Terug naar de Stichtstraat

Voor Jos Wiersema

Omslagontwerp: Ruurd de Boer, DBDdesign

Foto omslag: Paul Gellings senior

Foto auteur: Henk Veenstra

© 2023 Paul Gellings & Uitgeverij Passage

Niets van deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt op welke wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Uitgeverij Passage, Sint Jansstraat 15, 9712 JM Groningen

www.uitgeverijpassage.nl

www.paulgellings.nl

ISBN 97890 5452 424 3/ NUR 301

e-book 97890 5452 8265

Eerder verscheen van Paul Gellings bij Uitgeverij Passage:

 - De zomer van Icarus (roman)

- Verbrande schepen (roman)

- Augustusland (roman)

- Café Egidius (poëzie)

- De jacht op de klaproos (roman)

- Zondagavondbuurt (verhalen)

- De wereld als leugen (roman)

- Steden van Pandora (verhalen)

- Het smeedwerk van herinnering (roman)

Paul Gellings

Terug naar de Stichtstraat

 roman

 Uitgeverij Passage, Groningen 2023

I

Sinds de hondsdagen van 2003 had ik me niet meer laten zien in Amsterdam. Gravend in het verleden en schetsend voor een plaatwerk over Zuid had ik me toen niet alleen in een groezelig liefdesavontuur gestort, maar was ik ook en vooral gevaarlijk dicht in de buurt gekomen van bepaalde schimmen die je maar beter met rust kunt laten.

Om te beginnen mijn eigen schim: een man alleen in een grote stad, hartje zomer, ook nog tijdens een hittegolf die alles vloeibaar en onwerkelijk maakte. Zo had ik mijn gezinsleven en allerlei andere zekerheden op het spel gezet.

Maar goed. Ik was uiteindelijk teruggekeerd naar huis, in de IJsseldelta, ver van het moeras waarin ik bijna ten onder was gegaan. De eerste tijd had mijn vrouw Esmee me vreemd gevonden, afwezig. Mijn twee dochtertjes daarentegen waren alleen maar dolblij dat papa er weer was. Alles werd me vergeven, zoals dat gaat bij een jongen die is weggelopen en weer thuiskomt.

En zo hervond ik de rust en eenzaamheid waar mijn werk zo bij gebaat was. Net als voorheen bracht ik opnieuw hele dagen in mijn studio op zolder door. In een kalm tempo hadden de seizoenen elkaar opgevolgd, zonder hectiek, deinend als de houten paarden van een draaimolen. Ik werkte dag en nacht, tekende het ene blad na het andere vol. Ongekende luchtspiegelingen op papier: stations, fonteinen in bruisende waterbekkens, tramhaltes, vluchtheuvels, rijen populieren langs brede boulevards, kathedralen, parken en andere plekken die ik kende uit een ander leven of mijn dromen, een niet-bestaande stad. (Maar was het eerder door mij geschetste Amsterdam-Zuid wel zo realistisch?)

De jaren verstreken. Onze dochters werden groter, Esmee had een baan gevonden als invalster bij de plaatselijke kinderopvang. In de zomer zakten we in onze gezinswagen af naar Zuid-Frankrijk, keerden per autoslaaptrein terug. Kerst vierden we met z’n allen bij mijn ouders in het oosten, en met de familie van Esmee zochten we tijdens Pasen eieren in de bossen van het Vechtdal. Elke zaterdagavond zetten Esmee en ik de fles en onze ellebogen op de achtertafel, wat we ‘cafeetje spelen’ noemden. Wat kon me nog gebeuren aan boord van die carrousel die dwars tegen de schaduwzijden van mijn leven in draaide? De zomer van 2003, mijn misstappen, dwalingen, geheimen – alles zwaar verjaard.

Maar één telefoontje kan je uit je baan werpen. Komt dat voort uit een noodlot dat toch al op je loerde of uit een verzonken gebied dat ineens, per ongeluk, wordt blootgewoeld? Maud Eijlander, een oude vriendin uit de Stichtstraat, sinds enige jaren gepensioneerd na een heel leven bij Artsen zonder Grenzen, belde me die avond eind september 2006.

