Het smeedwerk van herinnering

Paul Gellings

Het smeedwerk van herinnering

roman

Uitgeverij Passage, Groningen 2021

Omslag: Ruurd de Boer, DBDdesign, naar een foto van het kunstwerk ‘De basspeler’ van Karl Gellings

Foto auteur: Henk Veenstra

© 2021, Paul Gellings & Uitgeverij Passage.

Niets van deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt op welke wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Uitgeverij Passage, Sint Jansstraat 15, 9712 JM Groningen

www.uitgeverijpassage.nl

www.paulgellings.nl

ISBN 97890 5452 401 4 / NUR 301

e-book: ISBN 97890 5452 884 5

Eerder verscheen van Paul Gellings bij Uitgeverij Passage:

• De zomer van Icarus (roman)

• Verbrande schepen (roman)

• Augustusland (roman)

• De jacht op de klaproos (roman)

• Café Egidius (gedichten)

• Zondagavondbuurt (verhalen)

• De wereld als leugen (roman)

• Steden van Pandora (drie vertellingen)

Voor Mara en Nina

‘Tief ist der Brunnen der Vergangenheit. Sollte man ihn nicht unergründlich nennen?’

Thomas Mann – Joseph und seine Brüder

‘Le passé? Mais non, il ne s’agit pas du passé, mais des épisodes d’une vie rêvée, intemporelle, que j’arrache, page à page, à la morne vie courante pour lui donner un peu d’ombre et de lumière.’

Patrick Modiano – L’herbe des nuits

Inhoud

PROLOOG Eerste omzwervingen

I chaos

II geboorte

III idylle

IV haven

V Onweer

VI Fatum

VII

VIII

EPILOOG Laatste omzwervingen

Verantwoording

PROLOOG

Eerste omzwervingen

De overgang van het weekeinde naar de maandag is steevast een slijtageslag. Welk gezond mens laat zich ook voor zijn plezier verdrijven uit de Hof van Eden? Bij mij begon het gewoel al in 1959, kort na de dood van mijn grootvader Karl, toen ik ook nog naar de lagere school moest. Het vooruitzicht van die vesting vol vijandigheid lachte me toe als een verblijf in het lucifersgesticht. Dat was iets waarmee mijn moeder dreigde als ik ongehoorzaam was: ik zou daar brood met groene zeep en spijkers voorgezet krijgen. Later werd de school vervangen door werk of andere verplichtingen, waar ik als een berg tegenop zag.

Meestal sliep ik helemaal niet maar lag ik te draaien in een tunnel, terwijl steeds schrillere tonen hun web tussen mijn oren sponnen. De vraag rees dan of ik – zou ik al slapen – niet doodziek zou ontwaken in een ochtend grauwer dan vuilnisbakken, kouder dan winterregen.

Een grondzee van stemmen en gezichten stelde me nu eens gerust, want, zo wist ik, op dat ogenblik was de slaap niet ver meer. Dan weer klonken de stemmen kwaad en hard, een soort atonale zang, en waren de gezichten afzichtelijk, maskers, grimassen. Sommige knikten me niettemin welwillend toe, andere bepaald niet. Ter verkoeling van mijn oververhitte hoofd keerde ik mijn kussen om en om, echter in een steeds hoger tempo, zodat de onderkant van het sloop uiteindelijk lauw bleef, klam werd zelfs, en ik maar had te vertrouwen op de uitputting die ergens halverwege de nacht over me zou neerdalen.

Met het vorderen van de jaren werd ik meer en meer elektromagnetische velden in getrokken en zweefde naar plekken waar ik me fysiek onmogelijk kon bevinden of het moest in een tweede lichaam zijn. Zo stond ik dan ineens voor het oogverblindende monument van Victor Emanuel II in Rome, bijgenaamd de ‘typemachine’, waar ik het eens voorjaar had zien worden. Cascades van jong licht over het bouwwerk. Of in de Sixtijnse Kapel op de andere oever van de Tiber, met het Laatste Oordeel dat zich daar permanent voltrok en Charon die me telkens weer grijnzend uitnodigde om in zijn roeibootje de Styx over te steken. Dat deed ik niet, want ik was al op het station van Zagreb, mijn slijmvliezen geprikkeld door de roetdampen van de stoomlocs die begin jaren zeventig Joegoslavië nog doorkruisten.

Maar vaker kwam ik in Amsterdam-Zuid terecht, in de Rivierenbuurt, waar ik ben geboren en tot mijn elfde heb gewoond. Ik dwaalde door de donkere straten van mijn lagere-schooltijd, afgezoomd door opgespoten boerenland tot aan de horizon. Daar leidden mijn eerste omzwervingen dikwijls heen. En naar Rotterdam, de stad waar ik parallel aan mijn Amsterdamse kindertijd ben opgegroeid en waarvan ik altijd zielsveel heb gehouden.

Ik stuurde er nauwelijks in. Eenvoudigweg de nacht met gesloten ogen ondergaan. Mijn ogen sluiten, wegdobberen op trillingen, om bijvoorbeeld nog geen kwart tel later op te kijken naar het Witte Huis aan de Oude Haven. Of verwezen voor de halve cirkel van het Koningin Emmaplein te staan, een neorenaissancistische inham van de Westzeedijk, waar ook overdag een bodemloze eenzaamheid heerst, de stilte en leegte van de droom, griezelig onwerkelijk, waardoor je je begint af te vragen of je niet in een spookstad bent beland.

En altijd weer was ik op zoek naar diegenen die ik in Rotterdam gekend had maar die lang geleden al waren verdwenen. Ik was ervan overtuigd dat ik hen in deze contreien terug zou vinden, zo ergens op de Westzeedijk of rond de Oude Haven of bij het Blaakstation. Alleen trof ik er nooit iemand, en evenmin in Amsterdam, Rome of Zagreb. Louter verlatenheid, schier onbeweeglijke gestalten tekenden zich af. Ze zagen me niet, we konden elkaar niet bereiken. Verkeerden ze in een andere wereld?

Nooit trad ik alleen uit in ruimte. Midden in de nacht kon het zomaar overdag zijn, voelde ik de zon in mijn nek. Dan slenterde ik door buurten die allang van de aardbodem waren weggevaagd of een gigantische metamorfose hadden ondergaan.

Het waren geen dromen. Ook geen wanen, uit een valse mystiek geboren. Het zocht me op en voerde me mee. Aan het slot van zo’n avontuur gleed ik geradbraakt terug in mijn bed en pas daarna viel ik – met wat geluk – voor een paar luttele uren in slaap. Dan zwierf ik nog even over een oceaan waarboven de roep van misthoorns langzaam wegstierf.

Omdat ik niemand tot last wilde zijn met mijn gespook in tijd en ruimte, ging ik vaak slapen in het zolderatelier waar ik mijn dagen schrijvend doorbreng. Daar kon ik onbeperkt mijn gang gaan. Licht aan, bed uit. Een glas water, een boek. Bed weer in, licht weer gedoofd. Wegzweven, terugkomen. Mijn bloed pulserend tegen mijn schedel. De nacht uiteengevallen in scherven die caleidoscopisch door elkaar schoven, roosvensters of wriemelende wandschilderingen. Soms tekenden zich koperen rietpollen met vogels af in het maan- of lantaarnlicht dat de gordijnen omkranste, terwijl het overal allengs stiller werd, de steeds schaarsere auto’s op het plein voor mijn woning verstomden, net als het leven zelf dat al je vragen onbeantwoord laat. Wat is er terug te vinden van een gedempte haven? Wie weet er behalve een handjevol familieleden nog wie de spuitkronen van de Hofpleinvijver in Rotterdam heeft gesmeed? Lichtbundels uit de koplampen buiten brengen nooit antwoord. Ze strijken over de zoldering, glijden langs de muren, verdwijnen achter de plinten onder de boekenkasten. Maandagochtenden tot het einde der tijden in dit hoekje van de kosmos. Straks zonder mij, steeds meer zonder mij.

Maar voorlopig lig ik daar nog te woelen, tuimel recht naar beneden van een rotswand af of mis ineens een traptree om na een doodschrik weer uren te vechten tegen slapeloosheid.

Geen sprake dus van nachtrust, veeleer van ‘nachtonrust’, zoemend donker, momenten waarop ik me soms gebeurtenissen herinner waar ikzelf nooit bij geweest kan zijn. De foto die mijn neef Heinz uit Goch in Duitsland me onlangs stuurde heeft alles nog eens aangewakkerd.

