Eliza May Drayden, het hoofdpersonage van Het lied van ooievaar en dromedaris, is al dood als de roman in het jaar 1847 in het dorpje Bridge Fowling, in Yorkshire, begint. Ieder volgend hoofdstuk schuift ten opzichte van het voorgaande een stukje op in de tijd, totdat het verhaal in het elfde hoofdstuk in onze huidige tijd is aangeland. De roman vertelt dan ook niet over Eliza May Draydens leven, maar over haar roerige leven na de dood.

De lezer leert Eliza May kennen via de levens van anderen, en via biografieën en verhandelingen over haar, want zij was de schrijfster van een uitzonderlijke roman, die tijdens haar leven werd verguisd, maar die in de loop van 170 jaar door steeds meer lezers als een meesterwerk wordt gezien. Over haar leven is bitter weinig bekend, de omstandigheden waaronder ze stierf, zijn een mysterie, en naast haar roman is de enige tekst die ze heeft nagelaten een aantekenboekje met daarin geheimzinnige tekeningen, gedichten en tabellen.

Anjet Daanje liet zich voor haar roman inspireren door het leven en werk van de negentiende-eeuwse schrijfster Emily Brontë. Het lied van ooievaar en dromedaris borduurt voort op de ingenieuze verhaalstructuur van de roman Wuthering Heights. Waar Wuthering Heights twee vertellers heeft en het verhaal twee generaties en twee keer achttien jaar omspant, heeft Het lied van ooievaar en dromedaris elf vertellers die de lezer meenemen in een verhaal dat zich over drie eeuwen uitstrekt.

Tegelijkertijd met deze roman verschijnt ook een dichtbundel: Dijende gronden, met daarin gedichten van Emily Brontë, hun vertalingen, en ook eigen gedichten van Anjet Daanje geïnspireerd op de gedichten van Emily Brontë.

De auteur ontving voor het schrijven van dit boek een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds.

Omslag: Dieb en Anjet

Foto auteur: Henk Veenstra

Druk: Wilco

© 2022 Anjet Daanje & Uitgeverij Passage

Niets van deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt op welke wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Uitgeverij Passage, Sint Jansstraat 15, 9712 LM Groningen

www.uitgeverijpassage.nl

www.anjetdaanje.nl

www.facebook.com/AnjetDaanje

hardcover ISBN 97890 5452 410 6 / NUR 301

e-book ISBN 97890 5452 882 1

Anjet Daanje

Het lied van ooievaar en dromedaris

Roman

Uitgeverij Passage, Groningen

Opgedragen aan Emily Jane Brontë (1818-1848),

Charlotte Brontë (1816-1855)

en Anne Brontë (1820-1849).

En aan mijn ouders,

Wil den Boer-Daanje (1933-2015)

en Piet den Boer (1926-2016).

En aan alle anderen die niet meer bij ons zijn

maar die in onze verbeelding voortleven.

Kom ga zitten hier op deze zonnige steen

Het is bloemloze heide in wit winters licht

Maar ga zitten want we zijn helemaal alleen

En ontvouw hemels ademloze einderzicht [1]

~ 1 ~

~

Susan Knowles-Chester (1788-1851)

12 december 1847 is de dag die Susan Knowles’ leven bepaalt, ze is dan al tegen de zestig, en vier jaar later sterft ze. In de loop van haar leven zijn er vele dagen waarnaar ze uitkijkt, die zich van tevoren, en ook terwijl ze zich voordoen, met betekenis vullen, en die achteraf hun belofte niet waar blijken te kunnen maken. Maar toen nu die genoemde twaalfde december aanbrak, in het jaar onzes Heren 1847, scheen hij als alle andere winterse dagen te zijn, beginnend in duisternis, eindigend in duisternis, en koud, er staat een noordenwind die korrelige sneeuw op zijn adem meevoert, de straten van Bridge Fowling kleuren huiverig wit in de schemering. Slechts kort verraden Susans voetafdrukken waar ze is gegaan, rechtsaf Church Street in, steil omhoog langs het kerkhof, en tegen de tijd dat ze stilletjes achterom het plaatsje van de pastorie op loopt, kan niemand meer uit haar sporen opmaken naar welke arme ziel de afgezant van de Dood zich heeft gehaast.

De dorpelingen verafschuwen haar werk, waar ze gaat drijft verdriet als wrakhout in haar kielzog, toch als het zover is, roepen velen haar hulp in, het is een publiek geheim. Zoals ze allemaal weten dat de meesten, zelfs de gelovigsten onder hen, niet heengaan zonder angst of lichamelijke vernederingen, maar ieder de mond vol heeft van hoe kalm de gestorvene zich bij Gods wil heeft neergelegd, hoe vredig, hoe troostend het was, zo weet iedereen in het dorp dat vele vrouwen na weken, soms zelfs jaren, een familielid te hebben verpleegd die allerlaatste plicht niet meer kunnen opbrengen, uit verdriet, of ze durven niet, willen niet, weten niet wat te doen. Susan leert hen de eerbiedige rituelen, de praktische handelingen, en dan nog, als ze na die eerste keer de gebruiken kennen, laten ze de uitvoering ervan toch liever aan haar over. Ze komt in het geniep, gaat in het geniep, bij de achterdeur drukken de welgestelden haar een paar shillings in de hand, de armen een paar penny’s, niemand hoeft ervan te weten, soms zelfs de familie, hun eigen man niet.

Haar moeder heeft het haar geleerd, bij de dood van haar lieve, kleine Susey, vier jaar was ze nog maar toen ze aan roodvonk bezweek. Het afschuwelijkste van het ritueel vond Susan de natte watten die ze op haar dochtertjes oogleden moest leggen, want uren nadat Susey haar ogen voor de laatste maal had gesloten, meende Susan nog dat ze ze weer zou willen openen om haar mama met haar hulpeloze, zachtbruine blik te zoeken. En ook de doek waarmee Susan haar kaken op elkaar moest klemmen, om de lijkstijfheid voor te zijn, was vreselijk, alsof ze haar voorgoed de mond snoerde. Maar Susans moeder legde haar uit dat ze Susey uit liefde en eerbied zo goed mogelijk op het eeuwige leven voorbereidden. De gebeden die ze uitspraken, het wassen, het schone nachthemd, het borstelen van haar gekortwiekte haar, de gevouwen handen, alles moest volmaakt zijn voor wie haar nog één keer wilde zien, en ook voor Susey zelf, vooral voor Susey zelf, die haar Schepper dadelijk waardig tegemoet zou treden om als een klein engeltje tot de hemel te worden toegelaten. Het is als een trouwerij, zo zei Susans moeder, daarvoor was je ook je oren en tussen je benen, trek je je beste kleren aan, spreek je plechtige woorden uit, en dan begin je aan een nieuw leven. Dat was Susan nooit vergeten, een trouwerij, zo probeerde ze het te zien, terwijl anderen de Dood zagen.

Duisternis viel over Susans leven na Susey’s heengaan, ze ontwaakte in de schaduw van de Dood en ging erin ter ruste, iedere dag van voren af aan, als een niet aflatende mars van bed naar bed. Niet eerder in haar leven had ze stilgestaan bij het symbolische zwart van de rouw, bij de wijsheid van de Bijbelse woorden van pastoor Drayden, bij de troost die er uitging van een familiegraf, als een zorgvuldig opgemaakt bed waarin ze ooit zou mogen kruipen om Susey in slaap te wiegen. Tot steun was haar vooral het idee dat al die rituelen door de eeuwen heen zo waren gegroeid doordat miljoenen anderen haar waren voorgegaan in verdriet en hadden ondervonden dat dit de handelingen waren die verlichting schonken. Susey’s graf was er om te bezoeken, de lok van Susey’s blonde haar was er om aan te raken en te herinneren aan de tijd toen haar haar nog niet vanwege de koorts was afgeknipt, en de preek, psalmen en gebeden waren er om te beluisteren, te zingen, te fluisteren. Als een bezwering naderden de zorgvuldig gekozen woorden de rand van het duister, waar de lichtkring van het leven de doden raakte, hun tenen kietelde, hun kruin streelde, meer niet, zodat ze wisten dat er aan hen werd gedacht, maar ze niet ontwaakten. En daarom op zondag, op zondag alleen, ging Susan met het vredige gevoel naar bed dat ze boven bij Susey was geweest om haar een nachtzoen te geven en haar warm in te stoppen, en dat ze zou slapen, zijzelf zowel als Susey.

Het liefst zou Susan de vleselijke verschijning van de Dood vergeten, maar juist het beeld van Susey’s opgebaarde lichaam bleef haar levendigste herinnering aan haar. Haar onnatuurlijk bleke gezichtje, haar trekken, verstard in een uitdrukking die het midden hield tussen berusting en verbazing, haar handjes volwassen vroom gevouwen op haar borst, en koud, iedere keer dat Susan zich er niet van had kunnen weerhouden om haar vingertjes te grijpen, haar wang te kussen, was ze teruggeschrokken van het stugge, kille dat ze beroerde, als gesteven lakens in de winter. Ze sprak er met pastoor Drayden over, hij zei dat het heel menselijk was om juist een dergelijke schokkende gebeurtenis te onthouden. Als je de dood als onmisbaar onderdeel van het leven leert te zien, zei hij, zullen je herinneringen aan de levende Susey terugkeren.

Susan wist niet wat ze met dat advies moest, ze was zich er, nu meer dan ooit, van bewust dat ieder mens moest sterven, wat ze nog meer behoorde te begrijpen om Susey te hervinden, was haar niet duidelijk. Ze durfde pastoor Drayden er niet opnieuw naar te vragen, maar hij merkte haar aanhoudende verdriet op. En zo gebeurde het dat hij op de afschuwelijkste dag van zijn leven zijn eigen leed terzijde schoof, tijdelijk, en zich om het hare bekommerde.

Pastoor Robinson Drayden was getrouwd met Betty Stancliff, die hij tijdens zijn studie in Cambridge had ontmoet. Hij hield veel van haar, te veel, werd in Bridge Fowling gefluisterd, want met de regelmaat van de klok werd ze zwanger, terwijl ze tenger was gebouwd en een zwakke gezondheid genoot. Zo had ze in zes jaar tijd twee miskramen en kreeg ze vier dochtertjes, geen enkele zoon, en tijdens de bevalling van haar vijfde kind moest dokter Allsopp er zelfs aan te pas komen. Mary Pickles, de meid van de pastorie, kwam hem tegen het einde van de middag halen, Susan zag hen haastig samen door Barley Street lopen. Ze bad voor Betty en in de uren daarna dacht ze nog een aantal keer aan haar.

Midden in de nacht werd ze gewekt door gebonk op de buitendeur, Joseph ging slaperig in zijn nachthemd naar beneden, en na eventjes riep hij naar boven dat het Mary van de pastorie was, ze was voor Susan gekomen. Susan schoot haar jurk aan en snelde naar beneden. Is het niet goed met Betty, vroeg ze, en Mary vertelde dat de baby verkeerd had gelegen, met haar voetjes naar de uitgang, zei ze. Dokter Allsopp had pastoor Drayden gevraagd wie van de twee hij wilde behouden, moeder of kind, en pastoor Drayden had zonder aarzelen voor zijn vrouw gekozen. Maar zij had hem die romantische beslissing verboden, de bevalling duurde al zo lang en was zo zwaar, had ze gezegd, zij zou toch binnen enkele dagen sterven, het weinige leven dat ze nog in zich had, was voor haar baby bestemd. De twee mannen konden niet anders dan haar wens respecteren. Met veel moeite wist dokter Allsopp de baby te keren, en ze werd geboren, levend en wel, een waar wonder, weer een meisje was het. Helen, heet ze, zei Mary, maar over Betty zweeg ze.

Susan liep met haar door het slapende dorp naar de pastorie. Het was een lauwe augustusnacht, aan de einder begon de hemel al zachtrozeblauw te kleuren, en het rook vochtig naar de warme dag die in de verte achter de bloeiende heuvels sluimerde. Susan vroeg Mary niet waarom pastoor Drayden om haar had gezonden. Hij zat aan de tafel in de salon, zijn hoofd diep gebogen alsof het topzwaar was van de ingehouden tranen, hij bad niet, zo viel Susan op toen Mary haar binnenliet. Hij keek naar haar op, ze herkende zijn blik, de verwarring, de pijn, zo groot dat ieder gevoel erdoor werd verdoofd, en ze wist waarom ze hier was. Ze ligt boven, zei hij, de tweede deur links, zou jij haar willen afleggen.

Betty’s familie woonde ver weg in Cambridge, zijn eigen moeder en zusters woonden in de buurt van Manchester, zijn dochtertjes, tussen de zeven jaar en twee uur oud, waren veel te jong, Mary zou het voor hem kunnen doen, maar hij vroeg Susan.

Susan kreeg een kom lauw water mee van Mary uit de keuken, een washand, twee handdoeken, een prop watten en de lijkwade die Smith Baines, de banketbakker en begrafenisondernemer van het dorp, had gebracht toen hij Betty’s maten voor de kist kwam nemen. Terwijl ze de trap beklom, had Susan het gevoel dat ze de Dood zelve tegemoet trad, met bonzend hart opende ze de slaapkamerdeur. Betty lag ruggelings op het bed bij het raam, toegedekt met een laken, het licht van de olielamp op de ladekast flakkerde over haar gezicht. Iemand, Mary waarschijnlijk, had twee natte wattenproppen op haar ogen gelegd en met een grote knoop boven op haar hoofd een doek onder haar kin gebonden. Ze zag er komisch uit, als een ingespannen trekpaard met oogkleppen voor en een pluim op zijn halster. Hoewel het raam openstond, rook het vreemd in de kamer, een geur die Susan kende maar niet thuis kon brengen. Totdat ze het laken terugsloeg en het bloed zag. In een ruim uitwaaierende, grillige vlek van haar knieën tot vlak onder haar borsten, was haar binnenste uit haar gevloeid, over haar nachtjapon, over het onderlaken, dat vergeefs was verschoond, over haar benen, haar handen. Het vreselijke dat zich in deze kamer moest hebben afgespeeld, besprong Susan, het was alsof ze naar zichzelf keek, daar liggend op het bed, na de bevalling van Susey. Geen moeder van een volmaakt, klein meisje, op wonderbaarlijke wijze in haar gegroeid, maar dit gesloopte lichaam. Terwijl ze een grote prop watten in Betty duwde, tussen haar benen aan de voor- en achterzijde, dacht ze aan de smalle grens tussen leven en dood, en ze bad voor haar.

Ze was niet voorbereid op het indringende beroep dat Betty op haar deed. Toen ze op pastoor Draydens verzoek inging, had ze zich alleen vaag een voorstelling gemaakt van wat haar wachtte, hij echter moest hebben geweten wat hij haar vroeg, want hij had honderden van zijn parochianen zien sterven. En terwijl ze met Betty’s lichaam worstelde, haar onwillige armen en benen, haar lange, losse haar, de klamme, wee ruikende nachtjapon, en uiteindelijk in wanhoop alle fatsoen overboord zette, haar dan maar niet onder een laken ontkleedde en zelfs open en bloot waste, vervloekte ze hem, ze begreep niet waarom hij haar dit had aangedaan, haar er zelfs midden in de nacht voor uit bed had laten halen.

Betty was als een hulpeloos kind dat Susan moest sussen en verschonen, zacht praatte ze tegen haar, smeekte ze haar om alsjeblieft nu eens mee te werken, troostte ze haar, vertelde ze haar over Susey, bad ze met haar. Een vreemdsoortige verstandhouding groeide er in dat lange, schemerige uur tussen hen tweeën, die ieder ander buitensloot, alsof de muren van de kamer de grenzen van de wereld vormden. En ongekend helder herinnerde Susan zich de laatste twee weken van Susey’s leven, toen ze zich vanwege het besmettingsgevaar met haar in de kleine slaapkamer had opgesloten, en ze samen met haar was gestorven en naderhand toch verder had moeten leven, alleen. Buurvrouwen en haar zussen zetten geregeld eten voor haar in de gang neer, en ze praatte met Joseph, gescheiden door de deur. Haar hele leven had zich op het zieke lichaampje gericht dat ze moest verzorgen en redden. Maar machteloos had ze gestaan, oog in oog met dit, de Dood die geen mededogen kent.

Het water in de waskom kleurde rozerood, ze zou schoon water moeten gaan halen bij de pomp, de bebloede spullen in de bijkeuken in de week zetten, een praatje met Mary moeten maken. Ze ging niet, ze bleef bij Betty in de kamer, waar de eerste zonnestralen door het geopende raam naarbinnen vielen en met hun warmte de kille nabijheid van de Dood benadrukten. Ze borstelde Betty’s lange haar, vouwde haar handen op haar borst, zat in de stoel aan haar bed. Een grote rust kwam er over haar, alsof ze vlakbij was geweest, nog net niet over de rand was getuimeld, alsof ze een blik had mogen werpen in het land waar Susey verbleef, een land dat in het verlengde lag van al wat Susan kende, de ommezijde van het leven.

Het was niet lang daarna, nog geen vijf weken, dat Susan zwanger bleek te zijn. Joseph was gelukkig, maar zij was er in stilte van overtuigd dat ze het kind van de Dood droeg, verwekt in die ongewenst zedeloze omhelzing met Betty’s lichaam. Twee jaar lang was ze zeer voorzichtig geweest, want ze wilde Susey niet met een nieuwe baby verraden. Ze had soms gedaan of ze al sliep als Joseph haar wilde, en als ze toch gemeenschap met hem had, sloop ze achteraf naar de keuken om daar zaden van de wilde peen te eten. Ze had niet geweten dat ze ook maatregelen had moeten treffen nadat ze een dode had afgelegd, niemand had haar dat gezegd en ze durfde pastoor Drayden er ook niet naar te vragen.

Nu ze het wist, zag ze overeenkomsten tussen het een en het ander. Ze dacht voortdurend aan het schemeruur met Betty, ze verlangde naar nog een keer, en dan zou ze het zediger doen, zo nam ze zich voor. Ze ging naar Smith Baines, de begrafenisondernemer, en bood hem haar diensten aan, hij beloofde zijn klanten er discreet op attent te maken dat zij hun dode door haar konden laten afleggen, en daarna vroeg ze hetzelfde aan dokter Allsopp en pastoor Drayden.

Het duurde niet lang voordat ze opnieuw oog in oog met de Dood stond, ze bracht het er beter vanaf ditmaal, zonder de wanhoop die Betty in haar teweeg had gebracht, en daardoor ook was het minder overweldigend. Bij volgende doden die haar werden toevertrouwd, kwam ze tot een ritueel dat plechtig alle voorgaande keren in zich borg, en dat zoals een gebed intiem en toch gepast gereserveerd was. De tijd tussen het moment waarop ze de kamerdeur opende en op het bed de overledene in zijn mensonwaardige staat zag liggen, en het moment waarop ze zijn smetteloze lichaam met een laken toedekte en ze voor de laatste keer tegen hem sprak, was voor haar en de Dood. Alleen zij kende zijn ware aard, de anderen keken weg van zijn smerige streken, zijn genadeloosheid, zijn tomeloze begeerte, en zij was zijn handlanger, ze moffelde zijn sporen weg, zodat haar medemensen hem in troostrijke woorden konden vatten en niet al te onomwonden met hem kennis hoefden te maken, totdat hij op een noodlottige dag aan hun bed verscheen.

Ze beviel van een zoontje, John, hij was niet mismaakt of ziekelijk, zoals ze had gevreesd, en vervolgens kreeg ze een dochtertje, Martha, en ook haar nam hij niet van haar. Ze hield van haar kinderen, maar niet zoals ze van Susey had gedaan. Het was niet uit angst, ze was er niet meer toe in staat, alsof er iets in haar was gestorven toen Susey haar laatste adem uitblies. Met niemand sprak ze over haar eerstgeborene, alleen met hem, in zich dat steeds herhalende uur, terwijl zij het vlees waarin hij zich had vastgebeten van hem trachtte te ontdoen en hij haar pogingen met stille ironie aanzag omdat hij dadelijk na de begrafenis alsnog vrij spel zou krijgen. Susey was het geheim dat ze met hem deelde, zoals ze vroeger de helft van haar dochtertje aan Joseph moest afstaan, zo schonk ze die nu schoorvoetend aan de Dood. Susey begon verwarrend veel op haar nieuwe vader te lijken. Na de tientallen lichamen die ze had afgelegd, wist Susan niet meer met zekerheid of ze Susey die laatste keer zelf had gewassen, of haar moeder het misschien had gedaan. Kon ze zich niet meer precies herinneren hoe Susey eruit had gezien toen ze in de eetkamer opgebaard had gelegen in haar kleine, door Joseph gemaakte kist, ze had de vredige glimlach gekregen van de dode gezichten die Susan vakkundig in het juiste model had gedwongen. En nog steeds, ook al had pastoor Drayden het haar beloofd, nog steeds was de levende Susey niet achter haar bleke, roerloze dubbelganger tevoorschijn gekomen.

Susan legde niet alleen de doden af, ze naaide ook lijkwaden, baarkleden en rouwkleding, en Joseph, die meubelmaker was, ging naast tafels, stoelen en kasten, ook lijkkisten maken. De Dood was een gulle werkgever, een simpele iepenhouten kist kostte algauw twee pond, en welgestelde dorpelingen wilden vaak een driewandige kist, waarvoor Joseph zes of zeven pond kon vragen. Ging het slecht in Bridge Fowling, een strenge winter, werkloosheid, een epidemie, Susan en Joseph Knowles leefden er goed van, zo werd jaloers in het dorp geconstateerd, en niet alleen Susan en Joseph. Ze werkten nauw samen met Smith Baines, die de begrafenis regelde, en de dragers, het begrafenismaal, en indien gewenst een rijtuig en paarden. En ook steenhouwer William Randall, doodgravers Frank Joiner en Job Wynne, en de edelsmid in Steadborough, Ezra Wade, die rouwsieraden maakte van haarlokken van de doden, en drukker Joel Witherspoon, die rouwkaarten en briefpapier met een rouwrand verkocht, en koster Thomas Finch, pastoor Drayden en dokter Allsopp, allemaal profiteerden ze waar anderen leden. Als aasgieren waren ze, zei men achter hun rug, en sommigen verdachten hen er zelfs van dat ze de ziekten die door Bridge Fowling waarden zelf in het leven riepen, want het noodlot trof nooit de familie Knowles of Baines.

In het vierde jaar van Susans pact met de Dood, in de herfst van 1817, stierf Sarah, het oudste dochtertje van pastoor Drayden, elf jaar oud, aan de longtering. Op een regenachtige namiddag kwam Mary Susan halen. Susan nam haar tas mee, met daarin haar bijbel en linten, doeken, watten en verschillende maten lijkwaden en mutsen. Pastoor Drayden zag ze niet, de deur van de salon bleef angstvallig gesloten, en ze hoorde geen kinderstemmen, stil was het in het huis. Mary verwees haar naar boven. De eerste deur links, zei ze, er staat een kom water voor je klaar.