Ik had haar ruim drie jaar niet gezien, zonder dat we elkaar uit het oog waren verloren. Het leek ook veel korter geleden dat ik haar voor het laatst had gesproken. Een wat soldateske, leeftijdsloze mevrouw met een huis vol boeken, overvolle asbakken, Afrikaanse maskers en beeldjes van uitheemse goden. Op de stapels kranten in haar woonkamer lag steevast een schaar waarmee ze van alles uitknipte wat voor deze of gene van belang was. Voor mij bijvoorbeeld stukken over Zuid en de Rivierenbuurt. Die reikte ze me dan aan bij een glas wijn. ‘Hier, voor je archief, tekenaar!’

Altijd een verrijking. Ze voelde me goed aan, en nog steeds zitten er knipsels tussen die mijn werk van een bijzondere laag voorzien.

Van haar verdere leven kreeg ik weinig hoogte. Ik geloof dat ze eenzaam was, al had ze een groep vrienden en vriendinnen met wie ze concerten, toneelstukken en tentoonstellingen bezocht. Daarnaast was er een clubje waarmee ze elke nazomer op Ameland ging wandelen en fietsen. Maar met hoeveel sfeer ze zich ook omgaf, er zullen na haar pensionering veel stille avonden en nachten zijn geweest in de Stichtstraat, de leegte rondom iemand die de wereld heeft afgereisd en thuis niets opgebouwd. Daar deed de maalstroom aan culturele activiteiten waarmee ze haar bestaan vulde nauwelijks wat aan af. Toch was ze onveranderlijk opgewekt. Iets té opgewekt. Een lachje om haar mond en tegelijk een lichtelijk gepijnigde blik in haar ogen. Ik stelde me zo voor dat er ooit een man was geweest – of een vrouw – die misbruik had gemaakt van haar grote hart alvorens de wijk te nemen. Averij die niemand ziet, als men er al niet voor wegloopt.

Voor mij was ze een soort buurvrouw op afstand. Door mijn topografische tekeningen in een eerder boek was ze erachter gekomen dat ik vroeger ook in de Stichtstraat had gewoond, waarop ze contact met me had gezocht. Het ging haar om een aantal gesigneerde exemplaren die ze wilde verspreiden onder buren en kennissen. Typisch Maud, zo goedgeefs, altijd sprankelend van de ideeën en attenties. Ik had me dus met een stapel bij haar aangediend, waaruit een hartelijke vriendschap was voortgevloeid, én – in zekere zin – een tweede leven voor mij in de straat van mijn jeugd. Wanneer ik daarover vertelde, hing ze aan mijn lippen, en dat was omgekeerd ook zo wanneer zij vertelde over de huidige bewoners, veelal jonge stellen. Iedereen van vroeger bleek allang verhuisd te zijn of dood.

Op één buurman na: Chris Bloemhart, aan wie ik een door de jaren wat aangevreten herinnering bewaarde. Maud vertelde tijdens dat telefoontje in september 2006 dat hij haar op straat had aangesproken. Hij kende mijn Amsterdamse tekenwerk en sprak er als collega-kunstenaar zijn bewondering voor uit. Zoals ik straten en taferelen uit de jaren vijftig, zestig in schetsen weergegeven had – ongelooflijk...

Hij hoorde bij de eerste bewoners van de Stichtstraat, zo had hij Maud verteld, met mij als kleine jongen nog scherp op zijn netvlies. ‘Ja ja, een stroblond kereltje met een brilletje.’ Hij had mij wel met zijn eigen zoon en dochter zien spelen en hij had Maud gevraagd of zij en ik ervoor voelden om een keer samen bij hem thuis naar films uit die tijd te komen kijken. Het betrof opnames van het ‘land’, van rolschaatsende kinderen, een sneeuwballengevecht, knikkeren en straatvoetbal. Hij had ze een paar jaar eerder van Super 8 gekopieerd op VHS-banden. Mogelijk kon ik er voor een volgend plaatwerk iets aan hebben.

Ik aarzelde, een aarzeling die een paar dagen heeft aangehouden. Ik beloofde Maud de volgende dag terug te bellen. Ze snapte het vast wel. Ik hoefde haar niets uit te leggen.