Het gezin waar mijn grootvader Karl in opgroeide rond 1900. Hijzelf, acht, negen jaar oud, rechtsvoor. Het jongetje links naast hem is zijn jongere broer Heinrich, de opa van Heinz. Van de lange jongen middenachter, zijn oudste broer Wilhelm – oom Wiel – heb ik op 3 september 1987 nog de honderdste verjaardag meegevierd in Uedem, Nordrhein-Westfalen, waar onze familie wortelt. Linksachter een vierde broer, Johann geheten, oom ‘Schang’ die ik nooit gekend heb, gesneuveld in 1945. Rechtsboven een zus, Anna Maria genaamd, ook nooit gekend.

Mijn overgrootouders – Margaretha Gellings, geboren Paris (Frans bloed? Of komen we rechtstreeks uit het paradijs?), en Johann Gellings – vormen het hart van de foto. Zij een ietwat schonkige vrouw in een gewaad als een gordijn, waarin haar knieën zich aftekenen als bloemenvazen op de vensterbank erachter. Hij een patriarch, het type dikke Duitser, al staan zijn ogen zacht voor wie goed kijkt. En als je dan ook nog de liefde in ogenschouw neemt waarmee Karl het grafmonument van zijn ouders heeft ontworpen, een sierlijke, smaragdgroene plaquette met hun namen, dan moeten het wel goede mensen zijn geweest. Ik heb het ontwerp hier voor me, een pentekening met ecoline, belle époque en jugendstil ineen. Achterop wat losse potloodschetsjes. Aan mijn overgrootvader, slijter en distilleerder te Uedem, heb ik mijn tweede voornaam te danken, evenals mijn vader, die ook Paul Johann heette.

Er moet een aanleiding geweest zijn voor dit familieportret, een trouwdag, misschien het twaalfeneenhalfjarig huwelijk van Margaretha en Johann, als ik de leeftijden van de kinderen tenminste juist inschat. Heinz heeft er een briefje bijgevoegd waarin staat wie wie is. Verdere gegevens ontbreken, het is een afdruk van een afdruk, waar dus ook geen preeg doorheen loopt van een fotoatelier. De opname is zo scherp en levendig dat zij gisteren gemaakt lijkt. Alsof een gezin van nu zich voor de grap heeft uitgedost in kleren uit de late negentiende eeuw en de foto, teneinde die illusie te versterken, sepiakleurig is bewerkt. Maar laat ik bij het verleden blijven en een poging wagen onze oorsprong in kaart te brengen.

Alleen, waar te beginnen? Hoe dieper je boomwortels in de grond volgt, hoe dunner ze worden, steeds dradiger – haarfijn. Totdat er niets meer lijkt te zijn, wat een vergissing is: in de bodem bevinden zich altijd nog de bestanddelen waaruit de boom is ontkiemd. Maar ergens moet je ophouden met zoeken en graven. Donkere, ondoorgrondelijke aarde zegt veel zonder antwoord te geven, en sterrenstof, de fosfor waar alles uit voortkomt na die omgekeerde apocalyps, dat monstervuurwerk in het niets, al helemaal niet. Er zou bij ons nog sprake kunnen zijn van een Boheemse lijn, Gellings als germanisering van het Slavische Gelinek of Jelinek (= ‘klein hert’), maar zeker is dat niet.

Het spoor loopt dood bij een geboorte. Theodorus Gellings zag het levenslicht in 1747. Volgens de overlevering op het slot Wissen, gelegen ten zuiden van Weeze in de Kreis Kleve, een slordige dertig kilometer van Nijmegen. Wat deed Theodorus daar? Kasteelheer zal hij wel niet zijn geweest. Bovendien heet het adellijke geslacht dat daar al eeuwen woont Von Loë, en die naam komt niet voor op onze Stammtafel die zorgvuldig is opgesteld door Jenny, de dochter van Heinz. Theodorus was misschien palfrenier of keukenhulp. Of een onecht kind, verwekt bij een dienstbode, dat werd gedoogd en deel uitmaakte van het personeel. Het slot, een waterburcht uit 1316, bestaat uit drie kastelen, met een kapel ter grootte van een kerk in het midden.

Feitelijk een kleine vestingstad, gelegen aan de rivier de Niers, waarvan een zijtak als slotgracht diende en een watermolen aandreef. Rechts een groepje lage personeelswoningen, omgeven door bomen. Waarschijnlijk is Theodorus daar opgegroeid. Links eveneens een bosje, meer een krans rond een opening naar de hemel en het niemandsland erachter. Een boogbrug verbindt de gracht met het voorste kasteel, waar hij overgaat in een galerij die het zijfront van het gebouw is. Het geheel draagt sporen van gotiek en renaissance, maar is eerder robuust en hoekig dan gracieus, de weerbarstigheid van boerenadel. De eerste honderd jaar huisde een Vlaamse familie in het slot. Het werd in 1440 verkocht aan de dynastie die daar tot op heden is blijven leven, sterven, paren en baren, en is niet opengesteld voor het publiek. Wel zijn in de huisjes tegenwoordig hotelkamers ingericht en doet de watermolen dienst als eetzaal en receptie.

Mijn vrouw Esmee en ik waren er afgelopen zomer en hebben op onze laatste ochtend de slotkapel mogen bezichtigen. Dat gebeurde op uitnodiging van de barones Von Loë, een gastvrije, enigszins vergeestelijkte dame van een jaar of zeventig. Ze huldigde duidelijk het aloude adagium noblesse oblige. ‘Sehen Sie, es ist eine Gabe, die man gut gebrauchen soll..’ Volgde op gedempte toon een gesprek over religie en geschiedenis. Een betoverende ochtend. Door het glas in lood veranderde het uitspansel buiten in een hemel binnen, zeeflicht waarin beelden tot leven kwamen die me sindsdien niet meer hebben losgelaten.

Zo zal het begonnen zijn. Op een verre lentemorgen haalt de twintigjarige Theodorus fluitend een kam door zijn haar (een pruik draagt hij ongetwijfeld niet), zwaait naar zijn moeder en loopt met verende passen de boogbrug af. Zijn zelfverzekerdheid moet natuurlijk zijn verscheurdheid om dit vaarwel verbloemen. Maar niets voor hem, niets voor ons: je hele leven in een ondergeschikte positie verkeren. Zijn moeder, kanten mutsje op haar hoofd, een witte schort voor, huilt – hij is alles wat ze heeft. Maar hij heeft beloofd haar te schrijven. Daar gaat hij dan. Hij stapt over het jaagpad lang de Niers voort, een appel en een stuk worst in zijn knapzak, drie zuur gespaarde Rijnse guldens en nog wat losse muntjes in zijn beurs.

Ver is hij niet gekomen. Dat kan, denk ik, haast niet anders: er kleeft iets sedentairs aan ons, aan mijn grootvader Karl, aan mij en aan de meeste anderen op de Stammtafel. In de herberg waar hij een klein uur later voor een kroes bier neerstrijkt, werkt een struise meid aan wie alles deint in haar rood-wit geblokte jurk. Hij kan zijn ogen niet afhouden van de lelieblanke rondingen die uit haar boezelaar puilen als ze zich over de tafel buigt om hem te bedienen. Zijn zaadleiders stromen vol, zijn geslacht richt zich op in zijn broek. Wanneer ze naar hem lacht en het blauw in haar ogen zwemmerig wordt, telt hij zijn losse muntjes, waarna hij besluit een kamer voor de nacht te nemen.

Het zit allemaal mee: de waard, die hem veel te veel geld vraagt, schreeuwt naar haar dat ze hem de weg naar boven moet wijzen. Op de trap volgt hij met bonzend hart, slikkend, zwaar ademend haar wiegende welvingen. Ze kijkt lachend om. Dan, nog voor ze de kamerdeur hebben bereikt, drukt hij haar tegen de houten wand en zet zijn tanden in haar hals, haar boezem, stulpt zijn lippen om de hare en schort de blokjesjurk omhoog. Een pram als een pudding floept tevoorschijn, ze slaat haar mollige armen om hem heen, miauwt als een jong poesje, sluit haar ogen, laat hem met een glimlachje tussen haar draaiende, persende dijen toe. Hij schokt, steigert bijna. Ze strijkt hem door zijn haar wanneer hij leeg en slap en kletsnat van het zweet in haar armen hangt, terwijl onderaan de trap de waard begint te schreeuwen waar ze blijft, er wachten klanten, ‘verdammt noch mal, du schweinisches Weib!’