Sarah was niet langer dan een halfuur geleden gestorven, ze was nog warm, het leed nog voelbaar. Susan sloot haar ogen, verzwaarde haar oogleden met natte watten en bond een doek om haar hoofd. Broodmager was ze, uitgemergeld, geen meisje van elf, maar een klein, oud vrouwtje. Susan schoof de stoel bij het bed en ging met de bijbel op haar schoot naast haar zitten. Kinderen afleggen was altijd moeilijk, wat ze ook probeerde, Susey hield zich geschrokken schuil. Ze wilde niet over haar moeders schouder meekijken, niet luisteren terwijl Susan tegen haar praatte, niet aan haar voeten op de vloer spelen.

Zittend aan het bed las Susan voor uit de bijbel, ze bad voor arme Sarah en zo nu en dan deed ze haar ogen dicht en wachtte ze of Susey haar toch gezelschap zou willen houden ditmaal. Na een uurtje stond ze op, en terwijl ze Sarah onder het laken met beleefd bedreven handen ontkleedde, hoorde ze beneden in de hal kinderstemmen. Ze dacht aan Susey, zo sterk was die gedachte dat ze haar voor zich zag, haar lichtbruine ogen, haar blauwe jurkje, haar blonde haar, haar ondeugende lach. Daarop werd er aan de deur gemorreld, de klink bewoog naar beneden en omhoog, en nog eens naar beneden, alsof er een kind op zijn tenen naar reikte. Susans hart sloeg een slag over, in angstige verwachting staarde ze naar de deur. Langzaam ging hij open, een meisje van een jaar of vier, vijf in een blauw jurkje verscheen op de drempel. Gedurende een seconde, die zich tot een eeuwigheid leek te rekken, weigerde Susan de waarheid tot zich door te laten dringen. Ze deed zich aan het meisje tegoed, kleurde haar bruine haar blond, haar grijze ogen bruin, vulde haar tengere lijfje met kindervet. Het was Eliza May, het een na jongste dochtertje van pastoor Drayden. Je mag hier niet komen, zei Susan, straks als ik met haar klaar ben, kun je je zus bezoeken.Eliza reageerde niet, ze hield haar blik gericht op Sarahs lichaam onder het laken, de deur sloot ze achter zich en ze liep op haar toe.

Ieder ander kind had Susan weggestuurd, desnoods hardhandig, maar een restant van Susey was aan Eliza blijven kleven, iets ongrijpbaars dat een warm vertederd gevoel in Susan opriep dat ze sinds Susey’s dood niet meer had gekend, waarvan ze niet wist dat ze het had gemist totdat het haar nu hier bij dit onbekende meisje overviel. Er was geen moeder die zich om het arme kind bekommerde, Betty zou zich schamen, haar dochtertje was uit het vaalblauwe jurkje gegroeid, de mouwen waren meer dan een inch te kort, en de zoom viel niet tot op haar enkels, maar tot halverwege haar kuiten, en haar voeten waren bloot en vuil. Ze zag eruit als een achterbuurtkind. Heb je op de heide gespeeld, vroeg Susan.

Eliza strekte haar arm uit en raakte voorzichtig Sarahs wang aan. Verrast door de verandering in haar zus, trok ze haar hand snel weer terug. Susan legde uit dat dit hier Sarahs stoffelijke overschot was en dat haar ziel naar de hemel was gegaan. Maakte die haar warm, vroeg Eliza. Ze richtte schuw haar blik op Susan. De mooiste ogen die Susan ooit had gezien, stonden in dat magere kindergezicht, grijsblauw met een zweem goudbruin erin en groot en glanzend, doorschijnend als een poel water in de zomerzon.

Ga daar maar zitten, zei Susan en ze wees op de stoel, dan kan ik verder met mijn werk. Eliza klom op de stoel en keek ernstig toe terwijl Susan Sarahs lichaam onder het laken met een natte washand waste. Alles was anders onder die onschuldige, grijsblauwe kinderblik, de kamer vulde zich met Susey’s aanwezigheid, zo bedrieglijk echt dat het contrast tussen Susans gelatenheid van nog geen tien minuten geleden en dit geluk pijnlijk groot was en het haar moeite kostte om haar tranen te bedwingen.

Word je vies van doodgaan, vroeg Eliza. Niet zo vies als jouw voeten, zei Susan, en ze knielde voor haar neer en waste haar voeten met het schone water uit de lampetkan en droogde ze met een ongebruikte handdoek. Heb je geen kousen en schoenen, vroeg ze haar. Eliza wiebelde met haar tenen, ik wil geen schoenen, zei ze. Susan probeerde haar ervan te overtuigen dat ze dan ziek zou worden, maar haar argumenten maakten geen indruk.

Ze haalde een lijkwade uit haar tas en spreidde hem onder het laken over Sarah heen. Bij het aantrekken van de rechtermouw hield ze Sarahs hand vast, alsof ze samen over straat liepen, en ze zag Eliza’s blik naar hun verstrengelde vingers gaan. In een opwelling stak Susan haar vrije hand naar haar uit. Eliza wendde haar hoofd af, en gegeneerd trok Susan haar hand terug, en omdat de omvang van de afwijzing in de stille kamer nog leek te groeien, vertelde ze haar over de hemel en dat ze Sarah later, veel later, op die onvoorstelbaar prachtige plek opnieuw zou ontmoeten, en dat Sarah in de tussentijd zou spelen met de engelen die er woonden en dat ze het vast erg leuk zou hebben. Daar dacht Eliza een tijdje over na. Maar wat gebeurt er dan met haar, vroeg ze, en ze wees naar het lichaam op het bed, alsof er twee Sarahs bestonden, een hier op aarde, en een onbereikbaar in de hemel. Susan kon niet anders dan uitleggen dat ze Sarahs lichaam over drie dagen in een mooie, geriefelijke kist zouden begraven. Eliza vertelde dat ze Brady, hun kat, ook hadden begraven, op de heide, en dat, toen hun hond hem een maand later opgroef, ze Brady niet meer had herkend, maar het was hem wel, zei ze. Heeft God honger, vroeg ze.

Heeft God honger, het was een samenvatting van al Susans onbetamelijke gevoelens na Susey’s dood, de woede, de twijfels, het zelfmedelijden, want waarom had God Susey geschapen als ze maar zo kort mocht genieten van haar aardse bestaan. Pastoor Drayden zei dat God de uitverkorenen van wie Hij het meest hield het eerst tot zich nam. Wat Susan niet begreep, want had Susey dan moeten zondigen, zou ze dan nog in leven zijn. Uiteindelijk concludeerde ze dat het aan God lag, niet aan Susey, een gevolgtrekking die ze in stilte trok en nooit hardop zou durven uitspreken. God had honger en Hij liet de Dood het vuile werk opknappen.

Toen ze naar huis liep in de regen, en die nacht slapeloos in bed lag, probeerde ze een goed antwoord op Eliza’s vraag te bedenken, het antwoord dat ze had moeten geven in plaats van laf te zeggen dat Sarah vast blij was dat ze haar kat Brady in de hemel zou treffen. Mama is daar ook, had Eliza haar gecorrigeerd. Ach, dat arme kind, geen moeder, geen oudere zus die zich om haar bekommerde, en een maand later was Susan alweer in de pastorie, want ook Rebecca, de een na oudste dochter van pastoor Drayden, was met de longtering besmet geraakt en eraan bezweken. Het juiste antwoord op Eliza’s vraag was nog dringender geworden, maar Susan had het niet gevonden. Toen Mary haar kwam halen en ze haar tas pakte, besloot ze dat ze Eliza zou proberen te troosten, want wat moest er van dat kleine, eenzame meisje worden. Ze zou haar vertellen dat Gods willekeur nu inderdaad wreed leek, maar dat Hij er een hogere bedoeling mee had die zij tweeën niet konden doorgronden. Straks, als oude vrouw terugkijkend op haar leven, zou Eliza de zin van haar lijden inzien en er zelfs dankbaar voor zijn. Zo zou Susan het haar zeggen.

Ze moest in dezelfde kamer zijn als bij het afleggen van Sarah, hetzelfde bed, bijna hetzelfde meisje, het lichtbruine haar, de bruine ogen, de lange, magere vingers, het uitgeteerde lichaam, alleen jonger, negen was Rebecca nog maar. Met een oog op de deur ontkleedde Susan haar, waste haar, trok haar een lijkwade aan, maar Eliza kwam niet. Susan merkte dat ze zich op haar komst had verheugd. Ongepast was het, alsof ze om de dood van Rebecca had gevraagd alleen om nog eens de vuile voeten van haar zusje te mogen wassen. Toen ze klaar was, zat ze een tijdje bij Mary in de keuken, in de hoop dat Eliza daar bij het vuur zou komen zitten, of om een stuk brood zou komen. Ze vroeg Mary hoe het met de drie overgebleven dochtertjes ging, zijn ze erg verdrietig, vroeg ze. Mary zei dat hun oom uit Manchester hen vorige week had opgehaald omdat pastoor Drayden bang was dat zij ook ziek zouden worden. Hoesten ze, vroeg Susan geschrokken, nee dat was niet het geval, tenminste niet toen ze vertrokken, zei Mary. Maar Susan kreeg de gedachte niet meer uit haar hoofd dat ze de Dood, en niet Susey, in Eliza May Drayden had herkend.

Zo nu en dan informeerde Susan onopvallend naar de dochtertjes van pastoor Drayden, bij Alice Finch, de vrouw van de koster, en bij de Appletons van het postkantoor, waar ze altijd het laatste nieuws kenden. Een week na Rebecca’s begrafenis waren de meisjes alle drie weer thuis, Millicent, de oudste nu, Eliza May en kleine Helen. Ze werden niet ziek. Soms, bij het bezoeken van Susey’s graf op het kerkhof, zag Susan hen in hun droeve rouwkleding vrolijk op het grasveld voor de pastorie spelen, en ze ontmoette hen, maanden later was het toen alweer, op de heide. Helemaal alleen waren ze, geen volwassene om hen te vergezellen. Susan zei hen bij het passeren goedendag, maar ze kreeg geen antwoord, zo verdiept waren ze in hun gesprek, of misschien was het een spel. Eliza had een zware stem opgezet, ze zwaaide met haar armen, en haar gezicht met de betoverend mooie ogen straalde, een blijdschap die Susan des te meer ontroerde door het contrast met haar zwarte japon van de Dood, het was alsof ze haar tranen dapper weglachte.

Nooit, na dat uur dat ze samen met Sarahs lichaam doorbrachten, sprak Susan meer met Eliza May Drayden. Ze werd een lang, mager meisje, een jonge, schutterige vrouw, een onaantrekkelijke, oude vrijster van achter in de twintig, met nog steeds die prachtige ogen, maar die hield ze als Susan haar in het dorp tegenkwam altijd neergeslagen. Ze liet haar oudere zus, Millicent, het woord doen, en ook die was daar niet bijzonder bedreven in. Verlegen waren ze alle drie, onaangepast, en wie kon hen dat kwalijk nemen, opgegroeid zonder moeder, en hoewel pastoor Drayden geliefd was in het dorp, was hij ook excentriek. William en Maggy Tanner van de Grave & Green, de pub tegenover de pastorie, aan de overzijde van het kerkhof, vertelden dat hij nooit samen met zijn kinderen in de salon at, altijd alleen in zijn werkkamer. Hij ging om acht uur naar bed en stond om drie uur ’s nachts op en liep dan door weer, wind en duisternis over de heide naar Steadborough, en weer terug. En zijn zondagse preek, zo zeiden de Tanners, schreef hij op vrijdagmiddag boven op de kerktoren, waar hij zich dicht bij God waande. Ze beweerden dat je aan zijn preek kon horen wat voor weer het vrijdag was geweest. Susan nam dat allemaal met een korreltje zout. Over haar schenen de Tanners te vertellen dat je haar nooit een hand moest geven, omdat ze je dan binnen een week voor de laatste keer zou komen wassen, en was je zwanger, dan moest je helemaal uit haar buurt blijven, want als ze je buik zou aanraken, kreeg je een miskraam. Onnozel was het en dom, wist Susan, alsof de Dood zich de wet liet voorschrijven.

In 1840, 23 jaar nadat de kleine Eliza May Drayden Susan naar Gods onstilbare honger had gevraagd, werd Susan weer naar de pastorie geroepen. Ze had in het dorp gehoord dat Helen, de jongste dochter, longtering had. Dokter Drake had haar opgegeven, zo zeiden de Tanners van de Grave & Green, maar de Appletons van het postkantoor, die meestal betrouwbaardere informatie hadden, zeiden dat Helen Drayden de behandeling van dokter Drake had geweigerd. Kate Appleton noemde het een verstandig besluit, want Helen had al vanaf haar geboorte een zwakke gezondheid en van de longtering genees je niet, zei ze. Maar Susan wist uit ervaring dat mensen zich nu eenmaal vastklampen aan ieder restje hoop. Sommigen van haar klanten durfden de hoop zelfs niet te laten varen als de dokter al was gegaan en Susan aan hun deur klopte.

Met een zwaar hart liep Susan met haar tas door Church Street naar de pastorie. Ze herinnerde zich nog goed dat ze hier liep bij zonsopgang, toen Helen net was geboren en ze haar moeder moest afleggen, en nu ging ze dus naar de pastorie vanwege de dochter voor wie Betty haar leven had gegeven. Susan verbaasde zich niet meer over de streken van de Dood, hij was niet wreed of hongerig. Was hij dat maar, dan zou hij gunstig te stemmen zijn, of overvoerd kunnen raken. Hij was onverschillig, als een steen, een wolk, een boom, zoals Susan zelf. Ze was zijn evenbeeld geworden.

Maar de pastorie, de trap, de eerste deur rechts, tegenover de kamer waar ze Eliza’s vuile voetjes had gewassen, het raakte haar nog steeds, alsof haar verdriet om Susey al die jaren in de muren van dit huis opgesloten had gezeten en haar nu met open armen verwelkomde. Het was bedompt in de kamer, ze zette het raam open en ontfermde zich over Helen Drayden, zodat ze straks een mooie dode zou zijn. Over drie kwartier, zo schatte Susan, was de lijkstijfheid zo ver gevorderd dat Helens spieren de buigkracht hadden van die van een levende vrouw die zich gewillig aan- en uit zou laten kleden. Ze ging in de stoel naast het bed zitten, pakte haar bijbel uit de tas en sloeg hem open bij Jesaja 40. Nog geen twee regels had ze gelezen toen ze achter zich een gesmoord snikken hoorde. Het geluid kwam van de andere zijde van de muur, een vrouw overmand door groot verdriet.

De weinige keren dat Susan Eliza May Drayden in het dorp had gezien, was ze in het gezelschap van haar jongere zus geweest, innig gearmd, alsof ze bescherming bij elkaar zochten. Met neergeslagen ogen haastten ze zich door High Street, langs de kerk, Church Street in, naar huis. Dit magere, levenloze lichaam dat op het bed lag te verstijven totdat Susan het kon wassen en kleden, was al wat Eliza May restte van het liefste dat ze had gekend. Met een prop in haar keel luisterde Susan naar haar gedempte gesnik, afgewisseld door gekreun en diepe, bibberende zuchten, alsof ze het wilde uitschreeuwen van ellende en haar kreet nog net in het kussen wist te smoren. Tranen biggelden over Susans wangen, in de maat van het verdriet achter de muur las ze hardop verder. En later, toen dan die drie kwartier waren verstreken, ontkleedde ze Helen en waste ze haar, begeleid door het wanhopige gesnik van haar zus. Susans tranen drupten langs haar kin op Helens blonde haar, haar bleke gezicht, op haar met watten gesloten ogen, haar bloedeloze lippen. Niet eerder had ze een dode huilend afgelegd, ook Susey niet. Het was ongepast, als een man kussen en intussen aan een ander denken.

Ze veegde haar gezicht droog en snoot haar neus voordat ze de kamer verliet. Het verdriet achter de muur was zachter geworden, vermoeid, maar niet minder hartverscheurend. Aarzelend stond ze voor de deur waarachter het gesnik klonk. Haar hand legde ze op de klink, zo gauw ze hem naar beneden duwde, werd het beschaamd stil aan de andere kant. Susan zou haar onbeminde, moederloze lichaam in haar armen willen nemen, haar willen troosten zoals ze dat bij Susey zou hebben gedaan als ze was blijven leven, als ze zo oud was geweest als Eliza nu. Maar ze durfde niet. Toen ze de klink losliet, voelde ze hoe Eliza, gespannen turend naar de deur, herademde.

In de gang beneden kwam ze pastoor Drayden tegen, ze vertelde hem hoe vreselijk ze het vond dat hij nu ook zijn jongste dochter had verloren. Hij bedankte haar en betaalde haar zes shilling voor haar diensten. Gaat u maar naar haar kijken, zei ze, ze ligt er mooi bij. Op het achterplaatsje gooide ze de kom water leeg, van Mary kreeg ze een kop thee en ze praatten over Helen, hoe bescheiden en lief ze was en hoe dapper ze was geweest die laatste weken. En terwijl ze zo spraken, ging de achterdeur open en liepen Eliza May en Millicent Drayden de keuken binnen. Van buiten kwamen ze, ze hadden in de heuvels gewandeld, meer dan een uur, zei Millicent, want ze waren al weken niet van huis geweest.

Voordat ze naar huis vertrok, ging Susan met een smoes terug naar boven, ze was haar bijbel vergeten, vertelde ze Mary, en ze klopte zacht op de deur waarachter ze het gesnik had gehoord. Toen er geen reactie kwam, opende ze hem. De kamer was leeg. Het bed bij het raam was keurig opgemaakt, geen spoor van woelend verdriet, geen verfrommelde sprei, geen nat gehuild kussen. Vanaf het bed keek je uit over het koninkrijk van de Dood, het overvolle kerkhof, met daarachter de grijze toren van de kerk en de naar de einder golvende heuvels. Op de ladekast, rechts tegen de muur, stond een rij boeken, en in de vensterbank lagen souvenirs meegebracht van de heide, stenen, grillige takken, een verdroogd stuk hout, gespikkelde eieren, en schedels van een haas en een ram met gekrulde hoorns. Susan sloeg een van de boeken open, op het schutblad stond in een zwierig handschrift haar naam, Eliza May Drayden. Het was haar kamer.

In het tweede jaar na dat verwarrende voorval, eind januari was het toen, hoorde Susan van de Appletons dat pastoor Drayden ziek was, zo ziek dat zijn kapelaan, Daniel Jennings, zijn diensten moest overnemen, en ook alle dopen, trouwerijen en begrafenissen werden door hem gedaan. In angstige verwachting keek Susan uit naar de dag dat Mary haar zou komen halen. Ze zou lang bij hem blijven, zo nam ze zich voor, hardop voor hem uit de Bijbel lezen en God in haar gebeden zeggen wat een goede man hij was geweest. Haar mooiste lijkwade zou ze hem aantrekken, zonder er een penny meer voor te vragen, hem scheren en zijn oude, ingevallen wangen met watten opvullen zodat hij tien jaar jonger leek als zijn dochters en parochianen naar hem kwamen kijken.

Maar tot haar verrassing kwam de loopjongen van Smith Baines naar Josephs werkplaats om te vragen of hij een kist voor pastoor Drayden kon maken, en er kwam niemand om haar. Ze dacht dat het een vergissing moest zijn, dat zijn twee verweesde dochters zo van streek waren door zijn heengaan dat ze waren vergeten dat hij moest worden afgelegd, en ze vroeg Joseph, die hem ging opmeten, om erop aan te dringen dat hij zijn vrouw zou sturen. Maar toen hij terugkwam, zei hij dat ze haar dankbaar waren voor haar zorgen om hun vader, die waren onnodig, zo hadden ze Joseph verzekerd, want ze hadden hem zelf al gewassen en gekleed. Liefdevol hadden ze dat gedaan, naar Josephs oordeel, en zoals dat nu eenmaal gaat bij amateurs, niet heel goed. Ze overwoog om naar de pastorie te gaan. Zonder Millicent en Eliza May te beledigen kon dat alleen niet, vooral niet toen ze van Joseph begreep dat ze hem om zijn eenvoudigste kist hadden gevraagd, geen versieringen, een flanellen bekleding, zaagsel en houtkrullen, en geen veren matras of kussen. Ze hadden geen geld, zo leidden Susan en Joseph hieruit af. En zo was het inderdaad, want niet lang daarna werd de inboedel van de pastorie per opbod verkocht. Het hele dorp ging naar de veiling, Susan kocht pastoor Draydens bijbel en de stoel waarop Eliza had gezeten toen ze haar voetjes waste, dat geloofde Susan tenminste, het kon ook zijn dat het een andere was, het was in ieder geval een degelijke, mooie stoel. Kapelaan Jennings werd de nieuwe pastoor van Bridge Fowling, hij ging in de pastorie wonen, en Millicent en Eliza May Drayden verhuisden naar een armoedig huisje aan Back Lane. Susan voelde een gegeneerd medelijden met hen, alsof ze de fatsoensregels schonden door niet langer te zijn wie ze moesten zijn. Nu ze niet langer door hun vaders reputatie werden beschermd, en ze ook geen broer of man hadden om het voor hen op te nemen, deden er boosaardige geruchten over hen de ronde. Er werd in het dorp beweerd dat ze zich in het geheim voor mannen uitgaven, en dat ze rare fantasieën verkondigden die in deugdzame vrouwen nooit zouden opkomen. De gewoonlijk betrouwbare Appletons van het postkantoor, zo ontdekte Susan, waren de bron van deze achterklap, en verontwaardigd weigerde ze er aandacht aan te besteden. Pas vier jaar later werd de natuurlijke orde hersteld, toen Millicent Drayden met pastoor Jennings trouwde en terugkeerde naar haar geboortehuis, de pastorie aan het kerkhof, en later ging ook Eliza May daar bij haar zus en zwager wonen.

En zo werd het dan nu 12 december 1847, een koude, winterse dag. Er staat een noordenwind die door Church Street wervelt en de korrelige sneeuw tegen de muur langs het kerkhof blaast, en Susan haast zich met haar tas in de hand naar de pastorie. Mary zit aan de keukentafel, haar handen werkeloos in haar schoot. Ze is oud, bijna zeventig, zo goed als blind. Susan pakt zelf de waskom uit de bijkeuken en vult hem bij de pomp. Met haar tas aan haar arm en de kom in haar handen loopt ze de hal in. De deur naar de salon gaat open en Millicent Drayden, Mrs Jennings heet ze tegenwoordig, maar Susan kan er niet aan wennen, ze ziet nog steeds een kind in haar, Millicent Drayden komt naar haar toe. Susan zet de kom water op een trede van de trap en geeft haar een hand, ze zegt hoe erg ze het voor hen vindt, voor haar en haar man. Gewoonlijk kost het haar moeite om medeleven in die versleten woorden te leggen, nu moet ze moeite doen om haar overschot aan medeleven in te tomen. Ik wist niet dat ze ziek was, zegt Susan, is ze plotseling overleden.

