hij kon ook niet stoppen want hij reed nog steeds hard van de dijk. Maar hij weet zeker dat hij zich ook niet zou hebben verroerd als hij zoals Ruben in het gras had gezeten. Daar schaamde hij zich achteraf bijna nog meer voor dan voor de schreeuw die haar op het verkeerde ogenblik had doen omkijken.

Ruben stond op en rende naar haar toe. Finn passeerde hem met een noodgang terwijl hij de zijweg in reed. Hij remde, sprong van zijn fiets en was in een paar passen bij haar. Ze was niet bewusteloos, ze probeerde rechtop te gaan zitten. Finn pakte haar bij haar schouders beet en trok haar overeind. Hij keek ontzet in haar gezicht. Als hij zijn ogen sluit, kan hij het zich nog steeds voor de geest halen. De grote wond boven haar wenkbrauw, het bloed dat van haar voorhoofd sijpelde en langs haar neus en wang in de kraag van haar jas liep. En vooral haar verbijsterde blik alsof ze in gedachten nog als een halfgod van de dijk vloog en zichzelf onverwacht vernederd in het gras had teruggevonden.

‘Het valt wel mee,’ zei ze met een verontschuldigende glimlach die er nogal raar uitzag met al dat bloed. Ze wilde dat het ophield, dat ze weer gewoon Juno kon zijn die alles durfde. In plaats daarvan was ze een dom, gewond meisje dat moest worden geholpen en dat zou hebben gehuild als er niemand in de buurt was geweest. Haar stem trilde vervaarlijk. Ze vroeg of haar fiets stuk was. Ze wilde opstaan om te gaan kijken.

Finn pakte snel haar arm beet. ‘Nee, even blijven zitten.’ Hij wisselde een blik met Ruben. Hij had geen idee wat ze moesten doen.

Ruben stond op en liep naar zijn fiets. ‘Waar ga je heen?’ vroeg Finn geschrokken, want hij zag zichzelf al helemaal alleen met een bloedende Juno langs een verlaten weg zitten.

Ruben ging hulp halen. Ze waren nog geen zes. Op het moment zelf was Finn vooral opgelucht dat zijn vriendje wist wat er moest gebeuren, pas achteraf verbaasde hij zich over Rubens kalmte. Misschien had hij minder koelbloedig gereageerd als Finn en niet Juno op het muurtje was geknald.

Finn zag hem hard over de Nittersweg in de richting van het dorp fietsen. Het was doodstil. Geen fluitende vogels, geen passerende auto’s, geen loeiende koeien. Hij zat naast Juno, haar bloed drupte tussen hen in op het asfalt. Ze zei dat ze niks meer zag. Ze was bang, hij hoorde het aan haar stem. Hij deed zijn sjaal af en gaf hem aan haar zodat ze die tegen de wond kon drukken. Maar het bloed liep er nog steeds onderdoor in haar oog.

Ze zei dat ze het niet erg vond om dood te gaan. Ze wilde dat hij haar nieuwe fiets kreeg en haar rolschaatsen en haar ouders. ‘Goed?’ vroeg ze. Hij knikte. ‘En ik wil niet dat je moet huilen als ik er niet meer ben,’ zei ze. Haar stem stokte. Hij zweeg, als hij antwoord gaf zou hij haar nu al teleurstellen. Zijn tranen lagen te wachten totdat hij zo dom zou zijn om zijn mond open te doen. Hij pakte haar hand en hield die stevig vast. Ze was steenkoud.