Theodorus kan een lach niet onderdrukken: als er iemand zelf een zwijn is, dan is het deze waard wel. Ze laat haar jurk zakken, kust hem en fluistert dat ze zal proberen in de avond ongezien bij hem te komen.

Eerst valt hem echter nog een vuistgevecht te beurt met haar vrijer of verloofde, in elk geval een zoon van de waard. Dat Theodorus het gevecht verliest, speelt voor haar geen enkele rol. Na één keer weet zij al dat hij veel beter is in het minnespel. Wel schrikt ze van het bloed uit zijn neus en oor dat ze, gebruikmakend van een moment van onoplettendheid bij de zwaar drinkende meute, in de keuken met water en een vaatdoek dept. Samen verdwijnen ze vervolgens in de nacht, een hoop dronken geschreeuw en gescheld – van de waard, zijn versmade zoon, diens broers, zwagers, neven – achter zich aan.

Maar kwade trouw is altijd log. Langzaam ebt het misbaar weg, naarmate zij, hand in hand, dieper en dieper in het donker opgaan en in Weeze onderdak bij haar familie vinden. Is zij al Johanna Bongartz (geboren in 1753, sterfdatum onbekend), met wie Theodorus twee dochters en vier zoons zal krijgen? Dat moet eigenlijk wel – de kiemen letterlijk gezaaid.

Eeuwen geleden dit alles, elk spoor van Theodorus en Johanna allang vervaagd, verwaaid, geen medaillon of portretje nog te vinden. Maar boven stamvader Theodorus groeit de boom door, met aan zijn takken en twijgen talloze andere inwoners van Nordrhein-Westfalen, allemaal in Weeze, Uedem, Kleve, Goch, een enkeling in Aken. Meest zijn het boeren, landbouwers, kooplieden, schoenlappers, mijn overgrootvader Johann dus slijter, oom Heinrich later transporteur en melkhandelaar. Veel zelfstandigen en ambachtslieden; bij een genetisch onderzoek zou de jager er bij ons, denk ik, niet uitkomen. Mijn grootvader Karl was kunstsmid – en wat voor een, hij heeft zijn spoor getrokken, in gietijzer en zilver, in koper en brons. Een van zijn afstammelingen zit nu op zijn zolder op te tekenen hoe het Rijnland zich ten slotte heeft vertakt tot Rotterdam en verder.

Maar vooral tot Rotterdam. Daar gaat dit boek over.

I

CHAOS

1

14 mei 1940. Langs de Rotte loopt een kleine man in overall. Hij heeft een vriendelijk gezicht. Opvallend is zijn strakke, steeds op de verte gerichte blik. Naast hem, haar schort nog voor, een grote vrouw met strenge trekken. Toch ziet wie goed kijkt ook de vriendelijkheid in haar ogen. Twee jongens aan hun zijde. Achter hen brandt niet de stad, maar de wereld, een platina gloed in het azuur boven de bomen en de huizenkammen. De zon hoog aan de hemel. De Rotte ligt, op een enkele rimpel na, glad en zwart tussen haar oevers. Ze zijn niet de enigen die de stad verlaten. Een stille processie sjokt daar voort. Iemand voert een paard aan zijn leidsels mee. Alles het midden houdend tussen een droom en een schilderij.

Het gebeurde onder het middageten. De ochtend was dreigend en stil geweest. Hoe stond het bij de Maasbruggen, waar nog gevochten werd? De frontlinie in het centrum? Was Rotterdam al gevallen? Er gingen geruchten over watervliegtuigen in de Waalhaven, Duitse parachutisten op de bruggen. De radio vermeldde dat koningin en regering naar Engeland waren gevlucht. Omstreeks kwart over twaalf had de vrouw haar twee jongens naar binnen geroepen, want er scheerde een vliegtuig zo laag over de daken van het Oude Noorden dat je de piloot in zijn koepel kon zien zitten. Niet lang daarna luchtalarm, lange gillende uithalen, algauw overstemd door het ronken, grommen, brullen van motoren. De hemel zwart van zwermen monsters. Vervolgens het fluiten en inslaan van bommen. Niet te zeggen waar. De donder vertelt ook niet waar de bliksem huishoudt. Meer zou het gezin in elk geval niet afwachten en de jongens hadden hun boterhammen laten staan.

De kleine man is mijn grootvader Karl. Hij heeft ongeveer een kwartier geleden op besliste toon tegen zijn vrouw Paulina gezegd: ‘We moeten weg, hier zitten we als ratten in de val.’

Hij kan het weten. Hij heeft het vaak gehoord in Le Havre, waar hij als Duitse krijgsgevangene van 1915 tot 1920 schepen moest lossen. Een geschiedenis waarmee hij niets te maken had, zat hem op de hielen, slagvelden in Polen, loopgraven in Noord-Frankrijk. Als een rat in de val, ja. ‘Mais restez tous dehors, bordel, sinon on est faits comme des rats,’ werd geschreeuwd wanneer de lucht boven de dokken openscheurde. Dan zagen ze tweedekkers en zeppelins overvliegen die mitrailleurvuur en explosieven uitbraakten. Alleen stelde dat destijds niet veel voor. Iedereen kon uiteindelijk op zijn post blijven, gevangenen, bewakers; zelfs de hele Belgische regering zat het tijdens die dagen in Le Havre in haar broek te doen. Niemand de stad uit, wat ook niet kon of je moest in het water springen. Maar de schade bleef beperkt – toen nog wel. De dreiging geslonken tot een onweersbui die overdreef. Er werd nog even omhooggekeken, naar een laatste zeppelin die als een donderwolk verdween, waarna het lossen werd hervat.

In Rotterdam woedt nu de hel. Al lijkt de rust teruggekeerd na het gieren van de projectielen en het gedreun van de ontploffingen en heeft de hele aanval niet meer dan een kwartier geduurd, de werkelijke catastrofe is nog maar net begonnen. Het ronken van de bommenwerpers, het zacht gegons waarin het overging niet meer dan herinnering, iets onwezenlijks uit een andere tijd. De stilte waarin de stad ligt te branden, is de stilte van een stomme film. Als in een visioen waartegen hij zich uit alle macht verzet, ziet Karl hoe de straten ginds een baaierd vormen waar een storm doorheen raast. Hij ziet vlammen uit vensters wapperen, gevels scheuren, huizenblokken instorten, terwijl er op pleinen, kruisingen en bruggen zuilen van rook en stoom verrijzen en hier en daar iemand zich al dan niet brandend van een kade werpt.

De vader van mijn vader. Het was nooit zijn bedoeling geweest zich in Rotterdam te vestigen, laat staan er als kunstsmid dat spoor achter te laten van trapleuningen, tuinhekken, balustrades, fonteinen, kerkschatten en ander onvergetelijk siersmeedwerk.

Maar het toeval heeft anders beslist. Of toeval? Eerder contingentie, die willekeurige samenloop van omstandigheden die geen enkel doel dient. Daarover kan mijn grootvader Karl meepraten. Ruim een kwart eeuw geleden heeft een volstrekt zinloze geschiedenis hem lange tijd gegijzeld. Twee fronten aan het begin van de oorlog, daarna een eeuwigheid in krijgsgevangenschap. Vijf jaren waarvan je niet weet dat het er vijf zijn als je er middenin zit.

De kleinste jongen – net tien jaar oud – is bang en hangt huilend aan Paulina’s arm. De oudste van bijna dertien kijkt steeds om. Hij wil niets missen van de rookkolommen en de vuurzee in de verte. Hij is opgewonden als bij een padvindersavontuur in onbekend gebied: een rivier, een open veld afgewisseld door bosschages. Het komt hem op een snauw van zijn moeder te staan. ‘Doorlopen, Pauli. Er is niets te zien daar.’

Denkt ze de volle laag aan pek en zwavel te krijgen? In een zoutpilaar te veranderen als ze omkijkt? De jongen trekt zijn wenkbrauwen op en zal dat zijn hele leven blijven doen, zonder veel angst – zo heb ik mijn vader tenminste altijd gekend, en zijn broertje, mijn oom Carl, als een gevoeliger natuur, al was hij tegelijk de clown van de familie.