Millicent antwoordt niet, ze ziet er uitgeput uit, broos, als een vogeltje dat per ongeluk over de rand van het nest is gevallen en zich nu in een vijandige wereld alleen moet zien te redden. Susan wil haar hand op haar arm leggen, maar Millicent doet een haastige stap naar achteren, alsof de Dood zelf zijn begerige klauwen naar haar uitstrekt, en Susan kan nog net haar waardigheid bewaren en doen alsof haar hand onderweg was naar de trapleuning.

Wilt u haar samen met mij afleggen, stelt ze voor, want sinds de loopjongen van Smith Baines haar is komen vertellen dat miss Eliza van de pastorie is overleden, kan ze aan niets anders denken dan aan de ontmoeting met dat lichaam dat haar onverhoeds is toebedeeld. Ze verlangt ernaar, en is er ook bang voor, alsof de twee uitersten elkaar aanwakkeren, en beide gevoelens zijn beschamend voor een vrouw met haar verantwoordelijkheid.

Millicent schudt verschrikt haar hoofd, nee, zegt ze, nee dat zou Eliza niet willen. Susan dringt aan, ze zegt dat zij haar zou wassen en kleden en dat Millicent er alleen bij zou hoeven zitten. Nee, herhaalt Millicent, en er klinkt zo veel afschuw in haar stem dat het is alsof Susan haar heeft voorgesteld om de verschrikkingen, het lijden, het sterven, van deze dag nog eens over te doen.

Pastoor Jennings en John Croft, de doodgraver, komen achter elkaar de trap af. Ze ligt voor u klaar, Mrs Knowles, meldt pastoor Jennings haar in het voorbijgaan, de tweede deur rechts. Susan weet het, de kamer met de witte sprei, de boeken en de schedels, de kamer van het onstilbare verdriet.

Ze trekt de deur zachtjes achter zich dicht. Bij het licht van de olielamp ziet ze haar liggen, ze hebben haar schuin over het bed gelegd, alsof ze haar harteloos hebben neergegooid. Haar linkerarm zit bekneld onder haar, haar rechtervoet hangt langs het matras naar beneden, en haar schoen is onder het bed gerold. Susan zet de kom water op de ladekast. Ze is nerveus, haar hart bonst in haar keel, alsof dit roerloze lichaam, waaruit de adem pas net is gegaan, haar eerste dode is. Zoals ze een levende vrouw zou benaderen, behoedzaam, beleefd, zo loopt ze op haar toe. Na een aarzeling pakt ze haar enkels beet en trekt haar op het bed, dan haalt ze haar arm onder haar rug vandaan. Haar lichaam is lauw, als thee die te lang in een kopje op dorst heeft staan wachten, en ze is broodmager. God had zo’n honger dat hij niet kon wachten tot ze was gestorven. Een jaar geleden heeft Susan haar voor het laatst gezien, ze kwam niet meer in het dorp, niet zondags naar de kerk. Susan herkent haar benige gezicht amper. Ze strekt haar armen en benen, haar rug, haar nek, legt haar netjes recht, met haar gezicht naar de hemel gericht. Meisje toch, zegt ze zacht, en ze streelt met de rug van haar hand over haar ingevallen wang, wat is er met je gebeurd.

Ze is niet in bed gestorven, ze heeft al haar kleren nog aan, zelfs haar schoenen, haar haar is opgestoken, het is alsof ze door de Dood is overvallen. Niets hebben ze voor haar gedaan. Konden ze je mond niet eens dichtdoen, zegt Susan verontwaardigd tegen haar. Van gewone dorpelingen, bij hun eerste dode, kan ze zich dat voorstellen, maar Eliza’s zwager is pastoor en bijna Millicents hele familie ligt onder de grond. Misschien heeft pastoor Jennings in zijn ontsteltenis zelfs verzuimd haar de laatste sacramenten toe te dienen. Terwijl ze haar oogleden met natte watten verzwaart, bidt Susan voor haar, en ze bindt een doek rond haar kaak zodat haar mond zich sluit. Dan kwijt ze zich tussen de lange, magere benen van het enige onderdeel van haar werk waaraan ze een hekel heeft, maar dat Eliza waarschijnlijk juist op prijs stelt, want inderdaad word je vies van doodgaan, zoals ze dertig jaar geleden nieuwsgierig aan Susan vroeg. Niet zo vies als jouw voeten, Susan weet het nog.

Daarop trekt ze haar haar schoenen en kousen uit, haar voeten zijn knokig, en ze heeft lange, dunne tenen, zo bevallig als haar vingers. Over een uurtje behoort Susan dit pas te doen, fatsoenlijk aan het zicht onttrokken door een laken, maar ze neemt de washand uit de kom, wringt hem uit en wast haar voeten. Vuil zijn ze niet. Ze denkt aan die vorige keer, ik wil geen schoenen, haar wiebelende tenen. Ze doet het liefdevol, zoals ze het bij haar eigen dochter zou doen, en droogt ze dan met een schone handdoek. Ze laat haar voeten bloot, ze denkt dat ze dat nog steeds liever heeft.

Het is koud in de kamer, er is geen haard. Susan zoekt een deken in de laden van de kast en schuift de stoel naast Eliza’s bed, dan gaat ze bij haar zitten, de deken om zich heen geslagen. Nerveus is ze niet meer, ze is zo kalm als die eerste keer, met Betty in ditzelfde huis, nog geen twee yard hiervandaan. De wereld is tot deze kamer gekrompen, tot dit levenloze lichaam dat tussen laatste ademtocht en graf aan Susan is toevertrouwd. Buiten is het donker geworden, bij het licht van de lamp ziet ze de sneeuwvlokken langs het glas naar beneden zijgen, een wankel, wit randje bedekt de raamroeden. Op de vensterbank vallen grillige schaduwen van de hoorns van de schapenschedel en het dorre op de heide verzamelde hout, en ondanks de koude en de duisternis bromt er een dikke, groenblauwe vlieg door de kamer. Hij landt op Eliza’s voorhoofd, loopt over haar wang, haar lippen. Geërgerd wuift Susan hem weg.

Ze bukt zich om de bijbel uit haar tas te pakken, de bijbel van Eliza’s vader. Ze slaat hem open op haar schoot, en terwijl ze leest denkt ze aan de doorwaakte nachten aan Susey’s bed. Haar blik angstvallig op het roodgevlekte gezichtje gericht, gespitst op het moment waarop ze haar ogen zou openen en Susan de natte doek op haar voorhoofd kon verversen en haar, ondanks haar gezwollen tong en keel, wat water te drinken moest proberen te geven, anders zou ze sterven. Zo ondraaglijk was het lijden, het wachten, het hopen toen, dat de Dood als een verlossing kwam. Ze heeft het niet eerder aan zichzelf durven toegeven.

De vlieg bromt hinderlijk om haar hoofd, ze kijkt op van de bladzijden met de heilige woorden, en misschien komt het doordat ze zich gedurende een ontelbaar deel van een seconde vergist en meent weer op Susey’s ontwaken te wachten. Eliza’s oog is opengegaan, haar rechteroog, dat het dichtst bij Susan is. Ongelovig staart Susan naar haar bleke, roerloze gezicht, de prop watten ligt naast haar oor op het kussen. Ze staat op uit de stoel, de deken glijdt van haar schouders en terwijl ze zich over haar heen buigt, ontwaakt ook het andere oog. Susan ziet het gebeuren. De natte watten zakken langs haar wang naar het bed, en ze slaat aarzelend haar oog op naar de wereld.

Betoverend zijn haar ogen nog steeds, Susan moet wel kijken, of ze nu wil of niet. Het grijs van haar irissen is dofblauw geworden, als ijs op een bergmeer, en haar ogen zijn niet suffig, zoals bij andere doden, op het plafond achter haar gericht, maar wijdopen, alsof ze uit een nachtmerrie wakker is geschrokken. Susan praat zacht tegen haar terwijl ze de watten in de waskom doordrenkt met water, en dan sluit ze haar oogleden opnieuw en legt de proppen erop. Het water druipt in een gestage stroom tranen langs haar wangen en slapen. Susan staat naast het bed en kijkt in haar spichtige gezicht. Ze ziet er vredig uit nu, met een licht ironisch lachje rond haar mond, alsof ze haar eigen dood belachelijk dramatisch vindt.

Susan gaat weer in de stoel naast haar zitten, nog een halfuur schat ze, dan kan ze haar wassen en kleden voor haar laatste, lange nacht in de crypte. Ze bladert naar Openbaring 21 en leest haar voor over de nieuwe hemel en de nieuwe aarde die zullen komen nadat de oude voorbij zijn gegaan. Beneden hen in de salon hoort ze Millicent en haar man ruziën, ze verheffen hun stemmen tegen elkaar, ze hebben het over haar, de vrouw hier bij Susan, die hen heeft verlaten en hun dit lichaam als troost heeft nagelaten. In de hal slaat de staande klok zesmaal, bij de vijfde slag valt de zware klok van de kerktoren in. Susan kijkt naar buiten, het gelui komt uit de witte duisternis over het kerkhof naar hen toe gedreven alsof het de dode in het bed tot zich roept. En als ze daarop haar blik naar Eliza wendt om haar te zeggen dat ze met een pak sneeuw zal worden begraven, ziet ze dat zij haar aan ligt te staren. De ijzig blauwe ogen kijken pal in Susans gezicht, zo zonder terughoudendheid, zonder schaamte als alleen een kind dat kan. Met een kreet springt ze op uit haar stoel. Ze doet een paar angstige passen van het bed vandaan, buiten het bereik van de doodse blik, maar de kilte ervan omvat de gehele kamer. Het is alsof de Dood zelf haar omhelst.

De vlieg is op het bleke, benige gezicht geland en loopt over haar neus. En zo bij haar ooghoek aangekomen bevoelt hij, alsof hij zich op een nacht ijs waagt, de vochtige bolling die voor hem ligt en neemt de gok. Zijn onreine, blauwgroene lijf met de gevouwen vleugels past precies tussen haar wimpers, afschuwelijk ziet het eruit, als een obsceen gezwel op haar ziel. Susan zet de stappen die haar veilig van het bed scheidden en verjaagt hem. Ze probeert niet in de irissen te kijken die nu wezenloos langs haar heen de kamer in staren. Ze doopt haar vingers in de waskom en houdt ze onder Eliza’s neusgaten, ze voelt geen ademtocht, en ook als ze haar hand op haar buik of in haar hals legt, kan ze geen leven ontdekken. Met de lamp in haar hand buigt ze zich over haar gezicht, nu is ze wel gedwongen om te kijken, snel, niet langer dan een seconde duikt ze onder in het blauw. Haar pupillen krimpen niet in het licht, ze zijn star, halfopen, zoals bij iedere dode.

Susan neemt nieuwe watten, twee grote proppen, ze maakt ze nat en legt ze wederom op Eliza’s oogleden. Ze haalt het wisselgeld uit de zak van haar jurk en zoekt er de grote koperen munten van een pence uit. Die duwt ze in de natte watten, voor ieder oog een. Maar ze heeft zich nog niet omgedraaid om de waskom op de ladekast te zetten of ze hoort achter zich gerinkel, een penny rolt over de vloer en komt plagerig voor haar voeten tot stilstand. Ze draait zich in wanhoop om. De ijzig blauwe blik treft haar exact in haar ogen. Het is onmogelijk, het kan niet, het kan niet, want Susan staat nu ergens anders dan zo-even, en eerder keek Eliza zelfs naar het plafond. Ze probeert het nog eens, meer watten, meer water, twee pennystukken op ieder oog, hoewel ze weet dat er precies hetzelfde zal gebeuren als de voorgaande keren. Ze keert zich niet van haar af, ze blijft naar haar gezicht staan kijken en ze bidt onderwijl hardop voor haar zielenheil. Bijna gelijktijdig glijden de twee wattenproppen en de vier munten langs haar wangen naar beneden, haar blik is net over Susans hoofd heen gericht. Susan draait zich om en ziet boven zich de vlieg op de muur zitten.

Ze besluit dat ze hier zo snel mogelijk weg moet. Haar hart bonkt tegen haar ribben, haar handen trillen terwijl ze haar met een handdoek blinddoekt. Een stevige knoop legt ze erin, en dan spreidt ze een laken uit de ladekast over haar lichaam heen en begint haar te ontkleden. Wat ze honderden malen behendig heeft gedaan, mannenoverhemden, korsetten, avondjaponnen, lukt haar nu alleen met moeite. Haar vingers worstelen met de knoopjes en strikken van de simpele, donkerblauwe jurk, met de levenloze armen en benen. Ze moet voortdurend naar dat verbonden gezicht kijken, ze kan niet anders, want ze weet, ze weet dat haar ogen alweer zijn geopend en dwars door het weefsel van de handdoek naar haar staren. Het is alsof hun blik uit de diepten van de dood Susans geheimste verlangens verbeeldt, alsof zij hun duivelse onrust met haar angst zelf uitlokt.

Ze bevrijdt Eliza van de blinddoek. De ogen kijken kalm naar het plafond. Uit alle macht probeert ze hun aanwezigheid te vergeten terwijl ze haar wast, ze bidt, ze zingt psalmen, ze telt tot honderd en terug, maar het helpt niet. Telkens dwaalt haar blik naar dat dode gezicht. Ze trekt het laken over Eliza’s hoofd, zodat ze haar niet meer hoeft te zien en haar voeten er aan het andere einde onderuit steken. Ze wast haar benen, haar billen, haar kruis, haar ingevallen buik, en onderwijl bidt ze voor haar ziel, in de ijdele hoop dat ze rust zal vinden en haar ogen zal willen sluiten. Soms tilt ze de punt van het laken op om naar haar gezicht te gluren. Ze weet niet wat ze vreselijker vindt, de ogen op zich gericht voelen, of constateren dat ze onverschillig langs haar heen kijken.

Terwijl Susan haar borstkas wast, zo mager dat haar ribben zijn te tellen, glijdt haar blote rechterarm onder het laken vandaan. Haar hand bungelt boven de vloer. Susan bukt zich om hem terug te leggen op het bed. Teder raken de lange, slanke vingers Susans handpalm. In een opwelling strijkt ze met haar duim over de weke, bleke binnenzijde van Eliza’s pols, zoals ze graag liefkozend bij haar kinderen, bij Susey, deed toen ze klein waren. De blonde haartjes op de dode onderarm rijzen als de nekharen van een wolf omhoog, het kippenvel golft van haar elleboog naar de rug van haar hand, en daar springt het op Susan over. Ze voelt hoe het over haar arm naar boven klimt, en zich sidderend over haar rug verbreidt. Met een gil laat ze de levenloze hand los, ze struikelt, kruipend bereikt ze het verste einde van de kamer. Daar blijft ze trillend en misselijk zitten. Het kippenvel is er nog altijd, bij haarzelf en ook op Eliza’s slap langs het bed afhangende arm. Het is alsof de Dood in Susan is gedrongen.

Susan sluit haar ogen en probeert het huiverende gevoel op haar rug en besmette arm weg te denken. Maar in het duister van haar gedachten strijkt de blik vanuit het bed als een wellustige adem langs haar huid. De haren op haar andere arm staan nu ook overeind, en ook die in haar nek, en de golf kriebelt over haar linkerwang, en dan als ze met haar mouw over haar gezicht boent, verplaatst de rilling zich naar rechts, en kust haar daar, net naast haar mond. Vol weerzin opent ze haar ogen. Eliza ligt nog in dezelfde houding op het bed, een witte bult weerloos onder het laken, twee blote voeten en een arm.

Met grote zelfbeheersing dwingt ze zich om terug te gaan naar dat dode lichaam. De korte haartjes op Eliza’s arm staan nog overeind, het is alsof de gestorven huid de herinnering aan Susans tedere aanraking koestert. Ze gelooft dat het kippenvel zich bij Eliza, net als bij haarzelf, heeft uitgebreid naar haar rug, haar andere arm, haar nek, haar wangen, maar ze durft niet onder het laken te kijken. Hoewel ze nog niet klaar was met het wassen, neemt ze uit haar tas de lijkwade die ze thuis voor Eliza had uitgezocht. De mooiste uit haar assortiment, linnen, met borduursels langs de sluiting, en kant rond de manchetten en de kraag. Haastig legt ze die onder het laken over haar heen, hij is haar te kort, hij reikt net tot op haar enkels terwijl hij haar voeten ruim zou moeten bedekken. Susan heeft geen langere lijkwade voor een vrouw, en haar een nachtjapon uit de ladekast aantrekken, durft ze niet. Dan zou ze haar rug een eindje van het bed moeten tillen, zou ze die opzichtig naar haar aanraking smachtende huid opnieuw moeten beroeren. Ze knoopt de lijkwade van achteren dicht met een lint om haar nek en om haar middel, en ze bindt ook haar polsen tegen haar zijden, en haar benen bij elkaar, zodat de doodgravers haar straks netjes kunnen kisten. Haar voeten en enkels laat ze armoedig bloot. Ze denkt dat de Heer haar dat wel zal vergeven.

En daar zij dan nu gekleed is voor haar begrafenis, moet alleen haar haar nog in model worden gebracht. Susan knoopt de doek rond haar kaak los, daarna trekt ze met gesloten ogen het laken van haar gezicht. Blind ook tilt ze haar hoofd van het kussen, haalt ze de spelden en kam uit haar verzakte knot en knipt ze, doordat ze niet kijkt, een te grote haarlok van haar achterhoofd. Gevouwen in een papier bergt ze hem in haar tas. Daarop bidt ze God om kracht, want het vreselijkste deel van haar opdracht ligt nu voor haar, het borstelen van het lange haar, zo glanzend, zo speels als dat van een levende vrouw. Haar handen weten wat ze moeten doen, de linker pakt een streng beet, de rechter haalt de borstel erdoorheen. Hunkerend kietelen de haren over haar polsen en een nieuwe golf kippenvel rilt door haar arm naar haar nek. Zonder dat ze wil, zonder dat ze beseft wat ze doet, kijkt ze in dat dode gezicht, nog geen foot van haar verwijderd. Bij de rechteroorlel ziet ze zonnig lichtblonde haartjes die zich gretig naar haar hebben opgericht, vervuld van afschuw dwaalt haar blik af, over de wang, het jukbeen. Te laat realiseert ze zich waarnaar ze op weg is, en struikelt ze al in de haar aanstarende, onmenselijke diepte. Ze tuimelt onder het ijs, geen houvast vindt ze om zich vast te grijpen, geen bodem om haar val te breken. Ternauwernood ontsnapt ze uit de omhelzing van de Dood, ze weet niet hoe. Ze gelooft dat Eliza May Drayden haar redt.

Ze trekt het laken over Eliza’s hoofd, grist de borstel en haar tas mee en sluit de deur achter zich. Op de donkere gang staat ze een tijdje bevend tegen de muur geleund. Langzaam trekt het kippenvel weg, eerst op haar rug, dan op haar armen. Ze loopt de trap af naar de keuken, daar zit Millicent met haar ellebogen op tafel en haar handen voor haar gezicht te huilen. Susan doet zacht de deur dicht. Pastoor Jennings kan ze niet vinden, hij is niet in de salon, niet in zijn werkkamer. Ze gaat door de voordeur naar buiten. Er is meer dan een inch sneeuw gevallen, zo lang is ze bij Eliza geweest.

Ze merkt dat ze niet alleen is terwijl ze naar huis loopt. Er is iemand die naar haar kijkt, geen persoon is er te zien, geen schim, geen schaduw, toch is er iemand bij haar. Met opzet loopt ze over het maagdelijk witte kerkhof, in de hoop haar daar achter te kunnen laten, maar ze gaat helemaal met Susan mee naar huis. Susan kan geen laken over haar heen trekken, de deur niet voor haar sluiten, waar Susan is, gaat ook zij. Haar ijzig blauwe blik rust op Susans wang, op de plek van de kippenvelkus, waar haar huid zich rillerig haar aanraking herinnert.

Ze durft Joseph niet te vertellen wat er bij het afleggen van miss Eliza in de pastorie is voorgevallen, ze schaamt zich voor haar angst. Ze heeft zich aangesteld als een beginneling. Maar die avond nadat ze hebben gegeten, wil Joseph aan miss Eliza’s kist beginnen. Hij vraagt Susan om haar maten, en ze moet toegeven dat ze die is vergeten op te nemen, en ze heeft ook niet betaald gekregen, zo bekent ze hem. Joseph zegt dat hij morgenochtend vroeg naar de pastorie zal gaan, daar is ze hem dankbaar voor. Ze doet de afwas, zoomt het zwarte baarkleed af voor op Eliza’s kist, en onophoudelijk is daar die kille blik, vergezeld door het beeld van het bed met daarop haar lichaam, zoals Susan het oneerbiedig heeft achtergelaten, onder een laken, half gewassen, met geopende ogen, en zonder muts. Ze zegt Joseph dat hij pastoor Jennings niet om geld voor het afleggen moet vragen. Het is niet goed gegaan, zegt ze. Hij vraagt haar wat er is gebeurd, en daarop vertelt ze hem over Eliza’s geopende ogen, dat ze telkens naar een andere plek keken, maar over het kippenvel zwijgt ze. Hij zegt dat hij van doodgraver John Croft heeft gehoord dat de oude Amos Dobbs van Clover Farm recht overeind op zijn bed ging zitten toen ze hem wilden kisten, en hij was al drie dagen morsdood. Zolang een lijk niet stijf en weer slap is geworden, is het zo onvoorspelbaar als het weer, zegt hij.

De hele nacht ligt ze wakker, de ogen houden haar gezelschap, ze hangen schuin achter haar aan het plafond, net buiten haar gezichtsveld, zoals de hand van God waarnaar de doden met hun verdraaide ogen kijken voordat Susan ze voor eeuwig sluit. Ze beseft dat dat is waartoe haar achtervolgster haar probeert te verleiden, de dodenblik. Angstvallig knijpt ze daarom haar ogen dicht, hoe dwingend de blik daarboven ook is, hoe aanlokkelijk zijn ijzige diepte, hoe bevredigend zijn rillende liefkozing, ze beantwoordt hem niet.