Tot op de dag van vandaag ziet hij een sombere, regenachtige wolkenlucht boven eenzame weilanden en onbereikbaar aan de horizon een rij bomen als hij aan de dood denkt. Hoewel hij zich niet kan voorstellen dat hij toen al wist wat sterven inhield. Hij was vijf, en iedereen leefde nog. Alleen in de familieanekdotes gingen mensen dood, meestal in een zinnetje. Lieve Staes, de oma van zijn moeder, verdronk in haar eigen bed. Helemaal alleen, want haar man was vijf jaar eerder tijdens een windstille nacht op zee overboord geslagen, niemand had ooit begrepen waarom. Water was altijd de boosdoener in Finns familie. Poppy’s ouders verdronken zelfs in een kelder terwijl alles om hen heen in brand stond. Dat verhaal vertelde Poppy niet graag. Misschien kende Finn het niet eens toen hij met Juno’s klamme, koude hand in de zijne zat te wachten tot er zo veel bloed uit haar op het asfalt was gestroomd dat hij haar leven later voor zijn kleinkinderen ook in een bijzin zou samenvatten.

Opa en oma Staes hadden Poppy vanuit Rotterdam mee naar hun huis in Zierikzee genomen, ze had de stad pas weer bezocht toen ze volwassen was. Ze kende geen mensen die wisten hoe haar ouders precies waren gestorven, sterker nog, ze was pas drie toen het gebeurde en alles wat ze erover zei, kon ze hebben verzonnen en zo vaak aan zichzelf hebben verteld dat het een herinnering leek te zijn geworden. Het enige wat de familie zeker wist, was dat opa en oma Staes dagen naar haar hadden gezocht en haar uiteindelijk in een opvangcentrum hadden gevonden. Ze had een felgroene parkiet in een kooitje bij zich, en daar begon de mythe. Volgens Poppy was het de parkiet van mensen die verderop bij hen in de straat woonden. Ze hadden in dezelfde schuilkelder gezeten als Poppy en haar ouders. Ze kon vertellen over het gierende gedreun van de bommen. Over het vergiet dat ze van haar moeder ter bescherming op haar hoofd had moeten zetten toen ze bij het horen van het luchtalarm halsoverkop hun huis hadden verlaten. En ook over hoe ze moederziel alleen door de ruïnes van de brandende stad had gezworven. Het kooitje met daarin de doodsbange parkiet in haar knuistje geklemd. Door de hitte dwarrelden overal snippers brandend papier en kleren in de lucht. Dat herinnerde ze zich nog goed, het was alsof het feest was en er met confetti werd gegooid. Maar wat er precies was gebeurd waardoor ze tussen het rokende puin liep, wist ze niet goed, zelfs niet toen ze het pas had meegemaakt en opa en oma Staes hadden geprobeerd om haar over het lot van haar ouders te laten vertellen.

Opa Staes had de lichamen van zijn broer en schoonzus gezien. Ze waren ongeschonden alsof ze in hun slaap waren gestorven, zei hij, er was geen brandwond te zien. De lijkschouwer had verteld dat ze waren verdronken. Zo had de familie het ontbrekende stuk van het verhaal ingevuld. Tijdens het bombardement moest er een waterleiding in de kelder zijn gebarsten, en doordat het huis erboven volledig was ingestort, zaten de mensen die in de kelder schuilden als ratten in de val. Ze hadden de kinderen en huisdieren door het kleine raampje op straat weten te zetten, maar zelf waren ze te groot om de vrijheid te kunnen bereiken. Daar vertelde nooit iemand in de familie over. De vergeefse hoop op redding in dat laatste uur waarin het water langzaam van hun middel tot hun schouders steeg, ze klommen op de meubels die in de kelder waren opgeslagen, en opnieuw steeg het water tot hun schouders, hun mond, en daarna de paniek en de doodsangst. Het was gruwelijk. Maar nu Finn zelf kinderen heeft, gelooft hij dat het minder erg was dan hij al die jaren had gedacht. De ouders van Poppy wisten tenminste dat hun dochtertje het zou overleven.

Finn hoorde een auto aankomen. Hij was nog een heel eind van hen vandaan, maar in de stilte die over het benzinevrije land hing, droeg geluid ver. Gespannen tuurde hij in de richting van het dorp. Het was een rode auto. ‘Je vader,’ zei hij tegen Juno. Hij voelde hoe haar hand, die hij nog steeds in de zijne hield geklemd, zich ontspande. Papa kwam haar halen.