‘Kijk maar niet meer, Pauli,’ zegt Karl met zachte stem, zijn blik nog altijd strak in de verte, maar zonder de zwerversromantiek van ooit. Verder wordt er niet gesproken. Het is al vanzelfsprekend dat ze daar voortgaan, mijn grootouders, mijn vader en mijn oom, om de rattenval niet dicht te laten klappen.

In een molen ter hoogte van Terbregge, ongeveer een uur lopen van de Soetendaalseweg (waarvan ze op dat moment niet weten of die nog bestaat), overnachten ze. In de graanschuur liggen strozakken en paardendekens klaar. De molenaarsvrouw is een vriendin van Paulina. De jongens worden naar buiten gestuurd met een bal. De twee echtparen praten op gedempte toon in de keuken terwijl de middag verstrijkt. De avondmaaltijd bestaat uit aardappelen, prinsessenbonen en rundvlees. Na het eten trekken mijn grootouders zich met de jongens terug in de schuur, waar bij hun binnenkomst een paar muizen wegschieten in het stro.

Omdat zijn vrouw en zijn zoons erbij zijn, houdt Karl zich in, maar hij kan het wel uitschreeuwen. Dit was nu precies wat hij nooit meer hoopte mee te maken, en al helemaal niet door toedoen van zijn eigen volk. Zijn lijfspreuk Hab Sonne im Herzen und alles ist gut probeert hij uit zijn gedachten te bannen, want als hij daaraan denkt, barst hij geheid in snikken uit – laat staan dat hij die woorden nog uit zijn eigen mond kan horen.

In plaats daarvan: Krakau, Verdun, Le Havre. 1915-1920. Vijf verloren jaren in de dokken, in de barakken aan de rue des Abattoirs, de ‘Slachthuizenstraat’ – hoe verzinnen ze het? Thermometers in de thee om hoge koorts voor te wenden. De Spaanse griep. Maar niets heeft hem te pakken gekregen en tegelijk alles, nu in deze nacht van 14 op 15 mei 1940. De verglaasde blikken, de aangevreten dodenmaskers – o god, laat toch de stank niet terugkomen, lazaretten en latrines, koudvuur en ander bederf in de loopgraven, vermengd met de pislucht van uniformbroeken.

Steeds doemt het beeld van Medusa op, zo’n slangenkapsel heeft hij in de moerassen langs het oostfront, uit de buik van een Russische soldaat zien kronkelen. Het meeste was dood aan die jongen, benen weg, zijn borstkas één grote brij, alleen zijn kop nog in leven, zijn mond happend naar adem, zijn neus bloedbellen blazend. Geluid kwam er niet meer uit hem; alleen zijn ogen – die bleven maar onhoorbaar schreeuwen. Stromen modder, stromen bloed, opengesperde muilen van ontwortelde bomen, ratten die zich een weg vreten door halve gezichten, ogen met een waanzinnige lach erin, kraaloogjes die naar binnen kijken, naar buiten lachen, triomfantelijk, de lach van krankzinnigen die denken de mensheid mooi tuk te hebben en in hun eigen hersenpan hagedissen en mollen zien kruipen, lege oogkassen – oh, laat het geluid niet terugkomen, maar daar is het al, karrenwielen in Krakau, inslaande granaten, wie heeft ooit gezegd dat kanonnen bulderen? De zee buldert, watervallen bulderen, hoge heren met hoge hoeden, sigaar even uit hun mond, bulderen, waar is Pauli: ‘Ach, der schläft schon,’ geen Duitsertje meer, Carli ook niet, Paulina ook niet meer. Maar naturalisatie, het mocht wat, heeft geen donder geholpen: de geschiedenis heeft hem weer eens ingehaald.

‘Een cent voor je gedachten,’ zegt Paulina die onder alle omstandigheden een nuchtere toon behoudt. Hij zwijgt een tel, en zonder dat hij haar vraag beantwoord heeft, praten ze nog wat na in het donker, dat met de opkomende maan halfdonker wordt. Pauli slaapt inderdaad al, Carli ligt, ogen opengesperd, tegen zijn moeder aan. Dan slaapt iedereen, niet eens uitgeput. Het was ook nog geen anderhalf uur lopen, maar slaap beschut tegen dingen die te groot, te pijnlijk, te onbegrijpelijk zijn. Zelfs hij, Karl, slaapt, ondanks het bonken en zoemen in zijn hoofd. Hab Sonne im Herzen. Een feest in Keulen, bruiloften in Uedem, ziek van te veel bier languit in het gras. En nog steeds die stromen bloed en drek. Ook weer gezichten. Aan flarden of verlittekend. Dansende maskers.

Dezelfde voettocht de volgende ochtend, terug naar de nog rokende stad. Zijn zoons en Paulina zijn blij weer naar huis te kunnen, maar hij is nog nooit zo ver van huis geweest als nu, al treffen ze de Soetendaalseweg ongeschonden aan. Het Oude Noorden is gespaard gebleven.

Een doodgewone voorjaarsochtend. De zon die doet of haar neus bloedt, het blauw in de lucht strak en onverschillig. Alsof er nooit iets is gebeurd. Wel trekt er een Duits konvooi over de Bergweg, lachende en zwaaiende militairen in pantserwagens en motoren met zijspan. Maar de hele grijsgroene kolonne is in nog geen drie minuten al verdwenen. Er nooit geweest.

Vrouwen met boodschappentassen, buurtbewoners in deuropeningen die iets opgewondener dan anders met elkaar staan te praten en te gebaren. Alles hetzelfde en toch voorgoed veranderd. Voor de ramen van schoenmakerij Piet van Heezik verschijnen kleine oma, Paulina’s moeder, en haar stiefvader, opa Kok, zoals de jongens hem noemen. Haar werkelijke vader, Abraham Apon, is in 1905 op een bouwplaats in het Ruhrgebied verongelukt. Ze heeft hem nooit gekend. Er hangt een walm van brand en zweet om het tweetal heen. Roet op hun wangen. Op de stoep voor de werkplaats van mijn grootvader beginnen ze te vertellen. De Boezemsingel, waar ze gisterochtend nog thuis waren, in de as. Hun bovenwoning, toen het pandemonium losbarstte, een schip in zwaar weer, van het ene moment op het andere scheuren in de muren, ruisend gruis, glasgerinkel, de trap een kermisattractie. Het was rennen voor hun leven geweest, kriskras samen met andere buurtbewoners door Kralingen, struikelend over omgevallen fietsen. Stoom en stank in de straten, loeiende vlammen, naar beneden zeilende gevels, hoge huizen veranderd in reuzenfakkels. Dat wilde ook wel in het kurkdroge, winderige weer van die dag. Onvoorstelbaar dat de brandweer nog probeerde te blussen, onderwijl de menigte op de vlucht tot kalmte manend, te midden van ladders en waterstralen. De zomerse meidag voorgoed verstoord. Nacht overdag. Opkomende mist, stofwolken en andere opwaaiende rommel over de trottoirs. Hier en daar puilde een schuilkelder uit, waar ze niettemin naar binnen mochten, maar ze bleven liever lopen, lopen, lopen en nog eens lopen, in de richting van het Oude Noorden, ver van wat later de brandgrens zou gaan heten. Sommigen bleken goed thuis te zijn in deze chaos: plunderaars. Je zag ze volgens opa Kok in en uit winkels springen. Etalageruiten die nog niet waren geknapt met stoeptegels verbrijzelen. Op hun rug stapels jassen, kostuums, schemerlampen, servies, meubelstukken. Zo verdwenen ze in de nevel.

‘Net dieren,’ zegt kleine oma, ‘eekhoorntjes met hun buit.’

In de schoenmakerij van buurman Piet, oom Piet voor de jongens en later ook voor mij, hadden ze mogen overnachten, hoewel er van slapen weinig was gekomen. Ze hadden tot de morgen met Piet en zijn vrouw zitten praten. In afwachting van mogelijk nieuwe rampen.

Karl ziet hoe bleek en geschrokken zijn schoonmoeder en haar metgezel zijn. Zij was al zo broos, nu ook nog doorschijnend. Opa Kok kauwt met trillende mond op de stomp van een sigaar. Karl staart zwijgend voor zich uit. Dezelfde dag nog timmert hij van twee afgedankte deuren een bed dat in de voorkamer komt te staan. Daar zullen zijn schoonouders de eerste tijd verblijven.