In de ochtend van de nieuwe dag gaat Joseph naar de pastorie, het is mistig en het dooit, de sneeuw van gisteren is tot glazige pap gesmolten. Na een halfuurtje is hij terug. Hij zegt dat miss Eliza niet meer onder een laken lag. Haar ogen waren gesloten, zegt hij, ze zag er vredig uit, mooi, als een jong meisje, met dat lange, donkere, onbedekte haar en die blote voeten. Pastoor Jennings heeft hem gevraagd de dankbetuiging van zijn vrouw aan Susan over te brengen, en haar te zeggen dat ze Eliza’s karakter zo goed heeft doorgrond. Hij heeft Joseph twaalf shilling voor haar meegegeven. Susan staat er beschaamd mee in haar handen, ze begrijpt niet hoe Eliza’s ogen gesloten kunnen zijn.

De hele ochtend denkt ze aan dat jonge meisje met het lange, onbedekte haar, het meisje waarin zij Eliza May Drayden zonder het te beseffen heeft veranderd. Ze zal worden begraven in de driewandige kist die Joseph in zijn werkplaats voor haar maakt, een binnenkist, een luchtdicht loden omhulsel en een buitenkist, zodat haar lichaam straks op de dag des oordeels heelhuids zal herrijzen om blootsvoets, en bevrijd van alle klemmende aardse banden aan haar nieuwe leven te beginnen.

Susan helpt Joseph bij het stofferen van de iepenhouten binnenkist. Zo simpel mogelijk wil miss Millicent de bekleding en het beslag hebben, zegt hij, want haar zus hield niet van opsmuk. Maar Susan denkt aan haar koude, blote voeten, haar door de slordig vastgestrikte lijkwade, ontblote rug, haar hoofd zonder muts, en als Joseph naar Silas Horn, de loodgieter aan Isle Road, is om het loden omhulsel te bestellen, legt ze een inch extra bij de vijf inch zaagsel op de bodem, het kussen vult ze met veren in plaats van houtkrullen, en voordat ze het zaagsel met het goedkope, witte flanel overtrekt dat miss Millicent wil, vermengt ze het met gedroogde tijm en rozemarijn. En ook dan is haar geweten nog niet gesust. Het flanellen laken waarmee de doodgravers bij het kisten haar lichaam als in een bed zullen toedekken, naait ze dubbel, en ze maakt het, naast twee keer te breed, ook te lang zodat ze het om haar voeten naar haar knieën zullen moeten vouwen. De extra kosten betaalt ze van de twaalf shilling waarop ze, zo weten zij en Eliza beiden, geen recht heeft.

De begrafenis is op de vierde dag na haar overlijden, op de middag van 16 december. John Croft en George Harlow, de doodgravers, komen haar binnenkist aan het einde van de middag op de vijftiende in Josephs werkplaats halen. Ze ziet hen vanachter het keukenraam met hun handkar en hun treurige vracht richting de pastorie vertrekken. Een halfuur later krijgt ze het benauwd, alsof ze in een bedompte, te kleine ruimte is, de gewaarwording komt niet uit haarzelf, de ogen dragen hem op haar over, en ze begrijpt dat Eliza moet zijn gekist. Ze zet het keukenraam open, maar het gevoel opgesloten te zijn blijft. Die nacht slaapt ze opnieuw niet. De duisternis beklemt haar zo dat ze naar beneden gaat en daar urenlang bij kaarslicht in de kamer zit, met de ogen en haar herinneringen als haar enige gezelschap.

In de ochtend van de zestiende brengt Joseph de buitenkist naar de werkplaats van Silas Horn. Susan weet dat ze de binnenkist met daarin Eliza vanuit de pastorie ook daarheen zullen vervoeren, om hem in de werkplaats van Silas Horn in lood te verpakken, alle naden dicht te solderen, en hem vervolgens met zes man sterk in haar buitenkist te laten zakken. Ze zou een laatste keer bij haar willen zijn, de kist willen zien die ze met Joseph heeft gemaakt en zich willen voorstellen hoe zij er zacht tussen zaagsel en rozemarijn gebed in ligt. Maar ze weet hoe dat gaat, zes mannen in een werkplaats. Ze zullen elkaar sterke verhalen vertellen over ontplofte lijken en nabestaanden die tien broden of een kalf aan een dode in zijn kist meegaven, en altijd dat oude verhaal over doodgraver Reggie Nye die bij het openen van een familiegraf erin sprong om het zand rond een kist weg te scheppen en stikte in de rottingsgassen, en niemand die hem eruit durfde te halen, ze gooiden het graf dicht met hem erin.

Susan kan niet naar de begrafenis, die is alleen voor Eliza’s familie en het personeel van de pastorie. Maar ze weet dat de dragers van Smith Baines met zo’n zware driewandige kist de kortste route zullen nemen, door de voordeur de pastorie uit, over het kerkhof naar de kerk, en dan door de zijdeur naar het altaar. En zo wacht ze dus die middag bij Susey’s graf totdat ze zullen komen. Het vriest licht, ze staat al een uur te kleumen als de doodsklok begint te luiden en eindelijk de deur van de pastorie opengaat. Plechtig glijdt de in het zwarte baarkleed gehulde kist op de schouders van de zes dragers over het tuinpad, gevolgd door maar vier rouwenden, Ada Reeves, de huishoudster, en Lucy Patterson, de meid, en direct achter de kist loopt miss Millicent, zwaar leunend op pastoor Jennings arm, alsof ze ieder moment huilend op haar knieën in het gras kan zakken. Door het tuinhek schuifelen de dragers het kerkhof op. Zo dichtbij zijn ze nu dat Susan hun bezwete gezichten kan onderscheiden. Ze hebben een hekel aan de driewandige kisten, en hoe de doodgravers de gevaarten in de duistere, lage, stinkende, overvolle crypte van de kerk op hun plaats moeten krijgen, is het onderwerp van veel schunnige grappen die Susan in Josephs werkplaats opvangt. Smith Baines betaalt hun twee pence meer voor het bijzetten in de crypte, anders weigeren ze er naar binnen te gaan.

Ze lopen niet pal langs haar, een rij graven scheidt haar van de korte rouwstoet. Ze concentreert zich op de kist die ze onder het baarkleed weet, het veren kussen, het witte, zacht gevulde matras, de geur van tijm en rozemarijn, en warm is het daarbinnen, de kou die Susan verkleumt, dringt er niet door. Ze bidt voor haar, ze smeekt de ogen zich bij haar te voegen in haar kleine, op maat gemaakte kamer. In duisternis ligt ze daar nu weliswaar, maar eens, op de nieuwe aarde, onder de nieuwe hemel, heeft ze haar ogen wederom nodig, en daar zal het blauw tot grijs ontdooien en haar doffe blik zal levend worden. En terwijl Susan zo bidt, hoort ze gebonk, twee, drie keer, dan is het een paar seconden stil en begint het opnieuw. Het komt vanonder het baarkleed, uit de kist. Ze denkt beschaamd dat ze in haar haast Eliza’s armen en benen niet goed bij elkaar heeft gebonden, en dat ze door de bewegingen van de dragers tegen de wand van de binnenkist slaan. Maar ze ligt op zes inch zaagsel, onder een dubbele laag flanel, verpakt in twee lagen iepenhout en een laag lood, en het gebonk is luid, Susan hoort het boven het gelui van de doodsklok uit. Het klinkt alsof Eliza wanhopig met haar vuisten tegen het vastgenagelde deksel timmert. In afgrijzen staart Susan naar de kist die aan haar voorbij wordt gedragen, Eliza’s blinde paniek wringt zich in haar keel en haar hart galoppeert in haar maag, en daarop roept ze naar de dragers, ze leeft, zo roept ze. De voorste, John Croft, draait zijn hoofd en kijkt haar aan, ze wijst naar de kist die op zijn schouder rust. Hij reageert niet, hij kijkt weer voor zich. Ze begrijpt het niet, de dragers, miss Millicent, pastoor Jennings, zelfs Ada Reeves en Lucy Patterson, die een paar yard achter de kist lopen, moeten het bonzen toch ook horen. Maar onverstoorbaar beweegt de korte stoet zich naar de deur van de kerk. Ze durft niet nog eens te roepen.

De kist verdwijnt in de kerk, de deur wordt achter de laatste rouwende gesloten. Nog steeds meent Susan het gebonk te horen, alsof Eliza’s wanhoop zo groot is dat de echo ervan op het winters grijze kerkhof is blijven hangen. Jarenlang heeft Susan van Susey’s kist gedroomd, benauwend klein als een muizenhol, maar nooit had ze bedacht dat Susey nog zou kunnen hebben geleefd toen ze haar erin legden, dat ze niet in haar moeders armen was gestorven, maar eenzaam onder de grond. Ze dankt God dat het waandenkbeeld niet eerder in haar is opgekomen. Ze gaat naast Susey’s steen zitten en wacht. Het is koud, haar handen en voeten zijn zowat bevroren als eindelijk miss Millicent en pastoor Jennings gearmd door de hoofdingang van de kerk naar buiten komen. Met bonkend hart loopt ze tussen de graven door op hen toe, Millicent heft haar hoofd op en kijkt haar aan. Ze heeft Eliza’s wondermooie ogen, alleen groenbruin, niet grijsblauw, en onbetraand zijn ze, maar er staat zo veel radeloosheid in te lezen dat Susan het haar niet kan zeggen. Het is iets tussen Susan en de Dood, ze zouden denken dat ze gek was geworden.

Als ze aan het einde van de middag thuiskomt, koud en aangeslagen, is daar de loopjongen van Smith Baines. Mollie Gallagher uit Ivy Street is overleden, zegt hij, twintig was ze nog maar, drie weken geleden heeft Susan haar pasgeboren eersteling afgelegd, een jongetje, en nu dus Mollie zelf. Kraamvrouwenkoorts, zegt de loopjongen. Susan neemt haar tas, die altijd gepakt bij de deur klaarstaat, en loopt naar Ivy Street, de armenbuurt aan de rand van het dorp. Mollie ligt op een matras in de woonkamer, op haar zij, met opgetrokken knieën, alsof ze nog steeds ondraaglijke pijn heeft, en haar haar, op doktersadvies kortgeknipt, is nat van het koortszweet. Susan komt altijd pas nadat het leed is geleden. Ze heeft zich aangeleerd om zich niet voor te stellen hoe de dode, die ze moet wassen en kleden, van een mens zoals zijzelf een lijk is geworden, haar blik houdt ze gericht op de begrafenis, de eeuwigheid. Ze wordt in aardse valuta betaald, maar ze is in dienst van God. En Mollies lijdensweg is niet vreselijker dan die van de anderen, Susan heeft heel veel erger gezien, toch grijpt haar roerloze lichaam haar zo aan dat ze nauwelijks adem krijgt. Ze zet een raam open, dan begint ze aan haar werk, het sluiten van de ogen, het knopen van de doek om de kaak. De muren lijken naar haar over te hellen, er is te weinig ruimte in de kamer, en geen lucht, geen lucht. Nog net kan ze voorkomen dat ze flauwvalt, ze vlucht de gang in. De verraste Gallaghers die in de keuken zitten te wachten, vertelt ze dat ze ziek is, dan staat ze weer buiten in de donkere straat.

Ze gaat niet naar huis, ze passeert haar eigen deur, Joseph zit aan de tafel in de kamer, zo ziet ze, het is etenstijd, maar ze loopt verder, door High Street naar Kirk Gate. De deur van de kerk is open, alle kaarsen zijn gedoofd, bij het wispelturige licht van de maan dat door de gebrandschilderde ramen naar binnen valt, kan ze net de harde banken onderscheiden en het preekgestoelte. Er is niemand, behalve zij. Ze knielt naast het altaar neer, op de steen waarin de namen van de Draydens zijn gebeiteld. Haar naam moet er nog aan toe worden gevoegd, maar haar kist staat hier direct onder de vloer, zo stelt Susan zich voor. Vloekend hebben de doodgravers hem vanmiddag door de crypte gesleept en op de kisten van haar zussen getild. Vlak onder Susan moet ze nu liggen, nog geen twee yard van haar verwijderd. Susan strekt zich uit op de koude tegels, plat op haar buik, ze tikt met haar trouwring op de grafsteen, dan drukt ze haar oor tegen de vloer en ze luistert. Ze doet het nog eens en nog eens, en omdat ze niets hoort, slaat ze met haar vlakke hand op de steen en daarna timmert ze er met haar beide vuisten op. Het doet pijn, maar ze krijgt geen antwoord.

Ze durft het niet aan Joseph te vertellen. Ze weet al wat hij zal zeggen, dat niemand een nacht in een kist kan overleven waarvan de naden met hars zijn dichtgesmeerd, en in een driewandige kist, gehuld in lood, ben je al binnen een uur gestikt. Je hebt het je verbeeld, zal hij zeggen. Maar hij was er niet bij toen ze tot vier keer toe haar ogen opende en Susan aankeek, toen ze kippenvel kreeg van Susans liefkozing, toen ze vertwijfeld om hulp riep en de enige die haar hoorde haar hartvochtig liet sterven.

Haar ogen vergezellen Susan waar ze ook gaat, wat ze ook doet, hun blik is beschuldigend op haar gericht. In de nacht na de begrafenis schrikt ze wakker, en ze voelt hoe er in het donker iemand over haar heen staat gebogen. Haar neus raakt nog net niet die van Susan, haar ijzig blauwe ogen staren in het duister dreigend in de hare, en haar adem strijkt op de plek van de dodenkus langs Susans wang, waar in verheugde herinnering de haartjes zich oprichten. Susan maait wild om zich heen, daarop wordt Joseph wakker en hij vraagt haar wat er is. Een mug, zegt ze, en ze gaat naar beneden. In het voorbijgaan sluit ze de deur naar zijn werkplaats waar het geraamte van Mollie Gallaghers kist op het ochtendlicht en de hamer staat te wachten. Ze steekt een kaars aan, en zo zit ze daar angstig in haar stoel, totdat ze tegen vijven in slaap sukkelt, en om halfzeven moet ze alweer het ontbijt maken.

Ze loopt de drie mijl naar Steadborough over de heide om Eliza’s haarlok bij edelsmid Ezra Wade af te geven, zodat hij er een rouwarmband en -ring voor miss Millicent mee kan maken. Voor het eerst in dagen houden de ogen bescheiden afstand, ze zijn er nog wel, maar als Susan niet oplet, merkt ze hun aanwezigheid nauwelijks op. Ze denkt dat het door de haarlok komt die ze bij zich draagt, want tijdens de terugtocht voelt ze de ogen weer net zo benauwend op zich gericht als voorheen. Dan na twee weken haalt ze de sieraden bij Ezra Wade op, en ze vraagt hem om het overgebleven deel van de haarlok, ze zegt dat het voor miss Millicent is, maar ze houdt het zelf. Ze draagt het donkerbruine haar in een papiertje gevouwen in de zak van haar jurk bij zich. Het helpt de ogen op een afstand te houden, niet altijd, als ze moe is of aan Eliza denkt, naderen ze haar toch weer, en ze vraagt Mabel Flint uit North Street om raad, want zij is het die haar van haar nachtmerries na Susey’s dood heeft afgeholpen door haar de veren van de met geweld gedode vogels in haar kussen te laten vervangen door de wol van vredig geschoren schapen. Mabel zegt dat Eliza May Drayden het boze oog had, en dat Susan zal sterven als ze geen tegenmaatregelen neemt. Op haar advies gaat Susan diezelfde dag nog naar Ezra Wade en laat hem met spoed een zilveren medaillon maken in de vorm van een oog. Drie dagen later kan Susan het al ophalen, ze bergt Eliza’s haarlok er veilig in en draagt het dag en nacht aan een kettinkje om haar nek, zelfs als ze in de tobbe gaat. De kracht van de ogen vermindert zienderogen, maar hun blik verdwijnt niet. Als een ver onweer na een hete zomerdag, zo hangt hun bijzijn drukkend om haar heen. De haarlok zal langzaam uitgewerkt raken, zegt Mabel Flint haar, de ogen wachten hun kans af.

Susan is niet langer in staat haar werk als aflegster te doen, als de ogen in de buurt komen van de Dood, waaruit ze zich ooit hebben losgemaakt, versmelten ze met hem tot een boosaardig geheel dat zo hard aan Susan trekt dat alle lucht uit haar borst wordt gezogen en haar haren te berge rijzen. Ze zegt Joseph niets over de ogen die haar achtervolgen, ze zegt hem alleen dat ze ziek wordt van de omgang met de doden. Je hebt het ook veel te lang gedaan, zegt hij, dat houdt geen mens vol, en hij praat voor haar met Smith Baines. Ze weet niet wat Joseph hem vertelt, maar zonder mokken zoekt Mr Baines twee nieuwe aflegsters, Elsie Horn, de vrouw van de loodgieter, en Charlotte Shepard, de vroedvrouw van Craven Road, en hij is beleefder tegen Susan dan toen ze nog voor hem werkte, alsof hij mensen veracht die zich met de vunzigheid van de Dood inlaten, mensen zoals hijzelf.

De Dood wordt een abstracte aanwezigheid voor Susan. Hij bestaat uit de kisten in Josephs werkplaats, de loopjongens van Smith Baines met hun nuchtere onheilstijdingen, en ze naait nog steeds voor de doden, lijkwaden, mutsen, baarkleden, de bekleding voor in hun kist, hun kussen, hun wikkellaken, en soms, bij de rijke overledenen, knipt ze de bespanning voor hun buitenkist op maat, vroeger zwart, maar tegenwoordig steeds vaker rood, blauw of groen, alsof de ontmoeting met de Dood een feest is.

En zo verstrijken nagenoeg drie jaar. In de vroege ochtend van 22 juli 1850 is het dat Susan wakker schrikt uit een droom die ze zich niet herinnert. Vreemd kaal voelt de kamer om haar heen, alsof de muren zijn weggeslagen, het duurt enkele minuten voordat tot haar doordringt dat de ogen zijn verdwenen. Verrast is ze, ze neemt aan dat hun afwezigheid tijdelijk is, dat ze soms vermoeid zijn en zich moeten sluiten om te rusten. Maar ook nadat ze opnieuw in slaap is gevallen en is ontwaakt, zich heeft aangekleed en heeft ontbeten, zijn ze nog niet weergekeerd.Ze voelt zich wonderbaarlijk vrij, lichtvoetig, ze besluit om in de warme zomerzon over de heide naar Steadborough te lopen om daar zelf bij Mary Woodward de bestelde garens en linten te halen. Net als ze haar hoed opzet, ziet ze de loopjongen van Smith Baines de werkplaats binnenlopen. Ze wacht tot hij is vertrokken, dan opent ze de deur van de werkplaats waar Joseph de planken voor alweer een nieuwe kist op zijn werkbank legt, en ze vraagt hem, wie is het. Miss Millicent van de pastorie, zegt hij. Ze is vanochtend vroeg om vijf uur overleden. En Susan begrijpt dat de ogen voorgoed zijn gegaan.

Om ze gunstig te stemmen, doet ze erg haar best op de kist voor miss Millicent. Een driewandige kist is het, net als voor de rest van de familie Drayden, en daarnaast wil pastoor Jennings voor zijn vrouw het beste en duurste, hoewel zij daar zelf niet veel om gaf. Susan maakt een witzijden bekleding voor in haar binnenkist, een veren kussen en matras, en ze legt tijm en rozemarijn los in de kist neer zodat de doodgravers de kruiden dadelijk over haar lichaam kunnen verspreiden. Ze probeert niet te denken aan de duistere plek waar de kist zal komen te staan, onder de grafsteen bij het altaar, bij Eliza May.

Maar in de laatste nacht dat de kist bij hen in de werkplaats is, staat ze op uit bed en sluipt ze naar beneden. Bij het schaarse licht van een kaars naait ze een lijkwade voor een lange, magere vrouw, ze meet een extra acht inch af aan de onderzijde, borduurt versierselen rond de sluiting, zet kant aan de manchetten en kraag, en tegen de ochtend is hij klaar. Ze legt hem onder het kussen in de kist, samen met een muts en een groot paar kousen. Dan haalt ze haar beste borstel van boven en neemt het zilveren medaillon met daarin Eliza’s haar van de ketting om haar nek, en beide verbergt ze ook onder het kussen, waar niemand ze zal vinden, behalve Eliza en Millicent bij hun ontwaken op de dag des oordeels.

Ze gelooft dat ze zo haar schuld heeft vereffend, want de ogen keren niet terug, niet als Millicent wordt gekist, niet na haar begrafenis. Zonder hun altijd oordelende tegenwoordigheid herinnert Susan zich hoe onbezorgd haar leven ooit was, en zo zou het nu opnieuw kunnen zijn, maar geleidelijk, in de loop van de herfst en de winter van dat jaar 1850, verandert haar gevoel van wonderbaarlijke, onbeperkte vrijheid in eenzaamheid, in zinloosheid zelfs, alsof God haar heeft verlaten. Ze verlangt naar de nabijheid van de voortdurend aanwezige, ijzige blik, hij was, zo ziet zij nu, zowel een moeder die over haar waakte, als een kind dat op haar bouwde, en gaf daarmee betekenis aan alles wat ze deed. Ze mist hem zoals ze nog nooit tevoren iemand heeft gemist.

Op een middag in februari, terwijl Joseph niet thuis is, loopt ze met de vuile was in haar armen de trap af en ze hoort een dof gebonk beneden zich, het komt uit de werkplaats. Ze snelt naar de keuken, pakt daar het strijkijzer, en op haar tenen sluipt ze terug naar de deur van de werkplaats. Het gebonk daarbinnen houdt aan, ze heft het strijkijzer boven haar hoofd en met haar andere hand opent ze voorzichtig de deur. Er is niemand te zien, het gebonk komt uit een lijkkist die gesloten op de vloer naast de werkbank staat. Haar hart springt op in haar borst en landt in haar keel, en op onzekere benen stapt ze de werkplaats binnen. Het gebonk komt beslist uit de kist. Na de wroeging die ze de vorige keer bij Eliza heeft gevoeld, kan ze niet anders, ze bukt zich en tikt met de punt van het strijkijzer op het deksel, het gebonk stopt verrast. Niet bang zijn, zegt ze, nog even volhouden, ik kom je bevrijden. Daarop wordt het gebonk hervat, luider en sneller, en ze gelooft dat ze nu ook gesmoord geroep hoort. Met het opzwepende gebonk in haar oren doorzoekt ze Josephs gereedschapskast, stil nou, roept ze getergd naar de kist, maar het gebonk wordt alleen luider, alsof het haar bedoelingen wantrouwt. Ze vindt een breekijzer, dat neemt ze uit de kast en ze buigt zich ermee over de kist. Op het deksel, zo ziet ze, heeft Joseph een rechthoekig koperen plaatje bevestigd, langs de randen is er een krullerige versiering in gegraveerd en in het midden staat de naam van de dode. Susan Knowles, staat er.