Maar snapte ik het zelf? Had het misschien te maken met iets duisters van heel vroeger waar ik ineens weer bang voor was? Als kleine jongen werd ik ’s nachts belaagd door een demon. Een soort heks die me dood kietelde. Nog altijd bekruipen me koude rillingen als ik bedenk hoe ze me telkens overviel. De details zijn angstwekkend scherp. Ze draagt een kanten bloes onder een geelgroen mantelpakje. Gekleed als voor een boerenverjaardag met koffie en taart in de familiekring. Een wat ordinaire tante die opzichtigheid verwart met stijl.

Al meen ik de eerste keer zeker te weten dat dit allemaal echt gebeurt, het klopt niet. Het is nacht, en de zon schijnt. Het is nacht, en ik bevind me aangekleed en wel beneden in de gang van ons huis, badend in verblindend daglicht. Achter me staat de voordeur open. Kom ik misschien van buiten?

Nee, ik kom nergens vandaan. Ik ben hier plotseling. Uit het niets. Van een geruststellend gevoel van thuis-zijn is evenwel geen sprake. Ik weet dat mijn ouders er niet zijn. Kan roepen wat ik wil, antwoord blijft uit. Kan ook net zo goed stoppen. Er komt geen enkel geluid uit mijn keel. Een snoer eromheen. Of stopverf erin.

Dan voel ik de drempel van de keuken onder mijn voeten. De achterdeur naar wat mijn moeder het ‘plaatsje’ noemt, is geopend. Een mollig mevrouwtje is in de gootsteen een kledingstuk aan het wassen. Ze draait zich met een ruk om, slaat het zeepsop van haar handen af alvorens me als een oude bekende te begroeten: ‘Ha, ben je daar!’

Waarna ze wild in mijn hals en mijn broek begint te graaien. Het wordt me zwart voor de ogen. Donkerrood. Ik ben blind. Ik zit klem tussen twee kietelende handen. In een koker van gekmakende angst. Ik wil schreeuwen, maar nog steeds komt er geen geluid uit mijn mond – althans: dat denk ik.

Mijn vader zet me rechtop in bed. Hij klopt me wat op mijn rug terwijl mijn moeder me een glas water met valeriaandruppels, door mij ‘sigarenkistjeswater’ genoemd, voorhoudt. Ik heb ‘naar gedroomd’ volgens haar. Ze zal me later uitleggen waar de demon vandaan kwam. Mijn amandelen waren kort daarvoor geknipt!

Tja, zou zomaar kunnen. Mijn moeder heeft altijd een helder besef gehad van wat er in me omging. Of misging. In elk geval krijgt ze algauw spijt van de ingreep. Ik herinner me ongeduldige meneren in witte jassen die inderdaad diep in mijn keel hebben zitten wroeten. Dokter Fernandes, in zijn praktijk aan de Weteringschans samen met een ziekenbroeder, die me vlak voor de ingreep een speelgoed-Dafje in mijn handen stopte. ‘Zo, nou niet meer janken, joh.’

Vervolgens een muilkorf vol ziekenhuislucht die me maar half verdooft. Alles ondersteboven en in zwart-wit.

Naar gedroomd dus, zoals alleen kinderen dat kunnen. Maar rond mijn achttiende, gedurende de mystieke periode waarin ik de boeken van theosofe Madame Blavatsky las, heb ik me afgevraagd of dit spook misschien een dode was, ontsnapt uit haar graf op Zorgvlied. De begraafplaats lag tenslotte op een kleine honderd meter van ons huis, aan de overzijde van de Boerenwetering.

Of werd ik bezocht door een geest uit het land van de warmoezeniers dat zich hier vroeger tussen de Zuidelijke Wandelweg en de stad uitstrekte? Een tuindersvrouw die geen afscheid kon nemen van de wereld van gisteren en na middernacht bij de bewoners van de nieuwe buurt kwam spoken? Of een vrouw die hier ergens na een gruwelijk einde was achtergelaten, en het er niet bij liet zitten?