Voor niemand is hun aanwezigheid een opgave. Pauli en Carli zijn zeer op hun grootouders gesteld. Kleine oma is de ingetogenheid zelve en helpt waar ze kan. Opa Kok is een man van de wereld met veel mensenkennis. In de jaren twintig heeft hij de verlichting en inrichting van een bordeel aan de Mathenesserlaan verzorgd. Nu is hij hoofd decoratie bij de Rotterdamse Schouwburg. Verder een deugniet. Hij heeft twee kinderen bij een andere vrouw, waaraan niemand zich stoort. Ondanks een aanvankelijk wantrouwen van zijn kant, zeg maar boter op zijn hoofd, is er met de jaren een sterke band tussen hem en Karl gegroeid.

Die avond smoort Karl zijn snikken in zijn kussen, terwijl hij Paulina’s hand bijna fijnknijpt. Haar andere streelt zijn achterhoofd. Dat zijn volk zoiets heeft aangericht. En dat ‘het’ hem ook nog hier, waar hij zich veilig waande, heeft opgezocht. Hij zal er ‘s nachts nog lang om huilen. Hij voelt zich ziek, doodmoe, bedrogen door het leven. Zwaar ontstoken zijn gemoed.

2

Voor de schoorsteen in mijn zolderruimte staat een boekenmolen. Daarop prijkt een bronzen Don Quichot uit 1946. Niets is overgeslagen, de scheerpan die als helm dient, de golvende puntsik, het harnas met beenkappen, de laarzen en de daarop bevestigde sporen in de stijgbeugels. Ja, elk detail klopt, van het stoelvormige zadel tot de lange wimpers van Rossinant die over een helling van metaal omhoog sjokt. Mijn grootvader moet Cervantes met vrucht hebben gelezen, want ruiter en paard zijn zo weggelopen uit het boek. Af en toe leg ik mijn pen neer en draai me dan even om naar het beeldje. Ik denk dat ik wel snap waarom deze edelman opa Karl zo boeide. Had hij niet alle reden om de verbeelding van diens karikaturale streven naar heroïek te onderschrijven? De chaos en barbarij waartoe dat leidde, had hij tenslotte zelf van zo dichtbij meegemaakt.

Als ik latere foto’s bekijk waar hij op staat zoals ik hem gekend heb, verbaast me zijn serene gelaatsuitdrukking. Vaak een lachje om zijn mond erbij. Zelfs kort voor zijn dood oogt hij nog jeugdig, verre van getekend. Naar een van die foto’s, een door mijn vader gemaakte zwart-witte vergroting, kan ik lang staren. Die brengt hem altijd overtuigend terug. Geamuseerd maar in gedachten, even geconcentreerd als verrast, zit hij op 5 december 1956 bij ons thuis in Amsterdam een sinterklaassurprise uit te pakken.

Ik was toen drie, maar herinner me veel van dat moment. Iedereen was er. Opa Karl, oma Paulina, kleine oma, oom Carl en mijn ouders. Opa Kok heb ik nooit gekend. Een avond van uitgestoken handen en lachende gezichten. Ik was het kroonprinsje, de stamhouder. Oom Carl filmde, maakte de hele tijd grappen, drukte me kwakend een eend van rubber tegen mijn neus, waar oma Paulina kwaad om werd. Er was een kachelzwarte piet samen met zijn Sint bij ons op huisbezoek. In het grote boek stond dat ik vaak ’s avonds in bed mijn ouders lag te roepen. Dat mocht niet meer. En zwartepiet had ook voor mijn pasgeboren broertje Ernst een cadeau, waarvan het belang me ontging. De filmopnames van oom Carl zijn zoekgeraakt, daar moet ik toch eens achteraan. Wel is er nog een foto van mijn vader uit de serie van die avond. Daarop houdt mijn oom met één oog dichtgeknepen het toestel voor zijn gezicht.

Mijn grootvader draagt een ruimzittend pak dat mijn herinnering marineblauw verft, een zilverwitte stropdas en manchetknopen. Aan zijn gezicht en handen kun je zien dat hij alle stof en ijzervijlsel uit de werkplaats van zich heeft afgespoeld. Er was daar aan de Soetendaalseweg een tot douche omgebouwde gangkast door mij de ‘regenkast’ genoemd. Naast onze zitbank een hoge schemerlamp waarvan de kap een even zacht als helder licht verspreidt, een smeedwerk van zijn hand dat ik heb geërfd.

Het cadeau dat uit de surprise tevoorschijn komt, is een vaas waarvan hij de vormgeving welwillend maar kritisch bestudeert. Gruwelijke dingen meegemaakt en toch, gesoigneerd, schoon, goedgeluimd.

Hoe kán dat? Het besef dat deze foto iemand afbeeldt die soldaat was in de Eerste Wereldoorlog doet me duizelen.

Die oorlog was begonnen in het noodlotsjaar 1914, toen het leger hem ontrukte aan zijn werk als smidsgezel in Keulen. De marsen door de steden, de konvooien naar oost en west. Het klokgelui overal in het land. Was hij de enige die er al hulpgeroep in hoorde? Het overstemde in elk geval elk gezond verstand. Dezelfde klokken, die weldra tot kogels en kanonnen omgesmolten zouden worden, dezelfde feestvreugde in de rest van Europa, dezelfde stakkers, boeren, arbeiderszonen, alleen onder andere helmen en in andere uniformen, die monter de ondergang tegemoet marcheerden, zonder veel benul van wat de lont in het kruitvat was geweest.

28 juni. De Oostenrijkse kroonprins Frans Ferdinand op bezoek in Sarajevo wordt door een Servische gek met de onwaarschijnlijke naam Gavrilo Princip doodgeschoten. En dan… het ratelen van de dominostenen. Oostenrijk-Hongarije en Duitsland tegen Rusland dat Servië wilde behoeden voor een Habsburgse invasie. Frankrijk aan de zijde van Rusland. Keizer Wilhelm II die een kans zag eens goed orde op zaken te stellen in Europa. Een Duitse corridor door België. Op 4 augustus de oorlogsverklaring van Engeland, waardoor eensklaps heel Europa het hellevuur in werd gewenteld.

Treinen brachten mijn grootvader en tienduizenden anderen naar Oost-Pruisen, de slagvelden tussen Königsberg en Schneidemühl. Er werd gedronken en gezongen. Drank en zang zijn en blijven onnavolgbare angstdempers. Afdoende zijn ze nooit. Na aankomst verstomde het gebral uit de overvolle rijtuigen. Maar stil werd het niet. Aan het vierhonderd kilometer lange front weerklonk kanongebulder en gekerm. De kost was slecht, ondervoeding was de grootste vijand hier, maar zonder het geringste schrammetje overleefde hij (met een kans van één op dertigduizend) dit eerste front, waar hij volgens de overlevering zou hebben ‘gevochten’. Voor dat laatste was je daar immers, want alle partijen, tot en met alle legioenen van verpleegsters gewapend met zwachtels en verbandgaas, vonden dat hún vaderland werd aangevallen. De heldendood een massaproduct, de norm welhaast.

Vond hij dat ook? Waren er trouwens te midden van al die heen en weer schietende pionnen op dat ongerijmde schaakbord nog veel soldaten te vinden die naar een heldenstatus streefden? Was alles al niet spoedig zinloos geworden onder alle granaatinslagen en kogelregens? Ik kan me niet voorstellen dat opa Karl, nuchter als hij zijn hele leven ondanks alles zou blijven, hier maar een fractie van een seconde in heeft geloofd.

Voor mij was het altijd al vreemd – of moet ik zeggen: vervreemdend? – om hem in uniform te zien op foto’s, maar de gedachte aan opa Karl met een geweer in zijn handen is onzinnig. De meest zachtaardige man die ik ooit heb gekend, en zo wordt hij ook door iedereen in Rotterdam en Uedem herinnerd.

Dus gevochten? Ik kan me er in het geval van mijn opa Karl weinig bij voorstellen. De rang van sergeant (of korporaal) die hij volgens mijn moeder gehad zou hebben, vind ik evenmin iets voor hem. Ik zie deze tengere, ingetogen kunstsmid nu eenmaal niet een groepje houwdegens in een aanvalsgolf meesleuren of de rijen brullend gesloten houden. In de mannelijke lijn van onze familie heeft daarna nooit meer iemand in een leger gediend, laat staan gevochten in een oorlog. Ik zeg dat zonder trots. Noodlot en wanorde hebben – welke heldenrol men zichzelf ook toebedeelt – het altijd meer voor het zeggen dan voornemens of principes.