Als in een nachtmerrie zit ze daar geknield, verlamd van schrik. Het is een zware eikenhouten kist, zoals Joseph heeft gezegd voor haar te zullen maken, mocht zij eerder gaan dan hij, en vanbinnen, zo weet ze, heeft hij hem bedekt met donkerrode zijde, haar lichaam rust op een zacht veren matras, haar hoofd op een veren kussen. Hij heeft haar eigenhandig afgelegd en in hun beste lijkwade gekleed, het model waarin ook Eliza May Drayden is begraven, met de borduursels en het kant langs de manchetten en de kraag. Zonder het te weten heeft ze haar eigen lijkwade genaaid, en die draagt ze nu, kant van voren, bloot van achteren. Maar ze leeft nog, ze leeft nog, zie dan, ze leeft nog, haar ogen zijn open, starend in het donzig rode duister van haar kist.

Ze krabbelt overeind en een paar angstige passen zet ze in de richting van de deur. Zo geschrokken is ze dat het kloppen van het bloed in haar oren het wanhopige gebonk op het deksel overstemt. Misschien was het van het begin af aan haar eigen hartslag die ze hoorde. De kist is niet af, hij staat op z’n kop op de vloer, met de bodem naar boven gekeerd. Er is geen koperen plaatje, geen naam. Het is zoals de ogen, het kippenvel, een waarheid die alleen voor Susan is bedoeld. Ze heeft zojuist de dood aangezegd gekregen.

Toch doet ze die middag de was, haalt ze het brood uit de oven, eet ze met Joseph en praat ze met hem over de kleren van de doden die haar zijn voorgegaan. Dan zoekt ze haar kinderen op, haar drie dochters en vier zoons, haar 22 kleinkinderen, allemaal wonen ze in de straten rondom haar huis, als bladeren gedwarreld van een boom. Diep in haar hart hoopt ze dat een van hen aan haar zal zien dat er iets grondig mis is, zodat ze niet anders zal kunnen dan vertellen wat haar is overkomen, maar ze vragen haar niets. Ze zijn met de Dood opgegroeid, ze speelden ‘dame en koetsier’ in de lijkkisten in hun vaders werkplaats, sliepen onder het witte flanel waarvan hun moeder lijkwaden naaide. Al stond de Dood in eigen persoon voor hen, ze zouden niet verschieten.

Ze gaat naar de kerk, naar Eliza’s graf bij het altaar. Ze knielt neer op haar steen en ze smeekt haar opnieuw om de bescherming van haar ijzig blauwe blik. Ze herinnert zich het kleine meisje dat ze was, haar vieze voetjes, haar nieuwsgierige vragen. Ze gelooft niet dat ze wraakzuchtig is, als ze kon, zou ze Susan redden. Maar de kerk is onbezield en leeg,daar verandert haar bede niets aan. Ze moet in het donker naar huis, alleen, moet gaan slapen, alleen, er is niemand die over haar waakt, en dat terwijl ze gelooft dat ze niet meer wakker zal worden.

Ze ontwaakt met hoofdpijn. Zo bang is ze, ze begrijpt niet hoe andere mensen zich bij hun overlijden kunnen neerleggen. Ze weet te veel over de Dood, zijn valse streken, zijn mensonterende smerigheid, het is alsof haar lichaam zich bij leven alvast aan het ontbinden heeft gezet, een vernederend proces waarvan Susan talloze malen het resultaat van nabij heeft gezien. Ze voelt zich met het uur slechter, slap, misselijk, ze heeft diarree. In haar paniek gaat ze naar Mabel Flint in North Street en zegt haar dat ze ziek is en gelooft dat ze zal sterven. Mabel maant haar eens rustig te gaan zitten en schenkt haar een kop thee in. Mabels jongste kleinkind, een meisje met engelachtig blonde krullen, klimt bij Susan op schoot. Susan speelt wat met haar, en het kan niet waar zijn, zo gelooft ze, terwijl ze met het drankje dat Mabel haar heeft gegeven naar huis loopt, alles is zo gewoon, het motregent, een hond plast in de goot, een vrouw zingt bij het open raam, Susan kan niet sterven.

Ze neemt trouw vier keer per dag het drankje, zoals Mabel haar heeft gezegd, toch wordt ze almaar zieker. Op de vijfde dag ontdekt ze rode vlekken op haar buik en volgens Joseph is ook haar rug ermee bedekt. Ze wil niet dat hij dokter Drake gaat halen, hij is de voorbode van de Dood, degene die steevast Susans klanten bezocht voordat ze haar diensten nodig hadden. Maar op de zevende dag kan ze haar bed niet meer uit, zo ziek is ze, ze ziet de angst in Josephs ogen en ze stemt toe. Binnen een halfuur is dokter Drake bij haar, Joseph moet hem hebben verteld dat ze op sterven ligt. Hij onderzoekt haar, en Joseph zegt dat ze viermaal daags een lepel van een drankje van Mabel Flint neemt. Dokter Drake opent het flesje, hij ruikt eraan, puur vergif noemt hij het, u heeft uzelf ziek gemaakt, Mrs Knowles, zegt hij, hij opent het raam en giet het drankje op straat. Ze moet van hem veel melk drinken en dan binnen twee, drie dagen zal ze beter zijn.

Ze wil geloven dat hij gelijk heeft, hoewel ze weet dat het niet waar kan zijn, en natuurlijk heeft ze gelijk, ze wordt alleen nog zieker, want melk is, als water, van alledag en geen medicijn. Dokter Drake bezoekt haar nogmaals, tyfus is zijn nieuwe diagnose. Niemand mag meer in de ziekenkamer komen, zegt hij, alleen Joseph en dokter Drake zelf, en Joseph moet dag en nacht de ramen en deuren tegen elkaar openzetten. De vorm van tyfus die in de winter rondgaat, is zeer besmettelijk, zo weet het hele dorp. Susan kan zichzelf niet vergeven dat ze heeft toegestaan dat haar dochters en schoondochters haar kwamen verzorgen. Ze maakt zich in haar koortsige toestand zo’n zorgen over hen dat Joseph haar niet vertelt dat in de dagen daarna hun kinderen het allemaal krijgen, en daarna hun kleinkinderen, en de loopjongen van Smith Baines, de familie Baines, de doodgravers en steenhouwers en hun gezinnen, de koster en zijn vrouw, de aflegsters, de drukker, de edelsmid, het is alsof de Dood zich als een valse hond tegen zijn dierbaren keert.

Susan is te ziek om het op te merken, haar koorts is zo hoog en haar hoofdpijn zo ernstig dat ze soms Joseph niet herkent. Ze kan niet stil blijven liggen, hoe vaak hij haar ook met haar hoofd op het kussen legt, ze draait en wurmt net zo lang totdat ze in elkaar gerold aan het voeteneinde is beland. Hij moet haar van dokter Drake twee keer per dag met koud water wassen, haar viermaal per dag een half glas port laten drinken en ieder uur een hap van een papje van boombast en zoutzuur geven, dat ze vies vindt en vaak weer uitspuugt, en ook moet hij haar haar afknippen zodat haar verhitte hoofd afkoelt. Als hij de schaar in haar lange, grijze haar zet, is het alsof hij hun beiden alle hoop ontneemt, zo is Susey ook gestorven, als een schurftige kat.

Ze praat voortdurend tegen Susey, zo gelooft hij, en tegen een onbekende, dode vrouw die ze niet bij naam noemt, maar die aan haar bed zit. Zelfs nadat haar ogen dof en bloederig zijn geworden en ze zo goed als blind is, blijft ze met die twee onzichtbare aanwezigen praten, het is verschrikkelijk om aan te zien. Joseph herkent haar nauwelijks nog, haar gezicht en lichaam zijn roodgevlekt, ze bloedt uit haar nagelriemen, neus en oren, ze geeft zwarte drab over en ook haar vertrouwde stem, waarmee ze hem liefkozend Josh noemde, is door de tyfus verminkt, laag en schor klinkt hij, alsof een duivel zich in haar borst heeft genesteld. Tijdens de steeds schaarsere momenten waarop ze begrijpt dat hij, haar man, bij haar is en ze zich tot hem richt, kijken haar nietsziende ogen langs hem heen, alsof ze tegen een ander praat die schuin achter hem staat, en dan drukt ze hem op het hart dat ze niet dood is. Hij antwoordt haar geruststellend, natuurlijk weet hij dat ze niet dood is, ze praat immers met hem. Maar zij blijft angstig herhalen dat hij haar niet moet kisten, dat ze nog leeft, en als hij straks toch meent dat ze is heengegaan, en ze heeft haar ogen nog open, zo zegt ze, dan mag hij haar niet in een kist leggen en het deksel dichtnagelen, en hij verzekert haar dat hij haar pas zal kisten als hij heel zeker is van haar dood. Telkens komt ze op het belang van die geopende ogen terug, terwijl ze al dagen niets ziet.

Op de avond van 5 maart 1851 sterft ze, dokter Drake komt en constateert dat ze inderdaad dood is, daarna controleert Joseph het nog verschillende malen met tussenpozen van een uur, en intussen maakt hij de kist voor haar die hij haar ooit heeft beloofd. Van zwaar eikenhout, een veren matras, een veren kussen, overtrokken met donkerrode zijde, de kist die ze heeft verdiend na zovelen met zachte hand naar de hemel te hebben geleid. Hij is dan zelf ook al ziek, met zijn laatste krachten maakt hij niet alleen haar kist, maar ook zijn eigen. Voor de laatste keer voelt hij of haar hart toch niet klopt, of ze toch niet ademt, dan draagt hij haar de trap af naar beneden, moeizaam gaat dat, hij redt het net tot bij haar kist in de werkplaats. Hij legt haar er netjes in, met gesloten ogen, het deksel tilt hij erop en hij slaat de nagels erin. Doodgraver John Croft is eergisteren overleden, maar George Harlow is alweer beter, hij komt in zijn eentje haar kist halen. Joseph gaat niet naar de begrafenis, hij is te ziek, en hij weet dat hij haar toch snel in de hemel zal terugzien. De laatste dag van zijn leven brengt hij liggend in zijn kist door, zodat George hem niet alleen zal hoeven tillen en kisten. Hij sterft in de vroege ochtend van 11 maart, zes dagen na zijn vrouw. Enkele van hun kinderen zijn dan al overleden, bijna een kwart van de familie Knowles overleeft het niet, en met de familie Baines is het nog droeviger gesteld. Pas in mei is de tyfus in het dorp uitgewoed, 84 mensen sterven er in die vreselijke winter en lente in Bridge Fowling. Van ouder op kind op kleinkind, tot ver in de twintigste eeuw wordt er over de beruchte epidemie van 1851 verteld, maar niemand weet dat het verhaal ooit met de ogen van Eliza May Drayden begon.

~ 2 ~

William P. Dwight: ‘Herinnering aan Millicent Drayden’
The Bradford Observer, dinsdag 23 juli 1850, pagina 5

In Bridge Fowling, het kleine dorp in West-Yorkshire waar zij ook werd geboren, overleed gisterochtend Millicent Drayden, zonder twijfel een van de grootste schrijvers die onze prachtige Engelse taal heeft voortgebracht. De meeste lezers kenden haar niet onder de naam die haar ouders haar gaven, want ze publiceerde haar enige roman, Weduwe, onder het pseudoniem Madison Drew, een naam die niet alleen haar identiteit maar ook haar geslacht moest verhullen, iets wat geen bevreemding kan wekken bij degenen die haar onconventionele boek hebben gelezen.

Opvallend genoeg was Millicent Drayden niet als enige in haar familie begiftigd met een talent voor schrijven: Weduwe werd tegelijkertijd gepubliceerd met Haeger Mass, de eveneens enige roman van Millicent Draydens twee jaar jongere zus, Eliza May, die net als Millicent onder een onzijdig pseudoniem publiceerde, in Eliza’s geval: Emery Drew. Beide romans, Weduwe zowel als Haeger Mass, baarden bij hun verschijnen veel opzien. Vooral Weduwe ontving lof en bewondering, en is inmiddels toe aan de vijfde druk.

Er werd gefluisterd dat Millicent Drayden aan een tweede roman werkte, reikhalzend werd naar de publicatie ervan uitgekeken, maar zo heeft het niet mogen zijn in dit korte, treurige leven dat haar was beschoren. Haar debuutroman is wat ons van haar geniale geest rest.

Ik mag mij gelukkig prijzen dat ik vorig jaar zo vrijmoedig ben geweest om op een zondag naar Bridge Fowling te gaan, een treinreis van een halfuur en daarna een wandeling van een uur door de heuvels en de heide, eindigend met een steile klim naar het hooggelegen dorp, grauw en smerig, onder de rook van een aantal weverijen, maar met een magnifiek uitzicht over de onherbergzame heuvels van Yorkshire. De pastorie, waar Millicent Drayden tot gisteren woonde, is een somber huis, direct grenzend aan het kerkhof. Bij iedere blik die zij uit het raam wierp, werd zij aan de Dood herinnerd.

In de kerk vond ik een plaats op de galerij, de pastoor die preekte moest Millicent Draydens echtgenoot zijn, pastoor Jennings, een streng ogende man van begin veertig. Maar de vrouw voor wie ik was gekomen, kon ik tot mijn teleurstelling niet ontdekken. Mijn blik dwaalde langs de kerkbanken, gevuld met eenvoudig geklede boeren en fabrieksarbeiders, van wie sommige in slaap waren gesukkeld, en helemaal aan het andere uiteinde van de kerk, tussen het altaar en de muur, verstopt onder de galerij, ontwaarde ik een kleine, tengere, in diepe rouw geklede vrouw, die eenzaam in een kerkbank zat, bedoeld voor een gezin van zes personen. Niemand had Millicent Drayden aan mij beschreven, maar in een oogopslag wist ik dat dit de schrijfster van Weduwe was. Ze vertoonde een frappante gelijkenis met Mercy Lee Everill, de hoofdpersoon van haar roman: alledaags, bescheiden, maar met opvallend grote, diepliggende ogen en een doordringende blik die verraadde dat er een hartstochtelijke persoonlijkheid schuilging onder dat onbeduidende uiterlijk.

Na de dienst wurmde ik mij langs de andere kerkgangers naar de zijuitgang, die vlak bij de bank van Millicent Drayden was, ik trof haar daar, en verstoutte mij haar aan te spreken. Ze werd verrast door mijn onomwonden toenadering, en eerst was ze enigszins ontstemd, zag ik, maar ze vermande zich toen ik me vriendelijk aan haar voorstelde en vertelde hoe ik haar roman bewonderde en dat ik was gekomen om de schrijfster te bedanken die mij zulke onvergetelijk mooie uren had bezorgd. Ze lachte verlegen en zei met een prettige, zachte stem: ‘Nou, Mr Dwight, hier ben ik dan.’ En ze veronderstelde ironisch dat de ontmoeting met haar mij zeker moest tegenvallen, en dat ze de reis vanuit Bradford niet waard was. Ik verzekerde haar dat zij die juist meer dan waard was, en dat ik meende dat ik me geen voorstelling van haar had kunnen maken, maar dat ze toch precies zo was als ze zou moeten zijn. Waaruit zij op spottende toon concludeerde dat ze blijkbaar geen teleurstelling voor míj was, maar wel voor zichzelf, want exact aan mijn verwachting beantwoorden, vond ze verschrikkelijk saai. Daar lachten we samen om en ik wilde dat we nog een tijdje zo hadden kunnen praten, maar haar man, pastoor Jennings, kwam tussenbeide. Hij informeerde wie ik was en toen hij begreep dat ik een bewonderaar van haar werk was, zei hij dat ik dan hier op de verkeerde plaats was. ‘Want hier is haar werk niet,’ zei hij, ‘dat staat thuis bij u in de boekenkast.’ Hij nam haar arm en liep zonder te groeten met haar naar buiten, zij keek nog een moment achterom voordat ze om de bocht verdwenen, en ze knikte vriendelijk naar mij.

In eerste instantie voelde ik me terechtgewezen door haar man, maar ik bedacht dat ik in zijn plaats hetzelfde zou hebben gedaan, en weer zag ik haar voor me zoals ze zich door hem naar buiten liet leiden. Ik concludeerde dat ze gelukkig was met hem, zoals de heldin van haar roman had ze een sterke man nodig tegen wie ze kon opkijken. Als iemand jaren van huwelijksgeluk verdiende, was zij het wel, nadat haar beide ouders en haar vier zussen waren gestorven, en zoals iedere vrouw verkoos ze natuurlijk simpel huiselijk geluk met haar man boven de voldoening van het schrijven, hoe teleurstellend dat voor haar lezers ook mag zijn.

Ik liep terug de kerk in en ik zocht de steen waaronder Millicent Draydens gehele familie rust, ik vond hem in de tegelvloer tussen het altaar en haar kerkbank. Iedere zondag tijdens de dienst moest ze de droeve opsomming van de namen zien die ze zo goed kende, en was ze zich ervan bewust dat haar geliefden vlak onder haar voeten lagen. Boven aan de steen stond de naam van haar jong gestorven moeder, Elizabeth Drayden, gevolgd door haar twee oudste zussen, Sarah en Rebecca, en haar jongste zus, Helen. Haar vader, pastoor Robinson Drayden, en haar laatst gestorven zus, Eliza May, sloten de treurige rij, en daaronder was net voldoende ruimte over voor haar eigen naam, alsof de eeuwigheid ongeduldig haar dagen telde.

Mede omdat van de andere familieleden alleen de geijkte gegevens werden vermeld, trof mij de tekst die, ongetwijfeld op Millicents verzoek, aan Eliza’s naam was toegevoegd:

Eliza May Drayden

Gestorven op 12 december 1847, in haar 36e levensjaar

Geliefde zus van Millicent

Kom, Fantasie, mijn Fabellief, kom met lichte tred

En spreid daarboven lakens op mijn eenzame bed [2]

Onder die troostende dichtregels zal straks de steenhouwer Millicent Draydens eigen naam beitelen. Zij is heengegaan, maar haar verhalen leven in ons voort. Moge zij rusten in vrede.

Florence Eccleston: Het leven van Millicent Drayden (1852)
Deel 1, pagina 49 tot 51

Op Schofield House, de kostschool waar ze heen ging toen ze vijftien jaar oud was, viel Millicent als pastoorsdochter uit de toon tussen de dochters van landadel en fabriekseigenaren, maar volgens Julia Fitzroy werd ze door haar medeleerlingen geaccepteerd omdat ze de beste van de school was, en toch zeer bescheiden en ruimhartig bleek, en vooral omdat ze goed kon vertellen. Julia Fitzroy, die Millicents beste vriendin zou worden en aan wie Millicent in de loop van haar leven honderden brieven schreef, was haar bedgenoot op Schofield, en zo verzekert Mrs Fitzroy mij, Millicent vertrouwde haar in de loop van die twee jaar in het donker van de slaapzaal vele verhalen toe, nooit overdag, altijd onder bescherming van het duister, alsof ze zich voor haar woorden schaamde. Soms, nadat ze naar bed waren gegaan, wisten de andere meisjes haar te verleiden om hardop een verhaal te vertellen, zodat iedereen in de slaapzaal kon meeluisteren. Ze verzamelden zich op de bedden rond Millicent en Julia, en luisterden ademloos naar Millicent, die daar eerst buitengewoon verlegen van werd, maar er steeds meer plezier in kreeg toen ze merkte hoe haar gehoor griezelde, want Millicent vertelde alleen Julia opwindende, romantische geschiedenissen, bij de andere meisjes hield ze het bij spookverhalen, alsof ze Julia haar hart durfde te schenken en de anderen slechts haar hoofd.

Mrs Fitzroy herinnert zich nu, bijna dertig jaar later, nog een verhaal van haar over een weerwolf met lichtende gele ogen, en een verhaal over een man die levend werd begraven, waarna zijn geest treurig over de aarde doolde, omdat hij meende dat hij nog altijd niet dood was. ‘Als je ’s nachts goed luistert,’ zei Millicent, ‘dan kun je hem horen huilen.’ De meisjes genoten huiverend van haar vertellingen, maar deden vervolgens geen oog dicht, en vielen ze wel in slaap dan hadden ze nachtmerries, waaruit sommige gillend wakker schrokken. Een van hen versprak zich toen een lerares zich afvroeg waarom zo veel leerlingen plots eng droomden. De lerares riep Millicent op het matje en verbood haar om nog langer haar zaalgenoten de stuipen op het lijf te jagen. ‘Angst is een ziekte van de geest, zoals koorts die van het lichaam is,’zei de lerares, en hoe de meisjes in de nachten daarna ook smeekten en beloofden om niet meer te gillen, Millicent weigerde geschrokken om verder te vertellen.

Ze fluisterde in het donker tegen Julia dat ze haar twee zussen, Eliza en Helen, zo miste. Toen ze klein waren, hadden ze met z’n drieën een fantasiewereld bedacht, vertelde ze, daarin konden ze zijn wie ze wilden en de Dood had er geen macht. Stierf er iemand, dan konden ze hem altijd weer tot leven wekken, of de tijd terugdraaien en opnieuw beginnen. Vroeger leefden ze constant in die verzonnen wereld, ze aten en sliepen en leerden de lessen die hun vader hun opdroeg niet als zichzelf, maar als hun personages. Later waren ze erover gaan schrijven in miniatuurboekjes, in kleine blokletters zodat hun verhalen op gedrukte teksten leken en ze zo min mogelijk papier in beslag namen. Met z’n drieën hadden ze zo tientallen boekjes volgeschreven.

‘Mag ik ze lezen?’ had Julia gretig gevraagd, maar daar was Millicent van geschrokken. Hun fantasiewereld was geheim, zei ze, niemand mocht van het bestaan van de boekjes weten, ze had het Julia nooit moeten vertellen. ‘Zijn het verhalen zoals je aan mij hebt verteld?’ vroeg Julia. Millicent zei dat het heel andere verhalen waren: spannend, mooi, aangrijpend, fantastisch, perfect, zoals alle verhalen zouden moeten zijn, maar niet zijn. Julia begreep niet waarom ze hun best deden om zulke geweldige verhalen te schrijven als toch niemand ze zou lezen. ‘Het is als aardappels telen in de kelder,’ concludeerde ze. Dat vond Millicent een schokkende vergelijking, alsof hun woorden het daglicht niet konden velen en als bleke, weerzinwekkende, harige uitlopers in het duister groeiden en groeiden totdat de uitgebotte aardappels volstrekt oneetbaar waren geworden. Daarna sprak ze tot Julia’s spijt nooit meer met haar over de boekjes, Julia durfde er ook niet naar te vragen. Wel zag ze, omdat ze in de loop van twintig jaar geregeld in de pastorie logeerde, Eliza en Helen aan de eettafel in kleine boekjes schrijven, geconcentreerd en serieus, en soms hoorde ze hen boven in Eliza’s kamer voorlezen, uit de boekjes, geloofde ze. En in de lade waarin Millicent haar kleren bewaarde, onder haar japonnen, was een stapel van diezelfde boekjes verborgen, Julia zag ze eens per ongeluk liggen, maar keek er uiteraard niet in. Ze is er zeker van, zo vertelt ze mij bij de voorbereiding van deze biografie, dat de Draydens tot aan Helens dood in de boekjes hebben geschreven, en waarschijnlijk nog lang daarna. ‘De boekjes moeten er allemaal nog zijn,’ zegt ze mij, ‘vanaf Millicents vijfde jaar, toen ze leerde schrijven, tot aan haar 36e, toen ze trouwde.’