Noël liet zijn auto midden op de Nittersweg staan en sprong eruit. Hij schrok van het bloed en van Juno’s bleke gezicht. Terwijl hij naar hen toe rende, schreeuwde hij dat hij hen hier zou moeten laten zitten, voor straf. Godverdomme, kon ze niet beter uitkijken en wat deden ze hier, ze mochten helemaal niet buiten het dorp komen.

Hij was nooit kwaad op Juno. Zeker niet als ze weer eens een kwajongensstreek had uitgehaald, zo noemde hij het met heimelijke vertedering. Roos had er een heel andere term voor. Ze zei dat ze kinderen zoals Juno les had gegeven, die werden uiteindelijk altijd van school gestuurd, en wat er dan van ze werd, liet zich raden.

Juno liet Finns bebloede sjaal op de straat vallen en stak haar handen naar haar vader uit die machteloos tegen haar stond te schreeuwen. Hij zei dat hij niet begreep waar haar verstand zat. Die dijk? Verdomme, welke idioot ging daar nou vanaf fietsen, en vijf jaar, vijf jaar oud was ze nog maar. Ze leek wel gek. ‘Wil je dood, is dat wat je wilt?’

Juno klemde zich aan zijn benen vast en begon te snikken. Noël bukte zich. Hij tilde haar voorzichtig op. Dat was het laatste wat Finn van haar zag. Ze was ineens een klein meisje geworden, haar bebloede, betraande gezicht tegen haar vaders schouder.

De rit over de uitgestorven wegen naar de dienstdoende dokter in Grijpskerk kostte Noël vijfhonderd gulden en inbeslagname van zijn auto. De agent liet zich niet vermurwen door Juno’s bebloede gezichtje en schreef een flinke boete uit, ook omdat Noël zich in zijn ongeduld nogal onbeschoft tegen hem gedroeg. Gelukkig waren ze toen nog maar een paar straten van de huisartsenpraktijk vandaan. Noël droeg Juno het laatste eind. De huisarts zette achttien hechtingen in haar voorhoofd. Noël vertelde bij terugkomst aan iedereen die wilde luisteren dat ze heel flink was geweest. Juno zei dat ze alleen de prik voor de verdoving had gevoeld. Dat muurtje, zei ze tegen Finn, dat was veel erger dan die hechtingen. Niet de klap zelf, maar het moment er vlak voor, toen ze wist dat het vreselijk pijn ging doen.

Ze trok de pleister los om hem de dichtgenaaide wond te laten zien. Het was een akelig gezicht, alsof haar hoofd open was gebarsten en ze alleen door wat zwarte touwtjes bij elkaar werd gehouden. Totdat ze in de vierde klas van de lagere school zat, bleef het een lelijk litteken. Zelfs nu zie je het nog als je goed kijkt. Is het jullie nooit opgevallen? Nee, echt niet? Let maar eens op als je vlak bij haar bent, vooral als het zomer is en ze in de zon heeft gezeten. Een dunne witte streep boven haar linkerwenkbrauw. Ze weet het zelf ook. Toen ze vijftien was, heeft ze haar haar een tijdje in een pony laten knippen, en als ze nadenkt, maar daar is ze zich waarschijnlijk niet van bewust, zo lang doet ze dat al, als ze nadenkt dan wrijft ze met haar vingers over het litteken alsof ze hoopt dat het is verdwenen.

Het verhaal is nog niet uit. Nadat Juno en Noël door de dokter thuis waren gebracht, en iedereen over de dijk, het bloed, en de agent had gehoord, zei Roos dat Juno en Finn gestraft moesten worden zodat ze het niet in hun hoofd zouden halen om nog eens zoiets stoms te doen. Noël vond dat Juno met die achttien hechtingen al boete had gedaan, en Finn had ongetwijfeld ook de schrik van zijn leven gehad. ‘Laat ze nou maar,’ zei hij. Poppy viel hem natuurlijk bij. Roos vroeg zich wel eens af waar ze haar eigen mening had gelaten. Vroeger had ze die, maar sinds ze een trouwring droeg, was ze een verlengstuk van Noël geworden.