Aangenaam was Krakau, het Florence van Oostenrijk-Hongarije. Daar mocht hij een paar keer met verlof en keek er hoestend van de alles overheersende bruinkoolwalm zijn ogen uit. Naar het patchwork van bouwstijlen: romaans, renaissance en barok. De schoonheid van het geheel omgekeerd evenredig aan de klungelig ingekleurde ansichtkaarten die hij naar huis stuurde. Hij slenterde door het hart van de stad over de Rynek Glówny of Grote Markt, waarvan hij wat schetsen maakte die tot op heden door niemand zijn teruggevonden. Misschien van de Mariakerk, de Lakenhal of de Raadhuistoren. Ook wandelde hij langs de Weichsel en bezocht de kathedraal, het kasteel, de koningsgraven en de Drakengrot in de Wawelheuvel.

Een korte vreugde: daarna in twee dagmarsen opnieuw naar het front langs landerijen vol kraaien. Hij was zich bewust van hun symboliek, maar ergerde zich eraan: in zijn latere werk komt ook geen kraai voor. Zijn hele leven heeft hij zich afgezet tegen alles wat zwart en droef was. De pelikaan was zijn lievelingsvogel, dat moederdier dat zichzelf in de borst pikt om haar jongen met eigen bloed te voeden. Door het marcheren leek het of hij geleidelijk uit zichzelf werd weggestampt. Hij vervloeide met wat hij zag. Nu eens afbladderende dorpsstraten, paarden en boerenkarren, net als thuis in Uedem, dan weer sombere woudzomen, afgewisseld door de grimmigheid van kolenmijnen, fabrieken, rangeerterreinen, goederenwagons. Ze werden nagestaard door kinderen met tegelijk schrik en leegte in hun ogen. En nog steeds overal die damp van bruinkool, rotte eieren.

En toen weer de gevechtshandelingen waarover hij zijn hele leven zou zwijgen, want, zo dichtte ikzelf eens, ‘in het woord schuilt het gevaar: is het gezegd, dan is het waar’. Gelukkig herinner ik mij in de schemertoestand tussen zondagavond en maandagochtend alles als de dag van gisteren. Ik zie hem samen met anderen rennen over een slagveld tussen fonteinen van hoog opspattende aarde, waarop de een na de ander omvalt, zoals kinderen bij cowboytje en indiaantje. Of poppetjes in een schiettent. Alleen is dit geen spel, tenzij je al die fronten bij elkaar beschouwt als een monsterlijk en dolgedraaid roulettespel. Rennen, zonder te weten waarvoor. Bijna hopen op een kogel. Dan is het tenminste afgelopen.

Maar geen enkel projectiel droeg zijn naam. Zelfs al die keren dat hij in de verkeerde richting was gevlucht, had hij geen kogel in de rug gekregen van zijn eigen officieren die soms struikelend over hun benen dezelfde kant op vlogen. Volstrekte wanorde, waarin toch de Duitsers de overhand hadden, waarschijnlijk meer in getal, en niet iedereen was bang.

Nadat veel Russen gevangen waren genomen of gedood, werd hij naar Frankrijk gestuurd. Zoals de meesten heeft hij meer gereisd dan gevochten, langs akkers waar alleen nog vrouwen werkten, weduwen, meisjes verstoken van de liefde van hun kersverse verloofde, een triest matriarchaat waarin zelfmoord aan de orde van de dag was.

En dan had je in het tweede oorlogsjaar al de steden waar hij als gevolg van Britse zeeblokkades uitgemergelde gestalten in bergen puin naar voedsel zag zoeken. Oorlogen bestaan maar voor een klein deel uit gevechten. Naast het beetje heldendom en alle aanvankelijke euforie zijn het voornamelijk humanitaire rampen, die niemand meer overziet en waarvan de lessen keer op keer in de wind worden geslagen of vergeten. In de trein werden weer krijgsliederen aangeheven, maar minder overtuigd, meer om de zinkende moed erin te houden. Hij zong niet mee, hij zong nooit mee.

Aangekomen op het station in Scheidemühle, waar de overstap was, hadden sommigen geluk. Ze werden tewerkgesteld in wapen- en vliegtuigfabriek Albatros, die even verderop stond te stampen. Maar de meesten, onder wie Karl, moesten een paar uur wachten op een trein verder naar het westen, nieuwe hecatombes tegemoet.

Bij het station was een hospitaal ingericht, waar je de gewonden hoorde krijsen als varkens op weg naar de slacht. Daar werden benen en armen, zwart van gangreen, afgebonden en -gezaagd. Bij gebrek aan bedden sjokten anderen, omzwachteld als mummies, over het plein. Weer anderen strompelden op houten krukken in het rond, bijtend in eindjes sigaar of een pijp, die niets meer hadden van de genotsmiddelen van weleer.

Karren met doden, wagens vol gewonden, soms doden en gewonden door elkaar, zo veel verschil was er ook niet meer, reden af en aan, voortgetrokken door paarden die er evenmin goed aan toe waren, mank en afgetobd, en zonder de geringste notie van de reden van dit alles, nauwelijks meer te onderscheiden van het murw gebeukte krijgsvolk op doorreis.

In deze toestand van afstomping overleven Karl en zijn eenheid het inferno van Noord-Frankrijk. Ze geven zich bij de eerste de beste gelegenheid over. Dat doen ze door zwaaiend met een wit altaarlaken uit een ingestorte kerk in Normandië tevoorschijn te komen. Op het voorplein worden ze door een groepje vriendelijke poilus ontwapend. Parijse intellectuelen, naar al snel blijkt – zonder munitie en te beschaafd voor bajonetgebruik.

Een brigadier Destouches, de latere schrijver Louis-Ferdinand Céline, heeft de leiding. Hij legt de Duitsers uit dat ze eerst afgemarcheerd zullen worden naar Rouen. Hij spreekt een paar woorden Duits, mijn grootvader een beetje Frans. Als hij hoort dat Karl kunstenaar is, begint hij schommelend op zijn paard een gesprek over Monet, Renoir, Cézanne, Van Gogh ook. Ze praten door tot voor de poort van een fabriekshal in Rouen waar de gevangenen bewaakt door de plaatselijke gendarmerie de nacht doorbrengen. De volgende ochtend moeten ze verder naar Le Havre. Kort voor vertrek informeert Karl her en der nog naar Destouches, in een vage hoop op vrijlating of een andere voorkeursbehandeling, maar niemand weet over wie hij het heeft. ‘Destouches, connais pas.’

In Le Havre worden ze aanvankelijk ondergebracht aan boord van buitgemaakte schepen, vervolgens in hun zelfgebouwde kamp in de rue des Abattoirs, mijn grootvaders onderkomen voor onbepaalde tijd. Voor hem is de oorlog ten einde, zonder IJzeren Kruis of andere onderscheidingen van Zijne Keizerlijke en Koninklijke Apostolische Majesteit. In plaats daarvan vrachtschuiten lossen aan de haven die voor hem geen haven is, in de waterkoude van november, de natte sneeuw in maart, de verzengende augustuszon, al die seizoenen die als evenzovele windvlagen van wisselende temperatuur Le Havre aandoen. In een film uit vroeger dagen zou je kalenderbladen zien omslaan en wegvliegen.

Kwaad staat hij met een paar medegevangenen op een foto uit het kamp. Toch weet hij maar al te goed waaraan hij ontkomen is. Chloorgas van de Engelsen of yperiet, het nog gemenere mosterdgas dat je longen opvreet, vlammenwerpers van de Fransen, de aanblik van zwartgeblakerde gezichten van soldaten die half verkoold, maar nog niet dood, uren-, zo niet dagenlang in de blubber liggen te creperen, in een miasma van geronnen bloed, van rottend paarden- en mensenvlees. Het gaat in deze oorlogsfase niet meer om het doden van de vijand, maar om het vergiftigen en verbranden en verwonden, angst zaaien, alsof er niet al genoeg angst heerst. Velen die de rest van hun leven blijven fladderen als vleugellamme vogels. Loopgraven als vulkaankloven, vol kolkend magma. Andere loopgraven veranderd in haarden van tyfus, waar iedereen zich de haren uit het hoofd rukt van krankzinnigheid, onder monsterlijke zinsbegoochelingen, de dood een zachte deken.