Maar als ik nieuwsgierig pastoor Jennings, Millicents echtgenoot, vraag of ik voor deze biografie de boekjes mag inzien, misschien zelfs een tijdje mag lenen, want de verhalen moeten een wezenlijk onderdeel van haar leven hebben gevormd, blijkt hij nog nooit van de boekjes te hebben gehoord. Hij veronderstelt dat Mrs Fitzroy zich heeft vergist, maar dat geloof ik niet. Millicent en Eliza moeten de boekjes hebben verbrand toen Millicent ging trouwen, of al eerder, toen ze na de dood van hun vader verhuisden en ze zich met z’n tweeën in de buitenwereld moesten zien te redden, waar geen plaats was voor verzinsels.

Wat een onvoorstelbaar verlies voor de literatuur! Hoe ontroerend zou het zijn geweest om uit die teksten een klein meisje tot een volwassen schrijfster, een genie, te zien groeien. Nu blijven we achter met een gevoel van spijt en verlies. Want wat zouden de Draydens in die tientallen, misschien zelfs honderden boekjes hebben geschreven? Hoe zag de fantasiewereld van deze geniale, originele kinderen eruit? Werd hij bevolkt door helden, door sprookjesfiguren, door alledaagse mensen, door pratende dieren? Bestond hij uit spookverhalen, legenden, sprookjes, realistische kronieken, liefdesgeschiedenissen, koningsdrama’s? Maakten Weduwe en Haeger Mass deel uit van die verzonnen wereld? Kopieerden Millicent en Eliza de twee romans letterlijk uit hun boekjes? Hoeveel briljante romans stonden er nog meer in? Waarom vernietigden ze de boekjes?

Eliza May Drayden: Boekje nr. XV-3 (ongepubliceerd)
Pagina 65, ongedateerd, vijfde couplet

Helaas! het breken van de banden gaat moeizaam

Die ons stevig gronden in het slijk

De liefhebbende geest laat node los langzaam

Hij wil niet heen, al is het zijn tijd [3]

~

Grace Jennings-Appleton (1814-1870)

Het is omstreeks de tijd dat de zusjes Drayden worden geboren dat ook Kate en David Appleton hun eerste kind krijgen, Grace, zo noemen ze haar. Bij hun huwelijk in 1812 hebben ze de kleine kantoorboekhandel aan 43 High Street van Davids vader overgenomen, en in 1815, een jaar na de geboorte van Grace, openen ze daar het eerste postkantoor van Bridge Fowling. Het bestaat uit niet veel meer dan een bordje op de deur waarop overmoedig wordt aangekondigd dat hier het postkantoor is. Drie keer in de week rijdt David met een paard en een kar, die hij van boer William Eustis huurt, naar Steadborough om daar bij de Crown Inn een van de drie postkoetsen te treffen, die verschillende routes rijden en de tot de verbeelding sprekende namen ‘Invincible’, ‘Comet’ en ‘Wonder’ dragen. Hij geeft de koetsier een zak post uit Bridge Fowling en neemt een volle postzak mee terug.

Magisch zijn in Grace’s ogen die postdagen. De berichten die vanuit alle delen van het land hun kleine huis aan High Street bereiken, alsof Grace en haar ouders in het centrum van de wereld wonen. Dorpelingen komen soms weken achtereen vragen of er post voor hen is, en dan eindelijk zit de brief waarop ze al die tijd hebben gewacht in de juten zak die haar vader uit Steadborough meebrengt. Hun vreugde is waarnaar Grace uitkijkt, en ze gelooft dat ook de postiljon en de zwaar bewapende bewaker op de postkoets, zelfs de bezwete paarden met het schuim op de bek, werken voor dat ene moment dat zij als enige echt mag meemaken. Zo, omringd door geschreven leven, leert ze als vanzelf lezen, eerder nog dan de dochters van pastoor Drayden, van wie het hele dorp gelooft dat ze zeer intelligent zijn. Grace is pas zes jaar als ze op verzoek brieven aan ongeletterde dorpelingen voorleest, ze durven het haar eerder te vragen dan haar ouders of hun buren, klein als ze is, zo denken ze, begrijpt ze vast de strekking van de zinnen niet die ze opdreunt. Maar ze snapt wel degelijk veel van wat de haar onbekende schrijver, in een plaats ver van haar vandaan, in tekens van inkt aan het papier heeft toevertrouwd, tovenarij is het, alsof ze in zijn hoofd kan kijken. Sterfgevallen, familieruzies, verboden liefdes, bastaardkinderen, erfenissen, schulden. Grace Appleton weet het allemaal.

Twee jaar na Grace krijgen haar ouders nog een dochtertje, Leah, en daarna komen vijf zoons, en pas heel veel later, veertien is Grace dan al, volgen drie dochtertjes, Rachel, Esther en Harriet. Met z’n tienen zijn ze uiteindelijk, de vijf jongens delen een slaapkamer, de drie jongste meisjes eveneens, en Grace en Leah hebben geluk, ze zijn maar met z’n tweeën en hebben een slaapkamer samen. Leah houdt niet zo van lezen, ze laat zich door haar oudere zus over de brieven vertellen, ze lachen om de dorpse verwikkelingen, voorspellen het vervolg, wedden er samen om, en verliezen zo japonnen, hoeden en de beste plek in bed aan elkaar. Als ze ouder worden fantaseren ze over de mannen in de brieven, fluisterend stellen ze samen in bed de ideale liefdesbrief op. Maar al die superieure kennis over het verborgen leven van het dorp voorkomt niet dat Leah verliefd wordt op Edmund Good, de zoon van een brouwer, en tevens de neef van Martha Seaver, een onecht kind, en de oom van Peter Good, die in een krankzinnigengesticht opgenomen is geweest. Misschien probeert ze zich een plaats in de verhalen uit de brieven te veroveren, is dat het, want Grace kan niets aantrekkelijks of bijzonders aan Edmund Good ontdekken.

Zelf krijgt Grace op haar negentiende een huwelijksaanzoek van John Parish, die ze nauwelijks kent. Hij is de zoon van een boer, Mr Parish pacht niet, hij bezit een eigen boerderij, vier mijl ten zuiden van Bridge Fowling, met dertig acre land, zijn zoon is geen slechte partij. Toch zegt Grace haar vader dat ze John Parish niet wil, het lijkt haar vreselijk om haar leven tussen de schapen te moeten slijten, ver van de dorpse deining en gezelligheid, en bovendien, hij kan niet lezen, alleen met moeite zijn eigen naam schrijven. Beschamend vindt ze dat, een teken van achterlijkheid. Binnen een dag weet het hele dorp van haar arrogante afwijzing, de dochter nota bene van een eenvoudige winkelier, maar Grace begrijpt niet waarom het verkeerd zou zijn om te weten wat ze waard is. Zij is, zo gelooft ze, voorbestemd met een dokter, een pastoor of een rijke industrieel te trouwen. Een arme dichter zou ze ook verwelkomen.

Leah trouwt met Edmund Good, en hoewel ze een paar straten verderop woont, nog geen tien minuten lopen van het postkantoor vandaan, is het alsof de afstand met de jaren groter wordt. Ze is een moeder van een, dan van twee, drie, vier kinderen, en Grace wordt tante Grace, gepasseerd door haar jongere zus. Wellicht dat ze John Parish’ aanzoek had geaccepteerd als ze had geweten dat er geen andere man zou komen die haar wilde. Kinderloos en ongetrouwd staat ze in de dorpshiërarchie onder lelijke vrouwen, onder arme, onder zondige, onder ongeletterde. Op het bruisende knooppunt van brieven en roddels, met de hele dag aanspraak, is ze zo eenzaam als op een afgelegen boerderij, eenzamer nog, want niemand ziet het aan haar.

In 1828 krijgt Bridge Fowling een postbode, Isaac Brooks, dorpelingen halen niet langer hun brieven en pakketten op bij Grace in het postkantoor, ze komen ze slechts brengen, en sinds ze het stempel arrogant heeft gekregen, laten de meeste analfabeten hun brieven liever door een vriendelijke buur schrijven en voorlezen. Alleen de brieven die Mr Brooks niet kan bezorgen, zijn voor Grace. Ze leest ze en probeert uit te zoeken voor wie ze zijn bedoeld. De verwikkelingen waarvan ze vroeger genoot, de verboden liefdes, de bastaardkinderen, de hopeloze verlangens, maken haar nu ongelukkig. In romans, waar zij de lotgevallen zelf kan beleven, houdt ze er nog van, maar in de brieven lijken ze de spot met haar te drijven.

Ze wordt lid van de wisselbibliotheek van boekhandel Simmons in Steadborough. Iedere eerste zaterdag van de maand krijgt ze een boek van de zusjes Drayden, die het lopend bij een vrouw in Steadborough gaan halen, en aan het einde van de maand geeft ze het door aan Mrs Norwood, de vrouw van de eigenaar van Norwood Mill. Soms brengt Mary Pickles, de huishoudster van de pastorie, het boek naar Grace in het postkantoor. Meestal doen de zusjes Drayden het zelf, met z’n drieën komen ze dan, alsof ze geen moment zonder elkaar kunnen. Millicent doet het woord, ze legt de roman voor Grace op de toonbank neer en maakt er zacht, fluisterend bijna, een opmerking over, ze geeft niet haar mening maar noemt een feit dat niemand kan betwisten, de titel, de schrijver, dat er illustraties in staan, beleefde trivialiteiten, en Grace bedankt haar voor het brengen. Eliza en Helen verschuilen zich altijd verlegen achter hun oudere zus, gearmd, hun vingers soms ook nog eens in elkaar verstrengeld, Grace kan haar ogen niet van hen afhouden. Als ze het postkantoor uit lopen, laat Eliza Helen los om de deur voor haar open te houden en haar hand legt ze daarbij eventjes op haar rug. Grace wil het niet zien, toch kijkt ze iedere eerste zaterdag van de maand opnieuw, en de rest van de dag voelt ze zich alleen. Op zondag begint ze daarop aan de roman, ze zou hem in een paar avonden uit kunnen hebben, maar ze zorgt dat ze er een krappe maand over doet. Terwijl ze het boek leest, denkt ze aan hoe zij er met z’n drieën over hebben gepraat, hoe ze het aan elkaar hebben voorgelezen misschien, en dan droomt ze dat zij de vierde zus is.

Eén keer, in de winter, als het halve dorp door de griep is geveld, komt Eliza alleen naar het postkantoor. Een andere vrouw lijkt ze zonder Helen naast zich, alsof Grace haar voor het eerst werkelijk ziet, minder mager, minder lang is ze geworden, kinderlijker. En terwijl ze zich naar de toonbank haast en daarop de drie delen van de roman voor Grace neerkwakt, kijkt Grace naar haar rode, koude, vereenzaamde vingers, die liefdevol Helens hand behoren vast te houden. Zijn uw zussen ziek, vraagt Grace zacht, vol medeleven. Eliza zwijgt. Grace vertelt haar dat haar ouders en haar kleine broertjes en zusjes allemaal de griep hebben, alleen ik ben nog op de been, zegt ze, en weer zwijgt Eliza. Alles aan haar, haar roerloze houding, haar gebogen hoofd, haar neergeslagen ogen, alles smeekt Grace om het gesprek, dat helemaal geen gesprek is, te beëindigen, maar Grace kan haar niet laten gaan nu ze haar zo onverwacht voor zich alleen heeft. U bent ook gezond, zegt ze tegen haar, wij tweeën, wij zijn sterk.

Ik heb het vorige week gehad, zegt Eliza tegen de boeken op de toonbank. Ze spreekt opvallend resoluut, niet verlegen, niet zacht. Ik krijg het vast ook, beaamt Grace verrast. Er valt een stilte, waarin Grace een nieuw gespreksonderwerp probeert te bedenken. Het zwijgen duurt net iets te lang, ze ziet hoe Eliza zich opgelucht naar de deur wil keren. Is het een goed boek, vraagt Grace haastig, terwijl ze met haar hand op de drie delen van de roman tikt. Eliza schudt haar hoofd. Niet, vraagt Grace, en bij het horen van de lach in haar stem kijkt Eliza dan toch op, haar blik valt schuchter op Grace’s gezicht. Voor het eerst ziet Grace haar ogen, mooi blauwgrijs zijn ze, eerlijke ogen waarin zich haar ziel weerspiegelt. Grace glimlacht naar haar, is het vervelend, vraagt ze. Maar Eliza heeft zich al omgekeerd en loopt naar de deur. Dag miss Eliza, zegt Grace, en Eliza zwijgt, de deur slaat achter haar dicht.

De rest van de dag heeft Grace spijt van haar laatste vraag. Ze wilde natuurlijk weten of Eliza het boek vervelend vond, maar misschien dacht zij dat Grace het over hun ontmoeting had, alsof Grace haar verweet dat ze geen boeiend gesprek kon voeren. Vroeger dan anders, al op zaterdagavond, nadat ze alle zieken in huis te eten heeft gegeven en in bed heeft gestopt, begint ze in de roman. Hij is inderdaad niet goed, vervelend zelfs, misschien komt dat doordat ze hem met Eliza’s blik leest. Ze neemt zich voor om er op de eerste zaterdag van de maand iets over te zeggen, over de schijnheilige moraal van het boek, de onrealistische, overdreven manier van spreken, de ellenlange natuurbeschrijvingen, en als ze daarbij dikwijls het woord vervelend gebruikt, een vervelend boek, zal ze zeggen, vervelende personages, vervelende beschrijvingen, dan zal Eliza begrijpen dat ze het de vorige keer ook over het boek had, niet over hun gesprek.

Als vanouds komen ze die eerste zaterdag met z’n drieën, en Millicent doet het woord. Grace begint tegen haar over de roman die zij de afgelopen maand heeft gelezen, een vervelend boek, zegt ze. Millicent gelooft dat ze het over het boek heeft dat zij drieën net hebben gebracht, en ze zegt met plaatsvervangende teleurstelling, o u kent het al. Nee, dit niet, zegt Grace, en ze noemt de titel van het boek dat ze wel bedoelt, waardoor het misverstand alleen groter wordt. Millicent vraagt haar of ze dat de vorige maand dan niet heeft gekregen, en ze wendt zich tot Eliza, dat zou jij haar toch brengen, zegt ze, en het verwijt in haar stem spreekt boekdelen over de scène die aan Eliza’s bezoek aan Grace vooraf moet zijn gegaan. Snel zegt Grace dat ze het boek inderdaad van Eliza heeft gekregen, stipt op tijd, benadrukt ze, en ze voegt eraan toe dat zij tweeën zo’n leuk gesprek hebben gevoerd. Ze heeft er al spijt van terwijl ze de woorden uitspreekt, onoprecht klinken ze, en ze ziet dat Eliza haar hoofd nog dieper buigt, totdat haar neus zowat in de kraag van haar mantel verdwijnt. Werkelijk, zegt Millicent en ze werpt een ongelovige blik op Eliza. Grace kan niet anders dan volhouden dat ze over het boek hebben gesproken en over nog veel meer, zegt ze. Beschamend is het.

Bijna een week duurt het voordat de herinnering aan de ontmoeting zo is gesleten dat ze aan de nieuwe roman durft te beginnen. Liggend op bed slaat ze op donderdagavond het eerste deel open. Er valt een briefje uit, in een sierlijk, schuin vrouwenhandschrift staat er een woord op geschreven. Goed, staat er. Verrast bekijkt Grace het papiertje, de achterzijde is leeg, het bericht bestaat alleen uit dat ene woord. Goed. Het moet van de Draydens zijn, van Eliza, denkt ze.

In vijf avonden, die ongemerkt nachten worden, verslindt ze het boek. Het is alsof de personages tegen haar persoonlijk spreken, de zinnen zijn pure poëzie. Eenzaam is ze niet, dat is onmogelijk met Eliza aan haar zijde. Ze liggen samen in Grace’s bed, in het slapende huis, in het stille dorp te lezen. Zolang Grace wakker is, is zij het ook en ze praten over het verloop van het verhaal, voorspellen wat er gaat gebeuren, wedden om de beste plek in bed, kibbelen met elkaar, leggen het weer bij. En in de vijfde nacht, na het dichtslaan van het laatste deel, valt de wereld zo hard op Grace neer, dat ze niet tot de volgende avond kan wachten en dadelijk opnieuw begint met hoofdstuk een.

Op de eerste zaterdag van de maand kijkt ze daarop met andere ogen naar Eliza. Het is alsof het haar eigen vingers zijn die met de hare zijn verstrengeld, haar rug die door Eliza’s hand wordt aangeraakt bij het openen van de deur naar buiten. Het verbaast haar niet dat ze ook in dit nieuwe boek een briefje vindt. Pretentieus, staat erop. En zo is het, het boek is inderdaad zeer pretentieus. Ze wijzen elkaar in bed lacherig op voorbeelden van het pedante woordgebruik van de schrijver, en de hoofdpersoon is zo onuitstaanbaar dat Eliza hem aan het einde van het boek wil laten sterven, Grace is vergevensgezinder.

In ieder boek dat Grace krijgt, zit voortaan zo’n briefje verborgen. Hoewel de Draydens soms al ’s ochtends vroeg naar het postkantoor komen, bewaart ze het geluk van het openslaan tot de avond. Moeite kost haar dat, als bijen rond honing cirkelen haar gedachten de hele dag om het onbekende, speciaal voor haar geschreven bericht. Een enkel woord, een zin is het soms, en zo nu en dan bestaat het uit een getal, een paginanummer neemt Grace aan. Ze studeert dagenlang op de betreffende bladzijde, die inderdaad een bijzondere, diepere betekenis in zich blijkt te bergen, uiteenlopende betekenissen vaak zelfs, een verhaal binnen het verhaal van het boek. Soms is het bericht een citaat en ook daar breekt ze trouw haar hoofd over. Ze moet de betreffende zin eerst in het boek zien te vinden, heeft ze hem ontdekt dan moet ze het belang ervan zien te ontdekken, binnen het verhaal, of in het algemeen. Een enkele keer is het geen citaat uit het boek dat ze heeft ontvangen, eenmaal herkent ze het als een Bijbelspreuk, tweemaal kan ze tot haar frustratie niet achterhalen waar het vandaan komt, en dus kan ze ook de boodschap die voor haar is bedoeld niet ontcijferen. Het raadselachtigste bericht bestaat uit drie dichtregels die ze niet kan thuisbrengen en die ook niets met het boek waarin ze zijn verstopt te maken lijken te hebben.

Hij bromt druk rond mij al die tijd

Gevangen in mijn kamer, tot ik op zal staan

En hij eindelijk wordt bevrijd [4]

Het vreemde is dat er niet ‘eindelijk’ staat maar ‘iendelijk’, en ook in andere boodschappen ontdekt Grace spelfouten, ‘eewig’, ‘grouw’, ‘laast’ in plaats van ‘laatst’. Ze begint aan zichzelf te twijfelen, want Eliza, dochter van een pastoor, zal toch wel weten hoe je dergelijke simpele woorden schrijft. In het woordenboek van de zondagsschool zoekt ze ze voor de zekerheid op, de schrijver met het sierlijke, schuine handschrift, de schrandere inzichten, heeft ze allemaal verkeerd gespeld. Ze begrijpt het niet.

Op de eerste zaterdag van de maand geeft Grace haar mening over het boek dat ze net uit heeft. Ze richt zich niet tot Millicent, die voor haar aan de toonbank staat, ze richt zich tot Eliza, maar die kijkt naar de grond en zwijgt. De volgende maand citeert Grace de dichtregels over het gebrom en het opstaan, en weer reageert Eliza niet, geen schrik kan Grace in haar ontdekken, geen schaamte, niets, alsof ze de woorden voor het eerst hoort. Geregeld brengt huishoudster Mary Pickles brieven van de pastorie om op het postkantoor te laten versturen, Grace vergelijkt het handschrift op de enveloppen met dat van de berichtjes in de boeken. Ze zijn niet van dezelfde persoon, maar de brieven zijn waarschijnlijk door Millicent of pastoor Drayden geschreven. Eliza heeft geen vriendinnen om mee te corresponderen, behalve dan Grace zelf.

De boodschappen staan altijd op een pagina gescheurd uit een klein, blanco aantekenboekje, en de Draydens kopen al hun schrijfpapier in de kantoorboekhandel van Grace en haar ouders. Tijdens een slapeloze nacht heeft ze een lumineus idee. Ze sluipt de trap af naar de winkel, daar zet ze met zwarte inkt een piepklein stipje op elke pagina van elk klein aantekenboekje dat ze op voorraad hebben. Ze staat lang niet altijd zelf in de winkel, meestal doet zij het postkantoor en haar ouders de kantoorboekhandel, en ze weet dus niet of en wanneer de Draydens nieuwe aantekenboekjes kopen. Iedere eerste zaterdag van de maand zoekt ze naar een stipje, dan pas leest ze de tekst van het bericht, maar na een jaar heeft ze nog altijd niets gevonden. Steeds vaker bedenkt ze hoe belachelijk ze zich heeft gemaakt als de briefjes niet van Eliza afkomstig zijn, als ze voor een ander zijn bedoeld.