Ik heb ooit een paar schetsen aan dat nachtelijk bezoek gewijd. Een soort beeldroman die ik laatst terugvond en waarnaar ik niet te lang moet kijken. Doe ik dat wel, dan vliegen de beelden me weer aan. De witte bloes, het iriserende zeepsop in de emmer, de blaadjes aan de struiken in de achtertuin, de lichtslurf waaruit ik in de keuken stap. Heb ik het niet allemaal werkelijk gezien? Kinderen hebben antennes waardoor ze in aanraking kunnen komen met het onzichtbare, of het onzichtbare met hen. Mettertijd sterft dat allemaal af, laten de voelsprieten los en moet je het hebben van je fantasie als je er nog iets mee wilt. Ben ik wellicht daarom tekenaar en graficus geworden, om dat andere, niet waarneembare te verbeelden?

Toch heeft spiritisme of anderszins contact met geesten nooit echt op mijn pad gelegen. Ik sta zelfs nogal sceptisch zo niet uitermate achterdochtig tegenover draaiende tafels, springende stoelen en zoemende glazen. Overigens is het niet de vraag of ik in geesten geloof, maar of geesten in mij geloven. Je zou het haast denken als je kijkt naar Chris Bloemhart alias oom Chris, al was hij op het moment dat hij in mijn leven begon te spoken nog niet dood.

Hij was toen al wel een dolende ziel die zichzelf had overleefd.

Rond het jaar 2000 dreigden de twee grote flatgebouwen langs de voormalige Rivierenlaan van de kaart geveegd te worden. Er gonsden geruchten over verbreding van de A10 en een musicaltheater.

Het zou het aanzien van de buurt voorgoed veranderen. Het ‘ouden-van-dagenhuis’, dat uitkeek op de bogen van de nieuwe RAI en de reclametoren op het plein ervoor, was al gesloopt. Heel kort nog had het er als een ruïne zonder ziel bijgelegen, omgeven door hekken waar die wintermaanden een venijnige wind doorheen woei. Daarna werd het algauw een berg puin en brokken. Momenteel staat er een blokvormig complex zonder enig karakter.

Verder is er niets veranderd. De twee grote flats zijn er nog en rusten nog altijd even ongenaakbaar op een verhoogde begane grond met aan de achterkant balkons, waranda genaamd. Daardoor hebben de appartementen wel wat van scheepscabines in een grindstenen oceaanstomer. En met enige fantasie vertoont de bakstenen sokkel een licht deinende beweging.

Die bijna onmerkbare deining zie je ook in de acht lagere flats die loodrecht op de achterzijde van de oude Rivierenlaan staan. De verlaten binnentuinen zorgen voor een bedaard, bijna landelijk ritme. De eerste flat verrijst tegenover mijn geboortehuis, de achterste bood destijds uitzicht op een spierwitte woestijn met bomenrijen in een ver verschiet.

 Dit alles was na het telefoontje van Maud snel weer dichterbij gekomen, vooral de tijd waarin Chris Bloemhart zijn intrek in de Stichtstraat nam, waarna hij voor de kinderen gaandeweg oom Chris zou worden. Eerste bewoner was hij zeker niet. Dan had hij er vanaf het begin moeten zijn, net als mijn ouders en onze naaste buren, meneer en mevrouw Rodrigues. Die kwamen in mijn vroegste herinneringen voor, Chris Bloemhart niet, en ik weet zeker dat hij pas op het toneel verscheen toen ik al naar de lagere school ging, of hoogstens vlak daarvoor.

Hij zal zo zijn redenen gehad hebben om de geschiedenis te vervalsen. Was hij in zijn leugens gaan geloven of wist hij in z’n hart wel dat hij loog en had hij niet in de gaten hoe ver mijn herinnering terugging, dat ik dus de waarheid maar al te goed kende? Die waarheid zal pijnlijk voor hem geweest zijn en vermoedelijk ook voor ‘zijn’ kinderen, van wie ik als één van de weinigen wist dat ze dat niet waren, althans niet in biologische zin. Ik kon me zo voorstellen dat de oude films waarnaar hij samen met Maud en mij wilde kijken de bezegeling moesten worden van zijn herschreven verleden, een leven in de Stichtstraat dat er nooit was geweest, in elk geval niet in de beginjaren.

Tegen Maud zei ik hier niets over toen ik haar terugbelde voor een afspraak met oom Chris. Pas in de jaren tachtig was ze bij hem in de straat komen wonen. Hij was dus van ver vóór haar tijd, en ik moest eerst maar eens horen wat hij er zelf over te vertellen had. Wie weet toch een aannemelijk verhaal.