Toch had Karl, was het anders gelopen, nog iets van een leven kunnen hebben in bezet Frans gebied, waar condooms worden uitgedeeld en bordelen ingericht, waar officieren in hotels die nog overeind staan ’s avonds champagne slempen en cancandanseressen op hun schoot trekken. De huwelijkse trouw alleen nog maar beleden in de miljoenen brieven die Europa in die tijd doorkruisen. Maar ook deze feestneuzen kunnen elk moment worden geveld door syfilis of vallen op een zompig veld van eer.

Alles welbeschouwd ben je in gevangenschap, hier in Frankrijk althans, het beste af. De berichten over de slag bij de Somme in 1916 zeggen genoeg, het bommentapijt van het Britse leger, al is dat nu juist een poging tot massacre die onvoorzien in het voordeel van de Duitsers zal uitvallen. Een pyrrusoverwinning waarbij een korporaal, Adolf Hitler genaamd, een granaatscherf in zijn dij en splinters in zijn gezicht oploopt, maar niet sneuvelt. Hij wordt opgelapt in de crypte van een Vlaams kerkje dat als veldhospitaal is ingericht. Daarna mag hij naar huis, een satanische speling van het lot, misschien wel de allerongelukkigste wending in de geschiedenis van de twintigste eeuw.

Ook de slag bij Arras het jaar daarna zou Karl vermoedelijk niet hebben overleefd, en zo zijn er nog talloze andere slachtingen te noemen die een einde hadden kunnen maken aan zijn leven. Maar dankzij zijn krijgsgevangenschap zijn hem uiteindelijk alle houwitsers, mortieren, de eerste tanks, de aanvallen met gifgas, alle struikelpartijen door rollen prikkeldraad en andere oprispingen van de hel op aarde bespaard gebleven.

Dat alles weet hij, beseft hij. Gretig leest hij de Duitse kranten die vrijelijk in het Franse kamp worden verspreid. Zelf levert hij illustraties aan Der Sonntagsbote für die deutschen Kriegsgefangenen, gedrukt en uitgegeven door de ‘Bücherei Le Havre Abattoirs’. Een bijzonder blad, met gedichten van onder meer Hermann Hesse en Richard Wagner. Hij zou zich opgelucht moeten voelen, maar hij blijft kwaad, kan niet anders dan zich als gevangene dag in dag uit verbijten. Alle dagen hetzelfde, elke dag weer schepen lossen. Laden ook. Ze worden goed behandeld. Als je ziek bent, hoef je niet te werken en word je door Franse dokters en zusters met zorg omringd. Tijdens de Spaanse griep veinst hij hoge koorts door een thermometer ’s morgens in zijn thee te houden. Met drie weken lazaret als resultaat, quarantaine zelfs. Men neemt geen enkel risico en hij wordt voorzien van aspirines, lectuur en goed eten. Een kleine vakantie in bed, voor wat het waard is.

Was hij dan toch wellicht sergeant en hadden onderofficieren privileges? Een Franse kampbewaker, kunstenaar net als hij, tekent het portret dat tussen tekeningen en aquarellen van zijn hand in het trapgat van mijn zolder hangt. Over de kraag van zijn tuniek liggen strepen die lijken te duiden op een rang. Je ziet hem van opzij strak in de verte kijken. Altijd weer die verte. Probeert hij zich een beeld te vormen van wat er voorbij Le Havre op hem wacht?

Le Havre hoort net als Krakau bij de luttele oorlogservaringen waarover hij oma Paulina, mijn vader en oom Carl later zal vertellen. Zijn mooiste herinnering is een tekenwedstrijd die hij met een afbeelding van en voor unsere Kriegsgefangenen heeft gewonnen. Gezichten in een soort medaillon gevat, waarvan er één veel op dat van hemzelf lijkt. Twee ernstig kijkende mannen vooraan in een massa andere gezichten, hoofden en soldatenmutsen achter een muur met een hek erop. Bij de prijsuitreiking staan Fransen en Duitsers die avond zij aan zij voor hem te klappen. Maar zijn boosheid zakt ternauwernood. Hij kan nergens heen.

Aan de kraag van zijn tuniek en aan de frons boven zijn ogen die in de verte staren, zoals alleen hij dat kon, zie je ook dat het leed nog niet is geleden, al beseft hij elke dag weer dat hij geluk heeft gehad, dat hij blij mag zijn dat hij nog leeft in plaats van uiteengereten of gestikt ergens in een graf van bloed en klei te liggen.

Wat de hele geschiedenis niet minder wrang maakt. Daarbij komt er in november 1918 een doodsbericht uit Uedem: zijn vader Johann is gestorven, en hij, Karl, heeft de begrafenis al gemist. Hij weet niet waar hij het zoeken moet van woede en verdriet. De wapenstilstand is weliswaar diezelfde maand getekend, maar Frankrijk weigert hem te laten gaan. Intussen heeft keizer Wilhelm II van koningin Wilhelmina asiel gekregen in een riant kasteel, terwijl Karl in Le Havre schepen blijft lossen en tot 1920 nog andere dwangarbeid moet verrichten in Noord-Frankrijk. Nadat Europa in 1919 opnieuw is ingedeeld door een paar grijsaards – Lloyd George, Clemenceau, president Wilson – die aan een onderhandelingstafel landjepik hebben zitten te spelen, doet mijn grootvader dus nog boete voor een oude orde, een continent dat niet meer bestaat en waar met de akkoorden van Versailles een giftig gewas is gezaaid. Het is al aan het ontkiemen, zal weldra de wereld overwoekeren, Rotterdam verwoesten.

1919. Het portret van Karl als krijgsgevangene moet getekend zijn als Wilhelmina’s keizerlijke Onkel Willi zich, zijn snor sierlijk opstrijkend, al lang en breed weer overgeeft aan adellijke liefhebberijen. Hij verblijft eerst op Kasteel Amerongen en verhuist later naar Huis Doorn. Daar krijgt hij na zijn dood een klein mausoleum. Dit vraagt om bezinning op het begrip aristocratie. De enige ware is die van de geest, en die bevindt zich in die dagen niet in Doorn of op Paleis Het Loo.

II

GEBOORTE

1

Lang ben ik niet in staat geweest hieraan verder te werken. Wel was ik een jaar of tien geleden al begonnen met een reeks aanzetten tot wat ik mijn Duits-Rotterdamse boek of het grote havenboek noemde: losse bladen, schema’s, herinneringen. Op witte correspondentiekaarten had ik de voettocht van mijn grootouders, mijn vader en mijn oom langs de Rotte tijdens het bombardement beschreven.

Maar algauw kwam er zand in de tijdmachine. Andere, minder ingewikkelde projecten, minder tijdrovende opdrachten zochten me op, en alles gleed weg in een kartonnen map. Een enkele keer ordende ik nog het een en ander, documenten, foto’s, brieven of notities, voor het geval zich ooit een opening zou voordoen. Maar mijn aantekeningen waren een dag later al onleesbaar, en evenmin viel er veel te ordenen. Ik had ook nooit een vliering met een vergeten hutkoffer waaruit op een onbewaakt moment in een werveling van stof en zon van alles tevoorschijn komt. Bundels brieven of dagboeken die alleen maar eventjes gestileerd hoeven te worden om te leiden tot een wereldfabel. Foto’s waren er bij ons trouwens altijd al. Die hebben nooit zoveel onthuld over wat ik nog niet wist.

Mijn ouders kenden mijn plan en hielpen me. Daarbij ondervond ik twee belemmeringen. Mijn vader bleef in anekdotes steken, altijd even onvolledig als uitvoerig. En mijn moeder, die veel beter vertelde dan hij, heeft me meer dan eens bezworen bepaalde kwesties alsjeblieft nooit op te nemen in mijn boek.

Dat beloofde ik haar dan. Schrijven lukte toch niet, omdat ik – zo legde ik dat voor mezelf uit – niets voelde. Of niets? Er gistte wel een morele verplichting, de ambitie niet alleen het verhaal van mijn grootvader Karl te vertellen, maar ook het Rotterdam van mijn kinderjaren als een verloren liefde op te roepen.