Ze weet dat Eliza iedere middag om twee uur in de heuvels wandelt, vroeger deed ze dat met haar hond, maar sinds die is overleden, gaat ze in haar eentje. Grace ziet haar soms lopen, niet midden op het pad door de velden, maar hoffelijk langs de rand, zoals Grace’s tante ook na jaren nog steeds een plaats aan tafel voor haar gestorven man dekt. Grace leent de hond van haar broer Jacob en neemt hem mee op een wandeling, om halftwee vertrekt ze, om twee uur keert ze alweer om. Ze loopt Eliza tegemoet, in de verte ziet ze haar gestalte in de fladderende, donkere mantel naderen, het duurt lang voordat ze elkaar eindelijk passeren. Grace wil haar goedendag zeggen, tot haar verrassing is Eliza haar voor, pas nadat ze haar groet heeft beantwoord, begrijpt ze dat Eliza’s opgewekte ‘hallo’ niet voor haar was bedoeld. Eliza is blijven staan, ze aait de hond, vraagt hem of hij wil spelen, ja, vraagt ze, alsof het beest haar werkelijk antwoordt, en nadat hij blijkbaar zijn instemming heeft betuigd, pas dan, raapt ze een stok uit de heide en speelt ze met hem. De hond kwispelt, blaft, springt, Grace besteedt nooit veel aandacht aan hem, hij ligt altijd in Jacobs tuin voor zijn hok, ze heeft hem nog nooit zo blij gezien, en ook Eliza is onherkenbaar. Ze straalt van een vreugde die uit de diepte van haar ziel haar gezicht, haar houding, haar hele wezen heeft overgenomen, een gedaanteverwisseling die even betoverend als verontrustend is, alsof er een vrouw in haar zit opgesloten die ze aan niemand toont, alleen aan onnozele schepsels zoals deze hond.

Hoe heet hij, vraagt Eliza haar, en ze kijkt haar aan, ze is niet verlegen, valt Grace op. De hond heeft geen naam, Jacob spreekt hem aan met Dog, maar Grace zegt dat hij Lionel heet, de eerste naam die haar te binnen schiet omdat de hoofdpersoon van het boek dat ze deze maand leest zo heet. Eliza praat met Lionel over haar eigen hond die Percy heette, ze vertelt hem dat hij groot en zwart was en dat hij hield van rennen en holen uitgraven. Het is belachelijk, beledigend ook, want tegen Grace die vlak voor haar staat, en die in tegenstelling tot Dog kan verstaan wat ze zegt en zelfs kan praten, heeft ze nog maar drie woorden gezegd. Drie, en die gingen over Dog.

Grace zegt haar dat ze iedere maand uitkijkt naar haar briefjes, dat ze de genoemde bladzijden bestudeert en de citaten opzoekt. Eliza is stil geworden, haar vreugde is zonder een spoor na te laten in haar weggezakt, alsof Grace hem zich heeft ingebeeld. Ze kijkt peinzend naar Grace, niet in haar ogen, maar net ernaast, en intussen kneedt haar hand Dogs nekvel. Hij houdt zijn kop krampachtig schuin, zijn blik in aanbidding op de vrouw gericht die hem zo veel genot bezorgt, aanstootgevend is het, Grace probeert er niet op te letten. Ze vertelt Eliza dat ze uiteindelijk al haar boodschappen heeft begrepen, alleen die over de vlieg en het opstaan niet. Zijn poot bloedt, zegt Eliza. Onthutst stopt Grace midden in een zin met spreken.

Eliza knielt voor Dog neer en neemt zijn linkervoorpoot in haar hand. Ze zegt Grace dat ze zijn poot goed moet wassen als ze dadelijk thuiskomt, en iedere keer nadat hij buiten is geweest, zegt ze, moet ze zijn poot opnieuw schoonmaken. Het is niet mijn hond, zegt Grace kortaf. Ze keert Eliza haar rug toe en loopt weg, na enige tijd komt Dog naast haar lopen. Grace werpt een blik over haar schouder. Eliza heeft zich uit haar geknielde houding opgericht en kijkt hen na, niet Grace waarschijnlijk, alleen Dog.

Het briefje in het boek van de volgende maand leest Grace nauwelijks, en ook de paginaverwijzing van de maand daarna zoekt ze niet na. Ze haalt voortaan de papiertjes niet meer tussen de bladzijden vandaan, ze geeft ze samen met het boek door aan Mrs Norwood. Het is een demonstratie van haar onverschilligheid, hoewel ze in stilte, niet heel onverschillig, ook hoopt dat Eliza zich haar verraad zou aantrekken als ze wist dat Grace hun geheimen met een ander deelt. En misschien, zo denkt Grace, geeft Mrs Norwood het papiertje de maand daarop aan de volgende lezer door, en gaat Eliza’s vertrouwelijke boodschap uiteindelijk in alle dorpen uit de omgeving rond. Maar Grace’s wraak is bitter, niet zoet, want naarmate haar eenzijdige vriendschap met Eliza langer geleden is, raakt ze er meer van overtuigd dat de briefjes niet van Eliza afkomstig zijn. Voordat de Draydens een boek uit Steadborough gaan halen, is het al door vijf of zes mensen gelezen, ieder van hen kan de briefjes schrijven. Het is zelfs mogelijk dat Mr Simmons, de organisator van de wisselbibliotheek, ze in de boeken verbergt om zijn abonnees te vermaken.

Na de dood van Helen Drayden komen er geen briefjes meer. Ze sterft op 19 april 1840, en op zaterdag 2 mei krijgt Grace een boek zonder briefje van Millicent, Eliza is niet meegekomen naar het postkantoor. Ook op zaterdag 6 juni laat Eliza het brengen van het boek aan Millicent over, en weer is er geen briefje. Dan, in juli, zeggen de Draydens hun lidmaatschap van de wisselbibliotheek op. Grace gelooft dat ze al die tijd zonder het te weten bevriend is geweest met Helen Drayden. Ze rouwt om haar alsof ze opnieuw een zus heeft verloren, niet aan een man ditmaal, maar aan de Dood.

Twee jaar later sterft pastoor Drayden en moeten Millicent en Eliza de pastorie waarin ze zijn opgegroeid verlaten. Ze verhuizen naar een armoedig huisje aan Back Lane, Millicent wordt naaister, Eliza werkt als meid in de huizen van een aantal vooraanstaande dorpelingen, mensen die haar tot voor kort als hun gelijke beschouwden. Zulke vernederingen zijn ook Grace’s voorland als ze niet trouwt. Tijdens slapeloze nachten maakt ze zich zorgen over het leven dat haar wacht nadat haar ouders zijn overleden. Het postkantoor zou naar Robert gaan, haar oudste broer, en zij en de jongere kinderen zouden over de gezinnen van haar broers en Leah worden verspreid, zodat de last gelijk wordt verdeeld. Het gezin dat Grace zou opnemen, heeft de meeste pech. Grace’s zusjes zouden volwassen worden en een man vinden, Grace echter moet tot haar dood worden onderhouden.

Hoewel ze zich de uitzichtloze situatie van de zusjes Drayden niet al te levendig wil voorstellen, zorgt ze dat ze altijd in de kantoorboekwinkel door haar worden geholpen, en niet door haar ouders. Dan rekent ze hen te weinig voor het schrijfpapier en de inkt, of ze stopt ongezien een extra aantekenboekje tussen hun aankopen, en nooit, nooit vraagt ze hun op de medelijdende toon van de andere dorpelingen hoe het nu met hen gaat. Ze behandelt hen zoals zij zelf behandeld zou willen worden. In stilte verbaast ze zich over de hoeveelheden papier en inkt die ze van hun karige inkomen kopen, ze rekent uit dat ze krom moeten liggen om zich die luxe te kunnen veroorloven. Bewondering heeft ze voor hun weigering om zich bij de realiteit neer te leggen, ze hoopt dat zij in die dreigend naderende toekomst ook nog steeds zoveel van het geschreven woord zal kunnen houden.

In de herfst van 1843 stoppen ze met het kopen van papier, in plaats daarvan versturen ze zware pakketten, geadresseerd aan kantoren in London, waarvan Grace de namen herkent uit de boeken die ze leest. Het zijn uitgeverijen. Verbluft gelooft ze dat ze allebei een dikke roman moeten hebben geschreven. De eerste maal dat ze hun twee pakketten in ontvangst neemt en ze ’s nachts in het postkantoor liggen te wachten totdat ze de volgende dag naar Steadborough zullen worden gebracht, kan ze van opwinding niet slapen. Na al die jaren de boeken van de wisselbibliotheek en de geheimzinnige briefjes van hen te hebben gekregen, na hun het papier te hebben verkocht, zelfs cadeau te hebben gegeven, waarop zij hun romans hebben geschreven, is het alsof de manuscripten uit Grace zelf zijn voortgekomen. Het idee dat je je met zoiets simpels als een pak papier en wat inkt aan de vernederingen van de armoede en de kwetsende oordelen over oude vrijsters zou kunnen ontworstelen, is zo brutaal, zo hoopgevend, zo fantastisch, dat ze niet in bed kan blijven liggen. Ze opent de kamerdeur en loopt geruisloos in het donker de trap af. Bij het schaarse licht van een kaars zoekt ze in de opslagruimte van het postkantoor naar de pakketten van de Draydens. Ze legt ze op de koude vloer naast zich neer en bestudeert de adressering nogmaals. Reynell & Sons, 12 Paternoster Row, London. Het dunste pakket is van Eliza, ze meent het sierlijke, schuine handschrift van de briefjes te herkennen. Een tijd zit ze daar tussen de postzakken te twijfelen of ze de pakketten zal openen, zal lezen totdat de zon opkomt, en ze dan weer zal dichtplakken. Niemand zal het merken. Maar ze wil onbeschaamd trots op hen zijn als hun romans worden gepubliceerd, als ze ze voor het eerst openslaat en hun naam op de titelpagina ziet staan. Dat kan niet als ze hen vannacht bedriegt. Ze stopt de pakketten weer in de postzak, en gaat terug naar bed.

Vele malen komen de Draydens daarna nog naar het postkantoor om diezelfde twee pakketten naar alweer een volgende uitgever te versturen. Het is een nieuw geheim dat Grace met hen deelt, want ze moeten toch beseffen dat zij de namen van de uitgeverijen herkent omdat ze boeken leest, zoals zij. Beleefd laat ze in het begin haar geestdrift niet blijken, en na de pakketten vier keer binnen een halfjaar van hen in ontvangst te hebben genomen, houdt ze ook haar ontgoocheling voor zich. Geen uitgever wil hun romans blijkbaar hebben, zo slecht zijn ze. De Draydens op hun beurt verbergen hun steeds minder hooggespannen verwachtingen voor haar. Alle drie doen ze alsof het alledaagse pakketten zijn, Grace wendt zelfs iedere keer voor zich niet te herinneren dat ze exact diezelfde pakketten al eerder heeft verstuurd. Ze weegt ze voor hen, en hoewel ze het antwoord al weet, vraagt ze hun of ze de ontvanger de portokosten willen laten betalen of dat ze die liever zelf vooruit voldoen. Dat houden ze zo met z’n drieën meer dan een jaar vol, door negen uitgevers worden de manuscripten afgewezen, het is pijnlijk, toch geven Millicent en Eliza de moed niet op. Grace weet niet of ze bewondering voor hun vasthoudendheid moet hebben, of minachting voor hun volstrekte gebrek aan realiteitszin.

Dan, in de zomer van 1845, verandert er iets. Eerst gelooft Grace dat ze zich eindelijk bij de mislukking van hun opzet hebben neergelegd, want ze brengen de twee pakketten niet meer naar het postkantoor, maar dan valt haar op dat ze regelmatig brieven versturen en vervolgens ook kleinere pakketten, allemaal aan Burnett in London, de uitgever aan wie Grace de laatste maal hun manuscripten heeft verzonden. Ze kan het nauwelijks geloven, ze hebben toch iemand gevondendie hun romans wil publiceren. Een aantal weken wacht ze, dan loopt ze iedere zaterdagmiddag de drie mijl naar boekhandel Simmons in Steadborough om daar in literaire tijdschriften en kranten naar recensies van de twee romans te zoeken. Tot ver in de herfst, door storm, kou en regen volhardt ze in haar nieuwsgierigheid, maar nergens worden Eliza en Millicent Drayden genoemd. Pas als ze het heeft opgegeven en ze daarop een boek van de wisselbibliotheek krijgt dat onder een pseudoniem is geschreven, dringt tot haar door dat ze al tientallen recensies van de romans van de Draydens heeft gelezen. Millicent en Eliza Drayden zijn de schrijvers Madison en Emery Drew, hun initialen komen overeen en hun uitgever is inderdaad Burnett. De twee verlegen vrouwen die talloze malen aan Grace’s toonbank hebben gestaan, met wie zij teleurstellingen heeft gedeeld en nu grote, grote blijdschap, die stille vrouwen zijn de schrijvers van Weduwe en Haeger Mass, twee romans die de afgelopen maanden de literaire wereld op z’n kop hebben gezet. Iedereen vraagt zich af wie de Drews zijn, en niemand weet het antwoord op die brandende vraag. Alleen Grace Appleton.

De boekhandel in Steadborough heeft de romans niet op voorraad, ze kan Mr Simmons ook niet vragen om ze te bestellen want ze kan ze niet betalen. Ze kosten samen bijna drie pond, een bedrag waarvan zij, haar ouders en haar twee nog thuis wonende zusjes een week kunnen leven. Ze rekent uit dat ze van het geld dat haar vader haar iedere maand geeft drie jaar voor de romans zou moeten sparen, en via de wisselbibliotheek krijgt ze alleen oudere boeken. Haar ontdekking is te groot, veel te groot, zo lang kan ze niet wachten, zwijgen ook niet. Op haar eerste zondag als bewaarder van het geheim, wanneer ze zoals iedere week bij Leah op bezoek gaat, klapt ze al uit de school. Ze vertelt haar alles wat ze weet. Dat de Draydens zich achter de onzijdige pseudoniemen Madison en Emery Drew verschuilen, dat geleerde mensen in London menen dat ze geen wereldvreemde zussen, maar door het leven getekende broers zijn. En hoe Millicent volgens recensenten de emoties van haar hoofdpersoon, Mercy Lee Everill, zo openhartig heeft beschreven als geen andere schrijver ooit eerder bij een vrouwelijk personage heeft aangedurfd. En Eliza, zo citeert Grace de verontwaardigde recensent van de Quarterly Review, schijnt uitzonderlijk veel talent te hebben, dat zij echter moedwillig aan deze nachtmerrie van een roman heeft vergooid. De recensent van de Christian Remembrancer vindt het zelfs een afgrijselijk, ontuchtig boek.

Vooral dat laatste spreekt tot Leahs verbeelding, binnen enkele dagen heeft ze Grace’s geheim aan al haar vriendinnen doorgebriefd, en die weer aan hun zussen en vriendinnen, het halve dorp weet ervan, de vrouwelijke helft. Tijdens onderonsjes in het postkantoor wordt besloten dat ze geld zullen inzamelen om de romans te kopen en daarna gezamenlijk te lezen. En zo gebeurt het. Na een week hebben ze de benodigde twee pond, zestien shilling en acht pence al bij elkaar, Grace bestelt de romans bij boekhandel Simmons. Tien lange dagen moet ze wachten voordat ze ze kan gaan halen, en als ze eindelijk aan de toonbank van Mr Simmons afrekent en met de romans naar buiten loopt, bonkt haar hart in haar keel alsof ze ze heeft gestolen. Om de hoek in de stille Hill Street pakt ze het eerste deel van Haeger Mass uit haar tas en slaat het open. Ze leest de eerste alinea van hoofdstuk één, en dan een willekeurige alinea midden in het boek, ze gelooft dat het afgrijselijk noch ontuchtig is. Een opluchting is dat, alsof ze persoonlijk verantwoordelijk is voor de woorden van de schrijver die zij als Eliza May Drayden heeft ontmaskerd.

In zeven nachten leest ze de twee romans, Weduwe eerst, omdat ze zo naar Haeger Mass uitkijkt dat ze bang is voor een teleurstelling. Millicents boek gaat over een jonge vrouw, Mercy Lee Everill, die op haar 23e al weduwe wordt en daarna ongewild liefde opvat voor Spencer Everill, met wie ze volgens de wet niet mag trouwen omdat hij de broer van haar overleden man is. Haar emoties worden zo herkenbaar beschreven, zo ontroerend, Grace kan zich niet herinneren ooit zoveel om een verhaal te hebben gehuild.

Halverwege de vierde nacht begint ze aan Eliza’s roman. Ook die verslindt ze, maar ze kan niet verwoorden wat ze ervan vindt. Het boek vertelt over een vrouw, met de ongewone naam Haeger Mass, die doelbewust het leven van haar hartsvriendin Cicely Ellis ruïneert, terwijl Cicely’s enige misdaad is dat ze Haeger in de steek heeft gelaten om met een rijke jongeman te trouwen. Haeger beleeft geen plezier aan haar wraak, zij lijdt er net zo onder als Cicely, toch stopt ze niet met haar psychologische treiterijen. Zelfs nadat Cicely van ellende is gestorven en Haeger wanhopig naar haar gezelschap verlangt, stopt ze er niet mee. Ze koelt haar frustraties op Cicely’s dochter, Olivia, de vertelster van de roman, en zo herhaalt de ellendige geschiedenis zich ook nog eens. Grace heeft tijdens het lezen het benauwende gevoel dat ze in een repeterende hel gevangen zit waaruit geen ontsnappen mogelijk is. Letterlijk alle personages zijn onsympathiek, vooral Haeger Mass zelf, een soort duivel is ze, maar Grace moet tot haar schaamte toegeven dat ze haar beweegredenen goed begrijpt, te goed. Het is alsof de schrijvers van de romans die Grace van de wisselbibliotheek kent mensen beschrijven zoals ze voorgeven te zijn, en alleen Eliza May Drayden tot in het diepst van hun weerzinwekkende ziel durft te kijken. Betrapt voelt Grace zich, misschien is dat de juiste weergave van haar gevoelens over de roman, betrapt en begrepen, vergeven echter niet, ze blijft achter met twijfels en verwarrende vragen.

Op de eerstvolgende zaterdagavond beginnen de vrouwen van het dorp aan het gezamenlijk lezen. Grace heeft pastoor Jennings gevraagd of ze het lokaal in de zondagsschool mogen gebruiken, voor borduurlessen, heeft ze hem gezegd. Er komen die eerste keer twaalf vrouwen, de meeste kunnen niet goed genoeg lezen voor zo’n lange, ingewikkelde tekst, Grace leest hun het eerste hoofdstuk van Weduwe voor. Haeger Mass bewaart ze voor later, in de hoop dat de vrouwen er tegen die tijd genoeg van hebben en het niet meer hoeft.

Maar de zaterdagavonden zijn een groot succes, iedere week komen er meer vrouwen. Grace leest voor, en daarna praten ze over wat ze te horen hebben gekregen. De vrouwen vertellen, naar aanleiding van Mercy Lee Everills ervaringen, over hun eigen liefdes, hun huwelijk, hun teleurstellingen, en ze discussiëren over de waarheid of onwaarheid van Millicents visie. Er wordt gelachen, gehuild, geruzied, het is alsof het boek uit zijn voegen is gebarsten en in hen opnieuw tot leven is gewekt. Wat Grace jarenlang bij de Draydens en de wisselbibliotheek heeft gezocht, krijgt ze nu onverwacht in de schoot geworpen, middels de Draydens, niet met hen.

Na vier maanden heeft Grace de hele Weduwe voorgelezen, ze ziet op tegen de dag waarop ze aan Haeger Mass zal moeten beginnen. Maar er is geen ontkomen aan, het aantal vrouwen dat deelneemt aan de borduuravonden, zoals ze hun bijeenkomsten geheimzinnig zijn blijven noemen, is gegroeid tot boven de vijftig. Oud, jong, getrouwd, ongetrouwd, ongeletterd, ontwikkeld, arm, welgesteld, ze komen allemaal. De enigen in het dorp die van niets weten, zijn de Draydens zelf.

Tot Grace’s verbazing is Haeger Mass een nog groter succes dan Weduwe. Het is alsof het boek over Bridge Fowling vertelt, zo zeggen de vrouwen, niet over hen persoonlijk of over hun families, maar over de onstoffelijke vorm van hun dorp, de verhalen die er de ronde doen, de overleveringen, de doden die er rondwaren. Het boek is zo ruig, zo extreem als het weer dat het dorp in de herfst teistert, zo somber als de kale heuvels die het in de winter omgeven, zo prachtig als de bloeiende heide waar het zomers in baadt. Ze zijn met z’n allen weg van het boek. Boos zijn ze op die arrogante, stadse recensenten die het met een weerzinwekkend pesthuis durven te vergelijken, die lezers aanraden het te verbranden voordat ze zich door de eerste bladzijden hebben laten verleiden, boos vooral op de recensent die beweert dat de schrijver ervan zich uit ellende had moeten verhangen. Want die wereldvreemde vrouw die in hun midden woont, maar met wie ze geen van allen ooit meer dan vijf woorden hebben gewisseld, zij houdt van hun dorp, zo zeggen de vrouwen, en zij, zij houden van haar.

In april 1846, als ze tijdens hun borduuravonden net hoofdstuk vier van Weduwe hebben gelezen, waarin Mercy Lee beseft dat ze verliefd is op haar zwager, trouwt Millicent Drayden met pastoor Jennings. Ze verhuist naar de pastorie, Eliza blijft in haar eentje in het armoedige huisje aan Back Lane wonen en blijft ook werken als meid. De vrouwen vatten dat op als een blijk van loyaliteit aan het dorp. Iedere dag ziet Grace haar zich door High Street haasten, naar haar dienst bij dokter Drake of Mr Norwood. Altijd alleen, met geheven hoofd, maar schichtig als een haas. Ze weet niet dat ze wordt omringd door vrouwen die haar heimelijk nakijken, die toevallig net op het moment dat zij passeert de straat oversteken, zodat ze haar tegemoet lopen en haar stugge groet op hun vriendelijke ‘goedemorgen miss’ oogsten. Tijdens de borduuravonden fantaseren ze over wat ze zou zeggen als ze haar vertelden dat ze haar roman aan het lezen zijn en hoeveel ze houden van wat ze heeft geschreven. Het is niet alleen dat ze antwoorden van haar zouden willen krijgen op de vele vragen die het boek in hen oproept, ze voelen zich ook schuldig als ze haar in het dorp zien lopen, zo eenzaam, zo onwetend vooral van hoe er over haar wordt gedacht, dát er over haar wordt gedacht. Haar onwetendheid verlaagt hun bewondering tot een vorm van verraad.

Op een dag, een dinsdagochtend in oktober 1846 is het, weegt Grace een pakket voor Zillah Bull en zien ze Eliza door High Street lopen. Hoeveel hoofdstukken moeten we nog, vraagt Zillah, en Grace zegt dat het er twee zijn. Ze kijken naar de schrijfster, die met de haar typerende gedecideerde, snelle passen ter hoogte van het postkantoor is aangekomen. Net voordat ze de winkelruit passeert, zien ze een van de zaterdagavondvrouwen, Mollie Gallagher, de straat oversteken, ze loopt vastbesloten op Eliza toe. Ze gaat het doen, zegt Zillah en ze lacht van opwinding. Maar Mollie Gallagher is negentien en ongeletterd, voordat Grace de boeken van de Draydens voorlas, wist Mollie nauwelijks dat er zoiets als een roman bestond, en uitgerekend zij zou nu Eliza May Drayden gaan inlichten. Op een holletje loopt Grace het postkantoor uit, met Zillah achter zich aan, ze is net te laat, zo ziet ze, Mollie heeft Eliza al aangesproken. Grace duwt Mollie opzij, zodat ze geen onbehouwen woord meer tot Eliza kan richten, en ze legt met een verontschuldigende glimlach uit dat Mollie bedoelde te zeggen dat ze met z’n allen erg genieten van Weduwe en Haeger Mass. Iedere zaterdagavond lees ik uit uw boek voor, zegt ze, en we vinden het prachtig.