Onze afspraak zou een week later plaatsvinden. Tijd genoeg om het troebele beeld van Chris Bloemhart scherp te stellen. Het geheugen is een verrekijker met vele lenzen. Het hielp me om in gedachten alvast klaarheid te brengen in een periode die ik steeds meer als een vorig leven ervoer: kinderjaren in Amsterdam-Zuid te midden van naoorlogse wederopbouwwoningen, de Stichtstraat in de enclave waarvan de Rivierenlaan – sinds 1964 President Kennedylaan – de grens vormde, met het pompstation van Dirk van der Mark als douanepost.

Aan de overkant begon een andere stad die mij vervulde met een diep en onbestemd verlangen, maar waar het ook niet pluis was. De straten vernoemd naar verre waterlopen droegen nog steeds het duister van bezetting en vervolging in zich. Ook de glorieuze Rooseveltlaan en Churchilllaan die de buurt daar als een vork omklemden, verwezen op hun manier naar zwarte bladzijden, evenals de Vrijheidslaan, voorheen Stalinlaan.

Wat een verschil met het tegelijk grijze en groene buurtje waar ik ben opgegroeid, aanvankelijk grenzend aan boerenland met koeien. Liggen daar mijn oudste herinneringen niet begraven, in een ondergrond die uitnodigt tot archeologie in ruimte en tijd? En om het schimmenspel te schetsen waarin de gestalte van Chris Bloemhart langzaam zichtbaar wordt?

Het schimmenspel begint met meneer en mevrouw Rodrigues, onze buren van nummer 3. Zij waren de echte eerste bewoners. In 1952 hadden ze bij de oplevering een paar weken als enigen in het buurtje gewoond. Ik stel me in visgraatmotief gelegd plaveisel voor waar slierten stuifzand overheen wervelen. De ramen in de grindtegels van de flats en de eengezinswoningen zullen nog gordijnloos zijn geweest en zwart.

Toen mijn ouders en alle anderen zich er eenmaal hadden gevestigd, was het al snel een dorp aan de rand van de stad, waar iedereen zijn buren in elk geval van gezicht en van naam kende.

Meneer en mevrouw Rodrigues waren van meet af aan onvoorwaardelijk op mijn kleine broer en mij gesteld. We waren er letterlijk kind aan huis. Naast een rare boom, ficus genaamd, ligt een klein soort hond op een kussentje. Ik verstijf, maar er gebeurt niets. Zijn ogen blijven half dichtgeknepen, voorpootjes gebald onder zijn lijf. Dat ben ik zo niet gewend. Honden beginnen meestal te grommen als ze me zien. Hun geblaf klinkt als evenzovele boze woorden. Ik raak er altijd overstuur van.

Maar dit dier kijkt niet op of om.

‘Waarom blaft dat hondje niet, mevrouw Rodrigues?’

‘Omdat het een poes is, mallerd.’

Ook maak ik kennis met het begrip ‘drank’, dat ik tot dan toe alleen kende van hoestdrank. Er staan kannen van geslepen kristal op een tafeltje. Er zit een amberkleurige vloeistof in die eruitziet als heerlijk, zoete limonade.

‘Wat is dat?’

‘Drank,’ zegt mevrouw Rodrigues, ‘maar dat is niet voor kinderen.’

‘Waarom niet?’

‘Je wordt er dronken van.’

‘En meneer Rodrigues en u niet?’

‘Daar heb je me te pakken,’ lacht ze, wat ik niet begrijp.

Elke keer weer sta ik er verlekkerd naar te kijken. Heb ik daarom in mijn latere leven altijd zoveel van katten en cognac gehouden? Ik maak kennis met een grote wereld die in schril contrast staat met mijn kleine thuis.

Vaak krijgen mijn broer en ik cadeautjes van meneer en mevrouw Rodrigues. Zwitserse chocola en kleurpotloden die ze meebrengen van hun wintersportvakantie, maar ook gloednieuwe, in Wimbledon gekochte tennisballen, pakken speelkaarten en andere schatten uit hun opwindende bestaan.