Een tijdje is er nog het beeld geweest van legpuzzels die een heel tafelblad besloegen met vleugen blauw van hemels en zeeën of groen en grijs van bergen en rotsen. Ik herinner me ooms en tantes, vooral tantes, die van honderden, zo niet duizenden minuscule stukjes een heel panorama of de reproductie van een schilderij wisten te maken. Beginnen met de hoeken, dan de randen, steeds goed naar het voorbeeld op de doos kijken, totdat na dagen en dagen de hele pers eronder was bedekt en zich een stads- of vergezicht aftekende.

Zo dacht ik te werk te moeten gaan, het voorbije boekstaven aan de hand van foto’s, documenten en mondelinge overlevering. En mijn eigen herinneringen. Al die puzzelstukjes zouden zich op den duur samenvoegen tot een front van kades aan grauw deinend water, het Maasstation aan de Rhijnspoorkade, waar opa Karl in 1921 uit de trein stapte, het Witte Huis aan de Oude Haven waaraan hij zich vergaapt zal hebben, met daarboven een hemel van Jacob van Ruisdael, pastelblauw, wolkenpartijen in krachtige streken opgebracht, randen hier en daar grijs van naderende regen of juist verguld door een zon die zich nog net niet vertoonde.

Maar die puzzel viel steeds weer uit elkaar in een onmogelijk mozaïek. Het moest anders.

Jaren en jaren hier dus niet of nauwelijks aan gewerkt. Het mezelf ook niet toegestaan. Schrijven over Rotterdam zonder gevoel was uit den boze. Daarmee zou ik ook mijn grootvader Karl geen recht doen. Was hij niet de spin in het web van mijn Rotterdamse kinderjaren? Zonder hem waren die er niet geweest. Nee, hij was te bijzonder voor onbezield gekrabbel. Na zijn dood in 1959 is er ook geen dag voorbijgegaan dat ik niet aan hem gedacht heb. Aanvankelijk in stilte, want er werd in mijn kindertijd nauwelijks gepraat.

Maar ooit zou ik erop terugkomen, het weerzien met hem en Rotterdam en iedereen die ik er gekend had in taal regelen. Dat ik in deze onderneming eerst zou falen, had ik niet verwacht. Het stelde me teleur en kwelde me, hoewel het, zo hield ik mezelf voor, misschien nog te vroeg was. Beter wachten tot een periode waarin ik ‘meer tijd’ zou hebben. Dan kwam het vanzelf wel. Een misvatting. Gelegenheid te over, daar niet van, hele zomers, lege agenda’s, maar weinig tot niets kwam er uit mijn handen. Dus liet ik alle aantekeningen, losse bladen, kaarten, foto’s maar verkommeren in hun map. Een enkele keer keek ik erin om hem zuchtend bij zo veel los zand weer dicht te klappen. Materiaal dat al een poosje ligt, is ook weerbarstig, wordt gaandeweg steeds lastiger te bewerken, en al mijn vreugdeloze pogingen mijn pen weer op te pakken, ketsten daarop af.

Aan mijn omgeving lag het zeker niet. Aanmoediging genoeg: iedereen die ik over mijn grootvader en de havens van mijn jeugd vertelde, vond dat ik er ‘wat’ mee moest. Dat vond ikzelf in al mijn onmacht ook.

Had ik wellicht beter mijn mond kunnen houden? Nu werd er van alle kanten aan me getrokken, urgentie van buitenaf die ten koste ging van de echte, innerlijke urgentie die toch al niet geweldig was. Of was het angst? Was ik bang al schrijvend te verdrinken in een ziekmakend verlangen? Heimwee naar ongebroken jaren, mijn grootouders, ook die van mijn moeders kant, ooms en tantes en vooral oom Carl. Een teveel aan gevoel dus, maar niet het juiste, de motor om erover te kunnen schrijven, een mysterieus mechaniek waarvan ik de naam niet wist.

Dat was tot voor kort de stand van zaken. Ik had me er al bij neergelegd. Was het ook niet beter à la Candide van Voltaire je tuintje te wieden of op een zinrijke zaterdagmiddag met een kopje thee in de hand naar de herfstbladeren op je binnenplaats te staren? Misschien was er dan een kleine kans dat je op zo’n middag ineens als een gek aan het schrijven sloeg.

Tot voor kort dus. Sinds de opening die zich onlangs voordeed, is mijn pen van lieverlee zijn eigen gang gegaan. Twijfels en haperingen liggen wel nog altijd op de loer. Maar wanneer ‘het’ toeslaat, slaat het ook goed toe. Als canvas op een schildersezel stroomt elke blanco pagina vol met beelden. Voor mijn ogen ontstaat dan een soort kristallografie die me bevalt, oneindigheid in een gesloten vlak, zoals M.C. Escher nastreefde en niet te vergeten Proust dat ook voor ogen had: proberen de verloren tijd terug te halen in een kathedraal van drieduizend bladzijden is net zoiets.

Toch zie ik zo gauw geen kathedraal uit deze inkt verrijzen – eerder tekenen zich ontwerpen af in de trant van de schetsen van mijn grootvader.

En zoals zijn smeedwerk ooit bezield en sierlijk in zijn werkplaats tot leven kwam, zo zal zich na alle geworstel hier op zolder het erfgoed dat ik een leven lang al meedraag in een vertelling laten vangen. Materiaal genoeg in elk geval. Altijd veel gehoord van oma Paulina, oom Carl en mijn ouders. Verbeelding doet de rest.

Nee, voor ontbrekende puzzelstukjes heb ik mijn hand nooit omgedraaid. Als iets zo had kunnen gebeuren, dan laat ik het zo gebeuren en dan is het uiteindelijk zo en niet anders gebeurd. Heldere dromen waarin vraagtekens vervloeien tot spiegelingen van jaren, straten, pleinen, trams, mensen, alles wat lang zwarte materie is geweest. Nu zie ik de afgedankte gesternten op de bodem van havens liggen, en hun schittering die langzaam terugkomt.

2 

Kortgeleden sloeg het toe. Tweede helft augustus 2019, een klassieke nazomerdag. Mismoedig om een teveel aan tijd en een tekort aan ideeën maakte ik me op voor een lange wandeling. Het verschijnsel dat zich toen, op dat vroege uur, van me meester maakte, noemde ik al een tijdje een ‘Rotterdamse’ ochtend, zonder er overigens veel aandacht aan te schenken. Maar nu wel. Het overspoelde en betoverde me, en mijn pas stokte op het tuinpad, waar ik wat laatste dauw in het plantsoentje tegenover mijn huis zag blinken of liever: schitteren.

Een beeld dat werd versterkt door de zonverwarmde lucht die erboven trilde. Tegelijk snoof ik een geur op, krachtiger dan cocaïne en ijl als ozon. Zo’n koelte in de morgen die al naar hitte ruikt. Een mengeling ook van vers gemaaid gras en licht bedorven water. Daarmee was de roes totaal.

Ver van Rotterdam verwijderd – en nog verder van het grote verleden daar – was ik er plotseling toch weer. Terug bij het begin. In het epicentrum van mijn vroegste kinderjaren, in de achterkamer of de tuin van het machtige woonblok aan de Westzeedijk waar pa en moe Van den Broek, mijn grootouders van moederskant, zich omstreeks 1950 hadden gevestigd. Een gewaarwording die me dus niet onbekend voorkwam, maar die meestal langs de weg naar werk of andere verplichtingen uit me was weggevloeid als nevel.

Dit keer niet. Ik gaf mijn wandeling eraan, ging naar zolder, waar ik het raam aan de voorkant wijd opengooide om vooral niets van deze ochtend te missen. Het bleek de juiste beslissing te zijn, want nauwelijks had ik me aan mijn werktafel in de dakkapel gezet, de dop van mijn vulpen geschroefd, of in mijn blikveld verrees iets kolossaals, een front dat me volledig opslokte. En weerklonk daarachter niet ook het melancholisch roepen van een scheepshoorn?

Vanaf dat moment was er geen houden meer aan. Dwalen werd het, door een soort mythische stad, een temporele wirwar, straten en singels die van de Westzeedijk van pa en moe naar de Soetendaalseweg van opa Karl en oma Paulina liepen en vervolgens via de Statensingel en de Schiedamsedijk, het park aan de haven en Schoonoord weer terug. Dwalen dus door de twee werelden waarin ik me als kind bewoog. Met over en weer andere grootouders, andere ooms en tantes, andere neven en nichten, andere kennissen en buren, een andere lichtval in de lucht, andere trams met andere nummers die je ernaartoe brachten. Was ik wel in hetzelfde Rotterdam?