Eliza staart haar aan. Wat we ons over Cicely Ellis afvroegen, zegt Zillah die naast Grace is komen staan. Wie, brengt Eliza uit, van verbijstering is ze de beleefdheidsvoorschriften vergeten. Dan dringt tot haar door dat een personage dat altijd alleen binnen de grenzen van haar eigen verbeelding bestond absurd genoeg nu ook een plaats heeft gekregen in de gedachtewereld van Zillah Bull de hoedenmaakster, van Grace Appleton van het postkantoor, van Mollie Gallagher uit Ivy Street, van het hele dorp. Grace ziet het afschuwelijke besef in haar ogen dagen, haar gezicht vertrekt zich in een grimas alsof ze haar in haar maag hebben gestompt. Hulpeloos herhaalt Grace dat ze het zo’n mooi boek vindt, en Zillah en Mollie vallen haar bij, alle drie knikken ze bemoedigend naar Eliza.

Ze wordt vuurrood, van schaamte gelooft Grace, maar ze slaat haar ogen niet neer, dat ze kleurt lijkt bij nader inzien van boosheid te zijn, Grace is bang dat ze hen een zet wil geven. Ze doet gauw een stap opzij, waarop Eliza tussen haar en Zillah doorglipt en het hazenpad kiest. Tot aan de hoek met Barley Street loopt ze in een gejaagd wandeltempo, waarmee ze ternauwernood de schijn van fatsoen ophoudt, en dan als ze de bocht om is geslagen en uit het zicht is verdwenen, horen ze dat ze begint te rennen, alsof de Dood haar op de hielen zit.

Mollie giechelt. Grace richt zich woedend tot haar en noemt haar een onnozel kind. Ik, zegt Mollie verontwaardigd, en ze vertelt dat ze bramen bij de Fowl Beck had geplukt en toen ze miss Eliza zag lopen, zo zegt ze, wilde ze haar wat bramen aanbieden, gewoon uit vriendelijkheid, maar ze had haar nooit naar haar boek willen vragen. Dat deed jij, zegt ze tegen Grace, en ze lacht nog eens, en loopt weg.

Diezelfde week nog, op zaterdag, verhuist Eliza May Drayden naar de pastorie. De broer van Ada Reeves, de huishoudster van pastoor Jennings, haalt met een kar haar spullen op uit het huisje aan Back Lane. Daarna komt Eliza nooit meer in het dorp. De eerste maanden ziet Grace haar nog op zondag in de kerk, ze zit in de bank bij het altaar, met haar rug naar de kansel en de gemeente gekeerd. Vanaf het begin van het nieuwe jaar blijft haar plaats naast Millicent leeg. Het is alsof ze uit schaamte van de aardbodem wil verdwijnen, zo zegt men in het dorp, en dan plots, zelfs dokter Drake weet niet dat ze ziek is, nog geen jaar later is ze dood.

De borduuravonden zijn dan allang gestopt, Grace mist haar tientallen vriendinnen pijnlijk. Buiten het voorlezen heeft ze niets met hen gemeen, en daar kunnen ze, nadat de schrijfster die ze bewonderen er haar afschuw over heeft laten blijken, niet mee doorgaan. Er wordt achter Grace’s rug gefluisterd dat ze met haar snobisme Eliza May Drayden heeft vermoord, en indirect ook Millicent Drayden, want die sterft tweeënhalf jaar later, van verdriet, zo zeggen ze. Maar Grace heeft niets misdaan, ze verlangde alleen naar een zus zoals de Draydens hadden, zoals ze zelf ooit had.

In de eerste lente na de dood van Millicent Drayden, die van 1851 is dat, koud en nat als de voorafgaande winter, woedt er een tyfusepidemie in Bridge Fowling. Wat Grace gewoonlijk als een groot geluk ziet, het postkantoor als bruisend, onontbeerlijk middelpunt van het dorp, is nu een bron van angst. Ze zegt haar ouders dat zij en Harriet, haar enige nog thuis wonende zusje, de winkel en het postkantoor zullen doen, en dat haar vader en moeder een tijdje vrij moeten nemen, in de hoop dat zij niet besmet zullen raken, want vooral veel ouderen sterven aan de tyfus. Na veel tegenstribbelen weet ze hen te overtuigen.

De afschuwelijke ziekte is het onderwerp van alle gesprekken die ze in die dagen met haar klanten voert, onzichtbaar en zonder mededogen waart hij door het dorp, de ene dag bezoekt hij de Bulls in North Street, de volgende de Horns aan de zuidzijde. Langzaam omsingelt hij Grace en de haren, eerst wordt Robert, haar oudste broer, ziek, dan zijn gezin, en daarna Leah en haar kinderen en man. Grace kookt voor hen allen, de pan eten zet ze op de drempel voor hun huis, binnen komt ze niet, ze is bang dat ze haar ouders zal besmetten. Dat is haar grootste angst, haar ouders zijn haar levensverzekering.

Hoe voorzichtig ze ook is, haar moeder wordt ziek en kort daarna haar vader. Ze gelooft dat zij het zelf is die de verderfelijke dampen van de tyfus op hen heeft overgebracht, opgedaan bij klanten die ze, kort voordat ze het postkantoor bezochten, aan het bed van een zieke hadden ingeademd. De gezonde leden van haar familie nemen haar de winkel uit handen zodat zij zich op de zorg voor haar ouders kan richten. Ze doet alles wat dokter Drake haar opdraagt, meer nog, ze slaapt nauwelijks. Na twee weken krijgt Harriet, haar jongste zusje, het ook. Grace weet het inmiddels allemaal, het tweemaal daags wassen, het vieze, zurige papje, het drankje, de pillen, en ze weet ook dat het niet helpt. Haar moeder overlijdt op de elfde dag, Grace is zo moe, zo wanhopig dat ze in de gang voor haar slaapkamer snikkend in elkaar zakt. Pastoor Jennings, die haar moeder in haar laatste momenten heeft bijgestaan, helpt Grace overeind. Hij neemt haar mee naar de keuken, schenkt haar een glas uit de fles port in die voor de zieken is bedoeld, en terwijl de warmte van de drank zich door haar borst verbreidt, bekent ze hem haar verwerpelijk egocentrische angst dat ze straks zonder haar ouders geminacht, overbodig zal zijn, een last voor haar familie. Miss Appleton, zegt hij ernstig, gelooft u mij, ieder mens is in Gods ogen van nut, eenieder is een onmisbare schakel in Zijn schepping, en hij praat met haar over de eeuwigheid en het aardse tranendal dat het leven nu eenmaal is. De woorden heeft ze al duizendmaal gehoord, maar hij spreekt met gezag en mededogen, daar in de keuken van haar ouderlijk huis, alsof hij werkelijk om haar geeft. Ze laat zich troosten, door God, en vooral door Zijn nederige dienaar.

Haar vader is zo ziek, ze durft hem niet te vertellen dat zijn vrouw is overleden, ze is bang dat hij de moed zal opgeven. Ook Harriet, die ligt te ijlen, vertelt ze niet dat ze geen moeder meer heeft. Als de doodgravers haar moeder komen halen, vraagt ze hen haar kist zo stil mogelijk van de trap te dragen en hun handkar niet tot voor de deur van het postkantoor te rijden. Harriet en haar vader merken geen van beiden dat het huis een inwoner minder heeft, als ze in een helder moment naar haar vragen, antwoordt Grace zo vaag mogelijk, en ze gaat niet naar de begrafenis, ze blijft bij hen. Ze zou het zichzelf nooit vergeven als ze bij het sterven een laatste maal hun ogen opsloegen en haar plek aan hun bed leeg zouden vinden.

Harriet overlijdt tien dagen later, haar vader overleeft het, daar is Grace zo dankbaar voor, zo dankbaar. Ze dankt God in ieder gebed voor zijn barmhartigheid. Haar hele familie, van jong tot oud, raakt met de tyfus besmet, alleen zijzelf niet, ze begrijpt niet waarom. Het voelt alsof ze alweer wordt buitengesloten, alsof haar blakende gezondheid een aanklacht is. In haar sombere rouwkleding haast ze zich van ziekenkamer naar ziekenkamer, ze zorgt voor haar hele familie, meer dan vijftig kinderen en volwassenen, verspreid over tien huizen, en dan, nadat er vier zijn gestorven en de rest aan de beterende hand is, zou ze eindelijk kunnen rusten. Maar in het huis dat ze nu alleen met haar vader deelt, echoën de laatste woorden van de Dood nog na, uitgestorven is het er, ze kan er in de stilte enkel wachten totdat uiteindelijk ook haar vader haar zal verlaten. Soms wenst ze dat hij ook was overleden, zodat ze over een aantal jaar niet opnieuw zo’n vreselijke tijd door zal hoeven maken.

De epidemie is nog niet voorbij, ze bedelft haar eigen vrees onder het gewicht van die van anderen. Roekeloos zorgt ze voor buren die ziek zijn, voor de familie van Isaac Brooks, de postbode, en nog altijd is ze zelf gezond, geen koorts, geen rode vlekken, geen hoofdpijn. De tyfus is als een man, hij wil iedereen behalve haar. Haar laatste zieke is pastoor Jennings, net als zij heeft hij aan tientallen ziekbedden gezeten, gezond en wel, maar ten slotte heeft de tyfus hem toch nog te pakken gekregen. Hij is geen makkelijke zieke, Ada Reeves, zijn huishoudster, stuurt hij de kamer uit, omdat ze hem als een klein kind behandelt, zo zegt hij. In dokter Drakes drankjes, pillen en papjes gelooft hij niet, Grace kan hem geen ongelijk geven. Ze heeft inmiddels zo veel tyfuslijders gezien, ze weet wie het gaat halen en wie niet, en hij, zo vertelt ze hem de eerste maal dat ze bij hem is, hij zal niet sterven. De volgende dag vraagt hij naar haar, en ook de dag daarop, ze komt en zit aan zijn bed in het huis dat hij ooit met Millicent Drayden deelde. Ze bidden samen, en ze weet hem zelfs enkele remedies van dokter Drake aan te praten. Het papje, en het wassen, waarvan hij gegeneerd niet wil dat zij het doet, zelf kan hij het niet, daar is hij te zwak voor, hij vraagt het Ada Reeves.

Grace houdt hem iedere middag gezelschap, ze leest hem voor uit de Bijbel en ze praten over het dorp, ze gelooft dat hij eenzaam is zoals zij, en ze vraagt hem naar zijn verleden jaar gestorven vrouw. Grace’s vader doet niet anders dan over haar moeder praten, maar pastoor Jennings zwijgt liever over Millicent, alsof hij haar op zijn hart bij zich draagt en bang is dat ze zal verschieten als hij haar te vaak uit zijn vestzak tevoorschijn haalt, zo denkt Grace. Ze is ontroerd door zijn liefde.

Hij wordt beter, zoals zij al had voorspeld. Hij vraagt of ze hem zou willen helpen bij zijn correspondentie en zijn preken, taken die Millicent vroeger vervulde, Grace voelt zich vereerd. Twee middagen in de week gaat ze naar de pastorie voortaan, op de vlucht voor de doodse leegte thuis. Hij dicteert haar op zaterdagmiddag zijn preek voor zondag en op woensdag zijn brieven. Hij prijst haar keurige handschrift en haar correcte spelling, en omdat hij zich aan Millicents bewonderaars ergert, alsof ze rivalen zijn die haar stukje bij beetje van hem afnemen, laat hij het beantwoorden van de brieven die hij van hen ontvangt zelfs volledig aan haar over. Trots is zij op die blijk van vertrouwen. Namens hem ontkent ze stellig de autobiografische elementen in Weduwe, weigert ze mededelingen over Millicents leven te doen, verknipt ze Millicents brieven omdat ze om enkele woorden in haar handschrift vragen, en soms, heel soms, krijgt ze een verzoek om nadere informatie over de geheimzinnige schrijfster van Haeger Mass. Die stuurt ze retour afzender, zoals ze gelooft dat Eliza zou hebben gewild.

Pastoor Jennings heeft na de dood van zijn vrouw haar persoonlijke spullen grondig opgeruimd, merkt Grace, en van de bezittingen van zijn schoonzus heeft hij zo goed als niets bewaard, toch herinnert de pastorie aan zijn afwezige bewoners, die er bijna hun hele leven hebben doorgebracht. In de eiken traptreden zijn hun voeten gesleten, de bocht in de leuning is glad van hun handen, zo ook de zwengel van de pomp en de klinken van de deuren. In de salon, waar Grace de brieven voor hen beantwoordt, staan op de vloer de krassen van de stoelen waarop ze zaten terwijl ze aten en schreven, en kijkt ze uit het raam over het kerkhof naar de grijze toren, dan ziet ze wat zij zagen. Ze houdt van de pastorie.

Ada Reeves, de huishoudster, zegt haar, in die eerste maanden nadat pastoor Jennings weer beter is en Grace toch naar de pastorie blijft komen, dat ze beter weg kan blijven, ze verwijt Grace dat ze ordinair op jacht is naar een man. Uw tijd is voorbij, miss Appleton, zegt ze. Grace vermoedt dat Ada zelf hoopt pastoorsvrouw te worden, maar ze is nauwelijks jonger dan Grace, en een eenvoudige vrouw, niet in staat om pastoor Jennings’ correspondentie af te handelen, of om, zoals Grace, hem van advies te dienen. In plaats van af te nemen, groeit Millicent Draydens roem juist na haar dood, schandalige leugens worden er over haar in de kranten geschreven. Dat ze ongelovig was, of erger nog, katholiek, dat ze hopeloos verliefd was op een getrouwde man, dat er niet twee Draydenzussen waren, maar slechts één, en dat die Weduwe en Haeger Mass heeft geschreven. Bij iedere beledigende publicatie windt pastoor Jennings zich op, en Grace vertelt hem over de schrijversbiografieën die ze via de wisselbibliotheek heeft gelezen. Ze raadt hem aan om een betrouwbare biograaf voor Millicent te zoeken, zodat voor eens en voor altijd de waarheid vaststaat. Die lastige taak bedeelt hij haar toe, omdat hij, zo zegt hij, zijn vrouw alleen als zijn vrouw kan zien, niet als een beroemd auteur. Grace vraagt Florence Eccleston, van wie ze onlangs een biografie over Jane Austen heeft gelezen. Ze correspondeert met haar en zit erbij als pastoor Jennings op haar aandringen met Mrs Eccleston over zijn vrouw praat. Met veel tegenzin vertelt hij over haar, bij ieder woord vreest hij haar te verraden, zo weet Grace, en na afloop zegt ze hem dat Millicent vast op prijs had gesteld wat hij vandaag voor haar nagedachtenis heeft gedaan. Hij kleurt als een schooljongen bij haar troostende woorden, lief vindt ze dat, en ze gelooft dat Ada Reeves zich vergist. Haar tijd is helemaal niet voorbij, hij is pas net begonnen.

In mei 1854 wordt haar nachtmerrie werkelijkheid, haar vader blijkt ernstig ziek. Volgens dokter Drake heeft hij een leveraandoening en zal hij niet lang meer leven, hooguit een aantal maanden. Grace kan er met niemand over praten zonder in tranen uit te barsten, en ze vertelt het dan ook niet aan pastoor Jennings, hij hoort het in het dorp. Op zaterdagmiddag nadat ze zijn preek heeft uitgeschreven, vraagt hij of ze met hem zou willen trouwen. Ze is ontroerd, hij houdt van Millicent en dat zal ook altijd zo blijven, maar zijn handreiking getuigt van veel empathie. Hij heeft zojuist haar leven gered. Ze zegt ja.

Nog twee maanden zorgt ze voor haar vader, hij wordt met de dag zwakker, toch is ze niet wanhopig. Ze weet dat haar aan de andere kant van zijn graf een nieuw leven wacht, en hij is trots op haar, ze wordt de vrouw van een pastoor, beter had hij zich niet voor haar kunnen wensen. Ze trouwen voordat hij overlijdt, zodat hij de huwelijksdag nog meemaakt, hoewel hij niet bij de voltrekking kan zijn. Zijn kersverse schoonzoon zit na afloop aan zijn bed en luistert naar zijn verhalen over vroeger, over het postkantoor dat bestond uit een bordje op de deur, over de ritten met de smerige, gammele postkar naar Steadborough, over zijn vrouw. En dan, enkele dagen later is die schoonzoon er opnieuw om hem de laatste sacramenten toe te dienen, en het is diezelfde schoonzoon die Gods zegen over zijn graf uitspreekt. Grace is verdrietig, met terugwerkende kracht is ze echter ook verwonderd over het lot dat ze al die tijd heeft gevreesd, en zie haar nu eens. Ze is niet ten einde raad, ze is zelfs heimelijk opgelucht, haar taak is volbracht en voortaan, als getrouwde vrouw, hoeft ze zich nooit meer buitengesloten of eenzaam te voelen, want een man kun je, in tegenstelling tot een zus, niet kwijtraken, enkel aan de Dood.

Ze heeft met Daniel, zoals ze hem nu mag noemen, niet over de voorwaarden gesproken waaronder ze zullen samenleven. Op de dag van haar vaders begrafenis verhuist ze naar de pastorie, en ze weet niet of ze met hem in één bed zal slapen, of ze wordt geacht datgene met hem te doen wat in de nacht volgend op een huwelijk tussen man en vrouw behoort plaats te vinden, en wat bij hen dus in deze nacht volgend op haar vaders begrafenis misschien, of misschien ook niet, ze weet het niet, zou moeten gebeuren. Ze kan zich slechts een vage voorstelling van die daad maken, ze durft Leah er niet naar te vragen en haar twee bijna twintig jaar jongere, getrouwde zusjes al helemaal niet. De romans van de wisselbibliotheek die ze heeft gelezen, komen nooit verder dan een kus en een omhelzing, en Daniel heeft haar nog nooit aangeraakt, laat staan gekust. Hoe dichterbij de avond komt, hoe onvoorstelbaarder de onbekende verrichting voor haar wordt, iets wat het midden houdt tussen het beestachtige van een stier op een koe, en een wisselbibliotheekheldin kuis op schoot bij een geliefde. Millicent is haar voorgegaan, dat is haar enige troost. Zij heeft ook hier in deze salon, misschien zelfs op deze stoel, nerveus op de nacht gewacht, en ook zij kon geen raad vragen aan een ervaren vrouw, geen moeder had ze, en Eliza wist er nog minder van dan zij.

Bibberend, met buikpijn ligt Grace in haar beste nachtjapon in zijn bed te wachten totdat hij zich in de aangrenzende kamer heeft verkleed en bij haar zal komen. Ze hoort hem stommelen aan de andere zijde van de muur, dan wordt het stil. De deur van de slaapkamer blijft gesloten. Eerst durft ze het niet te geloven, meent ze dat hij net als zij bang is en tot de Heer bidt om kracht, na een uur weet ze dat hij niet zal komen. Ze is immens opgelucht, en na nog een uur, want ze kan niet slapen, voelt ze zich alleen, zo eenzaam als ze niet eerder is geweest. Getrouwd is ze, maar ze heeft geen man.

Iedere avond tussen acht en negen leest hij voor uit de Bijbel, dan zitten ze samen in de salon aan de tafel. Ze probeert belangstellend te luisteren, maar meestal, net als tijdens de preek op zondag, dwalen haar gedachten af. Na afloop, als ze met hem zou willen praten over wat ze die dag heeft beleefd, waarover ze zich zorgen maakt, hoe ze zich voelt, geeft hij haar les over de diepere betekenis van de verzen die hij zojuist heeft voorgedragen, en dan gaat hij naar zijn werkkamer. Wat hij daar precies doet, weet ze niet, want zijn preken en brieven dicteert hij nog steeds aan haar.

De romans, die haar het grootste deel van haar leven gezelschap hebben gehouden, vindt hij frivool en genotzuchtig. Voor haar eigen bestwil verbiedt hij haar om fictie of poëzie te lezen. Hij zegt dat zij een verstandige vrouw is, en dat verstandige mensen zich met de werkelijkheid bezighouden, niet met onbenullige verzinsels. Alleen de Bijbel, religieuze teksten en verhandelingen kunnen zijn goedkeuring wegdragen. Ze durft hem niet te vragen hoe hij zijn minachting voor fictie rijmt met het feit dat hij met een van de beroemdste romanschrijfsters van het land was getrouwd. De drie delen van haar roman staan op de boekenplank in zijn werkkamer, naast de drie delen van Haeger Mass. Hij heeft niet eens de moeite genomen om de pagina’s open te snijden.

Op zondagmiddag na de kerk ging ze altijd op bezoek bij Leah. Hij zegt dat de zondag een dag van bezinning is en dat ze die niet met ijdel geklets moet doorbrengen. Hij wil niet dat ze op zondag naar haar familie gaat, op andere dagen werkt Leah in Fairburn Mill als weefster, en dus spreken ze elkaar nauwelijks. In plaats daarvan geeft Grace les op de zondagsschool, en ze bezoekt zijn armlastige parochianen, onder wie enkele van haar vroegere zaterdagavondvrouwen. Maar ze is Mrs Jennings nu, pastoorsvrouw, en in geen van hen komt de gedachte op dat zij hen meer nodig zou kunnen hebben dan zij haar.

Zonder romanpersonages, zonder Leah, zonder haar ouders, zonder heuse vriendinnen ook, heeft ze alleen steun aan Millicent, haar voorganger. Grace was al veertig toen ze met hem trouwde, de vruchtbare leeftijd gepasseerd, maar Millicent was 36, toch kreeg ze geen kinderen.

Grace begint te geloven dat hij zijn eerste vrouw ook nooit heeft aangeraakt, dat het aan hem ligt, niet aan het feit dat zij onaantrekkelijk is of iets verkeerd doet. Omzichtig informeert ze bij Ada Reeves, de huishoudster, of ze in Millicents kamer slaapt. Ada heeft onmiddellijk in de gaten waarop ze doelt. Uw kamer was van pastoor Jennings en zijn vrouw, zegt ze zonder een spier te vertrekken, de kamer waarin de pastoor nu slaapt, was de logeerkamer, en de kamer naast de uwe, aan de voorkant van het huis, was van miss Eliza.